You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Voorwoord<br />
Na het zomernummer in 2009 over het Vechtplassengebied nu een lentenummer<br />
in kleur, met als thema “de „s-Gravelandse buitenplaatsen”, waar het Herstelplan<br />
als een rode draad door heen loopt.<br />
Een themanummer is voor<br />
de redactieraad altijd weer<br />
een uitdaging om daar iets<br />
bijzonders en ook iets interessants<br />
van te maken. Artikelen<br />
die omlijst worden<br />
met afbeeldingen, foto‟s en<br />
plattegronden in kleur, spreken<br />
nu eenmaal meer tot de<br />
verbeelding dan afbeeldingen<br />
in zwart-wit.<br />
Het thema is mede ingegeven<br />
door de actualiteit. Het<br />
Herstelplan ‟s-Gravelandse buitenplaatsen, waar Natuurmonumenten in 2008 een<br />
begin mee heeft gemaakt, zal onze vereniging in het bijzonder aanspreken, mede<br />
omdat dit gebied een groot deel van ons “werkterrein” is.<br />
Buiten een algemeen artikel over het Herstelplan van ondergetekende, hebben wij<br />
ook enkele verhalen van IVN-ers die hun licht laten schijnen over onderwerpen<br />
die waarschijnlijk nog onbekend zijn.<br />
Wat te denken van de historie van de Berg en een bijzondere Grove den, beide in<br />
Bantam. Wil Hegge en Karel Troost tekenen voor deze onderwerpen. Maartje<br />
Hogenboom zorgde voor kleine weetjes over planten en dieren die op de buitenplaatsen<br />
huizen.<br />
Verder geeft Ton Coops zijn persoonlijke visie op de herstelwerkzaamheden in de<br />
Vallei in Gooilust. Echtgenote Betty Coops heeft een bijdrage over het verleden<br />
en heden van de oude “moestuin” van Gooilust.<br />
Ook zijn wij, met dank aan een aantal medewerkers van Natuurmonumenten, er<br />
in geslaagd in dit nummer wat dieper op het Herstelplan in te gaan.<br />
En zoals gebruikelijk heeft Gerrit Jaspers Johan van Galen Last, als één van de<br />
drijvende krachten achter het Herstelplan, aan een diepte-interview onderworpen.<br />
Al met al een themanummer dat het lezen meer dan waard is.<br />
Namens de redactieraad<br />
Harm Klinkenberg<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 1
INTERVIEW<br />
Johan van Galen Last<br />
We begroeten elkaar bij de siertuin op Gooilust en de eerste opmerking van Johan<br />
is verrassend: ” Ik ken jou wel want ik heb je in 1968 al ontmoet”. Daarmee is de<br />
toon gezet want ik ben uiteraard zeer benieuwd. Johan vertelt dat hij toen met<br />
meester Jan den Houter ( wie is dat ook alweer?) in de klas zat en mee mocht naar<br />
het Laarder Wasmeer met boswachter Jaspers. Ja, ja!<br />
Daarna Lagere Tuinbouwschool in Naarden en Middelbare idem in Utrecht. Bloemen<br />
en Bomen teelt als hoofd vakken. Na militaire dienst een jaar gewerkt als<br />
boomverzorger en daarna met een schoolvriend en alle spaargeld drie maanden<br />
door de USA getrokken. Prachtig!<br />
In 1980 begint het werkzame leven en berooid na de terugkomst uit de States het<br />
eerste het beste aangepakt en stratenmaker geworden. Gelukkig kwam er als snel<br />
een plek als voorman bij de plantsoenendienst in Muiden vrij en daar negen jaar<br />
gewerkt.<br />
Daarna negen jaar de leiding over het buitengebeuren bij de Stichtse Hof in Laren.<br />
Het is inmiddels 1998. Vier jaar daarvoor werd Johan gevraagd om vaargids<br />
op de Naardermeer te worden. Dat kon omdat inmiddels het natuurgidsen diploma<br />
bij het IVN was behaald. Cursusleider: Jan den Houter, wat is de wereld<br />
klein!<br />
In 1996 kwam Johan in vaste dienst bij Natuurmonumenten. Half vaargids en half<br />
op de buitenplaatsen. Toen, 2002, vroeg beheerder Joost Bakker (die ik drie jaar<br />
later als beheerder van het prachtige landgoed Hackfort in de Achterhoek weer<br />
ontmoette, hoezo kleine wereld?) of Johan zich wilde bemoeien met de cultuurhistorie<br />
van de landgoederen en het leifruit aandacht wilde schenken. Prachtig<br />
allemaal.<br />
Liefst vier jaar cursussen volgen in teelt en snoei van leifruit. Vrijwilligers zoeken<br />
en begeleiden en het loopt allemaal prachtig. Literatuur verzamelen en blijven<br />
zoeken.<br />
Dat zelfde met de cultuurhistorie. Alles lezen en zoveel mogelijk verzamelen! In<br />
2005 was er zelfs tijd voor een studie aan de Utrechtse Hogeschool over groen<br />
erfgoed, historisch onderzoek, beheerskennis en rentmeesterschap.<br />
Uit alles proef ik de enorme betrokkenheid en de verzamelde kennis van Johan,<br />
die nu voor 80% van zijn tijd bezig is met het imposante renovatieplan buitenplaatsen.<br />
Dat betekent deelname aan het projectteam met de specialisatie<br />
“cultuurhistorie”. Nog meer lezen, verzamelen, studeren en bewaking.<br />
Op het moment is de rododendronvallei aan de beurt en daar wordt heel gericht in<br />
gewerkt. De hoofdstructuur moet gehandhaafd blijven en er moet veel teruggezet<br />
2 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
en gesnoeid worden. En bovenal moet er meer licht komen en dus bomen gekapt.<br />
Liefst 120 bomen ( meest nog dun) werden met zorg gekozen om te verdwijnen.<br />
Johan geniet elke dag van zijn werk en is (en mag dat beslist zijn) trots op wat hij<br />
heeft bereikt. Hij heeft dit bereikt door hard werken, initiatieven ontplooien en<br />
veel studie. Met zijn vrouw en zoon woont Johan nog altijd zeer tevreden in Muiden<br />
waar vandaan hij vaak bezig is met zijn grote hobby, fotograferen. Natuur,<br />
tuinen en landschap zijn de onderwerpen en er wordt momenteel meegewerkt aan<br />
een fotoboek over die onderwerpen. En er komt een expositie!<br />
Op mijn vraag over bijzondere zaken in zijn loopbaan noemt Johan zijn grote<br />
verwondering toen bij het afzagen van een kankergezwel van een boom een schitterende<br />
nervenstructuur te voorschijn kwam. En heel blij is hij met het gegeven<br />
dat er in de renovatieplannen niet alleen bepaald moet worden dat er bomen verdwijnen<br />
maar dat hij mag meewerken aan de plaatsbepaling waar nieuwe bomen<br />
moeten komen.<br />
En het meest bijzondere<br />
noemt Johan dat ” Ik<br />
jarenlang mag meewerken<br />
aan iets waarvan<br />
ikzelf nooit het eindresultaat<br />
zal zien. Ik ga<br />
voor die tijd dood maar<br />
wel in de wetenschap<br />
dat generaties na mij<br />
daar wel volop van kunnen<br />
genieten en dus<br />
weten dat ik bestaan<br />
heb”. Waaraan niets is<br />
toe te voegen vindt:<br />
Gerrit Jaspers.<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 3
Herstelplan<br />
’s-Gravelandse <strong>Buitenplaatsen</strong><br />
De regelmatige bezoeker van de ‟s-Gravelandse<br />
<strong>Buitenplaatsen</strong> zal het niet zijn ontgaan<br />
dat het Herstelplan, waar ik in het oktobernummer<br />
van 2009 ook al over schreef, zich op diverse<br />
buitenplaatsen begint af te tekenen.<br />
Om in herinnering te brengen wat het Herstelplan<br />
nu precies behelst, in het kort de belangrijkste<br />
aspecten van dit grootschalige project.<br />
In 2008 heeft Natuurmonumenten het startsein<br />
gegeven voor een grootschalig Herstelplan voor<br />
de ‟s-Gravelandse <strong>Buitenplaatsen</strong>.<br />
Door middel van het fasegewijze uitvoeren van<br />
kleinschalige herstelprojecten op de 10 buitenplaatsen,<br />
wordt de achteruitgang van de cultuurhistorische<br />
waarden een halt toegeroepen. Daarnaast<br />
worden recreatieve voorzieningen hersteld<br />
of aangelegd, bijvoorbeeld door herstel van<br />
oude slingerpaden. Het betreft in wezen investeringen voor de lange termijn op<br />
basis waarvan de buitenplaatsen in hun huidige gebruiksfunctie weer optimaal<br />
kunnen functioneren. Ondanks het feit dat elke buitenplaats een eigen karakter<br />
heeft, en dat ook zo wil behouden, wil Natuurmonumenten toch ook laten zien dat<br />
ze bij elkaar horen. De plannen die zijn gemaakt, berusten op een landschapsstructuurvisie<br />
uit 1997, die indertijd is opgesteld in overleg met de omgeving.<br />
Bij de plannen die nu zijn gemaakt en nog worden gemaakt, krijgen cultuurhistorie,<br />
recreatie en natuur /ecologie (in deze volgorde van belangrijkheid), geïntegreerd<br />
een plek. Het gaat daarbij om eenheid in verscheidenheid.<br />
Het Herstelplan berust dus in feite<br />
op drie pijlers. Voor wat betreft de<br />
cultuurhistorie ga ik er van uit dat<br />
de kennis over het ontstaan van de<br />
buitenplaatsen, bij het overgrote<br />
deel van de lezers van de Kleine<br />
Ratelaar bekend is.<br />
De recreatieve invalshoek wordt in<br />
het Herstelplan eveneens benadrukt.<br />
4 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
In uitvoering is bijvoorbeeld een nieuwe<br />
lange wandeling uitgezet, die ook<br />
in drie afzonderlijke delen is te lopen.<br />
In deze nieuwe beschrijving komen<br />
zowel de cultuurhistorische als de recreatie<br />
aspecten aan de orde. De nieuwe<br />
routebeschrijving wordt in het kort<br />
elders in deze Kleine Ratelaar beschreven.<br />
Natuurmonumenten heeft besloten om<br />
voor de uitvoering 10 tot 15 jaar uit te trekken. Het totale Herstelplan wordt geschat<br />
op 6 miljoen euro.<br />
In 2022 hoopt men te kunnen zeggen dat de diversiteit aan cultuurhistorische kenmerken<br />
van de ‟s-Gravelandse buitenplaatsen is hersteld, met inachtneming van<br />
de unieke waarde die elke buitenplaats op zichzelf heeft. De ‟s-Gravelandse <strong>Buitenplaatsen</strong><br />
zullen dan weer voor een breed publiek toegankelijk zijn gemaakt<br />
(groen dichtbij huis), waarbij de huidige natuurwaarden op zijn minst veilig zijn<br />
gesteld en waar mogelijk verder ontwikkeld.<br />
Harm Klinkenberg<br />
Holwortel<br />
Laag blijvende,<br />
overblijvende<br />
plant. In de<br />
grond heeft hij<br />
een holle knol<br />
ter grootte van<br />
een walnoot (voor opslag<br />
van reservevoedsel). De<br />
knol deelt zich niet, groeit<br />
in de loop van de tijd uit. In<br />
het centrum van de knol<br />
sterft het weefsel,waardoor<br />
een holte ontstaat.<br />
Bloei: vanaf half maart.<br />
Bloemen kunnen paarsrood<br />
of wit zijn, met een<br />
aangenaam zoete geur.<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 5
“Werk in uitvoering”<br />
In 2010 zullen de herstelplannen worden gemaakt voor de kleinere buitenplaatsen<br />
die aan de Leeuwenlaan liggen. Het betreft de beleidsvisies voor Jaglust,<br />
Schoonoord, Land en Bosch en Spiegelrust.<br />
Het meest in het oog springende project op landgoed Schaep en Burgh, dat inmiddels<br />
is afgerond, is de Lindenkom aan de achterzijde van het landhuis. Het<br />
eilandje in de vijver is weer zichtbaar en rondom de vijver is nieuwe beplanting<br />
aangebracht. Verder zijn de oorspronkelijke<br />
zichtlijnen naar het landhuis weer hersteld.<br />
Op Boekesteyn is het Slingerpad, dat het bos<br />
van de weilanden scheidt, gereed en in volle<br />
glorie hersteld.<br />
Inmiddels is men ook begonnen met de renovatie<br />
van de rododendronvallei in Gooilust.<br />
Door middel van dunning is er meer<br />
licht en lucht aangebracht zodat de Rododendrons<br />
beter en ziektevrij kunnen groeien. Nadat de grond is verbeterd en bemest<br />
kunnen in het najaar van 2010 de nu open gemaakte plekken weer aangeplant<br />
worden met Rododendrons, Hamamelis, Berken en Japanse esdoorns. Ook<br />
worden de pasteltinten in ere hersteld.<br />
6 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
In de recreatieve visie van Natuurmonumenten heeft Bantam als onderdeel van<br />
de ‟s-Gravelandse buitenplaatsen een minder grote betekenis dan bijvoorbeeld<br />
Schaep en Burgh en Boekesteyn. Bij Bantam ligt het accent voornamelijk op matig<br />
intensieve dagrecreatie, met als doel de landschappelijke beleving.<br />
Het meest opvallende deel van deze buitenplaats is het in opdracht van Sarah<br />
Bicker Pels aangelegde Klein Zwitserland. Een gebied dat doorkruist wordt door<br />
smalle paadjes met een zeer kronkelig verloop, volgens het principe van de vroege<br />
(Engelse) landschapsstijl. Wat waarschijnlijk minder bekend is, is dat Bantam<br />
op dit moment in het meest zuidoostelijk deel nog een rustgebied kent.<br />
Wat verder opvalt is het zogenaamde “eiland” in het westelijk deel dat grenst aan<br />
de weilanden van het landgoed Swaenenburgh. Het eiland is thans bereikbaar met<br />
twee bruggen die een wandelpad met elkaar verbinden. Halverwege heeft men<br />
een mooi zicht op de vijver die ten tijde van de bewoning van Bantam het achteruitzicht<br />
vormde van het landhuis.<br />
In het Herstelplan voor Bantam wordt het eiland aangewezen als rustgebied voor<br />
dieren en afgesloten voor het publiek. De witte brug aan de zuidkant wordt verwijderd<br />
en die aan de noordkant blijft voor onderhoudsverkeer, maar wordt wel<br />
afgesloten.<br />
Naar verwacht zullen reeën dit gebied gaan gebruiken. Grazend in het grasland<br />
van het doorzicht zijn zij dan op aantrekkelijke wijze zichtbaar voor bezoekers<br />
aan de overzijde van de vijver.<br />
Het rustgebied in het noordoostelijk deel van Schaep en Burgh zal op termijn<br />
worden opgeheven.<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 7
Verder zal op Schaep en Burgh de omgeving van de huidige boomgaard en<br />
moestuin nabij de slangenmuur, worden aangepast. De huidige situatie (zie schematische<br />
weergave) met de parkeerplaats, de slangenmuur, de boomgaard en het<br />
kleine restant van de moestuin, liggen als losse elementen in het terrein; er is nauwelijks<br />
sprake van samenhang. Doordat wandelpaden ontbreken, komen bezoekers<br />
nauwelijks bij de slangenmuur en missen daardoor een uniek onderdeel van<br />
het park omdat de slingering pas opvalt wanneer de muur wordt benaderd.<br />
In de nieuwe situatie wordt de boomgaard /moestuin sterker gebonden aan het<br />
overige park. Vanuit het huidige informatiepaneel wordt in noordelijke richting,<br />
in de as van de tuinmuurpoort (die permanent geopend zal zijn), een nieuw pad<br />
aangelegd.<br />
Wist u overigens dat de Slangenmuur in circa 1735 is gebouwd en dat er ook een<br />
tweede, kortere slangenmuur is geweest die is afgebroken op enig moment tussen<br />
1940 en 1971, dat wil zeggen voor de periode dat Natuurmonumenten eigendom<br />
werd van Schaep en Burgh?<br />
Deze muur stond halverwege de moestuin; parallel en ten zuiden van de nog aanwezige<br />
muur.<br />
Afhankelijk van de voortgang van het Herstelplan, zullen wij u in de komende<br />
Kleine Ratelaars op de hoogte houden van de verdere ontwikkelingen.<br />
Harm Klinkenberg<br />
8 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
De oude “moestuin” van Gooilust<br />
Zoals alle buitenplaatsen, heeft ook Gooilust al heel lang een moestuin. In 1823<br />
werd ter begrenzing een<br />
muur (met aan het begin<br />
een werkschuur) gebouwd<br />
om beschutting<br />
te bieden tegen de koude<br />
noordenwind; later<br />
werd er aan de westkant<br />
een stuk muur bij gebouwd.<br />
In deze moestuin<br />
van zo‟n één hectare<br />
oppervlakte werden<br />
groenten en aardappelen<br />
geteeld; en er stond een<br />
aantal fruitbomen.<br />
Eigenaar Jan Corver Hooft kweekte niet alleen groenten en fruit, maar gebruikte<br />
de moestuin ook voor beplanting met bijzondere bomen. Omstreeks 1850 plantte<br />
hij er zeven ginkgo‟s (Ginkgo biloba), die nu zijn uitgegroeid tot indrukwekkende<br />
bomen. Ook uit zijn tijd staan er nog grote pijnbomen (Pinus nigra ‟nigra‟) en een<br />
Chamaecyparis nootkatensis.<br />
Toen Frans Blaauw eind 19 e eeuw op Gooilust kwam wonen en er zijn liefhebberijen<br />
kon uitoefenen, werden er in de moestuin diverse veranderingen aangebracht:<br />
er kwamen vijvers (en kooien) voor watervogels en tegen de noordmuur<br />
werd een groot stenen vogelhuis gebouwd, dat tevens als orangerie kon worden<br />
gebruikt. Zijn belangstelling ging ook uit naar het verzamelen van bijzondere<br />
bomen en struiken. Uit zijn tijd stammen o.a. de groenblijvende eik (Quercus<br />
turneri „Pseudoturneri‟), de Chinese jeneverbes (Juniperus chinensis „Aurea‟), de<br />
Sneeuwklokjesboom (Halesia carolina), enige bijzondere berken, een Camellia<br />
japonica, de bijzondere klimop Hedera colchica, diverse coniferen zoals de Torreya<br />
nucifera, de Mammoetboom (Sequoiadendron giganteum) en de Abies firma.<br />
Ook plantte hij een Doodsbeenderenboom<br />
(Gymnocladus dioica) en een Atlasceder<br />
(Cedrus atlantica), die tijdens de<br />
hevige westerstorm in 1990 zijn omgewaaid,<br />
evenals een rij thuja‟s die als bescherming<br />
tegen de westenwind waren<br />
geplant. Direct na de storm zijn er nieuwe<br />
exemplaren gekomen, die inmiddels al<br />
flinke bomen zijn geworden.<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 9
Na het overlijden van mevrouw L.<br />
Blaauw-Six in 1934 erfde Natuurmonumenten<br />
de buitenplaats. Toen<br />
ook Frans Blaauw in 1936 was<br />
overleden, verdween de vogelverzameling.<br />
Volgens ontwerp van<br />
S.G.A.Doorenbos werd in 1942 de<br />
centrale vijver gegraven en werden<br />
diverse struiken geplant. Uit die<br />
tijd hebben we nu nog forsythia‟s,<br />
jasmijn, schijnhazelaar, bruidsroosje,<br />
allemaal struiken die toen zeer gangbaar waren.<br />
In de zeventiger jaren van de vorige eeuw werd het tuinonderhoud een steeds<br />
groter probleem. Vrijwilliger van het eerste uur A.Contant stak er heel veel tijd<br />
in. Hij zorgde in samenspraak met A.J.Gorter-ter Pelkwijk dat verdwenen soorten<br />
bomen en struiken zoveel mogelijk werden teruggeplant. Zo zijn uit zijn tijd de<br />
Amberboom (Liquidambar styraciflua) de Schijnbeuk (Nothofagus antarctica) en<br />
de Trompetboom (Catalpa bignonioides).<br />
Al de genoemde houtachtigen staan vooral in het stuk ten zuiden van de dwarssloot;<br />
in het noordelijk deel van de tuin zijn telkens veranderingen geweest. Eerst<br />
waren er fruitbomen, een kwekerij van bosplantsoen voor alle buitenplaatsen, een<br />
paar bedden met wilde planten, later enkele moestuintjes en een bijenstal. Toen<br />
het niet meer loonde eigen bomen op te kweken, werd dat stuk bestemd voor een<br />
aantal moestuinen en voor een collectie rozen. Na de storm van 1990 werd bij de<br />
entree een moerbei geplant als middelpunt<br />
van kruidenvakken, die prominent de ingang<br />
van de tuin markeert. De aanleg van een<br />
blauwe tuin is de laatste verandering, die in<br />
dit deel is uitgevoerd.<br />
Als moestuin begonnen, wordt nu al tientallen<br />
jaren gesproken van de “Siertuin” van<br />
Gooilust.<br />
Bettie Coops-Booij<br />
Citroenvlinder<br />
Overwintert als<br />
vlinder en komt<br />
vroeg in het<br />
voorjaar tevoorschijn<br />
om op zoek te gaan naar<br />
nectar en een partner om mee<br />
te paren.<br />
Uiterlijk: mannetje is citroengeel,<br />
het vrouwtje is meestal<br />
lichtgroen tot wit gekleurd.<br />
Vleugeltoppen eindigen in een<br />
hoekige punt.<br />
Menu: nectar van vroegbloeiende<br />
struiken en bomen, bijv. wilgen<br />
Rups: leeft op vuilboom en wegedoorn.<br />
10 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
Ecologische visie<br />
De buitenplaatsen van ’s-Graveland zijn ecologisch van belang. Dit wil<br />
Natuurmonumenten volwaardig aandacht geven in het Herstelplanproces.<br />
De ecologische visie helpt ons daarbij.<br />
In 2008 startte Natuurmonumenten met het Herstelplan ‟s-Gravelandse<br />
<strong>Buitenplaatsen</strong>. Dit plan heeft als doel het hoogwaardig cultuurhistorische<br />
karakter van de <strong>Buitenplaatsen</strong> tot zijn recht te laten komen. Per buitenplaats<br />
maken we een integrale visie, waarin naast cultuurhistorie, ook natuurwaarden<br />
en recreatie een plek krijgen. Het bureau SB4 heeft daartoe<br />
allereerst een lijst met ecologische<br />
randvoorwaarden meegekregen.<br />
Met name bij de uitwerking van<br />
de visie naar maatregelplan, en op<br />
uitvoeringsniveau bleken de ecologische<br />
waarden niet altijd voldoende<br />
aandacht te krijgen. Een<br />
heldere ecologische visie met<br />
concrete handvaten voor de uitvoeringswerkzaamheden<br />
moest<br />
uitkomst bieden.<br />
Wat is het ecologisch belang van de buitenplaatsen?<br />
Op basis van de beschikbare waarnemingsgegevens in onze database konden<br />
we op deze vraag geen goed antwoord geven. Gebiedsdekkende inventarisaties<br />
en trend-gegevens bleken er niet tot nauwelijks te zijn. Wij<br />
hebben het ecologisch belang dan ook beschouwd aan de hand van de<br />
landschaps-ecologische context, de factor tijd, en de menselijke invloed.<br />
De specifieke ligging op de overgang van de hogere beboste zandgronden<br />
van de Heuvelrug naar het open veenweidegebied zorgt voor een veelheid<br />
aan overgangen (gradienten), bijvoorbeeld van hoog naar laag (gradueel<br />
én steil) van droog naar nat, van gesloten naar open, van schraal naar<br />
voedselrijk(er). Deze variatie in abiotiek biedt potenties voor hoge biodiversiteit.<br />
Een relatief goede waterkwaliteit (plaatselijk kwel) in de diverse<br />
watertypen verhoogt deze potentie, zo blijkt uit het voorkomen op de <strong>Buitenplaatsen</strong><br />
van libelle-soorten van laagveen.<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 11
De factor tijd speelt een belangrijke rol in de ontwikkeling van natuurwaarden.<br />
We kennen allen de oude dikke beuken met holten en andere<br />
aftakelingsplekken. Zij vormen de hoofdlanen daterend uit de Franse tuinaanleg<br />
van ca. 250 jaar geleden. Vooral vleermuizen en andere holtenbewoners,<br />
maar ook epifyten (mossen, korstmossen) en paddenstoelen<br />
hebben hiervan geprofiteerd en zijn rijkelijk vertegenwoordigd. De internationale<br />
status van vleermuizen en hun afhankelijkheid van oude bomen<br />
maken dat de buitenplaatsen van groot ecologisch belang zijn.<br />
De dikke bomen hebben niet het eeuwige leven en met elke storm valt er<br />
een aantal om of vallen takken af. Maar ook dan zijn ze nog van grote<br />
waarde. Uit onderzoek elders is gebleken dat 50% van de biodiversiteit in<br />
bossen samenhangt met aftakelende en (dikke) dode bomen. Behoud van<br />
het aandeel dood hout en, waar mogelijk, een toename ervan, is een grote<br />
uitdaging bij het Herstelplan. Nieuwe aanplant verdraagt namelijk niet<br />
altijd de aanwezigheid van het dode hout.<br />
De ouderdom van het bos zorgt ook voor een gerijpte bosbodem en een<br />
dikke humuslaag met hoge biomassaproductie (per hectare per jaar). Hiervan<br />
profiteren vele flora- en kleine faunasoorten. Indirect profiteren de<br />
insecteneters, zodat we hoge dichtheden mezen en andere zangvogels,<br />
spitsmuizen en, inmiddels ook, dassen hebben.<br />
Naast de ligging en de ouderdom heeft ook het cultuur-historisch gebruik<br />
en de inrichting van het gebied bijgedragen aan de variatie aan<br />
biotopen. Denk aan stinzenplanten en ijskelders,<br />
maar ook aan de open graslanden en de<br />
leeftijdsvariatie in de bossen door houtoogst<br />
en herplant. En de recent aangelegde kamsalamanderpoelen.<br />
Tot slot is er de relatieve rust als gevolg van<br />
de recreatieve zonering (intensief rond Boekesteijn;<br />
extensief bijv.op Schoonoord) en de<br />
toegangsregels (alleen toegang tussen zonsopgang<br />
en –ondergang). Hierdoor vinden<br />
verstoringsgevoelige soorten als ree, das,<br />
vleermuizen, ringslangen en tal van vogelsoorten<br />
geschikt leefgebied op de buitenplaatsen. <br />
Lelietje-vandalen<br />
Omschrijving:<br />
winterharde<br />
vaste plant,<br />
hoogte 15 cm.<br />
De kleine witte klokvormige<br />
bloemetjes, groeien met<br />
ongeveer 10 stuks hangende<br />
aan een steeltje. De<br />
bloemen geuren heerlijk<br />
zoet. Het blad ovaal en<br />
helder groen. De plant verspreid<br />
zich via de kruipende<br />
wortelstokken.<br />
Omgeving: licht beschaduwde<br />
bossen en op en<br />
rondom buitenplaatsen.<br />
12 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
Ecologische visie<br />
De ecologische kwaliteiten van de buitenplaatsen zijn evident. Natuurmonumenten<br />
streeft er naar de grote variatie aan soorten, specifiek de Rode<br />
Lijst- én de voor oude landgoederen kenmerkende soorten, te behouden.<br />
Het Herstelplan mag hier geen afbreuk aan doen. Dit betekent niet dat er<br />
niets kan, maar dat we ons bewust zijn van wat we doen.<br />
Behoud van de genoemde soorten betekent ook dat we ernaar streven om<br />
de (a)biotische voorwaarden voor deze biodiversiteit te handhaven.<br />
Vooral de ouderdom van de bomen is van belang omdat deze oude bomen<br />
slechts zeer langzaam vervangbaar zijn. Het is echter belangrijk dat het<br />
bosecosysteem duurzaam functioneert. Dit betekent dat er ook op de lange<br />
termijn oude bomen zullen zijn. Geleidelijke verjonging draagt bij aan een<br />
evenwichtige leeftijdsopbouw van het bos. Een andere belangrijke abiotische<br />
voorwaarde is dat de variatie aan gradienten behouden blijft. Sturend<br />
daarbij zijn vaak natuurlijke processen bijv. windwerking om schrale<br />
plekken te behouden, en beheer. De uitdaging is hier goed mee om te<br />
gaan.<br />
Hoe gebruiken we de visie?<br />
We willen dat bij de maatregelplannen en uitvoeringsplannen rekening<br />
gehouden wordt met de ecologische waarden. Daarom hebben we de visie<br />
nader uitgewerkt. Enerzijds voor de waardevolle biotopen, zoals schrale<br />
plekken, stinzenflora, wateren en oevers. Waar bevinden zich deze biotopen,<br />
wat zijn voor die biotopen de sturende processen, en welke aandachtspunten<br />
voor beheer kunnen we benoemen? Met het op kaart vastleggen<br />
van de biotooplocaties zijn we nog in volle gang. De sturende processen<br />
en aandachtspunten hebben we al uitgewerkt.<br />
Anderzijds werken we de soortspecifieke waarden nader uit. Waar zitten<br />
de specifieke Rode Lijst-soorten en de voor landgoederen kenmerkende<br />
soorten; deze zetten we met hun habitats op kaart. En we werken uit waar<br />
we bij herstelwerkzaamheden op moeten letten. We zullen ons in eerste<br />
instantie moeten baseren op de beschikbare, vaak anekdotische gegevens;<br />
gebiedsdekkende gegevens ontbreken nog. We gaan ons wel inspannen<br />
om meer gegevens te krijgen. Geld is daarbij altijd een beperkende factor.<br />
We zullen dan ook met name een beroep gaan doen op vrijwilligers.<br />
José Koopman<br />
Medewerker ecologie bij Natuurmonumenten<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 13
Activiteitenkalender<br />
Wanneer? Welke activiteit? Hoe laat?<br />
Zondag 2 mei Floragroep Laegies/Koeiemeent, Bussum 10.00 uur<br />
Zondag 9 mei Publiekswandeling Stiltewandeling 05.30 uur<br />
Zondag 16 mei Floragroep Kromme Rade, Kortenhoef 10.00 uur<br />
Zaterdag 29 mei Uitgaansdag afdeling IVN Gooi 08.30 uur<br />
Zondag 30 mei Floragroep Cruysbergen, Bussum 10.00 uur<br />
Zondag 13 juni Floragroep Laegies/Koeiemeent, Bussum 10.00 uur<br />
Zondag 13 juni Publiekswandeling Laegies, Bussum 13.30 uur<br />
Vr.18-zo. 20 juni IVN-weekeinde, Hengelo (Gld.)<br />
Zondag 27 juni Floragroep Hollandse Brug, Muiderberg 10.00 uur<br />
Zaterdag 10 juli Publiekswandeling Vleermuizen, Bussum 21.30 uur<br />
Zondag 11 juli Floragroep Goooimeerkust, Huizen 10.00 uur<br />
Zondag 25 juli Floragroep Heemtuin/Natuurakkers, Huizen 10.00 uur<br />
Elke zondagmiddag Gidsen bij Schaapskooi Tafelbergheide 14-16 uur<br />
Van de werkgroepen<br />
Werkgroep Contacten<br />
De contactavonden voor leden en donateurs van IVN Gooi e.o. worden<br />
gehouden in de Infoschuur van het Goois Natuurreservaat aan de Naarderweg<br />
103a, 1217 GL te Hilversum, steeds op de derde maandag van de<br />
maand, tenzij anders is aangegeven. Aanvang: 19.45 uur, Introducés zijn<br />
van harte welkom! Wij werken samen met het KNNV, afd. Gooi.<br />
Uitgaansdag zaterdag 29 mei 2010<br />
Verrassende dagtocht met o.m. bezoeken aan het unieke Waterloopbos (N.O.<br />
Polder), de prachtige gesteentetuin van Schokland (N.O. Polder) en. het Bronnenbos<br />
(Flevoland) dat kraamkamer en genenbank is van onze oorspronkelijke inheemse<br />
bomen en struiken. Nadere informatie en inschrijfformulier in dit nummer<br />
van de Kleine Ratelaar. Schrijf je zo snel mogelijk in.<br />
Juni, juli en augustus géén contactavonden<br />
Heb je een suggestie voor een leuke contactavond?<br />
Mail: wouter-nugteren@ziggo.nl<br />
14 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
Werkgroep wandelingen<br />
Stiltewandeling "Gooilust" te 's-Graveland<br />
Zondag 9 mei 2010 van 05:30 - 07:30 uur<br />
Beleef de natuur eens bij het ontwaken van de dag.<br />
Deze wandeling voert u door het natuurgebied “Gooilust”, maar dan niet zomaar.<br />
Uw gidsen brengen u door het gebied en maken u attent op het ontwaken van de<br />
dag en de vogels. Op deze lentedag komt de zon op omstreeks 05.50 uur<br />
Tijdens deze wandeling wordt u langs interessante<br />
plaatsen gevoerd, maar u moet zelf<br />
bedenken wat hier eigenlijk gezegd zou worden,<br />
want het is de bedoeling dat er weinig<br />
verteld wordt. Het is een echte stilte wandeling.<br />
Een natuurbeleving, waar u af en toe<br />
gaat zitten om te luisteren naar de stilte en de<br />
vogels. Het is dus handig om iets mee te nemen<br />
waarop u plaats kunt nemen. Vergeet<br />
daarbij de verrekijker niet!<br />
Vertrek: vanaf de parkeerplaats aan het Zuidereinde, de ingang van Gooilust te<br />
‟s-Graveland.<br />
Wandeling op Cruysbergen<br />
Zondag 13 juni 2010 van 13:30 - 15:30 uur<br />
Een gebied gelegen tussen de Hilversumse Meent en<br />
Bussum, dat 5 jaar geleden nog weiland en een kwekerij<br />
was. Dit gebied is afgegraven en komt nu tot ontwikkeling.<br />
Het afgegraven vruchtbare zand is gebruikt bij<br />
het aanleggen van het ecoduct in Hilversum.<br />
Veel pioniersplanten komen er voor, waarvan niet zeker<br />
is welke er tijdelijk zijn en welke er zullen blijven. Zo<br />
komt er dit moment volop zonnedauw voor, een vleesetende<br />
plant. Ook kleverig ogentroost, wolfsklauw,<br />
klokjesgentiaan, veenpluis, moeraskartelblad; te veel<br />
om op te noemen.<br />
Vertrek: vanaf de parkeerplaats Franse Kampweg, Bussum (deze bevindt zich<br />
tegenover camping “het Franse Kamp”) aan de N236 richting Weesp.<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 15
Vleermuisexcursie<br />
Zondag 10 juli 2010 21:30 - 23:30 uur<br />
Tijdens deze excursie gaan we kijken en<br />
luisteren naar deze mysterieuze nachtzoogdieren.<br />
We gaan het hebben over<br />
hun specifieke jachtgewoontes en bijzondere<br />
levensstijl.<br />
We nemen u mee naar de Franse Kampheide,<br />
het Spanderswoud en de Snip.<br />
Mogelijk zien en horen we dan zowel de rosse vleermuis, de laatvlieger, de<br />
dwergvleermuis en de watervleermuis.<br />
Uiteraard zijn ook kinderen van harte welkom om aan deze excursie mee te doen.<br />
Vertrek: vanaf station Bussum-Zuid<br />
IVN-weekend 2010: er zijn nog plaatsen vrij!<br />
Vrijdag 18 tot en met zondag 20 juni<br />
In juni gaan we naar Hengelo. Naar het Gelderse Hengelo om precies te<br />
zijn. We strijken neer in de westelijke Achterhoek, waar het landschap<br />
wordt gekenmerkt door een afwisseling van akkers en weilanden, houtwallen,<br />
stukjes bos en beekjes. Maar vooral ook door landhuizen en kasteeltjes<br />
in parkachtige tuinen met lommerrijke lanen en oude statige bomen.<br />
Een omgeving die zich bijzonder goed leent voor wandelingen en<br />
fietstochten.<br />
Ons verblijf is de landelijk gelegen kampeerboerderij “Heytinkhorst”.<br />
Deze groepsaccommodatie ligt precies op de grens tussen Hengelo en<br />
Baak. De Heytinkhorst is een boerderij van het T-huis type en dateert uit<br />
1931. Het heeft een grote tuin met gazon, volleybal- en voetbalveld en een<br />
terras.<br />
Wie van natuur en gezelligheid houdt mag deze gelegenheid niet missen!<br />
Er zijn nog plaatsen vrij, dus geef je snel op. Uitgebreide informatie is te<br />
vinden op onze website en in de Kleine Ratelaar van januari.<br />
Tot ziens in Hengelo,<br />
Francis Hosman, Sander Koopman en Christine Tamminga<br />
16 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
Vernieuwing bezoekerscentrum<br />
Gooi en Vechtstreek<br />
Zoals bij velen van ons al bekend zal het bezoekerscentrum<br />
in van Natuurmonumenten in ‟s-Graveland hopelijk<br />
nog dit jaar een ingrijpende vernieuwingsslag ondergaan.<br />
Dat is ook één van de redenen dat wij als IVN tijdelijk<br />
geen gebruik kunnen maken van de Hooiberg, omdat deze<br />
ruimte tijdens de verbouwing als tijdelijk bezoekerscentrum zal gaan fungeren.<br />
Op dit moment is nog niet geheel duidelijk wanneer met de (ver)bouw zal worden<br />
begonnen.<br />
Eén van de belangrijkste redenen voor de verbouwing van het bezoekerscentrum<br />
is dat in het nieuwe centrum ook de Vechtstreek een nadrukkelijke plaats zal krijgen.<br />
Het bezoekerscentrum zal dan ook worden omgevormd van een centrum<br />
voor de <strong>Buitenplaatsen</strong> tot een inspirerend en activerend centrum voor de hele<br />
regio met als thema: “Gooi en Vechtstreek-overal anders”.<br />
De bezoekers zullen kennis maken met de bijzondere natuur in de omgeving zoals<br />
donker bos, paarse heide, prachtige buitenplaatsen en bijzondere plassen.<br />
Via een interactieve maquette, waarop men kan inzoomen, en speelse thematafels,<br />
komt men alles te weten over dieren en planten, natuurbeheer, geologie en<br />
recreatie. Via webcams en wandel- en fietsroutes zijn de natuurgebieden binnen<br />
letterlijk verbonden met de natuurgebieden buiten. Via een opvallende interactieve<br />
wand kan de bezoeker zelf de mooiste natuurmonumenten zoals foto‟s, filmpjes<br />
en vondsten achterlaten voor andere bezoekers.<br />
De recreatieve voorzieningen bij het bezoekerscentrum zullen worden uitgebreid<br />
met een horecagelegenheid met een ecologische menukaart. Verder komt er een<br />
kleedruimte voor natuursporters en een heuse sterrenwacht. In de winkel van het<br />
centrum kan men terecht voor natuurcadeautjes en streekproducten.<br />
Vanzelfsprekend blijft het vernieuwde centrum een gastvrije plek voor natuur- en<br />
milieuorganisaties uit de omgeving voor cursussen, lezingen, startpunt voor gezamenlijk<br />
excursieaanbod en andere samenwerkingsactiviteiten.<br />
Wij als IVN-ers verheugen ons op het moment<br />
dat, in het centrum van ons werkgebied, het vernieuwde<br />
bezoekerscentrum zal worden heropend.<br />
Harm Klinkenberg<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 17
De Berg van Bantam<br />
In de tweede helft van de 18 e eeuw ontstaat een nieuwe visie op het buitenleven.<br />
De vroege landschapsstijl komt op en de voorliefde voor gekunstelde en mathematische<br />
natuur wordt ingeruild voor de waardering van het wilde, ongerepte<br />
landschap.<br />
Buitenplaats Bantam bestond toen nog niet. Het was de zanderige achtertuin van<br />
het landgoed Schaep en Burgh. Door gebrek aan goed kaart- en beeldmateriaal<br />
blijven de details van de toenmalige aanleg onbekend. Op deze nog woeste grond<br />
werd in het kader van de vroege landschapsstijl een heuvel opgeworpen waar een<br />
Turkse tent kwam op te staan. Een uit Londen overgewaaide traditie om thee te<br />
drinken op een houten plankier afgeschermd met tentdoek. Hier had men uitzicht<br />
op de Zuiderzee!!<br />
In 1818 stond Schaep en Burgh te koop. Twee dagen voor zijn vertrek naar Java<br />
vroeg Jonkheer Willem van Loon, op aanraden van zijn moeder, Anna van Winter<br />
ten huwelijk. Laat zij nou ja zeggen!!<br />
Met haar “hulp” kon hij Schaep en Burgh kopen. Hun dochter Carolina van Loon<br />
trouwde in 1857 met Jonkheer Maurits van Lennep. Zij bouwden op het gekochte<br />
stuk grond ten oosten van Schaep en Burgh in 1878 een landhuis en noemden het<br />
Bantam naar een provincie en stad op WestJava. Toen pas werd de buitenplaats<br />
Bantam officieel gescheiden van Schaep en Burgh. Nu weer terug naar de opgeworpen<br />
heuvel.<br />
Rond 1820 was de Turkse tent vervangen door een observatorium. In 1879 tijdens<br />
de bouw van het huis verdween dit weer om plaats te maken voor een vierhoekig<br />
acht meter hoog stenen waterreservoir<br />
ten behoeve van het huis,<br />
maar vooral voor de landerijen. Sinds<br />
1971 zijn daar alleen nog de zware<br />
fundamenten van te zien. De Berg van<br />
Bantam is nog steeds zeven meter<br />
hoog. Een wandelaar op Klein Zwitserland,<br />
ook op Bantam, moet er nog<br />
steeds om glimlachen. De buitenplaats<br />
Bantam werd in 1923 verkocht aan de<br />
gemeente Bussum, die daarmee voorkwam<br />
dat de grond in handen viel van een projectontwikkelaar. De laatste huurster<br />
overleed in 1967. Vier jaar later werd het huis gesloopt. Het bleek te duur<br />
voor restauratie.<br />
In 1984 werd Bantam overgedragen aan Natuurmonumenten en wie weet krijgt<br />
het buitenbeentje, te weten de Berg van Bantam, weer een mooi uitzichtpunt.<br />
Wil Hegge<br />
18 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
“Mijn” den in Bantam<br />
Bantam staat vol met prachtige bomen. Eén van<br />
deze bomen, een Grove den, heeft door zijn indrukwekkende<br />
verschijning altijd mijn aandacht<br />
getrokken. Hij staat in het zuidwestelijk gedeelte<br />
van Bantam langs het water dat vanaf de vijver<br />
richting Franse Kampweg loopt. Voor zijn soort<br />
heeft deze boom een vorm en een grootte die afwijkend<br />
is. De den staat in een eiken- beukenbos<br />
en is een vreemd element in deze begroeiing. Hij<br />
heeft het dan ook moeilijk om zich te handhaven<br />
tussen de hem omringende bomen. In 1994 heb ik<br />
geprobeerd uit te zoeken hoe oud de boom is en<br />
waarom hij er uit ziet zoals hij er uitziet. Daarvoor<br />
heb gekeken naar de historie van het terrein<br />
en de groei-eigenschappen van grove dennen.<br />
Historie<br />
In 1634 kreeg Naarden het individuele gebruiksrecht van een strook langs de oostelijke<br />
scheiwal van de ontginningen in ‟s Graveland. Het Naarderveld. Op het<br />
meest noordelijke gedeelte van het Naarderveld ligt het westelijke gedeelte van<br />
Bantam. 1732 verkoopt Naarden de grond aan J.B.Bicker eigenaar van o.a. Schaep<br />
en Burgh. Die in 1770 het oostelijk gedeelte van Bantam beplant. Op het westelijk<br />
gedeelte waren toen door houtwallen gescheiden landbouwkavels. In1818<br />
komt Schaep en Burgh samen met Bantam, ‟s Gravenhoek en Swaenenburch in<br />
eigendom van jhr. W. van Loon. Deze laat het terrein inrichten door J.D. Zocher<br />
jr. in Engelse landschapstijl. Omstreeks 1828 waren de werkzaamheden gereed en<br />
had het landgoed de vorm gekregen zoals deze nu nog in grote lijnen bestaat.<br />
Bantam kwam in 1877 in eigendom bij de familie Van Loon die in 1878 een huis<br />
lieten bouwen en het landschapspark verder liet uitbouwen met waterpartijen,<br />
gazons en solitaire bomen. De huidige aanleg stamt uit die tijd. In 1899 wordt<br />
Bantam aangekocht door C.H. Labouchre die in 1917 de beplanting laat aanbrengen<br />
in het gedeelte van het park waarin de den staat.<br />
Beschrijving<br />
De den heeft een zware onderstam met een omtrek van ongeveer 3,50 m. Op circa<br />
5,5 m boven de grond splitst de stam zich in een zestal zware takken die elk de<br />
grote van een flinke boom hebben. De hoogte van de boom bedraagt ruim 20 m<br />
terwijl de kruin een breedte heeft van rond de 16 m. Het gewicht van de den bedraagt<br />
ruim 22 ton waarvan circa 18 ton bovengrondsedelen. Aan de noordoostzijde<br />
bevindt zich een langwerpige verticale holte in de stam. Die holte is ont-<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 19
staan door het afbreken en tot de bodem afscheuren van een grote tak. In de loop<br />
der jaren is deze wond weer bijna geheel overgroeid. De takken vorm is kandelaarachtig<br />
en lijkt er op te duiden dat de den onder wisselende omgevingsomstandigheden<br />
is opgegroeid. Door de vele aanpassingen die de den heeft moeten uitvoeren<br />
zijn er vele takken in de verdrukking geraakt en afgestorven. Deze dode<br />
takken behelzen de gehele onderste etage. Een van de kruintakken heeft een heksenbezem<br />
gevormd.<br />
Ouderdom<br />
Om de ouderdom van een boom te bepalen is de makkelijkste methode het tellen<br />
van de jaarringen. Omdat voor deze methode op zijn minst in de stam geboord<br />
moet worden was dit voor mij geen optie. Voor de leeftijd bepaling heb ik twee<br />
methoden toegepast één gerelateerd aan de hoogte groei en de andere uit de dikte<br />
groei.<br />
Hoogte groei bleek in 1993 maximaal 15 cm te zijn. Hoogte groei van dennen in<br />
de omgeving bleek voor dennen jonger dan 25 jaar 20 – 40 cm te bedragen. Voor<br />
bomen van meer dan 25 jaar varieert dat tussen de 5 – 20 cm. Rekening houdend<br />
met deze gegevens kom ik op een leeftijd van 135 jaar.<br />
Dikte groei bedroeg in 1993 3 mm. De dikte groei in het open gescheurde gedeelte<br />
van de den 32 cm onder de de schors bedroeg 5 mm. (Meting aan afgezaagde<br />
dennen op de Westerheide leverde een gemiddelde dikte groei van 3,8 mm over<br />
50 jaar.) Op basis van deze gegevens kom ik op een leeftijd van 143 jaar.<br />
Vorm<br />
Om een beeld te kunnen vormen hoe de den er door de tijd heen heeft uitgezien<br />
heb ik de boom op schaal uitgewerkt. Door op schaal de hoogte te verminderen is<br />
een hypothese van de vorm in verschillende groeistadia gemaakt. Voor de vormhypothese<br />
is uitgegaan van een leeftijd van 140 jaar in 1993 en zijn middels een<br />
groeigrafiek de leeftijden bepaald. Uit de vorm van de boom is te herleiden dat hij<br />
als een redelijk vrijstaande boom is opgegroeid. De relatief korte stam en de brede<br />
kruinvorm horen bij dennen die rondom vrij opgroeien. De brede groei blijft<br />
tot circa 50 jarige leeftijd gehandhaafd waarna de omringende beplanting, die<br />
kennelijk de zelfde hoogte heeft bereikt, invloed begint uit te oefenen. De onder-<br />
20 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
ste takken beginnen af te sterven en er treedt versterkte hoogte groei op. Omstreeks<br />
de 60 jarige leeftijd is aan de oostzijde de grote tak afgescheurd waarvan<br />
nu nog de sporen in de holte te zien zijn. In 1917 werd de omgeving opnieuw<br />
aangeplant. Na een periode van nieuwe breedte groei van de den nemen de beuken<br />
en eiken die hem nu omringen steeds meer licht weg. De den wordt daardoor<br />
weer gedwongen tot nieuwe hoogtegroei en verliest aan de onderzijde ook veel<br />
oude takken.<br />
Datering<br />
Een leeftijd van 140 jaar betekend dat de den tussen 1850 en 1855 moet zijn gekiemd.<br />
In 1820 heeft de aanleg van het landschapspark onder Van Loon plaats gevonden.<br />
Op de kaart van 1872 wordt bos aangegeven op het gebied waar de den groeit. In<br />
1878 vindt de herinrichting door Van Lennep plaats en in 1917 wordt de huidige<br />
beplanting op het groeigebied van de den aangebracht. De wisselende groei omstandigheden<br />
zijn terug te zien in de vorm van de boom. Ik stel mij de volgende<br />
periode voor. Van vrijstaand in 30 jaar gedeeltelijk ingegroeid. Weer vrijstaand<br />
door de herinrichting en na 40 jaar weer ingegroeid. Bij nieuwe aanplant weer<br />
vrijgesteld en nu na ruim 80 jaar op nieuw ingegroeid.<br />
Met mijn rekenpartij van ruim 16 jaar geleden kwam ik op een leeftijd van 140<br />
jaar. Nu dus 156 jaar. Als ik nu naar de boom kijk ziet hij er voor mijn gevoel het<br />
zelfde uit. Hij moet toch een stukje gegroeid zijn en de stam zal wat dikker zijn.<br />
De omgevingsomstandigheden zijn niet echt gewijzigd.<br />
In het Herstelplan voor de ‟s-Gravelandse <strong>Buitenplaatsen</strong> wordt het bos om de<br />
den rustgebied en wordt een gedeelte van de omringende beplanting weggehaald<br />
waardoor de boom meer licht krijgt. Nodig voor zijn behoud. Hij dreigt overgroeid<br />
te raken door de eromheen staande beuken en eiken.<br />
Ga eens onder de den staan. Hij maakt dan de meeste indruk en stel je voor hoe<br />
zijn omgeving voortdurend is veranderd en hoe hij zich daaraan heeft aangepast.<br />
Karel Troost<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 21
De Vallei op de Buitenplaats Gooilust<br />
Een bijzondere plek”in het “Bos van Blaauw” is De Vallei. Omstreeks 1920 liet<br />
de toenmalige bewoner van Gooilust, Frans Ernst Blaauw deze aanleggen, wat in<br />
die tijd met handkracht, schop en kruiwagen heel wat zweet moet hebben gekost.<br />
Blaauw had een groene oase op het oog, waar hij zijn exotische coniferen een<br />
plaats kon geven. Het werd een verdiept pad tussen opgeworpen heuveltjes, zo‟n<br />
honderd meter lang, met aan het eind een heuvel, een vijver en ter afsluiting een<br />
rij Chamaecyparis nootkatensis. Blaauw plantte er ook andere coniferen, zoals<br />
Larix, Thuja, Tsuga, Cryptomeria, Libocedrus, Pinussoorten, Abies, e.d., bomen<br />
die gewild waren in verzamelingen van veel buitenplaatsbewoners. Zulke exoten<br />
waren toen iets nieuws, vaak kort tevoren (vooral eind 19 e eeuw) ingevoerd uit<br />
Amerika, China en Japan. Ze groeiden in honderd jaar uit tot vaak eerbiedwaardige<br />
bomen, en kunnen wellicht nog honderd(en) jaren mee.. Ter verfraaiing kwamen<br />
er rododendrons bij als ondergroei, evenals soorten als Kalmia, Myrica,<br />
Gaulteria, e.d.<br />
Omstreeks 1930 volgde achter de Vallei de aanleg van het Nieuwe Werk, een pad<br />
rond een heuvel met een voorbestemming: Blaauw wilde hier later begraven worden.<br />
Er werd daarvoor alvast een grafheuvel aangelegd. Het zou een verstild gedeelte<br />
van Gooilust moeten worden met maar een enkele entree.<br />
In het voorjaar van 1933 kwam de Duitse keizer Wilhelm II bij deze heuvel een<br />
paar bijzondere berken (Betula ermannii) planten. Een merkwaardige optocht:<br />
Blaauw en zijn vriend Wilhelm, gevolgd door zijn kleinzoon Louis Ferdinand en<br />
oud-officieren uit de Duitse hofhouding wandelend vanuit het huis Gooilust, door<br />
Bosmuis<br />
Bruin met<br />
gele vacht,<br />
witte buik<br />
Lengte: 8-<br />
11 cm incl.<br />
staart 2x<br />
zo lang.<br />
Leeftijd: kan 18-20 maanden<br />
worden, maar haalt<br />
dat meestal niet.<br />
Menu: wormen, insectenlarven,<br />
slakken, rupsen,<br />
boomknoppen, bessen,<br />
fruit, noten, zaden.<br />
Vijanden: roofvogels zoals<br />
bosuil, steenuil, kerkuil,<br />
hermelijn, wezel<br />
de Vallei met de cadeau gegeven berken en plantschop<br />
naar het Nieuwe Werk. De berken staan er<br />
nog steeds, De grafheuvel bleef leeg, maar dat is<br />
een ander verhaal.<br />
Vallei en Nieuwe Werk werden een plek vol geheimzinnige<br />
sfeer; wie bezocht ze niet eens in het<br />
voorjaar?<br />
In 2010 voert Natuurmonumenten het zgn. Herstelplan<br />
uit voor de Vallei.<br />
Veel bomen, o.a. coniferen zijn gekapt, maar<br />
daardoor is er ruimte ontstaan voor de blijvers om<br />
uit te groeien. Het zou geweldig zijn als die bomen<br />
er over honderd, misschien wel tweehonderd<br />
of driehonderd jaar nog zullen staan. Is het niet de<br />
moeite waard je in te zetten voor zo‟n toekomstperspectief?<br />
Want waar in ons land krijgen bomen<br />
22 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
nog de kans om oud te worden? Ik zou zeggen: zo ergens, dan toch wel bij Natuurmonumenten!<br />
In het plan is ook ruimte gemaakt voor de aanplant van nieuwe rododendrons. ter<br />
aanvulling van de indrukwekkende huidige begroeiing. Het plan is niet openbaar,<br />
maar naar verluidt worden er onder meer bijna honderd verschillende rododendronvariëteiten<br />
en andere sierheesters geplant. Dat gaat helaas veel verder dan<br />
herstel van de historische situatie, dat wat Blaauw ooit met de vallei voor ogen<br />
stond. Natuurmonumenten heeft echter gemeend hier van het oorspronkelijke<br />
plan af te wijken door een grote collectie moderne rododendrons ten toon te stellen.<br />
Dit zal vast wel mooi zijn en massa‟s publiek trekken. De oorspronkelijke<br />
naam `Vallei` wordt daarmee in mijn ogen helaas definitief verlaten en maakt<br />
daarmee plaats voor de nieuwe naam “Rododendronvallei`.<br />
Ton Coops<br />
(auteur van “Het Bos van Blaauw”, biografie van een „s-Gravelandse Buitenplaats)<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 23
Cultuurhistorie en recreatie<br />
Vanwege de uitvoering van het Herstelplan, waarvan op een aantal buitenplaatsen<br />
al de resultaten zichtbaar zijn, gaat Natuurmonumenten de bekende wandelroutes<br />
daarop aanpassen. Vanaf 31 mei aanstaande kunt u ze zelf gaan lopen.<br />
De beschrijving van de wandeling 's-Gravelandse <strong>Buitenplaatsen</strong>‟, met een lengte<br />
van ± 17 km. over alle buitenplaatsen, inclusief een deel van het Corversbos, is<br />
niet alleen een routebeschrijving, maar geeft tevens veel (nieuwe) informatie over<br />
de cultuurhistorische achtergronden van de ‟s-Gravelandse buitenplaatsen.<br />
Deze route, die is aangegeven met gele pijltjes, is ook in delen te lopen. De route<br />
begint en eindigt bij het Bezoekerscentrum Gooi en Vechtstreek van Natuurmonumenten<br />
in ‟s-Graveland.<br />
Om u een idee te geven hoe de route loopt en u alvast een korte impressie te geven<br />
van reeds herstelde onderdelen, volgt onderstaand een beknopte beschrijving.<br />
Vanuit het bezoekerscentrum gaat de route via het landhuizen Boekesteyn en<br />
Schaep en Burgh naar de bekende uit 1795 daterende Slangenmuur. Aan de achterzijde<br />
van het landhuis ziet men de Lindenkom, met er tegenover het Capitool.<br />
De omgeving van de Lindenkom is in 2008 volledig gerestaureerd. Rond de vijver<br />
is oude aanplant verwijderd. Deels omdat veel bomen in zeer slechte staat<br />
waren, en deels om de oude parkaanleg van Zocher weer zichtbaar te maken. Bij<br />
de kom zijn bomen vervangen en nieuwe boomsoorten aangeplant. Naast de bomen<br />
is ook nieuwe onderbeplanting aangeplant met wel 1600 heesters. In de vijver<br />
zelf kwam een – voor velen – onver-<br />
moed eiland tevoorschijn.<br />
Via de hoofdlaan langs de ijskelder, die nu<br />
dienst doet als winterslaapplaats voor vleermuizen.<br />
Langs de Ezelskamp met enkele<br />
oude beuken van bijna 200 jaar oud. In het<br />
najaar van 2008 zijn er op de Ezelskamp vijf<br />
nieuwe bomen geplant. Er is weer gekozen<br />
voor zomereik, (rode) beuk en linde. De<br />
nieuwe bomen zijn inheems en bij aanplant<br />
ca. 6 meter hoog bij een doorsnee van 25<br />
centimeter. De dode bomen zijn weggehaald<br />
en in het bos gelegd zodat er weer een fraai<br />
park ontstaat.<br />
Via het witte bruggetje links naar Bantam.<br />
Zie de plattegrond elders in deze KR. en het<br />
artikel van Wil Hegge. De herstelwerkzaamheden<br />
worden hier de komende jaren uitge-<br />
Zwarte specht<br />
Lengte: 45-47 cm<br />
Geluid: tijdens<br />
vlucht prrie, prrie.<br />
Lacht in het voorjaar<br />
(hoger en<br />
metaalachtiger<br />
dan de groene<br />
specht). Vooral het mannetje<br />
roffelt<br />
Omgeving: voorkeur voor hoog,<br />
oud en gemengd bos.<br />
Nest: hakt vaak een holte in<br />
oude beuken, met een ovaal<br />
vlieggat.<br />
Menu: larven en verschillende<br />
insecten.<br />
24 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
voerd. De wandelroute is er al op voorbereid. Zo zal het „eiland‟ waar u nu nog<br />
kunt komen, worden afgesloten om te dienen als rustgebied. Als compensatie<br />
loop het wandelpad helemaal langs de buitenkant van de vijver naar voren. Later<br />
komt u langs de overblijfselen van het grote monumentale landhuis uit 1878, dat<br />
in 1970 is gesloopt. Op het landgoed staan nog enkele grove dennen (zie het artikel<br />
van Karel Troost, elders in deze KR) die herinneren aan de tijd dat het nog<br />
een heidegebied was. Tot slot komt u door “Klein Zwitserland”,met zijn heuvels<br />
en een slingerend (berg)beekje. Ook dit wordt in volle glorie hersteld. Bantam<br />
verlaten en na ± 1 km rechtsaf Hilverbeek in. Voor Hilverbeek en Spanderswoud<br />
moeten de herstelplannen<br />
nog worden geschreven.<br />
In 2008 werd in de moestuin<br />
van Hilverbeek door<br />
tuinderij Land en Boschzigt<br />
een wijngaard<br />
aangelegd. De eerste wijnen<br />
worden in 2011 verwacht.<br />
De Leeuwenlaan<br />
oversteken naar de buitenplaats<br />
Schoonoord.<br />
Alleen de oude Beukenlaan<br />
langs het bos die<br />
richting Jagtlust gaat, is<br />
toegankelijk. Maar over<br />
een paar jaar kunt u hier<br />
de nieuwste aanwinst van<br />
Natuurmonumenten, het landgoed Land en Bosch, op. Op het naastgelegen Jagtlust<br />
werd het eerste hertelproject uitgevoerd. Een prachtige wandelroute werd in<br />
ere hersteld en het “Rondje van Six”gedoopt. In zuidelijke richting naar Gooilust.<br />
Een natuur- en cultuurmomument van bijzondere waarde. Bij velen ook bekend<br />
onder naam “Bos van Blaauw”. Al snel komt u bij „De Vallei‟.Hier zijn de afgelopen<br />
maanden rigoureuze werkzaamheden uigevoerd. De wandelpaden van twee<br />
gescheiden parkjes, het Nieuwe werk en de Rododendronvallei, werden aan elkaar<br />
gekoppeld. Langs de paden werden veel zieke rododendrons verwijderd.<br />
Verder werden er bomen weggehaald die te veel licht wegnamen voor een gezonde<br />
groei van de rododendrons. De vallei krijgt hierdoor een veel opener karakter.<br />
Later dit jaar worden diverse nieuwe soorten rododendrons aangeplant. Over enkele<br />
jaren zal de vallei weer de landschapsparel zijn in de geest van Frans<br />
Blaauw.<br />
De route voert verder naar de voorkant van het landhuis en komt uit op de oude<br />
slingerende oprijlaan naar het landhuis. Hier wordt de ‘uitgestelde ontmoeting’<br />
hersteld: meermaals krijgt de arriverende bezoeker het landhuis te zien.<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 25
Via een korte route door het Corversbos terug<br />
tot Hilverbeek. Vandaar door het prachtige<br />
landgoed Spanderswoud, met zijn prachtige<br />
waterpartijen en kronkelende paden.<br />
Er is een nieuwe doorgang gemaakt naar de<br />
Oude meentweg. Via de achteringang van<br />
Boekesteyn weer terug naar het bezoekerscentrum.<br />
Voordat u daar bent loopt u over een<br />
lengte van 500 meter over het zogenoemde<br />
Slingerpad In het najaar van 2009 werd eerst<br />
door vrijwilligers de ondergroei weggehaald.<br />
Daarna ging een bosaannemer aan het werk<br />
om bomen rooien en nieuwe struiken planten.<br />
Het pad is verbreed en krijgt weer het aanzien<br />
zoals het in de 18de eeuw door landschapsarchitecten<br />
was aangelegd.<br />
De complete routebeschrijving is verkrijgbaar bij het bezoekerscentrum van Natuurmonumenten.<br />
Harm Klinkenberg<br />
26 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010
Jagtlust, Schoonoord en Hilverbeek<br />
Tijdens de gidsencursus hebben de aankomende gidsen het onderwerp van hun<br />
eindwerkstuk in samenwerking met een werkgroep uitgewerkt. Paulien Gmelig<br />
en Bert Zeilstra hebben een doe-het-zelf-wandeling geschreven<br />
over de buitenplaatsen van Six langs de Leeuwenlaan:<br />
Jagtlust, Schoonoord en Hilverbeek.<br />
De wandeling volgt deels<br />
de scheiwal die de oostelijke<br />
afscheiding van het<br />
Trompenveld markeerde<br />
en dateert uit 1731. Het<br />
eerste landgoed dat aangedaan<br />
wordt is Jagtlust Een<br />
deel van deze wandeling volgt “Het rondje<br />
van Six” dat daar in 2008 is uitgezet. Een<br />
prachtig tuin met oude bomen biedt groene en<br />
bonte spechten een ideale plek, de waterpartijen<br />
zijn het voedselgebied voor de ijsvogel.<br />
Verder lopend over de scheiwal passeert de<br />
wandelaar een 12-stammige tamme kastanje, die beleefd de “Twaalf Apostelen”<br />
wordt genoemd.<br />
Het huidige huis stamt uit 1900 en werd<br />
gebouwd op de fundamenten van het<br />
oude huis uit 1795.<br />
Het landgoed Schoonoord benader je via<br />
een bruggetje bij een prachtige waterpartij.<br />
Het huis zelf ligt aan het zuidereinde<br />
te „s-Graveland. Je loopt hiermee om de<br />
tuinderij Land en Boszicht, waar een stop<br />
kan worden gemaakt voor een kop thee<br />
of koffie.<br />
Aan de overkant van de Leeuwenlaan<br />
gaat de wandeling over de buitenplaats Hilverbeek. Het parklandschap kenmerkt<br />
zich door bochtige paden, slingerende waterpartijen en glooiende weiden met<br />
verspreide groepen bomen, typisch voor de Engelse landschapsstijl. Via boerderij<br />
Stofbergen loop je naar de Oude Meentweg.<br />
Deze beschreven wandeling zal binnenkort te koop worden aangeboden aan liefhebbers<br />
van deze buitenplaatsen. De zoekplaat die toegevoegd is maakt de wandeling<br />
ook voor kinderen spannend en geschikt.<br />
Fred Jansen<br />
kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010 IVN Gooi en omstreken 27
Colofon<br />
Redactieraad<br />
Ella van Dongen, Fred Jansen, Gerrit Jaspers, Harm Klinkenberg<br />
Redactie<br />
Gerrit Jaspers, Maartje Hogenboom, Fred Jansen, Jaap van der Vliet<br />
Lay-out<br />
Fred Jansen en Jaap van der Vliet<br />
De redactieraad is inhoudelijk verantwoordelijk voor de Kleine Ratelaar. Zij bepaalt in<br />
samenspraak met de redactie de inhoud per nummer. Voor het aanleveren van kopij benadert<br />
de redactieraad schrijvers, fotografen en tekenaars. Daarnaast nodigt zij ieder lid/<br />
donateur van de afdeling uit om kopij voor de Kleine Ratelaar te schrijven. De redactieraad/redactie<br />
behoudt zich het recht voor artikelen in te korten en te redigeren.<br />
Alle kopij kan via elektronische post gestuurd worden naar:<br />
kleine.ratelaar@gmail.com<br />
of:<br />
Redactieraad Kleine Ratelaar, Polluxstraat 18, 1223 GB Hilversum<br />
Data voor de Kleine Ratelaar zijn:<br />
Kleine Ratelaar Verschijning Kopij inleveren<br />
Januari 25-01 20-12<br />
Februari - jaarverslag 25-02 20-01<br />
April 25-04 20-03<br />
Juli 25-07 20-06<br />
Oktober 25-10 20-09<br />
De contactpersonen van het bestuur zijn:<br />
Ella van Dongen (voorzitter) tel 0294-264623<br />
e-mail ellavandongen@gmail.com<br />
Christine Tamminga (penningmeester) tel 035 6423537<br />
(giro 728614 t.n.v. penningmeester IVN, Gooi e.o. Hilversum)<br />
e-mail c.tamminga@waldeck.demon.nl<br />
Saskia Nijhof (secretaris) Melkpad 67<br />
3755 TM Eemnes, tel 06 52677602<br />
e-mail secr.ivngooi@gmail.com<br />
28 IVN Gooi en omstreken kleine ratelaar <strong>april</strong> 2010