KONDRATIEFFCYCLI OF MENTALE LANGE GOLVEN - Vvlg
KONDRATIEFFCYCLI OF MENTALE LANGE GOLVEN - Vvlg
KONDRATIEFFCYCLI OF MENTALE LANGE GOLVEN - Vvlg
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>KONDRATIEFFCYCLI</strong> <strong>OF</strong><br />
<strong>MENTALE</strong> <strong>LANGE</strong> <strong>GOLVEN</strong><br />
DE <strong>LANGE</strong> <strong>GOLVEN</strong> VAN OORLOG EN<br />
AGRESSIE<br />
<strong>KONDRATIEFFCYCLI</strong> <strong>OF</strong> <strong>MENTALE</strong><br />
<strong>LANGE</strong> <strong>GOLVEN</strong>?<br />
Golven zijn een vertrouwd begrip in de economie,<br />
en eigenlijk alleen maar daar, wat<br />
niet zo verwonderlijk is. Met het lineaire<br />
vooruitgangsdenken dat tijdens de industriele<br />
revolutie zijn intrede deed, is de interesse<br />
voor golfbewegingen of cyclische bewegingen<br />
in de maatschap pelijke evolutie<br />
immers bijna verdwenen. Voordien, in de<br />
agrarische maatschappij, was de cyclus van<br />
de seizoenen de dominante factor in het<br />
dagelijkse leven van miljoenen. Elk jaar opnieuw<br />
bloeiden de kerselaars en werden<br />
kalveren geboren op een tijdstip dat ongeveer<br />
voorspelbaar was. Er waren wel afwijkingen,<br />
maar dat de kerselaars opnieuw<br />
zouden bloeien, dat nieuwe kalveren zouden<br />
geboren worden, was een zekerheid.<br />
Toen het industriële kapitalisme en de eraan<br />
gekoppelde tewerkstelling zich begon te ontwikkelen,<br />
werd het cyclisch denken onnuttig<br />
en overbodig. Of er volgend jaar veel, weinig<br />
of geen eten op tafel zou staan, kon niemand<br />
voorspellen. Men kon alleen maar hopen dat<br />
bijvoorbeeld niet een of andere oorlog de<br />
hele planning overhoop zou gooien, niet een<br />
of andere Napoleon alles ondersteboven zou<br />
keren. Fabrikanten, ontdekkingen, uitvindingen,<br />
afzetmarkten bepaalden de toekomst.<br />
Niet meer zomer en winter maar productiviteit<br />
en winst waren de sleutels van het nieuwe<br />
systeem. Of in dit alles een voorspelbare<br />
regelmaat zou zitten, of er na zeven, of acht<br />
of negen vette jaren evenveel magere jaren<br />
zouden volgen, vroeg men zich niet meer af.<br />
Maar al vrij vroeg werd men in de nieuwe<br />
economie geconfronteerd met andere<br />
regelmatig heden, die op het eerste gezicht<br />
ook een golfkarakter vertoonden. Men noemde<br />
ze ook wel eens de varkenscyclus: boeren<br />
werden gewaar dat de vraag naar varkensvlees<br />
steeg en dus ook de prijzen. Geleidelijk<br />
begonnen ze dan ook meer en meer varkens<br />
te kweken. Tot de markt verzadigd geraakte,<br />
de prijzen begonnen te dalen en steeds meer<br />
boeren het vertikten om nog varkens te kweken.<br />
Tot er weer een tekort ontstond, en de<br />
cyclus herbegon. Het is het probleem van<br />
de groei in de industrie: uiteindelijk ontstaat<br />
een overcapaciteit, waarna faillissementen<br />
voor een daling van de productie en dus weer<br />
voor een evenwicht zorgen. Vandaag zitten<br />
we in de automobielcyclus. De producenten<br />
kunnen slechts nog 60 % van hun productiemogelijkheden<br />
benutten. Er moeten dus<br />
hoe dan ook fabrieken sluiten.Als dit in een<br />
aantal sectoren tegelijk gebeurt, gaat heel<br />
de conjunctuur naar beneden, maar na een<br />
tijdje ook weer naar boven, en zo krijgt men<br />
een conjunctuurcyclus.<br />
Als men dit soort gegevens in een curve van<br />
prijzen, productie of afzet weergeeft, krijgt<br />
men over de lange duur een golfbeweging.<br />
Er zijn nog heel wat factoren die die golfbeweging<br />
versnellen of afremmen, maar dit is<br />
hier niet het probleem.<br />
De bekendste cyclus vandaag is wel de<br />
business cycle. Reeds in 1860 beschreef de<br />
Franse economist Clément Juglar een cyclus<br />
van 8-11 jaar die lange tijd naar hem<br />
is genoemd. Die cyclus heeft betrekking op<br />
grote delen van de economie en men is het<br />
nog steeds niet eens over de oorzaken en<br />
over de methoden om hem te berekenen.<br />
Omdat de cyclus zo onregelmatig is dat het<br />
opstellen van bruikbare prognoses over de<br />
hoogtepunten en de dieptepunten niet mogelijk<br />
is, zou men dan ook beter van fluctuaties<br />
spreken. In de Verenigde Staten telde<br />
het Business Cycle Dating Committee van het<br />
National Bureau of Economic Research tussen<br />
1854 en 2001 55 cycli met een gemiddelde<br />
duur van 55 maanden. Van 1945 tot 2001 waren<br />
het er 10 met een gemiddelde duur van<br />
67 maanden. De business cycles hebben, voor<br />
zover bij ons bekend is, geen impact op de<br />
bredere maatschappelijke ontwikkeling; ze<br />
zijn dus voor ons onderzoek niet relevant.<br />
Dit is eveneens het geval met de nog langere<br />
kuznetscyclus van 15 tot 25 jaar, die door de<br />
Amerikaans-Russische econoom Simon Kuznets<br />
beschreven werd.<br />
Hier is even een semantische correctie op<br />
zijn plaats. Exacte wetenschappers gebruiken<br />
het woord cyclus voor een vrij precies<br />
berekenbare golfbeweging die kan uitgedrukt<br />
worden in formules. Men moet al een<br />
mooie sinusoïde hebben om van een cyclus<br />
te mogen spreken. Dit is met geen enkele<br />
van de korte of lange cycli in het historisch-<br />
Helmut Gaus<br />
HermesJaargang 13nr. 46September 20093
4 HermesJaargang 13nr. 46September 2009<br />
economisch verloop het geval. Het woord cyclus<br />
wordt in de geschiedenis dus steeds in<br />
een overdrachtelijke betekenis gebruikt. Het<br />
woord golf is in feite meer correct.<br />
Er is nog één cyclus waarop we speciaal de<br />
aandacht willen vestigen: de beurscyclus (althans<br />
in normale tijden). Op het eerste gezicht<br />
gaat het alleen om het stijgen en dalen<br />
van de aandelenkoersen en hun relatie met<br />
de reële economie, die ons eigenlijk niet interesseren.<br />
Maar zij hebben ook een eerder<br />
subjectieve, psychische dimensie: ze schijnen<br />
de verwach tings patronen van de beursgangers<br />
te weerspiegelen. Die beurscurve is<br />
algemeen bekend: het dagblad De Standaard<br />
drukte ze een tijdlang af op de voorpagina.<br />
Het gaat om stijgingen die twee, drie, zelfs<br />
vier of vijf jaar kunnen duren en om dalingen<br />
van eenzelfde duur. Wat het meest intrigereert,<br />
is de regelmaat ervan. Als de curve de<br />
verwachtingspatronen van de beursgangers<br />
inderdaad weerspiegelt, dan blijken beleggers<br />
slechts twee, drie, vier jaar te kunnen<br />
geloven dat de beurskoersen desnoods tot<br />
in de hemel blijven stijgen, waarna de twijfel<br />
komt; en dan blijken ze slechts twee, drie,<br />
vier jaar te kunnen geloven in een verdere<br />
afkalving van de koersen. Kort gezegd: we<br />
zien hier een regelmatig afwisselen van optimistische<br />
en pessimistische perioden, tamelijk<br />
los van de reële economische ontwikkelingen.<br />
Het is dus voor een deel een louter<br />
psychologische begrenzing die de regelmaat<br />
veroorzaakt. Dit verklaart waarom gelijkaardige<br />
economische data in een opwaartse<br />
fase gebruikt worden om het optimisme te<br />
rechtvaardigen, en in een neerwaartse fase<br />
om het pessimisme te verantwoorden. De<br />
grote vraag is natuurlijk: waarom of waardoor<br />
doet deze omkering zich bij zoveel individuele<br />
beleggers in dezelfde korte tijdsspanne<br />
voor? Waarom is deze omkering niet<br />
gespreid in de tijd? Men zou kunnen zeggen:<br />
door imitatiegedrag. Maar dan blijft de vraag<br />
bestaan: waarom imiteert iedereen iedereen<br />
in dezelfde korte tijdsspanne?<br />
Eenzelfde psychologisch mechanisme vinden<br />
we niet terug bij business cycles en<br />
kuznets cycli, maar wel heel duidelijk bij de<br />
kondratieffcycli, de lange golven met een<br />
duur van ongeveer 55 jaar. Dit houdt in dat<br />
het een mechanisme is dat betrekking heeft<br />
op de hele maatschappij of toch op grote<br />
delen ervan. De dalfasen van die cycli worden<br />
gekenmerkt door grote onzekerheid en<br />
angst, pessimisme, emocultuur, anti-intellectualisme,<br />
antisemitisme, de bloei van<br />
extreemrechts, escapistisch antiurbanisme,<br />
natuurbewondering, enzovoorts; de top fasen<br />
worden getypeerd door hoog zelfvertrouwen,<br />
zelfs overmoed en optimisme, verdraagzaam<br />
heid, rationaliteit en nonchalance. Er<br />
zijn nog meer kenmerken voor elke fase, we<br />
komen er hierna uitvoeriger op terug.<br />
Maar eerst dienen we nog twee wezenlijke<br />
problemen te bekijken.<br />
Ten eerste: is deze mentale omkering van<br />
de mood, van de waarden en normen, niet<br />
simpel weg het resultaat van de economische<br />
omkeringen waarmee ze chronologisch gezien<br />
ongeveer samen vallen?<br />
En ten tweede, als dit een mentale golf is,<br />
en niet in de eerste plaats een economische,<br />
wat mogen we dan verwachten voor het volgende<br />
decennium?<br />
De kondratieffcycli zijn in wezen de curven<br />
van de groothandelsprijzen van de belangrijkste<br />
industriële naties vanaf 1789 tot ca.<br />
1920, zoals de Russische econoom Nicolai<br />
Kondratieff ze berekend had. Vóór hem waren<br />
reeds twee Nederlanders tot dezelfde<br />
vaststellingen gekomen. Maar Kondratieff<br />
kreeg de erkenning door de integratie van<br />
zijn bevindingen in het werk van Schumpeter.<br />
Op het academisch niveau waren er, zoals<br />
vandaag, believers en non-believers. De<br />
overgrote meerderheid interesseerde er zich<br />
niet voor. De cyclus was te lang, ca. 55 jaar,<br />
waardoor je in je hele leven slechts één of anderhalve<br />
cyclus kon meemaken: hij scheen<br />
dus weinig bruikbaar voor de problemen<br />
van vandaag of morgen. Stalin oordeelde dat<br />
Kondra tieffs opvattingen niet verzoenbaar<br />
waren met de communistische interpretatie<br />
van het marxisme. Waarschijnlijk ook omdat<br />
Lenin Kondratieff tijdens de Russische Revolutie<br />
een pro minen te plaats had bezorgd, liet<br />
Stalin hem jarenlang opsluiten en tenslotte<br />
in de gevangenis van Moskou terechtstellen<br />
op 17 september 1938.<br />
Er is heel wat gepubliceerd over wat de precieze<br />
economische oorzaken van die golf<br />
geweest zouden kunnen zijn. Dat daar nog<br />
steeds geen eensgezindheid over bestaat, is<br />
op zichzelf symptomatisch: het wijst er immers<br />
op dat met louter economische verklaringen<br />
de golf niet begrepen kan worden.
Maar een economische verklaring is wel een<br />
verlokkelijk uitgangspunt. Als een hele conjunctuur<br />
de dieperik in gaat, is het ergens<br />
wel logisch dat dit een weerslag heeft op<br />
heel wat domeinen van het gedrag van individuen<br />
en groepen. Omgekeerd, bij een geleidelijke<br />
verbetering van de conjunctuur ligt<br />
het voor de hand dat optimisme en blijheid<br />
de toon zullen aangeven. En het sluit ook<br />
goed aan bij het overheersende paradigma<br />
dat concrete econo mische omstandigheden<br />
een verregaande invloed hebben op het gedrag<br />
van mensen.<br />
Er blijven evenwel twee weerhaken: de regelmaat<br />
en de gelijktijdigheid.<br />
Men weet nog niet goed wat de Kondratieffgolf<br />
doet bewegen, en nog veel minder welke<br />
eco nomische oorzaken ervoor zorgen dat die<br />
golf telkens na één generatie van richting<br />
verandert. Nochtans is dit zo.<br />
En ten tweede: de gelijktijdigheid van economische<br />
veranderingen en mentale veranderingen.<br />
Indien economische veranderingen<br />
een pak mentale veranderingen veroorzaken,<br />
dan kunnen de mentale veranderingen<br />
zich pas voordoen nà de economische veranderingen.<br />
Dit is niet zo. Zo bijvoorbeeld zien<br />
we dat in de 19de eeuw het huwelijkscijfer<br />
reeds begint te dalen nog voor de kondratieff<br />
begint te dalen, dus vóór de slechte tijden eraan<br />
komen. En omgekeerd begint het huwelijkscijfer<br />
weer te stijgen twee jaar voor de<br />
kondratieff begint te stijgen. Men huwde immers<br />
vlugger bij gunstige vooruitzichten en<br />
stelde het huwelijk uit bij ongunstige vooruitzichten.<br />
Dit alles suggereert dat hier misschien<br />
ook een psychische of mentale factor<br />
aan het werk is, zoals bij de beurskoersen.<br />
Eenzelfde factor die zowel economische als<br />
niet- economische factoren een duw gaf of<br />
afremde.<br />
Maar dit is wel een omkering van het gangbare<br />
paradigma: niet economische maar wel<br />
mentale factoren zouden dan de oorzaak<br />
zijn van de verandering. Dat is wel even<br />
wennen aan de gedachte alleen al.<br />
Laten we eens kijken hoe die kondratieff verloopt,<br />
en vervolgens nagaan welke niet-economische<br />
veranderingen in de maatschappij<br />
zijn ritme volgen.<br />
Toch eerst nog het volgende: men mag zich<br />
niet blind staren op de jaartallen van de piekfasen<br />
en de dalfasen. Enkele jaren voor of<br />
enkele jaren na het hierna aangegeven jaartal<br />
zijn dus even correct, iets wat door Kondratieff<br />
zelf is onderstreept.<br />
Het eerste dieptepunt waarmee de kondratieff<br />
begint is de Franse Revolutie van 1789.<br />
Dan volgt een stijging van 22 jaar tot 1811,<br />
bijna het einde van de Napoleontische zegetocht.<br />
Vanaf dan begint een zeer lange neerwaartse<br />
fase van 36 jaar, die haar dieptepunt<br />
bereikt in 1849, de hongerjaren - maar ook<br />
de jaren waarin de spoorwegen zich begonnen<br />
te ontwikkelen. De stijging die daarna inzet,<br />
bereikt na 24 jaar haar piekfase in 1871,<br />
de periode van de Frans-Duitse oorlog en de<br />
Commune van Parijs. De daaropvolgende<br />
daling wordt door de Duitsers de grote depressie<br />
van de Bismarcktijd genoemd; ze<br />
is schitterend beschreven door Hans Rosenberg.<br />
Ze duurt 25 jaar, tot ca. 1896. Het<br />
is de periode van massale industrialisering<br />
en proletarisering. Dan volgt een opgaande<br />
fase die haar hoogtepunt bereikt, en dit mag<br />
verwon der lijk lijken, nà de Eerste Wereldoorlog,<br />
in 1921, dus eveneens na 25 jaar.<br />
Het volgende dieptepunt ligt in het interbellum:<br />
de meeste auteurs houden het bij 1933,<br />
sommigen enkele jaren later; slechts één<br />
auteur, Jaap Van Duijn, situeert het nà 1945.<br />
De Krach van Wall Street van 1929 en de eruit<br />
voortvloeiende depressie zitten midden in<br />
het dieptepunt. Vanaf die dalfase begint een<br />
bijzonder lange opgaande periode die haar<br />
top bereikt in 1971. De Tweede Wereldoorlog<br />
situeert zich dus in die opgaande fase. De<br />
studentenrevolte van mei 1969, de flowerpower<br />
beweging, de Beatles en de Rolling<br />
Stones markeren deze piekfase, maar ook<br />
het groeiend protest tegen de Vietnamoorlog.<br />
Deze piek is dus al de vierde: 1811, 1871,<br />
1921, 1971. De volgende in de rij, indien de<br />
afstand tussen de pieken verder 50 jaar blijft,<br />
zou dus in 2021 moeten vallen, waardoor de<br />
huidige kredietcrisis midden in de opgaande<br />
periode zit. Bankcrisissen kwamen zowel in<br />
opgaande als in neergaande fasen van de<br />
kondratieff voor zonder die fundamenteel<br />
te beïnvloeden. De daling die na 1971 inzet,<br />
culmineert omstreeks 1990. Het is eigenlijk<br />
geen daling maar een sterke vertraging van<br />
de globale groei, tot 1,5 à 2 % van het Bruto<br />
Nationaal Product, terwijl het BNP in de periode<br />
ervoor snel groeide met 4 à 5 %.<br />
Kondratieffs groothandelsprijzen kunnen<br />
sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer ge-<br />
HermesJaargang 13nr. 46September 20095
6 HermesJaargang 13nr. 46September 2009<br />
bruikt worden voor het bepalen van de lange<br />
golf wegens de grote staatsinmenging in het<br />
economische proces (inzake lonen, maximumprijzen,<br />
concurrentiebeleid, pensioenen,<br />
sociale wetgeving, steunmaatregelen,<br />
enz.). Of het BNP een even goede indicator<br />
is, staat nog niet helemaal vast. Voor het bepalen<br />
van het dieptepunt van ca. 1990 hebben<br />
we ook beroep gedaan op een puur mentale<br />
factor: de kleurpreferentie van de massa, gedetecteerd<br />
aan de hand van de zomerjurken<br />
in vrouwenbladen met grote oplagen. Neemt<br />
men het gemiddelde voorkomen van elke<br />
kleur over de periode 1950-2000 als basis,<br />
dan zijn in deze halve eeuw alleen in de jaren<br />
1987-1993 zwart en grijs sterk oververtegenwoordigd.<br />
Omstreeks 1970 waren dit de<br />
kleuren oranje, geel en rood.<br />
Welke zijn nu de niet-economische veranderingen<br />
die parallel liepen met de kondratieff?<br />
In welke mate de kondratieff interessant is,<br />
hangt eigenlijk af van de eigen interesse.<br />
Een polemoloog stelt onmiddellijk vast<br />
dat alle grote oorlogen sinds 1789 hebben<br />
plaats gehad in een opgaande of een piekfase<br />
van de lange golf: de oorlogen van de<br />
eerste Franse republiek en de Napoleontische<br />
oorlogen in de eerste opgaande golf, de<br />
oorlogen van Bismarck en de Frans-Duitse<br />
oorlog tegen Napoleon III in de tweede opgaande<br />
golf. Ook de Krimoorlog hoort in dit<br />
rijtje huis. In de derde opgaande golf zien we<br />
de Eerste Wereldoorlog, en in de vierde de<br />
Tweede Wereldoorlog, de oorlogen in Korea,<br />
in Vietnam en de bijna-wereldoorlog ten gevolge<br />
van de Cuba-crisis van 1962. In geen<br />
enkele neergaande fase of dalfase is er een<br />
groot militair conflict.<br />
Iemand met interesse voor antisemitisme en<br />
extreemrechts zal onmiddellijk zien dat de<br />
twee heftigste antisemitische reacties hebben<br />
plaats gehad in de derde dalfase, ca.<br />
1890, met de hele heisa rond de Dreyfusaffaire<br />
in Frankrijk, en in de vierde dalfase in<br />
nazi-Duitsland. In de vijfde dalfase, ca. 1990,<br />
waren het niet meer de joden maar de allochtonen<br />
die het moesten ont gelden. Met<br />
het wegebben van de dalfasen verloren de<br />
grote promotoren van antisemitis me en xenofobie,<br />
de extreemrechtse partijen, geleidelijk<br />
hun aanhang en hun succes. Bij de ene<br />
partij duurde het wat langer dan bij de andere<br />
omwille van specifieke lokale factoren.<br />
In de eerste dalfase, ca. 1789, met de Franse<br />
Revolutie, had men het te druk met het guillotineren<br />
van de geprivilegieerden van het<br />
ancien régime, met inbegrip van de koning<br />
en de koningin.<br />
Iemand met belangstelling voor de geschiedenis<br />
van de schilderkunst merkt onmiddellijk<br />
op dat de stromingen waarin romantiek,<br />
sentiment en emotie overheersen zich vooral<br />
situeren in de neergaande fasen of de dalfasen<br />
van de lange golf, terwijl de stromingen<br />
die op realisme, redelijkheid en pragmatisme<br />
en zelfs abstractie steunen, eerder thuis<br />
horen in opgaande fasen of piekfasen. Nu is<br />
er niets zo moeilijk als kunstrichtingen in<br />
hokjes te plaatsen maar het lukt wel, zeker<br />
voor de 18de en de 19de eeuw. Voor de 20ste<br />
eeuw wordt het complexer.<br />
Eén van de aspecten van de emotioneelromantische<br />
dalfasen is de grote belangstelling<br />
voor de natuur. De hele romantische<br />
schilderkunst die bloeit in de eerste<br />
neergaande fase van ca. 1811 tot 1849 is<br />
een grote verheerlijking van de natuur. Een<br />
toeval: Walden, or Life in the Woods van de<br />
Amerikaanse schrijver Henry David Thoreau<br />
was samengesteld uit dagboek notities die de<br />
auteur in de jaren 1845-1847 had gemaakt.<br />
De eerste gedeeltelijke publicatie ervan verscheen<br />
in 1852. In de volgende dalfase, van<br />
1871 tot 1896, verschijnt, eerder naar het<br />
einde toe, de natuur heel expliciet in de jugendstil.<br />
De terug-naar-de-natuurbeweging<br />
krijgt er gestalte in de Lebensreformbeweging<br />
in Duitsland met de haar kenmerkende<br />
agrarische romantiek en stadsvijandigheid.<br />
Natuurgeneesmethoden zijn dan een rage. In<br />
de derde dalfase in het interbellum zijn het<br />
de jeugdbewegingen en wandelbewegingen<br />
die de wijde natuur intrekken. Met de vijfde<br />
dalfase die inzet in 1991 komt de natuur terug,<br />
maar nu in de politiek. Omstreeks 1970<br />
ontstaan in betrekkelijk korte tijd in vele landen<br />
groene bewegingen die aanvankelijk een<br />
tamelijk romantische, gevoelsgeladen basis<br />
hebben. Rond 1980 groeien daaruit politieke<br />
partijen die merkwaardig veel succes kennen.<br />
Na het diepte punt van ca. 1990 gaat de<br />
romantiek eruit en worden het pragmatische<br />
milieubewegingen. In Duitsland wordt die<br />
omslag getypeerd als de overgang van de<br />
Fundis, de fundamentalisten, naar de Realos,<br />
de realisten. Het milieu moet niet meer met<br />
emoties, maar met harde concrete realistische<br />
politiek beschermd worden.
Deze enkele voorbeelden volstaan om aan te<br />
tonen dat de zogenaamde kondratieff een cyclus<br />
is met een brede maatschappelijke resonantie<br />
die ver boven het financieel-economische<br />
leven uitreikt, die op een andere wijze<br />
in het maatschappelijk proces verankerd<br />
zit dan een beurscyclus, een business cycle,<br />
of een kuznetscyclus. Hele waardenpatronen<br />
raken plots gedateerd en nieuwe waardenpatronen<br />
duiken op, zoals Ronald Inglehart<br />
in zijn boek The Silent Revolution (1977) als<br />
één van de eersten na de de omkering van de<br />
lange golf van 1971 vaststelde, zonder evenwel<br />
te beseffen dat hij een cyclisch verschijnsel<br />
beschreef en dat dergelijke veranderingen<br />
zich in het verleden nog hadden voorgedaan.<br />
Het wordt steeds duide lijker dat het in<br />
de eerste plaats om een mentale golf gaat,<br />
een verandering in de globale gemoedstoestand<br />
van de maatschappij.<br />
Laten we nu eerst enkele kenmerken van die<br />
mentale golf op een rijtje zetten en ons nadien<br />
de vraag stellen wat de gemeenschappelijke<br />
noemer is die deze verschillende kenmerken<br />
kan verklaren.<br />
Nemen we de dalfasen rond 1790, 1849,<br />
1896, 1933, 1990, met duidelijke reminiscenties<br />
aan die laatste dalfase:<br />
<br />
bepaalde vormen van doemdenken duiken<br />
op, de ruiters van de Apocalyps krijgen<br />
weer aandacht, de wereldondergang begint<br />
weer tot de mogelijkheden te behoren<br />
(nu in de vorm van een klimaatcatastrofe).<br />
<br />
de maakbaarheid van de wereld verdwijnt,<br />
redelijk denken en wetenschappen zijn<br />
geen uitwegen meer.<br />
ties<br />
in het algemeen, de subjectiviteit, de<br />
emocultuur worden als basis voor het<br />
menselijke handelen en plannen opnieuw<br />
belangrijk.<br />
felen<br />
aan zichzelf, begint voor zichzelf<br />
een probleem te worden met permanente<br />
vrees voor gezichtsverlies, voor het zichtbaar<br />
worden van de eigen zwakheid. Dit<br />
doet grote vragen rijzen over de identiteit,<br />
waarmee men zich veel intenser gaat bezig<br />
houden. Ego, ego, ego.<br />
bijheid,<br />
hij wordt evenzeer een probleem<br />
waardoor hij in vele gevallen te mijden is,<br />
tenzij in de zee van de grote massa waar<br />
een partieel identiteitsverlies veel goedmaakt.<br />
dening,<br />
naar hiërarchische structuren en<br />
relaties, met autoriteit en gezag, naar ‘law<br />
and order’. Het verklaart voor een deel ook<br />
het succes van extreemrechts in dalfasen.<br />
<br />
terecht in gehiërarchiseerde, autoritaire<br />
normen- en waardenstructuren. Strenge<br />
scholen met discipline, familie en gezin,<br />
blijken ineens geen verleden tijd meer<br />
te zijn. Een duidelijk onderscheid tussen<br />
mannen en vrouwen is weer evident. Unisekskapsels,<br />
uniseksmode en permissiviteit<br />
zijn geen waarden meer. - onzekerheid,<br />
een gering gevoel van zelfwaarde, neiging<br />
tot zwartgalligheid maken occultis me en<br />
bijgeloof in de meest diverse vormen voor<br />
bepaalde groepen van de bevolking bijzonder<br />
attractief. De psychologie is een kind<br />
van de derde dalfase.<br />
makkelijker<br />
bedreigd en belaagd; ze ontwikkelen<br />
een vlug ontvlambare, vooral defensieve<br />
agressie tegenover medemensen<br />
die het anders voor hebben, die zich niet<br />
willen voegen naar de groepsnorm, die boven<br />
het maaiveld uitsteken. Op de pieken<br />
van de lange golf mag iedereen rondlopen<br />
zoals hij wil, denken wat hij wil, doen wat<br />
hij wil. Hoe groter de verscheidenheid, hoe<br />
leuker.<br />
<br />
heel belangrijk. Die doen o.a. ook dienst als<br />
betrouwbare richtingaanwijzers: grote politici,<br />
grote denkers, heiligen, sterren krijgen<br />
door het hiërarchisch denken van onzekere<br />
mensen een heel hoog en imposant statuut.<br />
Het doet denken aan het gedrag van pubers<br />
die zich, voor een deel, de heersende cultuur<br />
eigen maken door het gedrag van bewonderde<br />
figuren te imiteren. De leuze van<br />
een filosoof in een lange opgaande periode,<br />
Denis Diderot, de man van de Encylopédie,<br />
luidde daarentegen: “Mijn god, verlos mij<br />
van mijn voorbeelden”. Vandaag zijn er aan<br />
Duitse universiteiten meer dan honderd Immanuel<br />
Kant-leerstoelen.<br />
<br />
steeds moeilijk; het verzet ertegen is veel<br />
groter, want verandering kan nieuwe bedreigingen<br />
inhouden.<br />
HermesJaargang 13nr. 46September 20097
8 HermesJaargang 13nr. 46September 2009<br />
relaties,<br />
zijn in fasen van onzekerheid en<br />
pessimisme van vitaal belang voor de eigen<br />
innerlijke zekerheid en veiligheid. Ze<br />
verliezen echter veel van hun betekenis<br />
naarmate de innerlijke zekerheid en het<br />
zelfvertrouwen terugkeren: het worden<br />
dan geen onbelangrijke maar toch gewone<br />
menselijke relaties, die een veel geringere<br />
existentiële betekenis hebben.<br />
<br />
de betekenis van rituelen en ceremoniën.<br />
Dalfasen zijn een gunstige periode voor dit<br />
soort cultureel gedrag, omdat rituelen een<br />
angst milderende functie hebben..<br />
Bovenstaande lijst van kenmerken kan nog<br />
aangevuld worden, maar het lijkt ons nu tijd<br />
om de grootste gemene deler achter al deze<br />
gedragingen aan te duiden: angst. Geen pathologische,<br />
bewuste vorm van angst, maar<br />
een sterke verhoogde ‘normaalangst’ waarvan<br />
we ons niet bewust zijn en die zich uit<br />
met de middelen van het mentale en culturele<br />
klimaat van de historische periode waarin<br />
ze zich voordoet. De piekfasen zijn dan perioden<br />
met een zeer geringe normaalangst wat<br />
o.a. het risicogedrag sterk doet toenemen.<br />
Hiermee komen we op het domein van de<br />
psychologie. Indien men dalfasen kan beschouwen<br />
als perioden met hoge normaalangst,<br />
dan kan de psychologie van de angst<br />
ons dicteren welke gedragingen wij in de<br />
gaten moeten houden en welke gedragingen<br />
buiten ons onderzoeksveld vallen omdat ze<br />
niets met angstgedrag te maken hebben.<br />
Vanuit dit perspectief is het werk van de<br />
Duits-Amerikaanse psychologe Karen Horney<br />
bijzonder treffend. Ze beschrijft de gedragsveranderingen<br />
in de jaren dertig in de<br />
Verenigde Staten in The Neurotic Personality<br />
of Our Time (1937). Horney bestempelt ze expliciet<br />
als angstgedragingen, en die vertonen<br />
merk waardige overeenkomsten met wat wij<br />
als de gemoedstoestand van de dalfase van<br />
de lange golf hebben gezien. Maar ook zij<br />
besefte niet in welke mate diezelfde gedragingen<br />
een cyclisch historisch patroon vertonen.<br />
Zoals veel psychologen kende zij geen<br />
geschiedenis.<br />
Even een kleine waarschuwing: er zijn bibliotheken<br />
vol geschreven over ziekelijke<br />
vormen van angst, maar bijna niets over<br />
normaalangst. Die lijkt tot het domein van<br />
de evidenties te behoren en wordt ook niet<br />
behandeld in de psychiatrie. Sommige collega’s,<br />
die meer ver trouwd waren met de<br />
psychologie van Freud, suggereerden dat de<br />
geschetste gedragingen van een dalfase een<br />
sterke gelijkenis vertoonden met wat Freud<br />
een ‘regressie’ noemde; een terugval naar<br />
een vorig ontwikkelingsstadium. Dit impliceerde<br />
dat de hele maatschappij, telkens<br />
opnieuw na één generatie, een vorm van<br />
regressie meemaakte in de dalfasen. Voor<br />
het historisch onderzoek leek ons die invalshoek<br />
echter minder bruikbaar dan die van de<br />
angst, in lekentaal ‘onzekerheid’. Toch zit er<br />
in het freudiaanse standpunt iets dat blijft intrigeren.<br />
Bestaat de maatschappelijke evolutie<br />
uit een afwisseling van perioden van vooruitgang<br />
met perioden van terugval? Waarbij<br />
dan de perioden van terugval perioden van<br />
een hoge normaalangst zijn?<br />
In elk geval bleken angst en onzekerheid<br />
de sleutel die al die gedragingen samenvatte.<br />
En we konden vanuit het historisch<br />
onderzoek de bestaande angsttheorie ook<br />
al verder aanvullen. In de psychologische<br />
literatuur wordt nergens vermeld hoe de<br />
kleurpreferenties van de massa normaalangst<br />
over zo’n lange perioden fluctueren<br />
met het verschijnen en het verdwijnen van<br />
de hoge normaalangst. Een peiling naar de<br />
kleurenvoorkeur van de massa geeft in een<br />
piekfase een totaal andere resultaat dan in<br />
een dalfase.<br />
Enige relativering en omzichtigheid is nu wel<br />
nodig. Omwille van de eenvoud hebben we<br />
eigenlijk een soort polarisering tussen het<br />
gedrag in de piekfasen en het gedrag in de<br />
dalfasen gehanteerd. Het is uiteraard fout te<br />
veronderstellen dat piekgedrag alleen aan de<br />
toppen van de lange mentale golf zou voorkomen<br />
en dalgedrag alleen in de dalfasen.<br />
Alle vormen van gedrag komen altijd voor,<br />
maar de ene beginnen in een bepaalde periode<br />
te overheersen ten koste van de andere<br />
en omgekeerd. Zoals een bepaald percentage<br />
individuen van nature hoogangstig is (4 tot<br />
8 % zegt men), zo zijn ook bepaalde groepen<br />
en klassen in de maat schap pij voortdurend<br />
veel angstiger dan andere. Bekend is de dubbele<br />
angst van midden klassers: enerzijds de<br />
angst om te zakken op de maatschappelijke<br />
ladder, en anderzijds de angst om niet te
slagen in het stijgen op de maatschappelijke<br />
ladder. Daardoor vertoont de midden klasse<br />
bestendig een hoog dalfasegedrag, met veel<br />
sympathie voor rechts ideeëngoed. Dat is in<br />
de dalfase van het interbellum in Duitsland<br />
zeer duidelijk tot uiting gekomen.<br />
Wat hebben we uit dit alles geleerd?<br />
dratieffgolven<br />
hebben gezien, zijn in feite<br />
brede maatschappelijke golven die zich<br />
bemerkbaar maken op zeer veel domeinen<br />
van het gedrag, van attitudes, van normen,<br />
van sensibiliteit, van ethische en religieuze<br />
ervaringen, van inter menselijke verhoudingen,<br />
van natuurbeleving, van esthetische<br />
criteria, waardoor het meer correct is<br />
te spreken van lange mentale golven.<br />
<br />
Kondratieff beschreven zijn en door Joseph<br />
Schumpeter bevestigd werden, kunnen<br />
niet beschouwd worden als de oorzaken<br />
van de lange mentale golf, maar<br />
ze zijn veeleer een van de uitingsvormen<br />
ervan. Anders gesteld: de stijging van de<br />
normaalangst, met bijbehorende onzekerheid<br />
en pessimisme, veroorzaakt ook een<br />
economische achteruitgang, hierin in veel<br />
aspecten geholpen door louter economische<br />
mechanismen die deze versnellen of<br />
vertragen.<br />
<br />
zijn van de lange mentale golven, kan de<br />
door Kondratieff vastgestelde periodisering<br />
van de piek- en dalfasen ook voor de<br />
lange mentale golf grosso modo behouden<br />
worden.<br />
<br />
waarvoor geen eensgezinde economische<br />
verklaring bestaat, en die volgens Schumpeter<br />
misschien veroorzaakt worden door<br />
medieval spirits, moeten dus veroorzaakt<br />
zijn door mentale triggers, psychologische<br />
begrenzingen van optimisme en pessimisme,<br />
die afgeremd of versneld worden<br />
door de wisselwerking met economische<br />
mechanismen en historische omstandigheden<br />
en door de impact van vele nietrecurrente<br />
en toevallige gebeurtenissen.<br />
Blijft de vraag waardoor die regelmatige<br />
lange mentale golven van elk ongeveer twee<br />
generaties of een halve eeuw veroorzaakt<br />
worden.<br />
Het antwoord hierop is giswerk.<br />
Men zou het kunnen zien als een generatieprobleem,<br />
als het gevolg van een generatiewisseling,<br />
omdat zowel de opgaande als de<br />
neergaande fase demografisch ongeveer<br />
een generatie duren. Als men zich verdiept<br />
in de geschiedenis en de theorie van de generaties<br />
komt men vlug tot de bevinding dat<br />
men op dit gebied nog niet erg ver staat. Elk<br />
jaar worden er ongeveer evenveel mensen<br />
geboren. Op grond van welke parameters<br />
lijnt men dan historische generaties af? Men<br />
zegt dikwijls: op grond van wat die mensen<br />
gezamenlijk hebben meegemaakt. Welnu, de<br />
generatie van de studentenrevolte van mei<br />
1968, die dus geboren is na de oorlog, heeft<br />
ongeveer niets meegemaakt.<br />
Men zou het ook kunnen zien als de werking<br />
van een soort sociaal of maatschappelijk<br />
bioritme waarbij men stelt dat de globale<br />
maatschappelijke evolutie doorheen de tijd<br />
verloopt via een inherent, endogeen mechanisme.<br />
Dat klinkt enigszins mysterieus. Dit<br />
soort denken berust op paradigma’s waarmee<br />
wij nog niet vertrouwd zijn. Anderzijds,<br />
welke zijn de andere mogelijkheden van de<br />
maatschappelijke evolutie? Zonder enige regelmaat,<br />
aleatoir, dus volgens de toevalligheden<br />
van de dobbelstenen, maar dan toch<br />
ook met ups en downs? Of lineair, zonder<br />
ups en downs, wat dan indruist tegen de feiten?<br />
Maar wat veroorzaakt dan het aleatoire<br />
of het lineaire verloop?<br />
Nog een woord in verband met de weerzin<br />
tegen cyclisch denken.<br />
Hierover is nog niet zoveel gepubliceerd, terwijl<br />
die aversie soms toch duidelijk aanwezig<br />
is. Het werd mij duidelijk tijdens een les<br />
waarin ik de fluctuaties van de belangrijkste<br />
mode kenmerken in de lange mentale golf<br />
duidelijk maakte. Een studente onderbrak<br />
tamelijk heftig mijn uiteenzetting met de<br />
opmerking dat zij zélf besliste hoe zij zich<br />
die dag zou kleden, welke kledingstukken<br />
zij zou aantrekken, en niemand anders, en<br />
dat zij niet inzag hoe onbewuste golven haar<br />
daarin konden beïnvloeden. Een opmerking<br />
die waarschijnlijk op de lippen van meerdere<br />
studenten lag. Hierop vroeg ik haar hoe zij<br />
dan kon verklaren dat alle dames én heren<br />
op dit ogenblik, een 60-tal, op één uitzondering<br />
na, zelfstandig, autonoom en volgens<br />
hun individuele smaken, die morgen zwart<br />
hadden gekozen, althans wat de kleding van<br />
HermesJaargang 13nr. 46September 20099
10HermesJaargang 13nr. 46September 2009<br />
hun bovenlichaam betrof. Het aanvaarden<br />
van informatie die onbewuste determinatie<br />
door psychische factoren aantoont, druist<br />
immers in tegen het huidige opvoedingsideaal<br />
dat ernaar streeft persoonlijkheid, eigen<br />
identiteit, persoonlijke vrijheid, handelen<br />
naar eigen wil en eigen inzicht, als belangrijke<br />
waarden te beklemtonen. De aversie voor<br />
dat soort informatie garandeert als het ware<br />
een grotere vrijheid.<br />
Van een heel andere aard is het argument<br />
dat indien die golven, maar vooral de kortere<br />
zoals de business cycle, inderdaad heel cyclisch<br />
zouden zijn in de wiskundige betekenis<br />
van het woord, men hierop heel precies<br />
zou kunnen anticiperen. Erger nog, indien ze<br />
niet zo cyclisch zijn, maar men gelooft dat ze<br />
dit wel zijn, dan zouden ze cyclisch kunnen<br />
worden omwille van het mechanisme van de<br />
selffulfilling prophecy, zoals de socioloog Robert<br />
K. Merton dit gedrag bestempelde.<br />
Alleen al daarom is het veiliger te spreken<br />
over golven die zich voordoen met een zekere<br />
regelmaat, die niet op één of twee jaren kan<br />
vastgepind worden.<br />
DE <strong>LANGE</strong> <strong>GOLVEN</strong> VAN OORLOGEN<br />
EN AGRESSIE<br />
We hebben hierboven reeds gewezen op de<br />
verbazing van een polemoloog die bij het<br />
zien van de lange mentale golven vaststelt<br />
dat de belangrijke oorlogen in de laatste<br />
twee eeuwen zich steeds voordeden in een<br />
opgaande of topfase van een golf en nooit<br />
in een neergaande of dalfase. Het spreekt<br />
vanzelf dat oorlogen steeds veel te maken<br />
hebben met conjuncturen en dat ze daarom<br />
gemakkelijker gevoerd worden in opgaande<br />
fasen of piekfasen. Kleinere conflicten doen<br />
zich wel bestendig voor; daarom laten we<br />
ze hier buiten beschouwing.<br />
Het probleem van de samenhang tussen<br />
lange golven en oorlogen was het thema<br />
van het economiekatern van Le Monde van<br />
4 februari 2003, onder de grote hoofding La<br />
guerre est-elle inscrite dans les cycles économiques?.<br />
Het gaat hier dus om de relatie<br />
tussen de economische cyclus en oorlogen.<br />
De krant stelt dat de kondratieff verder evolueert,<br />
in tegen stelling tot de optimistische<br />
opvatting van enkele economen die dachten<br />
dat de bomen tot in de hemel zouden groeien<br />
dank zij de technologische vooruitgang. De<br />
aard van de cyclus kan wel veranderd zijn en<br />
volgens professor Christian de Boissieu van<br />
de universiteit Paris-1 Panthéon-Sorbonne<br />
is Europa niet meer het epicentrum van de<br />
cycli. De kondratieff ontspringt vandaag in<br />
New York en deint verder uit tot Vladivostok.<br />
De rol van economische synchronisatoren,<br />
die oorlogen vroeger hadden, lijkt nu door<br />
de beurs en financiële crisissen gespeeld<br />
te worden. Christian Schmidt, professor aan<br />
de universiteit Paris-Dauphine en directeur<br />
van het Laboratorium van de economie en de<br />
sociologie van defensieorganisaties, schrijft<br />
heel expliciet dat indien de geschiedenis<br />
heeft aangetoond dat in het verleden herhaalde<br />
correlaties hebben bestaan tussen<br />
bijvoorbeeld inflatie en oorlogen, niets ons<br />
dan verbiedt te denken dat dit in de toekomst<br />
niet hetzelfde zou zijn. De hele discussie die<br />
in Le Monde gevoerd werd, is allesbehalve<br />
nieuw. Sommigen zijn er nog steeds van<br />
overtuigd dat deelaspecten van het economische<br />
proces de oorzaken zijn van oorlogen.<br />
Anderen denken dat vandaag de geopolitiek<br />
een meer determinante factor is voor oorlogen.<br />
Het idee dat welvaart oorlogen zou creeren<br />
wordt eveneens geopperd. Het paradigma<br />
achter de hele discussie is nog steeds dat<br />
als de kondratieff een economische curve is,<br />
en er een relatie bestaat tussen oorlogen en<br />
kondratieffs, deze relatie noodgedwongen<br />
van economische aard moet zijn.<br />
Ziet men de economische kondratieff als<br />
een onderdeel van de lange mentale golf,<br />
dan wordt de vraagstelling helemaal anders.<br />
Het sleutelwoord is dan niet meer ‘oorlogen’,<br />
maar ‘collectieve agressie’, en de vraag is<br />
dan wat het verband is tussen lange golven<br />
en vlagen van collectieve agressie. Vanuit<br />
dit oogpunt dient men oorlogen, revoluties,<br />
anarchistische en terroristische aanslagen<br />
op eenzelfde niveau te plaatsen, ook al zijn<br />
oorlogen legitiem en revoluties en aanslagen<br />
niet. En dan luidt de vraag of er een verhoogde<br />
bereidheid tot agressie in de maatschappij<br />
vastgesteld kan worden in de piekfasen<br />
of de dalfasen van de lange golf. Agressiebereidheid<br />
is dan ook een intern maatschappelijk<br />
probleem, en revoluties, hooliganisme,<br />
studentenrevoltes, onlusten in de bidonvilles,<br />
bepaalde vormen van criminaliteit, de<br />
consumptie van fictionele agressie (zoals<br />
tv-spelletjes en films), agressie op de werkplaats,<br />
zelfdoding, e.a. horen thuis onder<br />
deze noemer.
En juist op het vlak van agressie zijn wij op<br />
historische gronden gedwongen een fundamenteel<br />
onderscheid te maken tussen de<br />
agressie die zich in opgaande fasen en topfasen<br />
manifesteert, en de agressie die bijna<br />
uitsluitend in de dalfasen voorkomt en die tot<br />
uiting komt in revoluties en anarchistische<br />
of terroristische aanslagen. Op grond van de<br />
historische contexten waarin zich beide vormen<br />
van agressie manifesteren, gebruiken<br />
wij daarom de termen ‘lustagressie’ voor de<br />
agressie in de topfasen, en ‘angstagressie’<br />
voor de agressie in de dalfasen.<br />
De golven van antisemitisme en de xenofobie<br />
horen duidelijk bij de angstagressie. De ontwikkeling<br />
van de angstagressie kadert dan in<br />
het gedrag van de dalfasen waarover hoger<br />
is uitgeweid, en gaat samen met een diffuus<br />
gevoel van bedreigd zijn. Grijs en zwart (de<br />
kleur van de anarchisten) zijn dan dominant,<br />
zoals reeds gezegd. De slechte economische<br />
toestand van de dalfasen zal daar eveneens<br />
toe bijdragen.<br />
Heel wat intern maatschappelijke agressie is<br />
dan te verklaren door angstgedrag, en door<br />
een grote bangheid of vrees voor agressie<br />
(om bestolen te worden, aangevallen te worden,<br />
dreigende catastrofen, enz.) Die angst<br />
heeft dikwijls niet de geringste reële basis,<br />
en kan daardoor moeilijk bestreden worden.<br />
Het is de gouden tijd van slotenmakers en<br />
beveiligings firma’s. Armoede, schaarste,<br />
werkloosheidsdreiging schragen dit soort<br />
emoties in belangrijke mate.<br />
Met de oorlogen komen we opnieuw bij de<br />
lustagressie. Wat bedoelen we hiermee?<br />
Eenvoudig het ervaren van lust, ook in freudiaanse<br />
betekenis, bij agressieve gewelddadigheid<br />
en vernielzucht, het beleven van ‘lol’<br />
bij het fysiek bedreigen van mensen en dieren.<br />
Vermoedelijk is het een component van<br />
het streven naar macht. Het gebeurt steeds<br />
met de glimlach, niet met de verbeten ernst<br />
van de angstagressie.<br />
En nu komen we opnieuw bij de oorlogen,<br />
meer bepaald deze van Napoleon Bonaparte,<br />
Bismarck, Napoleon III, Willem II, Hitler en<br />
eventueel de Vietnamoorlog. Het is duidelijk<br />
dat de vraag naar de aanwezigheid van<br />
lustagressie alleen betrekking kan hebben<br />
op de periode kort voor het uitbreken van de<br />
oorlogen en het begin ervan. Na verloop van<br />
één of twee jaar zal de lustagressie wel flink<br />
gedaald of helemaal verdwenen zijn. Wat wij<br />
hier willen stellen is dat de fase van de lange<br />
mentale golf ervoor zorgde dat bij delen van<br />
de bevolking, van de politieke wereld, van de<br />
publieke opinie een bereidheid en zelfs een<br />
wens tot het voeren van oorlog aanwezig was<br />
waardoor heel wat oorlogspropaganda op<br />
een vruchtbare bodem viel. Die propaganda<br />
bediende zich in ruime mate van de nationalistische<br />
en rechtsextreme slogans die in de<br />
eraan voorafgaande dalfase waren geformuleerd.<br />
Maar zonder de gunstige voedingsbodem<br />
van de lustagressie zouden die slogans<br />
zeer hol geklonken hebben en weinig effect<br />
gehad hebben.<br />
Het gemakkelijkst kunnen we de positieve<br />
instelling ten aanzien van oorlog aantonen bij<br />
Napoleon. Men zou kunnen denken dat veel<br />
families, handelaars, politici, boeren een<br />
zucht van verlichting slaakten toen die man<br />
uiteindelijk naar het eiland Elba verbannen<br />
werd. Hoeveel doden kon hij op dat ogenblik<br />
al op zijn rekening schrijven? Maar het<br />
stijgend enthousiasme waarmee hij bij zijn<br />
terugkeer naar Parijs door de bevolking is<br />
onthaald, is verbijsterend. Men koos opnieuw<br />
voor Napoleon, dus opnieuw voor oorlog. Met<br />
Waterloo, 1815, begon ook al de dalfase.<br />
In welke mate dit enthousiasme ook in<br />
Frankrijk en in Pruisen aanwezig was voor<br />
het uitbreken van de Frans-Duitse oorlog van<br />
1870-71 is minder duidelijk. Op het ogenblik<br />
dat Napoleon III de oorlog begon, had Bismarck<br />
al een aantal overwinningen op zijn<br />
palmares kunnen boeken. De creatie van het<br />
Duitse keizerrijk in 1871 was er de bekroning<br />
van. Voor Napoleon III, die de oorlog in belangrijke<br />
mate onder de druk van de Parijse<br />
bevolking was begonnen, was dit een afgang<br />
van formaat. Maar dus ook in de Franse<br />
hoofdstad was er vooraf een sterke wens tot<br />
oorlogvoeren geweest.<br />
Het Duitsland van voor 1914 is een toonbeeld<br />
van positieve ingesteldheid t.a.v. een beginnende<br />
oorlog. Intellectuelen verwachtten van<br />
een oorlog een maatschappelijke opklaring<br />
en zuivering. Er zijn films waarin we de Duitse<br />
soldaten die naar het front trokken, juichend<br />
en lachend uit de vensters van de vertrekkende<br />
treinen zien wuiven, terwijl bij de<br />
achterblijvers op het perron de vreugde ook<br />
niet op kon. Tot de ellende van de maar niet<br />
eindigende loopgravenoorlog duidelijk werd.<br />
Met de nazi-dictatuur is het moeilijker om<br />
het laaiende enthousiasme voor de inval in<br />
Polen in 1939 te evalueren. Was dit een spon-<br />
HermesJaargang 13nr. 46September 200911
12HermesJaargang 13nr. 46September 2009<br />
tane reactie of dictatoriaal georganiseerde<br />
propaganda? Immers, al wie die inval niet<br />
als een rechtmatige nationale NS-kruistocht<br />
aanzag, kon moeilijkheden krijgen met het<br />
regime. Waarmee we niet willen zeggen dat<br />
de gloeiende instemming met de inval niet<br />
werkelijk aanwezig was bij grote groepen<br />
van de bevolking, waarschijnlijk tot aan de<br />
nederlaag bij Stalingrad.<br />
Hiermee wordt ook duidelijk waarom historici<br />
het uitbreken van belangrijke conflicten<br />
spontaan associëren met hoge economische<br />
welvaart. Op de piekfase van de lange<br />
mentale golf staat ook de conjunctuur hoog.<br />
Maar het is niet de conjunctuur, maar wel de<br />
psychische predispositie die typisch is voor<br />
een piekfase, die de positieve ingesteldheid<br />
tegenover oorlog verklaart. Dan verschijnen<br />
de ‘imperiale’ of ‘imperialistische’ neigingen<br />
bij de grote mogend heden, en die zijn niets<br />
anders dan de politieke verwoording van de<br />
stijgende lust agressie.<br />
Omgekeerd: in een dalfase van de lange<br />
mentale golf, meestal ook een dalfase in de<br />
conjuncturele ontwikkeling, krijgt geen keizer,<br />
koning, president of politieke leider de<br />
bevolking, de publieke opinie, de democratisch<br />
gekozen afgevaardigden, tot een positieve<br />
ingesteldheid tegenover oorlog. Oorlogspropaganda<br />
slaat dan niet aan.<br />
Aar hoe zit het dan met de revoluties, de anarchistische<br />
en terroristische aanslagen?<br />
Men zou de lustagressie kunnen gelijkstellen<br />
met offensieve agressie, en de angstagressie<br />
met defensieve agressie. Omdat het merendeel<br />
van de revoluties zich hebben voorgedaan<br />
in neergaande fasen of dalfasen, moeten<br />
we wel besluiten dat het om angstagressie,<br />
dus defensieve agressie gaat. Die laatste<br />
wordt gekenmerkt door het feit dat de agressie<br />
zich richt tegen binnenlandse, interne<br />
vijanden, terwijl de offensieve agressie zich<br />
steeds richt tegen externe, buitenlandse vijanden.<br />
De Franse Revolutie van 1789, de revoluties<br />
van 1830 en 1848 passen in dit kader.<br />
Er zijn echter twee uitzonderingen: de Commune<br />
van Parijs van 1871 en de Russische<br />
Revolutie van 1917, die zich beiden hebben<br />
voorgedaan midden in een oorlog, wat de<br />
beoordeling vanuit de theorie van de lange<br />
mentale golven wel erg bemoeilijkt. Overigens,<br />
zonder de steun van de Duitsers was<br />
Lenin wellicht nooit in Rusland geraakt.<br />
Dan zijn er nog twee gevallen die men niet<br />
als revoluties maar als oorlogen bestempelt,<br />
de Amerikaanse en de Spaanse Burgeroorlog.<br />
De Amerikaanse Secessieoorlog van 1861 tot<br />
1865 situeert zich helemaal in de opgaande<br />
fase van 1849–1871. Was dit een oorlog of<br />
een revolutie? Was het Zuiden voor de noorderlingen<br />
buitenland? Werden de noorderlingen<br />
bij het uitbreken van de burgeroorlog<br />
gedreven door lustagressie, door een<br />
duidelijk offensieve stemming? In elk geval<br />
moeten we dit conflict ‘oorlog’ noemen en<br />
niet ‘revolutie’. De 7 zuidelijke staten hadden<br />
zich al afgescheiden van de Verenigde Staten<br />
en de Confederatie opgericht nog voor de<br />
ambtsaanvaarding van de nieuwe president<br />
Lincoln.<br />
De Spaanse Burgeroorlog van 1936 tot 1939,<br />
ook een oorlog en geen revolutie, situeert<br />
zich daarentegen duidelijk in de dalfase van<br />
het interbellum, maar is ook in hogere mate<br />
als een revolutie te aanzien dan de Secessieoorlog.<br />
Het zijn vragen die een diepgaander onderzoek<br />
vergen vanuit de optiek van de lange<br />
mentale golven.<br />
Ook het terrorisme kan beschouwd worden<br />
als een vorm van angstagressie die zich<br />
hoofdzakelijk in de dalfasen van de lange<br />
mentale golf situeert.<br />
Kwam de agressie van de maatschappij tegen<br />
zichzelf voor de 20ste eeuw in revoluties<br />
tot uiting, dan kwam er aan het einde van de<br />
19de eeuw een grote omkering. Het tijdperk<br />
van het anarchisme, van politieke aanslagen<br />
op regeringsleiders en staatshoofden was<br />
begonnen. Men hoopte de maatschappelijke<br />
verandering te bewerkstelligen door het elimineren<br />
van de leiders in de plaats van door<br />
het elimineren van het regime, zoals in een<br />
revolutie. Als we alle politieke aanslagen van<br />
de laatste twee eeuwen op een rij zetten, dan<br />
zien we het aantal toenemen met het dalen<br />
van de lange mentale golf. De moordaanslag<br />
op de Oostenrijkse troonpretendent in 1914 in<br />
Serajevo situeert zich daarentegen wel in een<br />
opgaande fase, maar de offensieve agressie<br />
was op dat ogenblik al aan een hoogtepunt<br />
toe in Duitsland. De Baader–Meinhof groep<br />
in Duitsland, beter bekend als de Rote Armee<br />
Fraktion, die in Duitsland 34 slachtoffers op<br />
haar actief had, ontstond in 1970 en loste<br />
zichzelf op in 1998. Haar activiteiten vulden
ijna de hele neergaande fase vanaf de top<br />
van 1971 tot voorbij het dieptepunt in 1990.<br />
Onze conclusie dat de bendeleden in belangrijke<br />
mate door angst en onzekerheid waren<br />
gemotiveerd, kan een aanvullend licht werpen<br />
op de koelbloedige wreed heid van de<br />
groep. Het is hierbij natuurlijk de vraag of zij<br />
zich geruggensteund voelden door bredere<br />
groepen of delen van de bevolking. Een vraag<br />
die evenzeer kan worden gesteld bij elk politiek<br />
of religieus fanatisme. Maar vermoedelijk<br />
denken zij te handelen in het kader<br />
van een gemeenschap van gelijkgelovigen<br />
of gelijkgezinden. Met het wegebben van de<br />
angstagressie verdwijnt blijkbaar ook deze<br />
overtuiging, of wordt ze veel minder relevant.<br />
Een duiding van de Vietnamoorlog en de Irakoorlog<br />
van George W. Bush in het licht van<br />
de lange mentale golven levert ook heel wat<br />
boeiende inzichten op, maar valt buiten dit<br />
bestek.<br />
DE <strong>LANGE</strong> GOLF IN DE FICTIONELE<br />
AGRESSIE<br />
Met fictionele agressie is de agressie bedoeld<br />
die in de fictie, de roman en de film,<br />
‘ter ontspanning’ op de markt wordt gebracht.<br />
Indien de lange golven effectief in<br />
de eerste plaats mentale golven zijn die de<br />
fluctuatie weerspiegelen tussen lange perioden<br />
van hoge en lange perioden van lage<br />
normaalangst, dan moeten zij ook tot uiting<br />
komen in de aard van fictionele agressie die<br />
miljoenen mensen bij voorkeur gaan ‘consumeren’.<br />
Met dit gegeven bevinden wij ons<br />
wel heel ver van de economische kondratieff.<br />
We krijgen hiermee een louter ‘mentaal’ gegeven,<br />
zoals ook de kleurpreferentie van de<br />
massa er een is, om de periodisering van de<br />
lange golf in de tweede helft van de 20ste<br />
eeuw te verifiëren.<br />
Als bron hebben we de tien grootste kassuccessen<br />
per jaar weerhouden die in de Verenigde<br />
Staten werden gemaakt in de periode<br />
1939-2004. Die blockbusters werden ingedeeld<br />
in genres met behulp van een uitstekende<br />
databank die op het net ter beschikking<br />
is. Voor de methodologische en statistische<br />
toelichting en verdere details verwijzen<br />
we naar onze publicatie Film en tijdsgeest<br />
(2006). De analyse heeft dus uitsluitend betrekking<br />
op de blockbusters. Samengevat<br />
komen de bevindingen hierop neer:<br />
<br />
golf, van 1939 tot ca. 1970, wordt gedomineerd<br />
door bijna uitsluitend epische films.<br />
Er zijn jaren waarin zelfs meer dan één<br />
epische film in de top10-kassuccessen<br />
belandt. Ben Hur en Salomon and Sheba in<br />
1960, The Alamo en Gone With the Wind in<br />
1961, Spartacus, El Cid en King of the Kings<br />
in 1962, Cleopatra, The Longest Day en Lawrence<br />
of Arabia in 1963. Indien we de geest<br />
van een groot deel van deze films zouden<br />
moeten symboliseren door één personage,<br />
dan zouden wij John Wayne kiezen: groot,<br />
zelfverzekerd, rechtgeaard, uiteindelijk de<br />
sterkste, nooit wezenlijk bedreigd, steeds<br />
met de glimlach, de schrik van de booswichten,<br />
met weinig innerlijke conflicten,<br />
een soort volwassen padvinder. Hiermee<br />
identificeerden zich miljoenen en miljoenen<br />
mensen.<br />
In diezelfde lange periode van 31 jaar vinden<br />
we slechts twee horrorfilms: House of<br />
Wax van 1953 en Rosemary’s Baby van Roman<br />
Polanski uit 1968. Deze laatste film<br />
betekende een cesuur, een totale omslag.<br />
Het was het begin van het heropleven van<br />
het occulte op een eigentijdse wijze. Ineens<br />
was satan niet meer een gedegenereerd<br />
figuurtje op bokkenpoten, maar een<br />
reële bedreiging. Wij weten dat dalfasen<br />
altijd al een meer dan gewone belangstelling<br />
hadden voor het occulte. Het is<br />
de vraag of Rosemary’s Baby - midden de<br />
<br />
ook een kentering in de mood van miljoenen<br />
impliceerde.<br />
<br />
10-lijst van de kassuccessen 1971–1986,<br />
wat dus overeenstemt met de neergaande<br />
fase tot aan het begin van de dalfase. In<br />
heel die periode zien we nog slechts één<br />
enkele epische film: Midway, in 1976. De<br />
aantrekkingskracht van het epische genre<br />
is weg. In de plaats daarvan komt volop het<br />
horrorgenre aanzetten. Vanaf 1974 tot 1982<br />
is er zelfs elk jaar een horrorfilm in de top<br />
10, met The Exorcist in 1974 en Poltergeist<br />
in 1982. In de periode van de epische film<br />
is de vijand steeds duidelijk herkenbaar.<br />
Met het horrorgenre kan de bedreiging uit<br />
de meest onverwachte hoeken komen, ze<br />
kan zelfs boosaardig en onzichtbaar zijn,<br />
over bijzondere krachten beschikken, en<br />
dus ook niet bestrijdbaar zijn. In het poli-<br />
HermesJaargang 13nr. 46September 200913
14HermesJaargang 13nr. 46September 2009<br />
tieke spectrum begint op dit punt van de<br />
lange golf de roep naar sterke leiders luid<br />
te worden, beginnen vreemdelingen een<br />
bedreiging te vormen, en begint het terrorisme<br />
iedereen bang te maken.<br />
<br />
1987-1993, de eigenlijke dalfase. Geen enkele<br />
horrorfilm meer in de top 10 en evenmin<br />
een epische film. Dit is dus de periode<br />
waarin de normaalangst het hoogst zou<br />
moeten zijn. Het enige genre dat dan de<br />
top 10 bereikt en vanaf 1987 tot 1997 onafgebroken<br />
aanwezig is, is de thriller. Het<br />
genre had in de neergaande fase ook al<br />
een hoge score naast de horrorfilm. Vanaf<br />
1968 tot 1978 was er jaarlijks al een thriller<br />
in de top 10. Maar in de dalfase staat<br />
dit genre alleen in de top 10. Geen rampenfilms,<br />
geen oorlogsfilms, geen epische<br />
films, geen horrorfilms meer. Met de thriller<br />
zijn we weer in de reële wereld beland.<br />
De vijand is ongemeen vernuftig, machtig,<br />
onscrupuleus en gemeen maar niet onoverwinnelijk;<br />
hij is met veel vindingrijkheid<br />
en inzet wel degelijk te verslaan. Dit<br />
zijn eigenlijk, tot onze verrassing, elementen<br />
die wijzen op een nieuwe opgaande<br />
golf.<br />
<br />
de top 10, met een blijvend overwicht van<br />
de thriller, maar ook met de hoogste concentratie<br />
van rampenfilms, een genre dat<br />
voordien eerder onregelmatig voorkwam.<br />
Het is duidelijk dat wij nu (2009) op een<br />
punt van de lange mentale golf zijn aanbeland<br />
waarin de epische film opnieuw en voor<br />
lange tijd een toonaangevend rol in de top 10<br />
kassuccessen zal spelen. Hoe de John Wayne<br />
van het eerste kwart van de 21ste eeuw er<br />
zal uitzien, is ons echter nog niet duidelijk, of<br />
we zien het nog niet.<br />
In elk geval hebben wij uit deze gegevens<br />
bijkomende elementen kunnen distilleren<br />
die ons helpen inzicht te krijgen in de sensibiliteit<br />
van miljoenen mensen in de verschillende<br />
fasen van de evolutie van de lange<br />
mentale golf.<br />
BIBLIOGRAFIE<br />
ANATRELLA Tony, Non à la société dépressive.<br />
Paris, 1995.<br />
BARNETT Vincent, Kondratiev and the Dynamics<br />
of Economic Development. Long<br />
Cycles and Industrial Growth in Historical<br />
Context. London/New York, 1998.<br />
BOSSERELLE Eric, Le cycle Kondratiefff.<br />
Théories et controverses. Paris, 1994.<br />
BOSWELL Terry, SWEAT, Mike, Hegemony,<br />
Long Waves, and Major Wars. A Time Series<br />
Analysis of Systemic Dynamics, 1496-<br />
2967. In: International Studies Quarterly,<br />
35, 1991, 2, pp. 123-149.<br />
DELWIT Pascal, POIRIER Philippe, Extrême<br />
droit et pouvoir en Europe. The extreme<br />
right parties and power in Europe.<br />
Bruxelles, Editions de l’Université de<br />
Bruxelles, 2007.<br />
DENTON Frank H., PHILLIPS Warren, Some<br />
Patterns in the History of Violence. In:<br />
The Journal of Conflict Resolution, 12,<br />
1968, 2, pp. 182-195.<br />
DEVEZAS Tessaleno C. (ed.), Kondratiefff<br />
Waves, Warfare and World Security. Amsterdam,<br />
2006. (NATO Security through<br />
Science Series. E: Human and Societal<br />
Dynamics – Vol. 5)<br />
FERREUX Marie-Jeanne, Le NEW-AGE. Ritualités<br />
et mythologies contemporaines.<br />
Paris, 2000.<br />
FORDYN Alex, Het wetenschappelijk onderzoek<br />
van politieke aanslagen: een nieuwe<br />
dimensie. In: Tijdschrift voor Sociale<br />
Wetenschappen, 1981, 1, pp.3-20.<br />
FREEMAN Christopher (ed.), Long Wave<br />
Theory. Cheltenham, Brookfield, 1996.<br />
FREEMAN Christopher (ed.), Long Waves in<br />
the World Economy. London, 1984.<br />
GAUS Helmut, VAN HOE Jacqueline, BRAC-<br />
KELEIRE Martine, Mensen en mode. De<br />
relatie tussen kleding en konjunktuur.<br />
Leuven/Apeldoorn, Garant, 1992.<br />
GAUS Helmut, Film en tijdsgeest (1939-<br />
2004). Filmgenres, conjunctuur en het<br />
gemoed van de massa. Gent, Academia<br />
Press, 2006.<br />
GAUS Helmut, Opgang en verval van extreem-rechts.<br />
Gent, Academia Press,<br />
2004.<br />
GAUS Helmut, Wat zich herhaalt. Eenmaligheid<br />
en recurrentie in de geschiedenis.<br />
Enkele bedenkingen. In: Hermes, 12,<br />
2008, 43, pp. 74-85.
GAUS Helmut, Why Yesterday Tells of Tomorrow.<br />
How the long waves of the economy<br />
help us determine tomorrow’s trends.<br />
Leuven/Apeldoorn, Garant, 2001.<br />
GOLDSTEIN Joshua S., Long Cycles, Prosperity<br />
and War in the Modern Age. New<br />
Haven, London, 1988.<br />
HORNEY Karen, The Neurotic Personality<br />
of Our Time. New York/London, 1964<br />
(1937).<br />
INGLEHART Ronald, The Silent Revolution.<br />
Changing Values and Political Styles<br />
Among Western Publics. Princeton, 1977.<br />
RAYMOND Gregory A., KEGLEY Jr. Charles<br />
W., Long Cycles and Internationalized Civil<br />
War. In: Journal of Politics, 49, 1987,<br />
2, pp. 481-499.<br />
REIJNDERS J., Long Waves in Economic Development.<br />
Aldershot, 1990.<br />
ROSENBERG Hans, Grosse Depression und<br />
Bismarckzeit. Wirtschaftsablauf, Gesellschaft<br />
und Politik in Mitteleuropa. Berlin,<br />
1967.<br />
RUBINS Jack L., Karen Horney. Gentle Rebel<br />
of Psychoanalysis. London, 1979.<br />
SCANDELLA Luigi, Le Kondratiefff. Essai de<br />
théorie des cycles longs économiques et<br />
politiques. Paris, 1998.<br />
SCHAEFFER Robert K. (ed.), War in the<br />
World System. Westport, 1989.<br />
SCHMIDT Christian, Cycles longs en économie<br />
et cycles de guerres. Généalogie<br />
d’un programme de recherche et débat de<br />
méthode. In: Economies et Sociétés, 27,<br />
1993, 7-8, pp. 319-344.<br />
SCHUMPETER Joseph, Business Cycles.<br />
A Theoretical, Historical and Statistical<br />
Analysis of the Capitalist Process. 2 vols.,<br />
New York/London, 1939.<br />
TARASCIO Vincent J., Economic and War<br />
Cycles. In: History of Political Economy,<br />
21, 1989, 1, pp. 91-101.<br />
VAN DUIJN J.J., De lange golf in de economie.<br />
Kan innovatie ons uit het dal helpen.<br />
Assen, 1979.<br />
VAN DUIJN J.J., The Long Waves in Economic<br />
Life, London, 1983.<br />
VAN ROON Gerrit, Historians and Long<br />
Waves. In: FREEMAN (1984) pp. 237-244.<br />
HermesJaargang 13nr. 46September 200915