(2002) Aankondiging Algemene Ledenvergadering Kunst verzamelen
(2002) Aankondiging Algemene Ledenvergadering Kunst verzamelen
(2002) Aankondiging Algemene Ledenvergadering Kunst verzamelen
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
BULLETIN VAN DE VERENIGING REMBRANDT JAARGANG 12 NO 2 ZOMER <strong>2002</strong><br />
■ <strong>Aankondiging</strong> <strong>Algemene</strong><br />
<strong>Ledenvergadering</strong><br />
■ <strong>Kunst</strong> <strong>verzamelen</strong>: Mariabeelden<br />
in Vlijmen<br />
■ Het Prins Bernhard Cultuurfonds<br />
en de Vereniging Rembrandt<br />
■ Professor Henk van Os vindt een<br />
middel tegen zelfverrijking<br />
■ Nelleke Noordervliet over binnen-<br />
en buitenlandse ‘hangplekken’
Beschermvrouwe H.M. de Koningin<br />
BESTUUR<br />
Mr J.M. Boll, voorzitter<br />
Jhr Mr A.A. Loudon, vice-voorzitter<br />
Mevrouw Mr A.A. van Berge,<br />
secretaris<br />
Drs H.B. van Wijk, penningmeester<br />
Prof. Dr C.H. Blotkamp<br />
Dr R.E.O. Ekkart<br />
Prof. Dr P.A. Hecht<br />
Prof. Drs R. de Leeuw<br />
Dr J.R. ter Molen<br />
Mr A. Ruys<br />
Drs M. Sanders<br />
Mevrouw L.C.E. van Tets-van<br />
Tienhoven<br />
Drs C. baron van Tuyll van<br />
Serooskerken<br />
Mr J.G. de Vries Robbé<br />
BUREAU (9 – 13 UUR)<br />
Drs B.F. van Ittersum,<br />
directeur<br />
Mevrouw Mr E.M. van der Dussen,<br />
fondsenwerving<br />
Mevrouw Drs F.M. Bijl de<br />
Vroe-Verloop, contacten Musea/PR<br />
Lange Voorhout 15,<br />
2514 EA Den Haag<br />
T: 070-4271720<br />
F: 070-4271940<br />
E: bureau@verenigingrembrandt.nl<br />
www.verenigingrembrandt.nl<br />
RAAD VAN ADVISEURS<br />
Drs M.A. van den Bergh<br />
Mevrouw Drs M.H. Breitbarth-van<br />
der Stok<br />
Mr Drs L.C. Brinkman<br />
Mevrouw Prof. Dr C.A. Chavannes-<br />
Mazel<br />
Mr W. baron van Dedem<br />
Drs H.L.M. Defoer<br />
Prof. Mr E.J. Dommering<br />
Drs F.J. Duparc<br />
Mevrouw Prof. Dr C.W. Fock<br />
R.H. Fuchs<br />
Mevrouw A. van Grevenstein-Kruse<br />
Mr R.W.J. Groenink<br />
Drs J.H. van Heijningen Nanninga<br />
Prof. Dr C.J.A. Jörg<br />
J.M.N. Leighton<br />
REKENINGEN<br />
Bank Mees Pierson, Amsterdam<br />
25 22 00 861 (voor betaling contributie)<br />
Bank Mees Pierson, Amsterdam<br />
21 33 99 385<br />
Postbank 11 71 21<br />
ten name van de Vereniging<br />
Rembrandt, Den Haag<br />
illustratie omslag:<br />
De bewening van Christus (detail)<br />
Abraham Bloemaert (1564– 1651)<br />
Ca. 1625. Pen in bruin over zwart krijt, bruin<br />
gewassen en wit gehoogd, kwadraatnet met<br />
zwart krijt, op papier 231 x 378 mm<br />
Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam<br />
Dr J.L. Locher<br />
Mevrouw Drs D.H.A.C. Lokin<br />
Jhr G.E. Loudon<br />
Drs Ing. C. Maas<br />
Drs H.J.A.T. Meertens<br />
R.M. Meines<br />
Drs R.C.J. Meijer<br />
Dr D. Overbosch<br />
Mr S.A. Reinink<br />
M.J.M. van Rooy<br />
Drs J.J.Th. Sillevis<br />
Mevrouw Dr M.F. Simon Thomas<br />
Mevrouw Dr N.C. Sluijter-Seijffert<br />
Drs C.B. Smithuijsen<br />
Dr E.J. van Straaten<br />
Drs M.J.F. Weck<br />
Jhr M.A. van Weede<br />
Leden van de Vereniging Rembrandt<br />
kunnen bij het secretariaat extra<br />
Bulletins bestellen voor € 7,- per stuk<br />
(excl. portokosten).<br />
illustratie omslag:<br />
De Hollandse Maagd (detail)<br />
Loosdrechts porselein (biscuit)<br />
Ca. 1780. Geen merken, H 32,5 cm;<br />
diameter voet 24,5 cm<br />
Kasteel-Museum Sypesteyn, Loosdrecht
De Vereniging Rembrandt<br />
is een particuliere organisatie,<br />
opgericht in 1883. Zij heeft<br />
als doel door het beschikbaar<br />
stellen van geldelijke middelen<br />
musea en andere openbare<br />
verzamelingen effectieve hulp<br />
te bieden bij het verwerven<br />
van kunstvoorwerpen.<br />
4<br />
5<br />
7<br />
29<br />
31<br />
33<br />
34<br />
INHOUD AANWINSTEN<br />
Voorwoord<br />
L.C.E. van Tets-van Tienhoven<br />
<strong>Kunst</strong> <strong>verzamelen</strong>: Mariabeelden in Vlijmen<br />
Teio Meedendorp<br />
In het Noord-Brabantse Vlijmen <strong>verzamelen</strong><br />
Ko en Emily Huijbregts al zo’n 35 jaar<br />
middeleeuwse beeldhouwkunst, met de<br />
nadruk op voorstellingen van Maria.<br />
Een bijzonder verzamelgebied en een<br />
interessante collectie, waarvoor zij een fraaie expositieruimte<br />
lieten bouwen.<br />
Ogenblik<br />
Prof. dr H.W. van Os<br />
Op een middeleeuws fresco in het Stadhuis<br />
van Siena vindt professor Henk van<br />
Os een aanwijzing voor een remedie<br />
tegen zelfverrijking: geven.<br />
Het Prins Bernhard Cultuurfonds en de Vereniging<br />
Rembrandt<br />
Mevrouw dr A. Esmeijer is nu ruim een jaar<br />
directeur van het Prins Bernhard Cultuurfonds.<br />
Een goede aanleiding voor een<br />
vraaggesprek met haar en de directeur van<br />
het bureau van de Vereniging Rembrandt,<br />
drs B.F. van Ittersum, over de onderlinge betrekkingen en wat<br />
het Fonds en de Vereniging voor elkaar (kunnen) betekenen.<br />
De Hangplek<br />
Nelleke Noordervliet<br />
Waarom is het zien van een schilderij van<br />
Goya in Tokyo een andere belevenis dan<br />
in Madrid? Nelleke Noordervliet laat haar<br />
gedachten gaan over diverse buiten- en<br />
binnenlandse ‘hangplekken’.<br />
Nieuws van de Vereniging Rembrandt<br />
Algemeen<br />
Op de achterzijde van dit Bulletin vindt u een oproep voor de<br />
<strong>Algemene</strong> <strong>Ledenvergadering</strong> van de Vereniging Rembrandt<br />
& de exclusieve bezichtiging van de tentoonstelling Kopstukken.<br />
Amsterdammers geportretteerd 1600-1800.<br />
10<br />
14<br />
17<br />
20<br />
24<br />
MUSEUM VOOR RELIGIEUZE KUNST, UDEN<br />
Christus in de Hof van Olijven<br />
BOIJMANS VAN BEUNINGEN, ROTTERDAM<br />
De bewening van Christus<br />
Abraham Bloemaert<br />
HISTORISCH MUSEUM DEVENTER<br />
Zilveren drinkbeker<br />
Lucas Luicksen<br />
KASTEEL-MUSEUM SYPESTEYN<br />
De Hollandse Maagd<br />
Loosdrechts porselein<br />
RIJKSMUSEUM AMSTERDAM<br />
Twee penningen
Fotografie: Luuk Kramer<br />
VOORWOORD<br />
De Ve reniging Rembrandt: het best bewaarde geheim van<br />
Nederland.... totdat je er natuurlijk zelf lid van wordt.<br />
L.C.E. VAN TETS-VAN TIENHOVEN<br />
Met de lidmaatschapskaart van de Vereniging Rembrandt wordt u<br />
bij musea als een VIP ontvangen; dat was de ervaring van een van<br />
onze leden bij de kassa van het Rembrandthuis. De kaart geeft u vrij<br />
toegang tot een groot aantal Nederlandse musea – zie achterin het<br />
Bulletin – zonder extra entreekosten zoals soms bij de Museumjaarkaart.<br />
Maar de Vereniging is nog zoveel meer.<br />
Zij werd in 1883 opgericht door financieel krachtige particulieren<br />
die zich zorgen maakten over Nederlands kunstbezit dat in toenemende<br />
mate naar het buitenland verdween. <strong>Kunst</strong>werken moesten<br />
terug- of aangekocht worden en dat gebeurt nog steeds met uw<br />
steun, als lid, als donateur of als stichter van een Rembrandtfonds<br />
op Naam. Daarnaast ontvangt u drie keer per jaar het prachtig<br />
uitgevoerde Bulletin dat u nu in handen heeft, met informatie over<br />
aanwinsten die (mede) door de Vereniging Rembrandt mogelijk zijn<br />
gemaakt en waarin wordt uitgelegd waarom het zo belangrijk is dat<br />
die kunstwerken voor Nederland verworven worden. Bovendien<br />
zijn er minstens tweemaal per jaar interessante bijeenkomsten in<br />
musea rondom belangwekkende tentoonstellingen en zijn we aldus<br />
te gast in een museum dat we ondersteunen.<br />
Zo werden de leden op een dinsdagavond in april zeer warm en<br />
hartelijk ontvangen door John Leighton, directeur van het Van Gogh<br />
Museum te Amsterdam, voor de bezichtiging van de tentoonstelling<br />
Van Gogh & Gauguin. Deze tentoonstelling werd in juni afgesloten<br />
met een record aantal bezoekers van meer dan 700.000! Dagelijks<br />
hebben hier lange rijen voor de kassa gestaan en moesten kaarten<br />
van tevoren gereserveerd worden. Welk een voorrecht om dan na<br />
sluitingstijd bij een privé-ontvangst te worden verwelkomd en ook<br />
nog een lezing van de directeur te krijgen over het ontstaan van deze<br />
4 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
bijzondere tentoonstelling. De opkomst voor deze ontvangst was<br />
dan ook zo groot dat John Leighton de lezing nog eens herhaalde<br />
voor een tweede groep belangstellenden.<br />
De tentoonstelling Van Gogh & Gauguin belichtte de relatie tussen<br />
de twee grondleggers van de moderne kunst vanuit de context van<br />
hun leven en werk. In 1888, op uitnodiging van Van Gogh, woonde<br />
en werkte Gauguin in het Zuid-Franse Arles negen weken samen met<br />
Van Gogh in diens piepkleine atelier, waarvan een reconstructie in<br />
het museum te zien was. De samenwerking van beide meesters resulteerde<br />
in een serie topwerken, die vanuit de hele wereld waren bijeengebracht.<br />
Zij vertelden de geschiedenis van hun samenwerking<br />
en de uiteindelijke breuk. Gewapend met audiogidsen troffen de<br />
‘Rembrandt’ leden elkaar in een vrolijk weerzien. Ook was het mogelijk<br />
om in het museum de twee schilderijen van Monet te bewonderen,<br />
die recentelijk door enorme steun en inzet van onder meer de<br />
Vereniging Rembrandt – en daarmee u allen – verworven konden<br />
worden. Juist de wisselwerking tussen het museum en de Vereniging<br />
werd door deze voorjaarsbijeenkomst goed benadrukt.<br />
In dit Bulletin kunt u zich opgeven voor de najaarsbijeenkomst<br />
van de Vereniging Rembrandt, tevens de <strong>Algemene</strong> <strong>Ledenvergadering</strong>,<br />
op 12 oktober a.s. Dan is er een speciale ontvangst voor de<br />
leden in het Amsterdams Historisch Museum en wel op de eerste dag<br />
na de opening van de tentoonstelling Kopstukken. Amsterdammers<br />
geportretteerd 1600-1800 – een primeur dus. De tentoonstelling<br />
wordt ingeleid door een lezing van uw oud-bestuurslid prof. dr<br />
H.W. van Os, die bij grote belangstelling herhaald zal worden. Is<br />
dit niet een reden om nog meer vrienden uit uw omgeving lid te<br />
maken van de Vereniging Rembrandt? Degenen die zich nu als lid<br />
aanmelden, kunnen deze primeur bijwonen. Introducés kunnen wij<br />
helaas niet toelaten. Het bestuur hoopt en verwacht u allen (weer)<br />
in groten getale te mogen verwelkomen ◆<br />
L.C.E. van Tets-van Tienhoven is bestuurslid van de Vereniging Rembrandt
KUNST VERZAMELEN<br />
Mariabeelden in Vlijmen<br />
TEIO MEEDENDORP<br />
Met de al in de 19de eeuw in gang gezette, maar vooral na de Tweede Wereldoorlog<br />
toenemende secularisatie, is er in de loop der tijd veel kerkelijke kunst<br />
afgestoten of verdwenen. Soms omdat noodlijdende kerkbesturen geld nodig<br />
hadden, maar ook omdat de interesse en de kennis van dit deel van ons cultureel<br />
erfgoed in de versukkeling raakte. Met de opening van het Museum Catharijneconvent<br />
te Utrecht in 1979 werd een belangrijke stap gezet om het tij te keren<br />
(zie Bulletin nr. 2 uit 2001, pp. 28-31). Maar ook particuliere verzamelaars zetten<br />
zich in om oude kerkelijke kunst voor het nageslacht te bewaren. Eén van die<br />
particuliere verzamelaars is Ko Huijbregts, die samen met zijn vrouw Emily<br />
middeleeuwse beeldhouwkunst verzamelt, met de nadruk op voorstellingen van<br />
Maria. Om zijn groeiende collectie een waardig onderdak te bieden, liet hij in de<br />
tuin van zijn huis een aparte expositieruimte bouwen, Het Marianum.<br />
Het Marianum, Vlijmen<br />
HP Architecten (2000)<br />
5 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
De heer Huijbregts was tot voor kort werkzaam<br />
in de communicatiesector, waarvan de<br />
laatste 17 jaar als zelfstandig ondernemer.<br />
Zijn tongval verraadt een Brabantse achtergrond.<br />
In Vlijmen, een landelijk dorp onder<br />
de rook van ’s Hertogenbosch, liet hij door<br />
zijn broer, die architect is, een ruim woonhuis<br />
neerzetten. De lange woonkamer<br />
ademt de harmonische verhoudingen van<br />
wat wel genoemd wordt de Bossche School,<br />
een architectuurstroming die voortbouwt<br />
op de theorieën van Dom H. van der Laan<br />
(1904-1991). Deze benedictijner monnik/<br />
architect was zijn leven lang op zoek naar<br />
perfecte evenwichtige maatverhoudingen<br />
en inspireerde tal van architecten.<br />
MIDDELEEUWSE BEELDHOUWKUNST<br />
De interesse voor middeleeuwse beeldhouwkunst<br />
ontstond bij het echtpaar Huijbregts<br />
op een bijzondere wijze. De heer Huijbregts:<br />
‘Zo’n 35 jaar geleden zijn we wat bewuster<br />
gaan kijken naar kunst in algemene zin.<br />
Min of meer toevallig liepen we toen tegen<br />
ons eerste beeld op, een prachtig 13deeeuws<br />
zandstenen beeld, Bourgondisch,<br />
van de Heilige Catharina van Alexandrië.’<br />
Mevrouw Huijbregts: ‘We vonden het op<br />
een beurs in Rotterdam bij een beetje kitscherige<br />
stand waar allerlei dingen op de<br />
grond stonden. Mijn man zei: “dat beeld<br />
daar is mooi, de rest is allemaal niks.” Hij<br />
deed één keer een bod en had het.’ Haar<br />
man vult aan: ‘Maar ik wist nauwelijks waar<br />
ik het geld vandaan moest halen. Ik was<br />
in die tijd nog in loondienst en om dan in<br />
één keer je maandsalaris aan een beeld te<br />
besteden...’<br />
De aankoop van het beeld leidde bij<br />
beiden tot een grotere interesse in beeldhouwkunst.<br />
Mevrouw Huijbregts: ‘Mijn man<br />
heeft er vroeger wel over gedacht om<br />
antiquair te worden en van huis uit werden<br />
we gewezen op alles wat mooi en schoon<br />
was. Uit erfenissen hadden we ook een<br />
aantal schilderijen verkregen. Maar we<br />
merkten dat beelden, omdat ze driedimensionaal<br />
zijn, veel directer op ons inwerkten.
Het Marianum, Vlijmen<br />
Interieur<br />
Er gaat een enorme rust van dat beeld<br />
van de Heilige Catharina uit, het kijkt zo<br />
schouwend de wereld in. Daarbij speelt<br />
ook nog eens het besef dat het zo lang geleden,<br />
in de middeleeuwen is vervaardigd.’<br />
De heer Huijbregts geeft aan dat<br />
die interesse voor de middeleeuwen er altijd<br />
al geweest is: ‘Hoewel je nog niet de<br />
kennis erover hebt opgebouwd, voel je een<br />
verwantschap. Dan is het aankopen van<br />
dat beeld een beslissing die bij wijze van<br />
spreken al onbewust is voorbereid.’<br />
In de periode dat zij middeleeuwse religieuze<br />
beelden begonnen te <strong>verzamelen</strong>,<br />
werd er in de vriendenkring wel een beetje<br />
vreemd tegenaan gekeken. Mevrouw<br />
Huijbregts: ‘We gingen geheel tegen de<br />
stroom in, want mensen van onze generatie<br />
kochten geen religieuze beelden. Die<br />
6 VERENIGING REMBRANDT ZONER <strong>2002</strong><br />
zetten zich af tegen alles wat geloof was.<br />
Vrienden die hier kwamen vonden ze wel<br />
mooi, maar vroegen zich af waarom we<br />
bijvoorbeeld geen Afrikaanse beelden<br />
verzamelden. Hierdoor konden we ze wel<br />
relatief goedkoop krijgen.’ Het verzamelgebied<br />
werd overigens al snel te groot,<br />
vertelt de heer Huijbregts: ‘In eerste instantie<br />
waren het de middeleeuwen, maar die<br />
periode is zo omvangrijk en er zijn zoveel<br />
culturele uitingsvormen, dat je je wel moet<br />
beperken. Vandaar dat we ons op een<br />
gegeven moment verbijzonderd hebben<br />
naar voorstellingen van Maria. Het verhaal<br />
van Maria is zo rijk, maar als onderwerp<br />
weer zo groot, dat we ons bij het <strong>verzamelen</strong><br />
geografische beperkingen hebben<br />
opgelegd; wij richten ons op de beeldhouwkunst<br />
uit het oude Vlaanderen en<br />
zijn invloedsgebieden, het Bourgondische<br />
Rijk. Het vroegste beeld dat wij hebben<br />
stamt uit de 12de eeuw en onze verzamelperiode<br />
loopt tot het begin van de 16de<br />
eeuw, eigenlijk tot de Reformatie.’ Waarom<br />
geen Mariabeelden van na die periode<br />
verzameld? ‘Dat is niet alleen een kwestie<br />
van smaak’, aldus de heer Huijbregts. ‘In<br />
de middeleeuwen werd alles gemaakt ter<br />
meerdere eer en glorie van God. Het was<br />
niet zo dat de mens iets voor zichzelf wilde<br />
maken. In de Renaissance gaat men weer<br />
anders redeneren, is men nadrukkelijker<br />
bezig met het scheppen van schoonheid<br />
in meer algemene zin. En ten tijde van de<br />
Contrareformatie wordt vooral het heldendom<br />
van de heiligen benadrukt, hetgeen<br />
onder meer leidt tot enorme heiligenbeelden<br />
van vier, vijf meter hoog, die duidelijk
werden gebruikt als reukvlaggetjes van de<br />
katholieke kerk.’<br />
Ko Huijbregts weet gepassioneerd over<br />
zijn verzameling te vertellen. Zijn aanvankelijk<br />
intuïtieve liefde voor middeleeuwse<br />
beeldhouwkunst groeide uit tot een steeds<br />
grotere kennis van zaken. Behalve een<br />
kwalitatief hoogstaande verzameling legde<br />
hij een gespecialiseerde bibliotheek aan.<br />
‘Je moet wel weten waar je het over hebt’,<br />
vervolgt de heer Huijbregts. ‘Oude beeldhouwkunst<br />
is in Nederland lange tijd nogal<br />
onderbelicht geweest. In Duitsland richt<br />
men zich sterk op de technische informatie.<br />
De Fransman struikelt over de lyriek waarmee<br />
hij objecten beschrijft. Ik denk dat wij<br />
in Nederland langzaam maar zeker voorop<br />
lopen in kennis. De laatste jaren is er rond<br />
diverse tentoonstellingen veel studie verricht<br />
naar de achtergronden en herkomsten<br />
van beeldhouwers, ateliers en de beelden<br />
zelf. De herkomst van een beeld is erg<br />
belangrijk en dat natuurlijk niet alleen om<br />
te weten of het ooit gestolen is geweest.<br />
‘Vrienden vroegen<br />
zich af waarom wij<br />
bijvoorbeeld geen<br />
Afrikaanse beelden<br />
verzamelden’<br />
Ik probeer ook zelf zoveel mogelijk informatie<br />
te <strong>verzamelen</strong> omtrent vorige eigenaren.<br />
Het op de markt komen en het<br />
<strong>verzamelen</strong> van beelden in het algemeen,<br />
begon al vrij vroeg. Vergeet niet dat de<br />
Franse Revolutie een van de grootste beeldenstormen<br />
is geweest, waardoor veel<br />
kerkschatten beschikbaar kwamen. In de<br />
vorige eeuw, na de Tweede Wereldoorlog,<br />
moest alles moderner en werden er ook<br />
veel schatten afgestoten door pastoors die<br />
absoluut geen cultureel besef meer hadden<br />
en ook niet wilden hebben. Vanaf dat<br />
moment zijn er heel vervelende dingen gebeurd<br />
met dat specifieke culturele erfgoed.<br />
Maar ook daarvoor werden er door noodlijdende<br />
kerken wel beelden en andere<br />
waardevolle zaken verkocht of vervangen<br />
door goedkopere. In uw eigen Bulletin stond<br />
7 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
onlangs nog een stuk over een zilveren<br />
beeld van de Heilige Gommarus dat door<br />
het Frans Halsmuseum is verworven. Dat<br />
werd in 1907 door een parochiebestuur<br />
verkocht om het ingestorte dak van de kerk<br />
te kunnen repareren.’ (Zie Bulletin, nr 3,<br />
2001, pp. 13-16).<br />
HET MARIANUM<br />
De verzameling werd zo groot dat het huis<br />
te klein werd om alles in onder te brengen.<br />
Mevrouw Huijbregts: ‘Ik heb wel eens<br />
tegen mijn man gezegd, als je nu nog een<br />
beeld koopt, zet ik ze allemaal op een rij<br />
langs je bed. Ik weet niet meer waar ik ze<br />
moet laten.’ Ook de kinderen hadden het<br />
er niet altijd makkelijk mee, vertelt de heer<br />
Huijbregts: ‘Onze jongste voelde wel enige<br />
schroom om vriendjes en vriendinnetjes uit<br />
te nodigen, want dit was toch wel een<br />
heel raar huis. De beelden stonden overal,<br />
van de slaapkamer tot in de garage. Onze<br />
dochter kwam eens ’s avonds laat thuis en<br />
schrok zich een ongeluk van een heiligenbeeld<br />
dat we die dag hadden gekocht en<br />
voorlopig bij gebrek aan ruimte bij de trap<br />
hadden neergezet. Toen ontstond geleidelijk<br />
de idee om een aparte expositieruimte<br />
te bouwen.’ Mevrouw Huijbregts: ‘Ik heb<br />
daar aanvankelijk wat moeite mee gehad.<br />
Ik dacht, toch wel een duur postzegelalbum.’<br />
De knoop werd doorgehakt toen de heer<br />
Huijbregts met twee prachtige grote 14deeeuwse<br />
annunciatiebeelden thuiskwam,<br />
waarvoor nauwelijks meer ruimte was.<br />
De beelden kondigden als het ware de<br />
geboorte van de expositieruimte aan.<br />
De jonge architect Manou Huijbregts, de<br />
Visitatiegroep<br />
Meester van Hakendover,<br />
tweede helft 15de eeuw<br />
Eikenhout, H 27 cm.<br />
HET MARIANUM, VLIJMEN<br />
Museum Het Catharijneconvent<br />
te Utrecht en The<br />
Metropolitan Museum of<br />
Art in New York bezitten<br />
twee andere taferelen uit<br />
het leven van Maria die<br />
samen met deze Visitatie<br />
ooit deel uitmaakten van<br />
hetzelfde altaarstuk.
Annunciatiegroep<br />
Vlaams, eerste kwart 14de eeuw<br />
Steen, gepolychromeerd.<br />
Beide beelden: H 120 cm<br />
HET MARIANUM, VLIJMEN<br />
8 VERENIGING REMBRANDT ZOMER 2001<br />
zoon van Huijbregts’ broer die het woonhuis<br />
in Vlijmen bouwde, ontwierp samen<br />
met zijn compagnon Pelle Poiesz (HP Architecten)<br />
een eenvoudig rechthoekig gebouw:<br />
Het Marianum. De buitenkant doet<br />
denken aan een tot zijn essentie teruggebrachte<br />
forse kapel. Opgetrokken uit lichtgrijze<br />
steen en voorzien van een zinken dak<br />
dat van de muren wordt gescheiden door<br />
een smalle baan met ramen, is het een<br />
‘Oude beeldhouwkunst is<br />
in Nederland lange tijd nogal<br />
onderbelicht geweest.’<br />
markant en ingetogen gebouw dat een<br />
lommerrijke tuin flankeert. Het interieur is<br />
van een sobere schoonheid. Bij binnenkomst<br />
klinkt koormuziek, die de ruimte<br />
een gewijde sfeer geeft, hetgeen versterkt<br />
wordt door de bijzondere lichtinval. De<br />
akoestiek is opmerkelijk goed. Langs de<br />
wanden staan diverse Mariabeelden opgesteld,<br />
afgewisseld met wat schilderijen.<br />
Aan het eind van de lange rechthoekige<br />
ruimte, die eveneens qua evenwichtige,<br />
menselijke maatverhoudingen aan de<br />
principes van de Bossche School doet<br />
denken, is een apsis toegevoegd. Daar<br />
staan de twee 14de-eeuwse annunciatiebeelden<br />
op een ereplaats, schitterend<br />
belicht door een glazen koepel in het dak.<br />
De linkerzijde van de expositieruimte<br />
Ongeveer 10% van de leden van de Vereniging Rembrandt<br />
heeft tot nu toe gereageerd op de oproep om aan te geven<br />
naar welke verzamelgebieden hun voorkeur uitgaat (zie ook de<br />
rubriek Nieuws van de Vereniging pagina 34). Daarbij werd<br />
330 keer het vakje middeleeuwse kunst /kerkelijke kunst<br />
aangekruist. Vergeleken met de overige verzamelgebieden<br />
kunnen we spreken van een aanzienlijk grote belangstelling:<br />
iets kleiner dan die voor de schilderkunst uit de 17de, 18de en<br />
19de eeuw, ongeveer gelijk aan de belangstelling voor beeldhouwkunst<br />
en kunstnijverheid, en groter dan de interesse voor<br />
de verzamelgebieden prenten en tekeningen en niet-westerse<br />
kunst. Deze uitkomst sterkt de Vereniging Rembrandt in haar<br />
voornemen om voor de middeleeuwse religieuze kunst een<br />
themafonds in te richten, waaraan op dit moment hard wordt<br />
gewerkt. Het is tevens een goede aanleiding om een particuliere<br />
verzamelaar op dit gebied te bezoeken.
estaat uit eenvoudige vierhoekige kolommen,<br />
waarachter een trap naar de benedenverdieping<br />
leidt. De heer Huijbregts:<br />
‘Omdat het bouwoppervlak vanwege<br />
allerlei bepalingen beperkt was, zijn we de<br />
grond in gegaan. Zo hebben we op honderd<br />
vierkante meter twee keer zoveel ruimte<br />
gerealiseerd.’<br />
De lange ‘luie’ trap met zijn betonnen<br />
treden raakt noch de wand, noch de kolommen<br />
en zweeft bijna naar de benedenverdieping.<br />
Het licht stroomt aldus langs<br />
de wand en de kolommen naar het basement.<br />
Daar bevindt zich onder andere de<br />
bibliotheek en kunnen bezoekers een<br />
audiovisueel beeldverhaal over Maria bekijken,<br />
dat door de heer Huijbregts werd<br />
samengesteld. Mevrouw Huijbregts: ‘Het<br />
is twee jaar geleden geopend door de bisschop<br />
en die zei “jullie zijn je tijd vooruit,<br />
de diepgang die je hier voelt, moet vele<br />
mensen aanspreken.” Dat is iets wat we<br />
nauwelijks hadden voorvoeld.’ De heer<br />
Huijbregts: ’Ik heb gemerkt aan de mensen<br />
die hier komen, dat zij iets tastbaars mee<br />
naar huis willen nemen over het leven van<br />
Maria. Ik probeer daarom bezoekers aan<br />
de hand van de beelden uitleg te geven<br />
over de bijzondere plaats die Maria binnen<br />
het christendom vervult. Maar ook: wat is<br />
er uit de historische bronnen over Maria<br />
bekend, wat is er met enige betrouwbaarheid<br />
over geschreven, wat is minder betrouwbaar.<br />
Bijvoorbeeld de vraag: heeft<br />
Maria meer kinderen gehad? Ja, dat staat<br />
gewoon in het evangelie. Juist door het<br />
feit dat Maria vier zonen heeft gehad is zij<br />
een veel menselijker moeder geworden.’<br />
De heer Huijbregts heeft sinds de opening<br />
enkele jaren geleden ongeveer 2000<br />
mensen rondgeleid in Het Marianum en<br />
de indruk die hij maakt, is die van een<br />
gedreven verzamelaar met een bijzondere<br />
passie. Het gaat bij hem niet alleen om de<br />
prachtige beelden, maar ook om de context<br />
waarin ze werden gemaakt, wat ze<br />
vertellen en hoe je ze het beste kunt genieten.◆<br />
Het Marianum is alleen op afspraak toegankelijk voor<br />
geïnteresseerde bezoekers. Indien u deze bijzondere<br />
verzameling in dit fraaie gebouw wilt bezichtigen,<br />
kunt u contact opnemen met het bureau van de<br />
Vereniging Rembrandt voor nadere informatie.<br />
9 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
• OGENBLIK •<br />
Geven helpt<br />
PROF. DR H.W. VAN O S<br />
In deze tijd van media-hypes kunnen maatschappelijke<br />
thema’s verschijnen en verdwijnen als de<br />
Boeings die dagelijks over mijn achtertuin vliegen.<br />
Ze komen uit het niets, maken vreselijk veel<br />
geraas en zijn zo weer weg. Zo’n thema is zelfverrijking.<br />
Even stonden de kranten vol met sjoemelaars<br />
die zich door de wereld bewegen met maar<br />
één motief: hoe kan ik er zelf beter van worden.<br />
Hoe word ik nog rijker dan steenrijk. Iedereen in<br />
het café sprak er schande van. Als je die verontwaardiging<br />
rond de stamtafel hoorde zou je denken:<br />
daar zit verkiezingswinst in, maar er was bijna<br />
geen politicus die er serieus werk van maakte.<br />
Toch wist men al in de Middeleeuwen dat zelfverrijking één van de meest ontwrichtende<br />
ondeugden van de samenleving is. Graaien en niet kunnen geven<br />
heette avaritia. Omstreeks 1330 schilderde Ambrogio Lorenzetti in het Stadhuis<br />
van Siena grote fresco’s met voorstellingen van de Goede en de Slechte Regering.<br />
De Goede Regering wordt geïnspireerd door de deugden van Geloof, Hoop en<br />
Liefde. Daartegenover staat een slechte samenleving met een demonische leider<br />
die luistert naar Superbia (hoogmoed), Vanagloria (ijdelheid) en Avaritia.<br />
Zij is afgebeeld met een instrument waarmee je de geldbuidel die het leven je<br />
heeft toevertrouwd nog eens extra kunt uitpersen. In geschriften van die tijd lees<br />
je dat dit gedrag niet alleen slecht is voor de economie, maar vooral desastreuze<br />
sociaal-psychologische effecten heeft. Vandaar dan ook dat de bestuurders van<br />
Siena draconische straffen in petto hadden voor door avaritia gedreven patjepeeërs.<br />
Ze wisten heel goed dat burgers zich alleen deugden eigen maken,<br />
wanneer de overheid de ondeugdelijken publiekelijk aan de kaak stelt.<br />
‘Hoe zit het dan in Amerika’, vroeg men zich af aan de stamtafel. Daar zijn pas<br />
echt superrijken op grote schaal en niemand die zich er druk over maakt. Daar<br />
zijn vele redenen voor te bedenken. Eén van de belangrijkste is: Amerikanen<br />
kunnen ook van hun privé-rijkdom publiekelijk uitdelen. Tijdens fundraising<br />
campagnes voor Smith College, waar ik werkzaam ben, kom je mensen tegen<br />
die het voornamelijk heel druk hebben met hun geld weggeven. Let wel, ‘hun<br />
geld’ en niet dat van hun bedrijf. Ik ben de laatste om te beweren dat er aan de<br />
overzijde van de oceaan een ideale samenleving bestaat, maar het is op zijn<br />
minst interessant dat daar publieke generositeit ertoe bijdraagt dat de verontwaardiging<br />
over extreem rijke individuen tenminste gedempt wordt. Je geld<br />
weggeven is deel van de publieke moraliteit, waarmee ook nieuwe rijken als<br />
Bill Gates zichzelf maatschappelijk legitimeren.<br />
Natuurlijk hoop ik, dat één van die Nederlandse grootvermogenden deze column<br />
leest en mediteert bij het zien van Ambrogio’s Avaritia, en moge dat ogenblik<br />
van bezinning dan zo intens zijn dat hij of zij niet begint te zeuren over ons<br />
belastingsysteem, maar de telefoon pakt en belt naar onze Vereniging. ‘Zet maar<br />
in de krant. Ik geef 500.000,- euro.’ Maar dat zou weer superbia van mij zijn ◆<br />
• OGENBLIK •<br />
Avaritia, ca. 1330<br />
Detail van het fresco De Slechte<br />
Regering van Ambrogio Lorenzetti,<br />
in het Stadhuis van Siena.
Museum voor Religieuze <strong>Kunst</strong><br />
Uden<br />
Christus in de Hof van Olijven<br />
Utrecht, ca. 1470<br />
Eikenhout. Christus: 21,8 x 13,5 cm. Johannes: 17,4 x 14,5 cm.<br />
Jacobus: 19,8 x 13,5 cm. Petrus: 19 x 15,5 cm.<br />
Herkomst: Firma Reijgersberg, Maasbommel<br />
10 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
De met steun van de Vereniging Rembrandt<br />
verworven beeldengroep Christus in de Hof<br />
van Olijven is een belangrijke aanwinst<br />
voor het Museum voor Religieuze kunst te<br />
Uden. Hoewel het museum een imposante<br />
collectie laatgotische beeldhouwwerken<br />
beheert, ontbrak hierin tot voor kort een<br />
representatief en kwalitatief sterk voorbeeld<br />
dat de relatie benadrukt tussen de<br />
Brabantse en Utrechtse ateliers in de late<br />
middeleeuwen.
OLIJFBERG<br />
Hij ging nu naar buiten en begaf zich volgens zijn gewoonte<br />
naar de Olijfberg. Ook de leerlingen gingen met Hem mee. Ter<br />
plaatse aangekomen sprak Hij tot hen: ’Bidt, dat gij niet op de<br />
bekoring ingaat.’ Hij verwijderde zich van hen, ging ongeveer<br />
een steenworp verder, wierp zich op de knieën en bad: ‘Vader,<br />
als Gij wilt, laat dan deze beker Mij voorbijgaan. Maar toch,<br />
niet mijn wil, maar Uw wil geschiede.’ Nu verscheen Hem een<br />
engel uit de hemel om Hem te sterken. Aan doodsangst ten<br />
prooi bad Hij met nog meer aandrang. Zijn zweet werd tot dikke<br />
druppels bloed, die op de grond neervielen. Toen stond Hij op<br />
uit zijn gebed en ging naar zijn leerlingen maar vond hen van<br />
droefheid in slaap. (Lucas 22 : 39-46 )<br />
11 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
Niet alleen Lucas staat stil bij de doodsangst van Christus<br />
te Gethsemane, ook de drie andere evangelisten schrijven<br />
over deze dramatische gebeurtenis op de Olijfberg.<br />
Twee van hen, Mattheus en Marcus, noemen ook de<br />
namen van de drie uitverkoren apostelen die zich op<br />
verzoek van Christus los maakten van de overige discipelen<br />
om zich vervolgens dieper in de hof terug te trekken<br />
om daar met Hem te waken: Johannes, Jacobus en<br />
Petrus. Het is een van de meest aangrijpende momenten<br />
uit het Lijdensverhaal. Christus toont zijn doodsangst<br />
en ook de drie apostelen is niets menselijks vreemd. Tot<br />
drie maal toe sukkelen zij van spanning en vermoeidheid<br />
in slaap. Kortom, hun vlees is zwak, wat Christus doet
verzuchten: Ging het dan Uw krachten te boven één uur<br />
met mij te waken? Heilsgeschiedenis en vertelling over<br />
menselijke zwakheden vloeien hier naadloos in elkaar<br />
over. Zelfs Christus, de Zoon van God, toont twijfels,<br />
zwakte.<br />
INSPIRATIEBRON<br />
Het was juist deze Christus die kunstenaars en mystici inspireerde.<br />
Onder hen de auteur Gerard Reve, die in 1980<br />
zijn bekering tot de rooms-katholieke kerk herleidde tot<br />
boven geciteerd fragment uit het Evangelie van Lucas.<br />
In zijn roman Moeder en Zoon voeren op de laatste pagina<br />
professor Hemelsoet en de hoofdpersoon een examinerend<br />
gesprek over deze tekst. Vijf jaar later kwam Reve<br />
in Zelf schrijver worden nogmaals op deze tekst terug: Het<br />
komt laat, maar beter laat dan nooit. Want bij het lezen van<br />
deze passage maken wij voor het eerst, maar dan ook ten volle,<br />
kennis met het lijden van God en hebben wij het vermoeden<br />
wie Hij is. 1 Sterkte door zwakte. Bewust of onbewust trad<br />
de volksschrijver hier in de voetsporen van de middeleeuwse<br />
mystica Birgitta van Zweden (1303-1373) en de<br />
anonieme maker van dit beeldengroepje.<br />
Evenwel, in tegenstelling tot de Nederlandse auteur<br />
behoefde Birgitta geen evangelietekst om tot inzicht en<br />
bekering te komen. Haar hele leven stond in dienst van<br />
haar God en zijn Kerk. Beroemd zijn haar Revelationes<br />
celestes, zeven boeken gevuld met openbaringen die<br />
Birgitta aan haar biechtvader had gedicteerd en die kort<br />
na haar dood in het Latijn verschenen. Zij zijn doordrenkt<br />
met overwegingen over het lijden van Christus waarbij<br />
bestaande teksten met visionaire details worden aangevuld.<br />
Bijna ‘als vrouwen onder elkaar’ voerden Maria en<br />
Birgitta tête à tête dialogen over kwesties als de geboorte<br />
van Christus en zijn kruisdood. Zo vertelt Maria aan<br />
Birgitta over Jozef die na de bevalling met een kaarsje in<br />
zijn hand de boreling kwam bekijken en dat zij na de<br />
kruisdood van haar Zoon flauw viel onder het kruis: Mijn<br />
handen werden stijf, er trok een donkere waas voor mijn ogen,<br />
het bloed trok uit mijn gezicht, ik kon horen noch spreken,<br />
mijn voeten wankelden onder mijn lichaam en ik viel ter aarde.<br />
Het zijn dergelijke details die later zullen opduiken in<br />
de beeldende kunst en verweven raken in hymnen en<br />
lijdensverhalen. 2<br />
Natuurlijk ontsnapt ook de gebeurtenis te Gethsemane<br />
niet aan de aandacht van Birgitta. Haar teksten klinken<br />
krachtig door in de Vijftien gebeden ter ere van de wonden van<br />
Christus, een gebed dat nog dagelijks wordt uitgesproken<br />
door de zusters birgittinessen van de abdij Maria Refugie<br />
te Uden. Ook hier wordt Lucas’ tekst geïnterpreteerd:<br />
Denk aan alle angsten en pijnen, die Gij in Uw lichaam doorstond<br />
vóór Uw kruisiging, toen Gij, na Uw drievoudig gebed<br />
en het bloedzweet, (etc.).<br />
12 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
RETABELSTUKKEN<br />
De verbeelding van de worsteling, de doodsangst van<br />
Christus in de Hof van Olijven in combinatie met de zo<br />
menselijke reactie van zijn drie leerlingen is zeker niet<br />
alleen op het conto van Birgitta te schrijven. Daarvoor was<br />
het thema reeds tijdens haar leven te bekend, te verspreid<br />
en te populair. Maar zeker is wel dat dit motief zeer geliefd<br />
was in het birgittijnse milieu. Verschillende overgeleverde<br />
retabelstukken, soms nog in situ (bijvoorbeeld in de Blauwe<br />
Kerk te Vadstena, de koningskerk van Zweden), soms<br />
bewaard in openbare museale collecties, leggen hiervan<br />
getuigenis af. Sommige van deze stukken zijn afkomstig<br />
uit het kunstpatrimonium van de Nederlandse birgittijnse<br />
orde en zijn opgenomen in de collecties van het Rijksmuseum<br />
en het Museum voor Religieuze <strong>Kunst</strong>, dat gedeeltelijk<br />
is gehuisvest in de abdij Maria Refugie te Uden.<br />
Het gaat dan veelal om atelierwerk: reliëfs die rond 1500<br />
ontstonden in ateliers te Antwerpen, Brussel en soms in<br />
de Noordelijke Nederlanden. Hun iconografie ontroert,<br />
hun (herkomst)geschiedenis is vaak interessant, maar<br />
hun kwaliteit is niet altijd hemelbestormend: ambachtswerk<br />
overgoten door het cultuurhistorisch patina der<br />
eeuwen.<br />
Bezwijming van Maria<br />
Antwerpen, ca. 1510<br />
Gepolychromeerd eikenhout, H 48 cm.<br />
MUSEUM VOOR RELIGIEUZE KUNST, UDEN
AANWINST<br />
Hoe anders is het gesteld met het recent verworven beeldengroepje<br />
bestaande uit vier zelfstandige, nagenoeg rond<br />
gesneden, figuurtjes. Hier is een kunstenaar aan het werk<br />
geweest die ontsnapte aan de middelmatigheid die ook<br />
in de hoge middeleeuwen al kenmerkend was voor de<br />
massaproductie der gevestigde ateliers. Elk beeldje heeft<br />
een geheel eigen karakter, niet alleen fysiek maar vooral<br />
ook psychisch. Johannes is een dromer, die zelfs in zijn<br />
slaap nog de houding van een denker aanneemt. In hem<br />
preludeert de schrijver van de Apocalyps. Petrus is een ietwat<br />
vierkante, cholerische, kalende man van het land die<br />
ondanks al zijn goede voornemens toch in slaap is gevallen.<br />
Hij zal kort na Gethsemane Christus tot driemaal<br />
toe verloochenen maar toch de steenrots blijken waarop<br />
Christus zijn Kerk zou bouwen. Jacobus, de oudere broer<br />
van Johannes, is door zijn meer frontale uitvoering de<br />
rust zelve. Aan hem trekt het leven voorbij, hij is even<br />
gesloten als het buidelboek waarop hij met zijn beide<br />
handen steunt. En toch zou juist hij later het middelpunt<br />
van het druk bezochte Santiago de Compostela worden.<br />
Bij een poging tot reconstructie van het groepje als<br />
een geheel zijn deze drie beeldjes verwisselbaar, hoewel<br />
hun houdingen ten opzichte van elkaar een zeker schema<br />
veronderstellen. De figuur van Christus vraagt om afstand<br />
binnen een dergelijke compositie.<br />
De maker heeft hem geknield en grotendeels op de<br />
rug gezien uitgevoerd. Zijn gelaat is nauwelijks zichtbaar.<br />
Hij richt zich noch naar zijn metgezellen, noch naar de<br />
toeschouwer. Zijn aandacht gaat naar boven. Het is een<br />
zachtmoedige Christus, de mond geopend en de armen<br />
geheven. De maker van de beeldengroep heeft het verhaal<br />
begrepen en de figuranten trefzeker weergegeven.<br />
Hun lichaamshouding en de juiste anatomische verhoudingen<br />
heeft hij daaraan ondergeschikt gemaakt. Zo is<br />
de onnatuurlijk gedraaide rechtervoet van Johannes niet<br />
relevant binnen het totaalbeeld van het figuurtje. Het<br />
voor handen zijnde stuk hout is echter optimaal benut<br />
voor de compositie. Die bestaat uit talrijke details waarbij<br />
de diep, schijnbaar wat onrustig en minutieus gestoken<br />
opstapeling van kledingplooien een rustpunt vindt in<br />
de verstilling van de koppartij.<br />
Het is (nog) niet duidelijk of het beeldengroepje deel<br />
uitmaakte van een klein huisaltaar of dat de beeldjes<br />
afkomstig zijn van een predella, de onderste rand van een<br />
groot altaarstuk. De stijl van het groepje roept onmiddellijk<br />
het reliëf Het laatste Avondmaal van Adriaen van Wesel<br />
(ca. 1417-ca. 1490) in herinnering (Museum Boijmans<br />
Van Beuningen, Rotterdam). Meer nog vraagt het om<br />
vergeleken te worden met een groepje van de Heilige<br />
Familie in het Catharijneconvent te Utrecht van dezelfde<br />
meester. 3 Beide werken zijn in het verleden niet zonder<br />
13 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
slag of stoot aan Adriaen van Wesel – de bekendste laatgotische<br />
beeldhouwer uit de Noordelijke Nederlanden –<br />
toegeschreven en ook de discussie rond de meester van<br />
het hier behandelde beeldengroepje is nog niet definitief<br />
afgesloten. Duidelijk is wel dat deze fijn gestoken Christus<br />
in de Hof van Olijven is ontstaan gedurende een periode<br />
waarbinnen de Utrechtenaar Adriaen van Wesel zijn altaar<br />
voor de Illustere Onze Lieve Vrouwe Broederschap van<br />
’s-Hertogenbosch vervaardigde. Daar de stijl en ook de<br />
‘sfeer’ verwantschap oproepen met het werk van Van Wesel<br />
en er uit andere regio’s of stadscentra geen vergelijkingsmateriaal<br />
is, ligt het voor de hand te veronderstellen dat<br />
dit groepje door een nog anonieme meester in Utrecht<br />
is gesneden. Misschien is de relatie met Adriaen van Wesel<br />
wel groter en maakt slechts de kleinschaligheid van dit<br />
groepje een definitieve toeschrijving aan deze meester,<br />
van wie dergelijk kleine gesneden beeldjes niet bekend<br />
zijn, nog niet mogelijk.<br />
De diversiteit aan stijlen die de overgeleverde laatgotische<br />
beeldhouwkunst uit het noordelijk deel van het<br />
Hertogdom Brabant kenmerkt, kon tot voor kort grotendeels<br />
in het Museum voor Religieuze <strong>Kunst</strong> getoond<br />
worden. Grotendeels, daar de visualisering van een zo<br />
belangrijke relatie tussen het Brabantse en het Utrechtse,<br />
zo significant bewezen door de aanwezigheid van<br />
werk van Van Wesel in ’s-Hertogenbosch, in de collectie<br />
ontbrak. Met de komst van dit uitermate hoog<br />
gekwalificeerde groepje is dit gemis teniet gedaan ◆<br />
Léon van Liebergen<br />
Detail van de voet<br />
van Johannes.<br />
Noten<br />
1. G. Reve, Moeder en<br />
zoon, Amsterdam<br />
& Antwerpen 1980,<br />
pp. 292-293. In 1985<br />
verzorgde Gerard Reve<br />
een lezingcyclus te<br />
Delft, die tien jaar later<br />
werd gebundeld:<br />
G. Reve, Zelf schrijver<br />
worden, Den Haag<br />
1995, pp. 59-60.<br />
2. L. van Liebergen (red.),<br />
Birgitta van Zweden<br />
1303-1373, cat. tent.<br />
Museum voor Religieuze<br />
<strong>Kunst</strong> Uden 1986;<br />
Mereth Lindgren, Bilden<br />
av Birgitta, Höganäs<br />
1991; C.L. Sahlin,<br />
‘Birgitta of Sweden and<br />
the Voice of Prophecy’,<br />
in: Studies of Medieval<br />
Mysticism, Vol. I,<br />
Woodbridge 2001.<br />
3. W. Halsema-Kubes,<br />
G. Lemmens en G. de<br />
Werd (red.), Adriaen<br />
van Wesel (ca. 1417/<br />
ca. 1490), cat. tent.<br />
Rijksmuseum Amsterdam<br />
1981, pp. 120,<br />
102, nrs. 22, 13.
14 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
Museum Boijmans Van Beuningen<br />
Rotterdam<br />
Met steun van de Vereniging Rembrandt en de<br />
Stichting Lucas van Leyden heeft het Museum<br />
Boijmans Van Beuningen een belangrijk werk<br />
van Abraham Bloemaert kunnen verwerven.<br />
De zorgvuldig uitgewerkte tekening De bewening<br />
van Christus vormt een opmerkelijk en<br />
verrassend document dat een nader licht werpt<br />
op de werkwijze van deze kunstenaar.<br />
De bewening van Christus<br />
Abraham Bloemaert (Gorinchem 1564 – Utrecht 1651)<br />
Ca. 1625. Pen in bruin over zwart krijt, bruin gewassen en wit gehoogd, kwadraatnet<br />
met zwart krijt, op papier 231 x 378 mm<br />
Herkomst: kunsthandel Haboldt & Co., Parijs<br />
In 1937 kocht de toenmalige directeur van het Museum<br />
Boymans, Dirk Hannema, een schilderij van de Utrechtse<br />
meester Abraham Bloemaert (Gorinchem 1564-Utrecht<br />
1651). Het stelt voor De bewening van Christus en werd<br />
door Hannema, die aan deze aanwinst een kort berichtje<br />
wijdde in het in datzelfde jaar opgerichte Bulletin Museum<br />
Boymans, omstreeks 1625 gedateerd. Hannema merkte op<br />
dat het museum niet rijk was aan werken van de Utrechtse<br />
schilders uit de eerste helft van de 17de eeuw, maar dat het<br />
ook niet de bedoeling was om deze school in bijzondere<br />
mate uit te breiden. Een enkel goed gekozen representatief<br />
schilderij had echter naar zijn idee betekenis voor de<br />
Rotterdamse collectie. De aanwinst werd vermeld als een<br />
geschenk van vrienden van het museum, hetgeen in 1937<br />
betekende dat een beroep was gedaan op mecenassen als
Willem van der Vorm of Daniel George van Beuningen<br />
om financiële ondersteuning.<br />
Hannema noemde in zijn publicatie al de voorstudie<br />
van Bloemaert voor de figuur van de dode Christus in de<br />
verzameling van J.Q. van Regteren Altena. Het betreft hier<br />
een studie van een liggend model, naakt met een doek om<br />
de lendenen, waarvan het linkerbeen over het rechterbeen<br />
is gelegd. Rechts boven is een tweede studie van de<br />
benen gemaakt, waarbij het rechterbeen over het linker<br />
ligt, een houding die de Christusfiguur in het schilderij<br />
ook zou krijgen. Het hoofd met de gesloten ogen rust<br />
achterover. Of deze tekening werkelijk gemaakt is als een<br />
voorstudie voor het schilderij of als een modelstudie die<br />
de schilder later meende te kunnen gebruiken voor zijn<br />
compositie, is niet te zeggen.<br />
Bekend was verder dat zich in het Louvre een compositiestudie<br />
bevond van het onderwerp. We zien hier<br />
weer de liggende Christus, overigens met de benen nog<br />
in de eerste positie van de voorgaande tekening, maar<br />
nu zijn toegevoegd de twee Maria’s, van wie de linker de<br />
handen als in gebed heeft gevouwen, en de ander, Maria<br />
Magdalena, de handen voor zich lijkt te houden en haar<br />
smartelijke blik op het gezicht van Christus heeft gericht.<br />
Tussen de twee hoofden van de Maria’s zien we met enige<br />
moeite een derde hoofd. De kunstenaar had blijkbaar<br />
zelf al opgemerkt dat dit hoofd nauwelijks te zien was en<br />
hij schreef er voor zijn eigen memorie terecht dan ook<br />
boven: dat dese Sint Jan int midden/wat claerlijcker ghesien<br />
moechte/worden (deze Johannes in het midden moet wat<br />
duidelijker te zien zijn). Opmerkelijk is trouwens dat aan<br />
de bovenzijde en onderzijde twee brede stroken van het<br />
papier leeg werden gelaten, zodat de compositie zelf een<br />
enigszins samengedrukte indruk maakt.<br />
In het schilderij valt op dat – ten opzichte van deze laatste<br />
compositiestudie – de figuur van Johannes een veel<br />
prominentere positie heeft gekregen (waaraan Bloemaert<br />
zichzelf dus al had herinnerd) en dat Maria Magdalena<br />
een meer voorovergebogen houding heeft aangenomen,<br />
waarbij zij het hoofd op de linkerhand van Christus vleit.<br />
In het schilderij werd overigens een tweede tafereel<br />
toegevoegd, want we zien rechts op de achtergrond de<br />
graflegging van Christus, die in het bijbelverhaal volgt<br />
op de bewening. Er was verder al vastgesteld dat ooit aan<br />
de bovenzijde van het doek een brede strook keperdoek<br />
van ca. 26 cm was toegevoegd en aan de onderzijde een<br />
strook van ca. 10 cm. Waarschijnlijk vond men later in<br />
de 17de eeuw de gesloten, maniëristische compositie te<br />
benauwd en besloot men deze vooral boven, maar ook<br />
onder meer ruimte te geven. Deze toevoegingen zijn<br />
inmiddels zo oud, dat thans niet meer overwogen wordt<br />
deze weer te verwijderen.<br />
We komen nu bij de aanwinst. Deze kapitale tekening<br />
van Abraham Bloemaert werd door de kunsthandel aangeboden<br />
en betreft de uiteindelijke werktekening van de<br />
schilder voor zijn schilderij. Het was verrassend de tekening<br />
te zien, want het blad was tot dan toe in de literatuur<br />
en in onze documentatie volledig onbekend. Niet alleen<br />
15 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
het verband met het schilderij was voor ons van belang,<br />
ook het feit dat het voor Bloemaert zo’n indrukwekkende<br />
tekening was speelde bij de wens tot aankoop een<br />
grote rol.<br />
Het betreft een voor deze kunstenaar groot blad, waarin<br />
de hele compositie voor het schilderij nauwkeurig is<br />
weergegeven. Eerst heeft Bloemaert de voorstelling geheel<br />
met zwart krijt zorgvuldig getekend en daarna met<br />
pen in bruine inkt en bruine wassingen verder uitgewerkt.<br />
De tekening maakt door de omvang en de zorgvuldigheid<br />
niet de indruk een eenvoudige voorstudie voor het schilderij<br />
te zijn, maar eerder een presentatiemodel om aan<br />
de opdrachtgever voor het schilderij, die wij overigens<br />
niet kennen, te kunnen laten zien hoe de compositie zou<br />
worden. Opvallend is dan dat Bloemaert met zwart krijt<br />
een kwadraatnet op de tekening heeft aangebracht.<br />
Horizontaal zijn negen lijnen getrokken, zeven op regelmatige<br />
afstand van elkaar en nog twee extra tussen de<br />
onderste en de bovenste lijnen. Verticaal trok hij dertien<br />
lijnen, zodat de hele compositie in precies gelijke vierkanten<br />
van 29 mm is opgedeeld. Op deze manier kon<br />
Bloemaert de compositie per vak nauwkeurig overbrengen<br />
op het doek. Toch zien we in het schilderij nog een<br />
enkele afwijking van de compositie van de tekening.<br />
Zo kust op de tekening Maria Magdalena de hand van<br />
De bewening van Christus<br />
Abraham Bloemaert<br />
Ca. 1625. Olieverf op doek,<br />
127 x 169,5 cm.<br />
MUSEUM BOIJMANS VAN<br />
BEUNINGEN, ROTTERDAM
Christus, maar zien we op het schilderij dat zij haar hoofd<br />
met het lange haar op de hand neervlijt. En de omvangrijke<br />
mantel van de voorovergebogen Johannes ontbreekt<br />
op het schilderij, waardoor deze figuur uiteindelijk minder<br />
fors in de compositie aanwezig is. Het komt maar zelden<br />
voor dat zo uitvoerig het hele werkproces van een schilder<br />
kan worden gevolgd, van de eerste figuurstudie en de<br />
eerste compositiestudie tot het uiteindelijke presentatiemodel<br />
voor de opdrachtgever en de ontwerptekening<br />
voor het schilderij.<br />
Het belang van deze nieuw verworven tekening was ook in<br />
vroeger eeuwen al gezien, want hij bevond zich, blijkens<br />
een oud geschreven nummer op de achterzijde (JG 536),<br />
in de verzamelingen van de oorspronkelijk uit Frankfurt<br />
16 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
afkomstige bankier Johann Goll van Franckenstein (1722-<br />
1785) en diens zoon Johan (1756-1821), die op een veiling<br />
op 1 juli 1833 te Amsterdam werden verkocht. Helaas kon<br />
onze tekening van Bloemaert in de veilingcatalogus niet<br />
worden teruggevonden. Overigens moet het schilderij<br />
direct zeer populair zijn geweest, want we kennen twee<br />
oude kopieën, waarvan er zich één in het Museum<br />
Catharijneconvent in Utrecht bevindt (zonder de toegevoegde<br />
stroken) en de ander in de rooms-katholieke<br />
kerk St. Nicolaas in Nieuwegein (voorheen Jutphaas, als<br />
Hendrick Bloemaert). Zoals nu ook door de zorgvuldig<br />
uitgewerkte tekening blijkt, moet het bij het schilderij<br />
om een belangrijke opdracht zijn gegaan ◆<br />
Jeroen Giltaij<br />
Studie voor een<br />
liggende Christus<br />
Abraham Bloemaert<br />
Ca. 1625. Zwart krijt, wit<br />
gehoogd op lichtbruin<br />
papier, 143 x 263 mm.<br />
PARTICULIERE COLLECTIE<br />
Compositiestudie voor<br />
de bewening van Christus<br />
Abraham Bloemaert<br />
Ca. 1625. Zwart krijt, bruin<br />
gewassen, wit gehoogd,<br />
198 x 366 mm.<br />
LOUVRE, PARIJS
Historisch Museum Deventer<br />
Deventer<br />
17 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
Zilveren drinkbeker<br />
Lucas Luicksen (ca. 1626 – na 1689)<br />
Ca 1685. Zilver, deels verguld, H. 19,5 cm. Gewicht: 392 gr. Merken: onderkant voetrand:<br />
meesterteken, Lucas Luicksen; stadskeur Deventer, Adelaar; jaarletter, E.<br />
Herkomst: veiling Sotheby’s Amsterdam, 12 december 2001, nr. 326<br />
Historisch Museum Deventer<br />
– voorheen Museum De Waag –<br />
vormt samen met het Speelgoed-<br />
& Blikmuseum de Gemeentemusea<br />
van Deventer. De stad<br />
financiert de musea, maar het<br />
aankoopbudget is erg klein.<br />
Gelukkig is er Vereniging De<br />
Waag die Museum De Waag vanaf<br />
de oprichting in 1913 tot 1965<br />
beheerde. De steun van deze<br />
vereniging en die van de Vereniging<br />
Rembrandt zijn onmisbaar<br />
bij het verwerven van belangrijke<br />
aanwinsten voor de historische<br />
collectie, zoals recentelijk deze<br />
zilveren beker. Een kenmerk van<br />
Deventer zilver is dat het meestal<br />
eenvoudig en helder van vorm<br />
is, vakkundig gemaakt en vaak<br />
fraai gegraveerd. Het is ook zeldzaam<br />
en prijzig, waardoor het<br />
moeilijk uit het aankoopbudget<br />
van het museum alleen is te<br />
bekostigen. Al vele jaren steunt<br />
de Vereniging Rembrandt de<br />
uitbreiding van de collectie met<br />
name op het gebied van Deventer<br />
zilver.
BEKER<br />
De beker, vervaardigd door de Deventer zilversmid Lucas<br />
Luicksen, bestaat uit een geprofileerde voet en een korte<br />
stam met daarop een kelk die naar boven toe wijder uitloopt.<br />
De kelk heeft aan de bovenzijde een met een gegraveerde<br />
lijn aangegeven rand en rond de bolle onderzijde<br />
een motief van acanthusbladeren. Dit bladmotief is<br />
uit dunne zilverplaat geknipt en vervolgens op het oppervlak<br />
gesoldeerd. Deze decoratietechniek wordt met een<br />
Engelse term cut-card genoemd. De voet, de stam, het<br />
bladmotief en de bovenrand zijn verguld. Hiertegen steekt<br />
het grote blank zilveren deel van de kelk mooi af.<br />
Als model wijkt de beker af van wat in de late 16de en<br />
17de eeuw gebruikelijk was voor zilveren drinkbekers.<br />
Het ‘gewone’ model was een cilindrische naar boven uitlopende<br />
vorm met een vlakke basis, zoals te zien is aan<br />
de vele nog bewaarde avondmaalsbekers uit die tijd. De<br />
nieuwe vorm met een aparte voet is een ontwikkeling uit<br />
het laatste kwart van de 17de eeuw en werd onder invloed<br />
van het hof geïntroduceerd. De Haagse edelsmid Adam<br />
Loofs maakte in opdracht van Koning Stadhouder Willem<br />
III in 1682 voor de Waalse Kerk in Den Haag twee avondmaalsbekers.<br />
Zij hebben dezelfde vorm als de Deventer<br />
beker en zijn ook versierd met opgelegde acanthusbladeren.<br />
1<br />
De tot nog toe bekende bekers van Lucas Luicksen<br />
hebben de gebruikelijke cilindrische vorm met een vlakke<br />
basis. Omdat Luicksen in ieder geval in 1689 nog actief<br />
was, is het waarschijnlijk dat hij inspiratie voor deze nieuwe<br />
vorm heeft opgedaan via Den Haag of het hof. De jaarletter<br />
E geeft geen uitsluitsel over de precieze datering,<br />
omdat in Deventer de jaarletters in deze periode niet erg<br />
consequent en gedurende meerdere jaren werden gebruikt.<br />
Dit pleit ervoor de beker in de jaren tachtig van de<br />
17de eeuw te dateren. Het Deventer stadsbestuur onderscheidde<br />
drie kwaliteitsgehalten zilver. Het adelaarskeur<br />
werd aangebracht op werk van de middelste soort, het<br />
zogeheten Rijksdaalderzilver. Dit was het meest gebruikte<br />
gehalte.<br />
DE MAKER<br />
Lucas Lucassen of Luicksen werd omstreeks 1626 te<br />
Zutphen geboren. In de winter van 1652 kwam hij met<br />
zijn vrouw Maritie Mantes vanuit Amsterdam naar Deventer<br />
en vestigde zich aldaar. Uit het huwelijk van Lucas<br />
Luicksen zijn elf kinderen voortgekomen, onder wie de<br />
latere zilversmid Magnus Lucassen. Lucas Luicksen was<br />
een van de belangrijkste zilversmeden in Deventer. In 1677<br />
18 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
wordt hij in een acte vermeld als een der Olderluiden van<br />
het zilversmidgilde. Op 19 oktober 1689 kocht hij nog<br />
een huis in Deventer.<br />
De Deventer magistraat heeft door Luicksen diverse<br />
opdrachten laten uitvoeren, zoals de reparatie van bodebussen.<br />
Herhaaldelijk zijn aan Lucas Luicksen kleinere<br />
bedragen uitgekeerd voor verleende diensten. Zo ontving<br />
hij op 13 april 1674 acht gulden voor ’t wegen van<br />
’t silverwerck anno 1673 en voor het vervaardigen van de<br />
nieuwjaarspresenten voor de burgemeesters. Luicksen<br />
schijnt zich vooral bezig gehouden te hebben met het<br />
maken van zilveren bekers en hiervan zijn meerdere<br />
exemplaren bewaard gebleven.<br />
Historisch gezien is hij een belangwekkende figuur<br />
omdat hij in het rampjaar 1672 al het stadszilver moest<br />
omsmelten om daar noodgeld van te slaan. Deventer<br />
kreeg een Keulse bezetting en moest maandelijks 6.000<br />
gulden voor de soldij van de soldaten betalen en voor de<br />
ontruiming twee jaar later eiste de Keulse keurvorst nog<br />
eens 100.000 gulden. Het slaan van deze noodmunten<br />
Detail van de onderrand van<br />
de voet met de ingeslagen<br />
merken. En het meesterteken<br />
van Lucas Luicksen.
Fotografie: Maarten Binnendijk, Deventer<br />
gebeurde in Kampen waar zich op dat moment de Munt<br />
bevond. Door Lucas Luijcksen zijn ook een aantal vierkante<br />
klippingen (waarvoor het metaal uit platen die van het<br />
omgesmolten zilver waren gemaakt, werd geknipt) als<br />
noodmunten geslagen. Op enkele van deze munten is<br />
het treffende opschrift aangebracht:<br />
Doent vrede waer, toen blonk het hier<br />
Van zilver en verguld geschier<br />
Door t Fransche Swaerdt en Paeps gewelt<br />
Verkeert dien glans in vierkant gelt.<br />
Van Luicksen zijn tot nog toe slechts twaalf voorwerpen<br />
bekend, waaronder twee avondmaalsbekers in kerkelijk<br />
bezit, een prachtige gegraveerde luiermand in de Wallace<br />
Collection te Londen en een set van zes in elkaar passende<br />
zogeheten Borgmanbekers (‘borgmannen’ waren<br />
de bewoners van de landhuizen) in het Rijksmuseum<br />
Twenthe in Enschede. Het Historisch Museum Deventer<br />
bezit van hem een fraaie schenkkan (met jaarletter B),<br />
die eveneens is gedecoreerd met acanthus bladeren.<br />
DEVENTER ZILVER<br />
Deventer was in de middeleeuwen een belangrijk centrum<br />
in Oost-Nederland. Er was ruim emplooi voor edelsmeden<br />
die de meeste bestellingen van het stadsbestuur en de<br />
kerk kregen. Het stadsbestuur gaf vaak geschenken van<br />
zilver en wilde bij ontvangsten graag laten zien dat de<br />
stad machtig en rijk was. Ook de adel en vanaf 1600 de<br />
voorname burgerij waren belangrijke opdrachtgevers.<br />
De eerste met naam genoemde edelsmid in Deventer is<br />
een zekere Johannes Aurifaber die in 1254 wordt ingeschreven<br />
als lid van het koopmansgilde. Van de 119 met<br />
name bekende Deventer zilversmeden uit de periode<br />
vanaf de late middeleeuwen tot en met de 19de eeuw, is<br />
op dit moment van slechts 31 meesters werk bewaard<br />
gebleven dat voorzien is van het meesterteken van de<br />
betreffende zilversmid.<br />
Om een betere controle mogelijk te maken besloot men<br />
in 1630 dat zij die als Ambtzbroeder des goltsmitsgilde in<br />
deventer werkzaam waren, hun naam en merkteken op een<br />
koperen plaat moesten aanbrengen. Deze gildeplaat is,<br />
hoewel in stukken gebroken, bewaard gebleven. Hierdoor<br />
kan nu van nagenoeg al het in de 17de en 18de eeuw te<br />
Deventer vervaardigde zilverwerk de naam van de maker<br />
worden vastgesteld. Van 23 van de 36 edelsmeden van wie<br />
naam en meesterteken op de gildeplaat zijn vastgelegd, is<br />
werk bekend (Lucas Luicksen staat vermeld onder nr. 16.<br />
19 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
Gezien de vaak opmerkelijke lokale of<br />
regionale specialisaties is het van groot<br />
belang dat een stedelijk museum werk<br />
van de zilversmeden uit die stad kan<br />
laten zien. Historisch Museum Deventer<br />
heeft van 15 van deze 36 edelsmeden<br />
een voorwerp in eigendom of als langdurig<br />
bruikleen in de collectie. De Vereniging<br />
Rembrandt maakte al in 1953 een zeer<br />
belangrijke aankoop mogelijk, namelijk<br />
de Raadsherenbeker van Adriaan van<br />
Boeckholt. Het is een belangrijk<br />
historisch stuk omdat deze<br />
monumentale beker, gemaakt<br />
in 1660 door Michiel Esselbeeck<br />
te Amsterdam, het enige stuk<br />
stadszilver is dat in 1672 niet<br />
is omgesmolten door Lucas<br />
Luicksen ◆<br />
Nina Herweijer<br />
Noot<br />
1. Deze bekers dragen het wapen van Stadhouder<br />
Koning Willem III en zijn nog steeds in het bezit<br />
van de Waalse Kerk in Den Haag. Een van de<br />
bekers is afgebeeld in: H. E. van Gelder, ‘Werk<br />
van Haagsche Zilversmeden’, Oud Holland,<br />
jrg 1950, pp. 1-23, afb. 22.<br />
Geraadpleegde literatuur:<br />
Joh. R. ter Molen, Deventer zilver,<br />
Vereniging De Waag, Deventer,<br />
1997. Deze publicatie is te bestellen<br />
via het secretariaat van het<br />
museum, tel. 0570-693783.<br />
Tent. cat. Glans langs de<br />
IJssel, zilver uit Zutphen,<br />
Deventer, Zwolle en Kampen,<br />
Zwolle 1999 (het artikel over<br />
Deventer zilver is van de hand<br />
van Joh. R. ter Molen).<br />
Raadsherenbeker van<br />
Adriaan van Boeckholt<br />
Michiel Esselbeeck<br />
(1611-1671)<br />
1660. Zilver, verguld,<br />
H 90 cm.<br />
HISTORISCH<br />
MUSEUM<br />
DEVENTER
Kasteel-Museum<br />
Sypesteyn<br />
Loosdrecht<br />
De Hollandse Maagd<br />
Loosdrechts porselein (biscuit)<br />
Ca. 1780. Geen merken, H 32,5 cm;<br />
diameter voet 24,5 cm<br />
Herkomst: Salomon Stodel Antiquités,<br />
Amsterdam
Kasteel-Museum Sypesteyn mag zich gelukkig prijzen met de<br />
aanwinst van een beeld van Loosdrechts biscuitporselein voorstellende<br />
De Hollandse Maagd, dat mede dankzij steun van de<br />
Vereniging Rembrandt kon worden verworven. Allereerst is<br />
het een unieke aanvulling op de bestaande verzameling Hollands<br />
porselein die het museum rijk is. Het betreft namelijk<br />
een tot voor kort nog onbekend object van de Loosdrechtse<br />
porseleinfabriek. Daarnaast sluit het beeld qua thema aan<br />
bij andere onderdelen van de kunstverzameling, die werd<br />
bijeengebracht door de oprichter van het museum, jhr.<br />
C.H.C.A. van Sypesteyn (1857-1937).<br />
Dit jaar is het precies honderd jaar geleden dat deze gedreven<br />
collectioneur de Van Sypesteyn-Stichting oprichtte<br />
met de bedoeling zijn bezit veilig te stellen en openbaar toegankelijk<br />
te maken voor een breed publiek. Het jubileumjaar<br />
wordt gevierd met onder meer een tentoonstelling van curieuze<br />
objecten, die nieuw licht werpen op jhr. Van Sypesteyn<br />
als verzamelaar. De biscuitgroep van Loosdrechts porselein<br />
stemt op bijzondere wijze overeen met diens verzamelvisie,<br />
waaruit een grote voorliefde blijkt voor voorwerpen van<br />
kunst en geschiedenis die herinneren aan het vaderlands<br />
verleden. Het beeld van De Hollandse Maagd is een wel heel<br />
passend geschenk in het kader van het jubileumjaar, waarmee<br />
tevens het karakter van dit uitzonderlijke verzamelaarsmuseum<br />
luisterrijk wordt onderstreept.<br />
PORSELEIN UIT OUD-LOOSDRECHT<br />
Dat De Hollandse Maagd lange tijd verborgen is gebleven,<br />
is minder vreemd dan het op het eerste gezicht<br />
lijkt. Het beeld is niet gemerkt en verbleef jarenlang<br />
buiten ons land, waar de betekenis van de voorstelling<br />
vermoedelijk niet werd begrepen. Daarnaast vormen<br />
binnen het geheel van het Loosdrechtse porselein beeldengroepen<br />
en figuren slechts een zeer klein onderdeel<br />
van de totale productie, zodat een verband tussen<br />
het beeld en de Loosdrechtse porseleinfabriek niet snel<br />
werd gelegd. Door tussenkomst van een Nederlandse<br />
kunsthandelaar kon de groep echter worden getraceerd,<br />
waarna het dankzij een genereuze gift van de Vereniging<br />
Rembrandt, de Stichting Hollands Porselein en de Stichting<br />
Vrienden van Sypesteyn, terug kon keren naar de<br />
plaats van herkomst.<br />
Gedurende de betrekkelijk korte periode dat in<br />
Loosdrecht porselein werd gefabriceerd (1774-1784), was<br />
het voornamelijk het fraai gedecoreerde gebruiksgoed<br />
dat zijn weg vond naar de consument. Anders dan in de<br />
porseleinfabrieken van Weesp, Ouder Amstel en Den<br />
Haag, die eveneens in de tweede helft van de 18de eeuw<br />
opereerden, konden vanuit Loosdrecht zelfs grote tafelserviezen<br />
van 150 delen en meer op bestelling worden<br />
geleverd. Het gebruiksgoed werd meestal veelkleurig beschilderd<br />
met bloemboeketten en landschappen, maar<br />
21 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
ook monochrome decors in sepia, bietenrood en encre de<br />
chine kwamen geregeld voor. Onbeschilderd porselein<br />
daarentegen is slechts in geringe mate bewaard gebleven,<br />
vermoedelijk omdat dit goedkopere product zijn toepassing<br />
in het dagelijks gebruik meestal niet zal hebben<br />
overleefd. Voorbeelden van het brede assortiment van<br />
gebruiksartikelen en siervoorwerpen dat in Loosdrecht<br />
werd vervaardigd zijn behalve de koffie-, thee- en chocoladeserviezen,<br />
onder andere kwispedoors, pijpensleetjes,<br />
blakers, inktstellen, tafelbellen, cache-pots, siervazen,<br />
kaststellen, snuif- en toiletdoosjes, tabakspotten en zelfs<br />
damstenen. Daarnaast werden in Loosdrecht als enige<br />
porseleinmanufactuur<br />
in de Republiek<br />
ook figuren<br />
en groepen<br />
in<br />
biscuit<br />
(ongeglazuurdporselein)<br />
vervaardigd.<br />
Dergelijke luxe objecten werden meestal uitgevoerd in de<br />
neoclassicistische vormentaal van die tijd, wat vermoedelijk<br />
samenhangt met hun toepassing en gebruik in het<br />
eigentijdse Hollandse interieur. 1<br />
Ondanks het uitgebreide assortiment teisterden geldelijke<br />
zorgen voortdurend het hoofd van de Loosdrechtse<br />
Ds. Joannes de<br />
Mol (1726-1782)<br />
Pieter Oets<br />
(toegeschreven)<br />
Ca. 1750. Pastel,<br />
46 x 35,5 cm.<br />
KASTEEL-MUSEUM<br />
SYPESTEYN,<br />
LOOSDRECHT
Borstbeeld van de patriot<br />
Hendrik Danielsz. Hooft<br />
(1716-1794)<br />
Loosdrechts porselein<br />
Ca. 1780. H 22 cm (met zuil).<br />
KASTEEL-MUSEUM SYPESTEYN,<br />
LOOSDRECHT.<br />
In 1990 verworven met steun<br />
van de Vereniging Rembrandt.<br />
predikant en porseleinondernemer Joannes de Mol<br />
(1726-1782). Deze verlichte fabrikant had gehoopt door<br />
middel van een kunstnijverheidsbedrijf werkgelegenheid<br />
te scheppen voor de bevolking van het verarmde Oud-<br />
Loosdrecht. Helaas bleken concurrentie en een ontoereikend<br />
eigen vermogen een gunstig verloop ernstig te ondermijnen,<br />
al zijn nobele bedoelingen ten spijt. Uiteindelijk<br />
moest De Mol – door financiële nood gedwongen – de<br />
fabriek in 1782 overdragen aan zijn schuldeisers, die de<br />
productie twee jaar later verplaatsten naar het dichter<br />
bij Amsterdam gelegen plaatsje Ouder Amstel. De Mol<br />
overleed nog in hetzelfde jaar, wellicht ten gevolge van<br />
het debacle voorafgaand aan het onvermijdelijke faillissement.<br />
BEELDENGROEPEN EN FIGUREN<br />
Een van De Mols belangrijkste geldschieters en degene<br />
die het beginkapitaal had geleverd was zijn schoonzuster,<br />
Eva van Eibergen. 2 Zij was gehuwd met Mr. Jacob de<br />
Mol, die hoofdbaljuw was van ondermeer de beide<br />
Loosdrechten. Na diens overlijden in 1779 vestigde<br />
zij zich in Haarlem waar zij een kapitaal woonhuis betrok.<br />
Haar rijkdom wordt onder meer geïllustreerd<br />
door een lening aan haar zwager van 121.000 gulden,<br />
terwijl zij ook nog eens borg stond voor een<br />
bedrag van 25.000 gulden, dat De Mol had geleend<br />
bij een andere particulier. Van deze leningen werd<br />
uiteindelijk nog geen 9.000 gulden afgelost. 3<br />
Hoe deze financiële transacties binnen de familie<br />
precies waren geregeld is helaas niet bekend. Wel is<br />
gebleken dat De Mols rijke schoonzuster in bezit<br />
moet zijn geweest van een aanzienlijke verzameling<br />
Loosdrechts porselein die haar Haarlemse woonhuis<br />
sierde. Dit valt op te maken uit de uitvoerige boedelbeschrijving<br />
die werd opgetekend na haar overlijden in<br />
1789 en die als een belangrijke bron van informatie<br />
kan worden beschouwd over de functie van het porselein<br />
in een welgesteld 18de-eeuws Hollands interieur.<br />
Bovendien is deze beschrijving van belang voor de<br />
kennis van het Loosdrechtse porselein, niet alleen van<br />
het gangbare serviesgoed, maar ook van het siergoed<br />
en andere luxe producten. Interessant is hetgeen wordt<br />
geschreven over de inrichting van ‘de zaal’, het<br />
meest representatieve vertrek in het huis van Eva<br />
van Eibergen. Hieruit blijkt de aanwezigheid<br />
van diverse porseleinen plastieken, die heden<br />
ten dage nog traceerbaar zijn. Zo lagen daar<br />
in de laden van een bureau twaalf portretmedaillons<br />
van Romeinse keizers in de trant<br />
van Wedgwood, uitgevoerd in Loosdrechts<br />
porselein. Voorts stonden op een gladde tafel<br />
in de zaal: drie loosdrechts porcelaine groepen,<br />
22 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
twee dito beeldjes, een dito borstbeeld, verbeeldende professor<br />
Willemsen. 4 Hoewel de beeldjes nawijsbaar zijn, doet het<br />
eerste deel uit de notitie vermoeden dat er meerdere<br />
groepen zijn vervaardigd dan er tot nu toe bekend zijn.<br />
Ook in de lijst over een in 1781 door De Mol beleende<br />
hoeveelheid porselein wordt gesproken van enkele<br />
groepen 5 , terwijl jaren later in de fabriek aan de Amstel,<br />
waar een deel van de Loosdrechtse productie werd voortgezet,<br />
nog gesproken wordt van …een menigte groupen,<br />
vaazen, bustes en beelden, die ongemeen schoon zijn. 6<br />
Van deze Loosdrechtse sculpturen is het borstbeeld<br />
in biscuit van professor Willemsen niet alleen het oudste<br />
voorbeeld, het is zelfs het eerste stuk dat in opdracht van<br />
De Mol werd geproduceerd. Aanleiding voor het vervaardigen<br />
van dit portret was De Mols wens om alvorens met<br />
de commerciële productie van porselein van start te gaan,<br />
een aantal proefstukken te laten maken, die door de<br />
porseleinwerker Gerverot in Duitsland moesten worden<br />
uitgevoerd. Om er zeker van te zijn dat deze een origineel<br />
stuk zou leveren, voorzag De Mol hem van een zojuist uitgebrachte<br />
prent van zijn leermeester de theoloog Jacobus<br />
Willemsen, welke Gerverot als voorbeeld zou dienen. Pas<br />
toen bleek dat deze slaagde met het experiment, werd in<br />
het najaar van 1774 een officieel begin gemaakt met de<br />
productie van porselein in Oud-Loosdrecht.<br />
Een reeks borstbeeldjes van vaderlandse helden, waarvan<br />
er twee eveneens aanwezig waren in het huis van Eva<br />
van Eibergen, moet pas veel later in Loosdrecht zijn ontstaan.<br />
In elk geval werd de productie hiervan nog later in<br />
Ouder Amstel voortgezet. Ook voor deze beeldjes stonden<br />
prenten model, die voorkwamen in de Vaderlandsche<br />
Historie van J. Wagenaar, maar die ook los in omloop<br />
waren. Opvallend is dat alle veertien portretbustes die in<br />
biscuit zijn uitgevoerd beroemde Republikeinen voorstellen<br />
die in die tijd door de Patriotten werden vereerd.<br />
Hierdoor is in het verleden wel verondersteld dat De Mol<br />
patriottisch gezind zou zijn geweest, hoewel bewijzen<br />
daartoe niet konden worden gegeven. 7 Anderzijds is het<br />
goed mogelijk dat De Mol heeft geprobeerd in te spelen<br />
op de grote vraag naar artikelen met een patriottische<br />
beeldtaal. In tegenstelling tot de Oranjepartij bestond de<br />
patriottenbeweging voornamelijk uit gegoede burgers en<br />
regenten die zich de aanschaf van luxe artikelen als glas,<br />
zilver en porselein gemakkelijk konden veroorloven. Ook<br />
Wedgwood vervaardigde dergelijke portretten voor de<br />
Hollandse markt, maar verzuimde daarbij niet goedkopere<br />
beeltenissen te laten fabriceren van de stadhouder<br />
en zijn echtgenote, die met name bestemd waren voor<br />
de Orangisten.<br />
Tenslotte bevindt zich in het Rijksmuseum een allegorische<br />
beeldengroep die qua uitvoering de recente aanwinst<br />
van Sypesteyn nog het dichtst lijkt te benaderen. 8
Deze dateert net als de borstbeeldjes vermoedelijk van<br />
het einde van de Loosdrechtse productieperiode. De nog<br />
niet nader geïdentificeerde groep bestaat uit een rond<br />
plateau met daarop een borstbeeld van de godin Diana<br />
geflankeerd door een bedelares met kind die een aalmoes<br />
ontvangt van een heer, wiens schoenen door een jongen<br />
worden gepoetst. Het beeld is uitgevoerd in biscuit en<br />
heeft vrijwel dezelfde afmetingen als het Loosdrechtse<br />
exemplaar. Belangrijk is dat het groepje in het Rijksmuseum<br />
is gemerkt met de gegrifte lettertekens M:OL, zodat<br />
de Loosdrechtse herkomst zeker mag worden geacht.<br />
Het door Kasteel-Museum Sypesteyn verworven exemplaar<br />
met de Hollandse Maagd is echter niet gemerkt.<br />
Desondanks kan aan de hand van technische en stilistische<br />
vergelijkingen een Loosdrechtse toeschrijving worden<br />
aangenomen. Met name de wat stijve modellering van de<br />
figuren komt overeen met de hierboven genoemde beeldjes<br />
van Loosdrechtse makelij. Dat de groep niet is gemerkt<br />
is overigens geen uitzondering, ook de borstbeeldjes van<br />
de patriottische helden ontberen merken. Daarentegen<br />
worden merken wel aangetroffen op de geglazuurde<br />
zuiltjes, waarop de beeldjes gewoonlijk bevestigd zijn.<br />
DE HOLLANDSE MAAGD ALS PERSONIFICATIE VAN DE<br />
VRIJHEID DER PATRIOTTEN<br />
Hoofdfiguur in de beeldengroep is de allegorische vrouwenfiguur,<br />
die uitgedost met helm en geflankeerd door<br />
een leeuw kan worden geïnterpreteerd als de Hollandse<br />
Maagd. In haar rechterhand zal zij conform de patriottische<br />
beeldtraditie vermoedelijk een speer met vrijheidshoed<br />
hebben hooggehouden, maar deze is verloren gegaan.<br />
De bijbel bij haar voeten en de rijk gevulde hoorn<br />
des overvloeds aan haar zijde verwijzen naar het geloof en<br />
de voorspoed in de Republiek. De zeven pijlen tussen de<br />
klauwen van de leeuw symboliseren de Zeven Provinciën,<br />
waar eendracht heerst dankzij de aanwezigheid van de<br />
Amor met fasces (takkenbundel), vanouds het herkenningsteken<br />
der Romeinse lictoren. 9<br />
Voorstellingen van de Hollandse Maagd waren geliefd<br />
bij de Patriotten, die daarmee teruggrepen op een antiek<br />
gegeven, dat in de periode van de Tachtigjarige Oorlog<br />
(1568-1648) voor het eerst een Nederlandse toepassing<br />
vond. 10 De Patriotten die met name tussen 1780 en 1787<br />
in een ernstig conflict waren geraakt met de Oranjegezinden,<br />
ontbrak het aanvankelijk aan een eigen beeldtaal.<br />
Om hun ideologie kracht bij te zetten grepen zij terug<br />
op een bestaande beeldtraditie, zoals die van de onder<br />
invloed van de Franse Revolutie weer populair geworden<br />
Stedenmaagd met staf en vrijheidshoed. Hoewel hier ontbrekend,<br />
komen vrijheidsstaf en -hoed veelvuldig voor op<br />
allerhande sier- en gebruiksvoorwerpen uit de Patriottentijd.<br />
11 In deze context kan de Hollandse Maagd het beste<br />
23 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
worden begrepen: niet als een aanstichtster van geweld,<br />
maar als een beschermgodin die vecht voor een rechtvaardige<br />
zaak, namelijk de vrijheid der Patriotten. Deze<br />
specifieke rol van de Maagd wordt versterkt door de<br />
Hollandse Leeuw, die oude verworvenheden als Eendracht,<br />
Geloof en Welvaart bewaakt tegen het vermeende<br />
wanbestuur van de Oranjepartij.<br />
PATRIOTTEN EN PORSELEIN IN KASTEEL-MUSEUM<br />
SYPESTEYN<br />
Als typische verzamelaar van zijn tijd bleek jhr. Van<br />
Sypesteyn met name geïnteresseerd in voorwerpen met<br />
betrekking tot het vaderlands verleden, zeker wanneer<br />
daarin een rol was weggelegd voor leden van zijn voorgeslacht.<br />
Onder hen bevond zich ook een fervent Patriot,<br />
namelijk mr. C.A. van Sypesteyn (1753-1797). Deze was<br />
in de rumoerige jaren tachtig van de 18de eeuw actief<br />
geweest als commandant van het Haarlems exercitiegenootschap<br />
pro aris et focis. Wellicht dat hierdoor Van<br />
Sypesteyn, hoewel zelf een overtuigd Orangist, bijzondere<br />
belangstelling was gaan koesteren voor de Patriottentijd.<br />
Dit blijkt uit een belangrijke verzameling patriottische<br />
voorwerpen die hij in de loop der jaren vergaarde. Hoewel<br />
een deel van deze collectie later door verkoop is verdwenen,<br />
is hierover een en ander terug te vinden in de uitgebreide<br />
studie van zijn hand, De prinsen van Oranje-Nassau<br />
in ’s-Gravenhage die in 1901 verscheen. Van Sypesteyn beschouwde<br />
deze objecten als voorwerpen van merkwaardige<br />
kunst en kunstnijverheid en hij hechtte veel waarde aan hun<br />
historische zeggingskracht aangezien zij het fundament<br />
vormen van onze geschiedenis of kunstgeschiedenis en kennis<br />
verschaffen omtrent personen, feiten, toestanden, modes, zeden<br />
en gewoontes. 12 Vanuit dit oogpunt beschouwd kregen zij<br />
ook een gelijkwaardige plaats binnen het museum toebedeeld,<br />
omdat hun informatieve waarde even groot werd<br />
geacht als de esthetische kwaliteit. Deze visie die in de<br />
moderne museumwereld thans weer opgang lijkt te doen,<br />
zal tijdens de jubileumtentoonstelling op Sypesteyn<br />
nadrukkelijk worden geëtaleerd.<br />
Het lijdt geen twijfel dat de betekenis van De Hollandse<br />
Maagd uitstijgt boven de context van het Loosdrechtse<br />
porselein. De aanwinst is tevens een waardevolle toevoeging<br />
aan de populaire verzameling van voorwerpen uit<br />
de Patriottentijd, waarmee wordt verwezen naar de opkomst<br />
van de moderne democratie en de wordingsgeschiedenis<br />
van Nederland. Daarbij refereert het beeld<br />
aan het geslacht Van Sypesteyn en in het bijzonder aan<br />
de laatste telg daarvan, de oprichter van het jubilerende<br />
Kasteel-Museum Sypesteyn ◆<br />
Conny Bogaard<br />
Noten:<br />
1. P. Biesboer, ‘Produkten van drie manufacturen.<br />
Hollands porselein met<br />
neo-classicistische kenmerken’, in:<br />
F. Grijzenhout en C. van Tuyll van<br />
Serooskerken (red.), Edele eenvoud.<br />
Neo-classicisme in Nederland 1765-<br />
1800, Zwolle 1989, pp. 151-169.<br />
2. A.W.A. van der Goes, ‘Loosdrechts<br />
porselein: functie en gebruik. De<br />
boedel van Eva de Mol-van Eibergen’,<br />
in: A.L. den Blaauwen (red.),<br />
Loosdrechts porselein 1774-1784,<br />
Zwolle 1988, pp. 72-85.<br />
3. A.W.A. van der Goes, ‘ “De koningin<br />
van alle konstfabrieken”. De moeizame<br />
weg van de porseleinfabriek<br />
van Oud-Loosdrecht’, in: Jaarbericht<br />
Stichting Utrechtse Kastelen 1988,<br />
Groenekan 1988, pp. 11-33.<br />
4. J. Grabner, Brieven over de Vereenigde<br />
Nederlanden, Haarlem 1792, pp.<br />
233-234; citaat bij Van der Goes,<br />
op. cit. (noot 2), p. 77.<br />
5. idem<br />
6. B.W.F. van Riemsdijk, ‘Een en ander<br />
over de Loosdrechtse porceleinfabriek’,<br />
Oud-Holland, 33 (1915),<br />
p. 186.<br />
7. Meest recent nog in: The Splendour<br />
of the Dutch Interior 1600-1800,<br />
uitgave Salomon Stodel Antiquités,<br />
Zwolle 2000, p. 138.<br />
8. Den Blaauwen, op.cit. (noot 2), p.<br />
299.<br />
9. Voor een verklaring van de hier besproken<br />
begrippen is gebruik gemaakt<br />
van: Hall’s Iconografisch<br />
Handboek. Onderwerpen, symbolen<br />
en motieven in de beeldende kunst,<br />
Leiden 1993.<br />
10. Stodel, op.cit. (noot 7), p. 138.<br />
11. F. Grijzenhout, e.a., Voor vaderland<br />
en vrijheid. De revolutie der patriotten,<br />
Amsterdam 1987.<br />
12. Van Sypesteyn-Stichting, Algemeen<br />
Archief nr. 370.
Rijksmuseum<br />
Amsterdam<br />
Prijspenning Tentoonstelling van Nederlandsche en Koloniale<br />
Nijverheid Arnhem 1879<br />
N. van der Waals (1852-1930) en J. Elion (1840-1893)<br />
1879. Brons, gegoten, diam. 5 cm, gewicht 48,98 gr.<br />
Gesigneerd linksonder: N.V.D.WAALS INV.; rechtsonder: J. ELION F.<br />
Herkomst: legaat aan de Vereniging Rembrandt, geschonken aan het Rijksmuseum.<br />
Penning Watersnood 1953<br />
L.O. Wenkebach (1895-1962) (ontwerp), Koninklijke Begeer Voorschoten (uitvoering),<br />
1953. Zilver, gegoten, diam. 6 cm, gewicht 67,05 gr.<br />
Gesigneerd kz midden: W; kz onder: PK (ineen).<br />
Herkomst: legaat aan de Vereniging Rembrandt, geschonken aan het Rijksmuseum.<br />
Door een legaat kreeg de Vereniging Rembrandt onlangs de beschikking over 26 door een particulier<br />
verzamelde historiepenningen. Een deel daarvan vormde een aanvulling op de collectie penningen<br />
die beheerd wordt door het Rijksmuseum, en is door de Vereniging Rembrandt aan het museum<br />
geschonken. Het gaat om 17 historiepenningen. Vergeleken met de omvang van de bestaande<br />
collectie is dit niet zo veel, maar toch gaf deze schenking het museum de dankbaar aangegrepen<br />
kans een enkel gat te vullen en de verzameling recentere penningen aan te vullen. De oudste penning<br />
dateert uit 1631 en memoreert de vele overwinningen die stadhouder Frederik Hendrik in de jaren<br />
hiervoor had behaald, de meest recente is uit 1995 en werd uitgegeven ter herinnering aan het<br />
grootse Mahlerfeest dat dat jaar in Amsterdam plaatsvond. Hieruit blijkt meteen de diversiteit van<br />
gebeurtenissen die door penningen zijn vastgelegd. In dit kader worden kort twee andere penningen<br />
uit de schenking belicht, een uit 1879 en een uit 1953.<br />
24 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong>
PENNINGEN IN HET RIJKSMUSEUM<br />
Sinds 1885 beheert het Rijksmuseum Amsterdam een zeer<br />
uitgebreide collectie Nederlandse penningen, die in de<br />
decennia daarvoor bijeengebracht werd door de verzamelaar<br />
P.H. van Gelder (1822-1883). Al deze penningen<br />
hebben op een of andere manier betrekking op de geschiedenis<br />
van Nederland. De collectie is heel divers. Het<br />
belangrijkste onderdeel wordt gevormd door de zogenaamde<br />
historiepenningen, penningen die zijn gemaakt<br />
om een gebeurtenis vast te leggen, zoals dat ook geldt voor<br />
de historieprenten waarvan het Rijksmuseum de eveneens<br />
oorspronkelijk particuliere collectie van Frederik Muller<br />
bezit. De historiepenning is een fenomeen waarin Nederland<br />
vooral in de 17de en 18de eeuw een voortrekkersrol<br />
speelde. Nergens werden kleine en grote gebeurtenissen<br />
op zo grote schaal op deze manier herdacht en vastgelegd.<br />
<strong>Kunst</strong>enaars van naam, onder wie vader en zoon Lutma,<br />
hielden zich hier onder meer mee bezig. De verzameling<br />
Van Gelder omvat een fraai overzicht van deze penningkunst.<br />
In totaal telt deze collectie ongeveer 4500 historiepenningen.<br />
Er zitten gouden en loden penningen tussen,<br />
maar het merendeel is van zilver of brons. De verzameling<br />
strekt zich uit van het begin van de 16de eeuw tot in de<br />
tweede helft van de 19de eeuw. Het hoeft geen verbazing<br />
te wekken dat verhoudingsgewijs de meeste penningen<br />
uit de 17de eeuw stammen.<br />
De penningverzameling van het Rijksmuseum bestaat<br />
behalve uit deze historiepenningen ook uit andere penningsoorten,<br />
zoals vroedschappenningen, brandspuitpen-<br />
25 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
ningen, prijsmedailles, reken- en armenpenningen. Een<br />
belangrijke collectie gildepenningen bezit het Rijksmuseum<br />
dankzij een schenking in 1878 door de verzamelaar<br />
F.H. Masschaupt van de door hem bijeengebrachte collectie.<br />
Alles bijeen telt de penningverzameling van het Rijksmuseum<br />
naar schatting een kleine 10.000 exemplaren.<br />
Zeker wat de historiepenningen betreft kan de collectie<br />
van het Rijksmuseum, na die van het Koninklijk Penningkabinet<br />
in Leiden, als de tweede van het land worden<br />
gezien.<br />
Ondanks de omvang en de kwaliteit van de penningen,<br />
vertoont de verzameling verscheidene lacunes. De eerlijkheid<br />
gebiedt te zeggen dat het museum zelf er de afgelopen<br />
eeuw nauwelijks uit zichzelf iets aan gedaan heeft<br />
om deze op te heffen. De collectie, als schenking in het<br />
museum gekomen en niet als gevolg van een actief beleid,<br />
werd door het museum sindsdien althans in de praktijk<br />
als een afgesloten collectie beschouwd. Nooit kende het<br />
museum een aparte conservator voor deze objecten, al hebben<br />
wel verscheidene vrijwilligers en tijdelijke krachten<br />
zich hier, vaak langdurig en intensief, mee beziggehouden.<br />
Het aantal penningen uit de 20ste eeuw is desondanks<br />
steeds bescheiden gebleven en lacunes uit eerdere eeuwen<br />
bleven meestal lacunes. Gelukkig kunnen nu enkele<br />
daarvan worden opgevuld.<br />
DE PENNING UIT 1879<br />
In de tweede helft van de 19de eeuw floreerden in<br />
Nederland de zogenaamde industriële tentoonstellingen,
waar bedrijven en ambachtslieden hun kunnen toonden.<br />
Gangmaker en voorbeeld was de grote internationale<br />
tentoonstelling die in 1851 in Londen in het speciaal<br />
hiervoor opgetrokken Crystal Palace te zien was. De wedijver<br />
waartoe dit soort tentoonstellingen uitlokte werd<br />
beschouwd als een stimulans voor goede producten en<br />
goede ontwerpen. Het niveau van de Nederlandse<br />
(kunst)nijverheid op dergelijke internationale evenementen<br />
werd meermalen aan de kaak gesteld. Mede hierom<br />
bloeide dit soort manifestaties in Nederland na 1850 op<br />
en werd in verschillende steden het initiatief genomen om<br />
industriële tentoonstellingen te organiseren. De tentoonstelling<br />
die in 1879 in Arnhem werd gehouden was er<br />
dan ook een in een langere reeks.<br />
Ook de Arnhemse tentoonstelling had tot doel het<br />
industriële product, zeker in Nederland een betrekkelijk<br />
recente verworvenheid, op een kwalitatief en esthetisch<br />
hoger peil te brengen. De wedstrijd hier had zelfs een internationaal<br />
karakter: Nederlandse producten moesten<br />
zich meten met buitenlandse. Wedijver zou geen echte<br />
wedijver worden als er geen prijzen te verdienen waren.<br />
Daarom werden medailles uitgegeven om de prestaties<br />
van ambachtslieden en fabrieken te bekronen. Overigens<br />
kende de Arnhemse tentoonstelling een wel erg ruimharig<br />
onderscheidingsbeleid: in de categorie meubels en huisraad<br />
bijvoorbeeld werden maar liefst 60 van de 158 inzenders<br />
op een of andere wijze bekroond.<br />
Op de uitgereikte penning van verdienste, waarvan het<br />
Rijksmuseum nu een bronzen exemplaar verwierf, staan<br />
een als godin getooide Europese vrouw – Nederland – en<br />
een Indonesische man – Nederlands Indië – naast elkaar.<br />
Terzijde van de vrouw zijn enkele voorwerpen te zien die<br />
het ambacht en de industrie verbeelden: een aambeeld<br />
waarop de vrouw een hamer laat rusten, een tandrad, een<br />
anker en op de achtergrond een stoommachine. Het<br />
tafereel rechts van de man, die zijn hand op de schouder<br />
van de vrouw heeft gelegd, oogt wat idyllischer. Hij staat<br />
naast enkele producten van het Indische land, terwijl op<br />
de achtergrond een huisje met palmboom is te zien. De<br />
keerzijde vertoont een met lauwerkrans omgeven cartouche<br />
waarin de naam van de winnaar kon worden gegraveerd.<br />
Dat is hier om onbekende redenen niet gedaan.<br />
Deze penning was bestemd voor deelnemers aan de<br />
nationale wedstrijd. Er is ook een penning gemaakt voor<br />
deelnemers aan de internationale wedstrijd, met een<br />
andere voorzijde, en één voor de leden van het bestuur en<br />
de jury’s, met de voorzijden van de twee prijspenningen.<br />
In de collectie Van Gelder bevindt zich hiervan al een<br />
exemplaar (NG-VG-1-4319). Het ontwerp van deze penningen<br />
is van de Arnhemse tekenaar Noach van der Waals<br />
(1852-1930); de uitvoering was in handen van de in deze<br />
periode zeer actieve Amsterdamse medailleur Jacob<br />
Samuel (‘Jacques’) Cohen Elion (1840-1893).<br />
26 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
WATERSNOOD 1953<br />
De in 1925 opgerichte Vereniging voor Penningkunst<br />
geeft nog steeds jaarlijks een of meer penningen uit.<br />
Hoofddoel is zo de penningkunst zelf te bevorderen.<br />
Onderwerp van veel penningen zijn herdenkingen van<br />
bijzondere gebeurtenissen of van personen, maar er<br />
verschijnen ook penningen die hiermee geen relatie<br />
hebben en dus louter penningkunst zijn.<br />
In het begin van de jaren vijftig gaf de Vereniging jaarlijks<br />
één penning uit. Voor 1953 betrof het een penning<br />
ter nagedachtenis van de dichteres, schrijfster en politica<br />
Henriette Roland Holst, die het jaar ervoor op hoge leeftijd<br />
was gestorven. Maar de watersnoodramp die Nederland<br />
begin 1953 trof, bracht de Vereniging ertoe om dat<br />
jaar bij wijze van uitzondering een extra penning uit te<br />
geven, mede met het doel uit de opbrengst hiervan de<br />
slachtoffers financieel bij te staan. De penning werd<br />
ontworpen door de veelzijdige kunstenaar L.O. (‘Oscar’)<br />
Wenckebach (1895-1962). Wenckebach schilderde, tekende,<br />
etste, maakte houtsneden en beeldhouwde. Zijn<br />
bekendste werk is ongetwijfeld het beeld Monsieur Jacques<br />
bij de ingang van het Kröller-Müller Museum op de Hoge<br />
Veluwe, maar ook de cent, stuiver en het dubbeltje en<br />
kwartje met de beeltenis van koningin Juliana zijn door<br />
Wenckebach ontworpen. Van deze door Koninklijke<br />
Begeer te Voorschoten gegoten penning werden 387<br />
zilveren en 1954 (!) bronzen exemplaren verkocht, hetgeen<br />
een donatie aan het Nationaal Rampenfonds van<br />
18.450 gulden betekende.<br />
De penning toont een man vanaf zijn middel, die in<br />
het water staat en zijn armen omhoog strekt. Zijn hoofd<br />
heeft hij zo geheven dat zijn kin net boven het wateroppervlak<br />
uitkomt. De simpele tekst Watersnood 1953 is<br />
voldoende om te begrijpen wat hier wordt verbeeld. Het<br />
tijdschrift van de Vereniging merkte in 1954 bovendien<br />
nog op dat de kloeke letters van het sober opschrift voorkomen<br />
dat ‘t water wegvloeit van het penningrond! De keerzijde toont<br />
de verlossing, de redding uit een schijnbaar uitzichtloze<br />
situatie. Wanhoopt niet luidt de tekst, waarbinnen Noachs<br />
duif vliegt, met de olijftak in zijn snavel. De symbolische<br />
betekenis hiervan laat eveneens weinig te raden over. De<br />
zilveren penning die het Rijksmuseum nu ontving bevindt<br />
zich nog in het originele kartonnen doosje ◆<br />
Gijs van der Ham<br />
Geraadpleegde literatuur:<br />
T.M. Eliëns, <strong>Kunst</strong> Nijverheid <strong>Kunst</strong>nijverheid, Zutphen 1990, pp. 120-122. W.K.F<br />
Zwierzina, Beschrijving der Nederlandsche of op Nederland en Nederlanders<br />
betrekking hebbende penningen, geslagen van 1864 tot 31 augustus 1898,<br />
Amsterdam 1908, nr. 487. A.C. von Weiler, Penningen geslagen of gegoten in<br />
de jaren 1935-1960 [door Koninklijke Begeer], z.p. 1960, nr. 2072. L. Tilanus,<br />
Handzame sculptuur. De geschiedenis van de Vereniging voor Penningkunst,<br />
Amsterdam 2000, pp. 231-233.
De Vereniging Rembrandt en het<br />
Prins Bernhard Cultuurfonds<br />
TEIO MEEDENDORP<br />
Het Prins Bernhard Fonds<br />
veranderde in oktober 1999<br />
zijn naam in Prins Bernhard<br />
Cultuurfonds, zodat het doel<br />
van dit fonds voor iedereen<br />
duidelijker werd. Het is namelijk<br />
het grootste particuliere<br />
cultuurfonds in Nederland<br />
en het besteedt elk jaar zo’n<br />
16 miljoen euro aan 3500<br />
tot 4000 projecten en instellingen op het<br />
gebied van cultuur en natuurbehoud in<br />
Nederland. De Vereniging Rembrandt<br />
krijgt jaarlijks uit dit budget een bijdrage.<br />
Dr Adriana Esmeijer volgde in 2001 Mr Jan<br />
Herman Meerdink op als directeur van<br />
het Prins Bernhard Cultuurfonds. In een<br />
vraaggesprek met haar en Boudewijn van<br />
Ittersum, directeur van de Vereniging<br />
Rembrandt, worden de onderlinge betrekkingen<br />
nader toegelicht.<br />
27 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
Wanneer de Vereniging<br />
Rembrandt een museale aankoop<br />
steunt, wordt daarbij<br />
vermeld dat dit geschiedt<br />
‘mede dankzij het Prins<br />
Bernhard Cultuurfonds’.<br />
Wat is de achtergrond van<br />
deze toevoeging? Mevrouw<br />
Esmeijer: ‘Het Prins Bernhard<br />
Cultuurfonds krijgt sinds<br />
hun oprichting geld van de<br />
BankGiroLoterij en De Lotto.<br />
Dr A. Esmeijer<br />
Het Cultuurfonds treedt op<br />
Directeur Prins Bernhard Cultuurfonds<br />
als een soort koepelorganisatie<br />
voor de verdeling van<br />
die gelden over de culturele sector.<br />
De Vereniging Rembrandt kreeg aanvankelijk<br />
een vast percentage (10%) van alle netto<br />
ontvangen loterijgelden. In 1989 hebben de<br />
besturen van beide organisaties afgesproken<br />
dat de Vereniging Rembrandt jaarlijks<br />
een subsidieverzoek bij ons indient. Het bedrag<br />
wordt elk jaar bij bestuursbesluit vastgesteld,<br />
maar de hoogte fluctueert niet meer<br />
dan 10% van het laatst gegeven bedrag.’<br />
Van Ittersum: ‘Dat klopt. In het latere regime<br />
is het aandeel feitelijk gedaald. Het percentage<br />
van de bijdrage is hetzelfde gebleven,<br />
maar als het fonds minder inkomsten krijgt,<br />
dalen natuurlijk ook de inkomsten van de<br />
Vereniging Rembrandt.’<br />
De grote zorg van beide organisaties is de<br />
toekomst van de loterijen. Esmeijer: ‘Dat is<br />
overigens voor alle goede doelenorganisaties<br />
een grote onzekerheid. De overheid<br />
wil nieuwe loterijen, eventueel ook buitenlandse,<br />
toelaten, zodat de onderlinge concurrentie<br />
zal toenemen. Meer bedrijfsmatige<br />
loterijen zullen de inkomsten doen stijgen,<br />
waarvan alle goede doelen in Nederland<br />
zullen profiteren, aldus het nieuw voorgestelde<br />
kabinetsbeleid. Wij menen echter dat<br />
de markt niet veel verder zal groeien en dan<br />
wordt de spoeling alleen maar dunner.<br />
Bovendien wil men het percentage van<br />
60% van de omzet dat door de particuliere<br />
loterijen aan goede doelen moet worden<br />
uitgegeven terugbrengen tot minimaal 25%<br />
voor alle loterijen (inclusief de Staatsloterij).<br />
Iemand die meedoet aan een loterij weet<br />
meestal niet precies welke doelen hij hiermee<br />
steunt. Men zoekt naar een transparantere<br />
situatie, waarbij ik me wel iets kan<br />
voorstellen. Alleen, ik vraag me af of een<br />
marktgerichte benadering voor ons als cultuursector<br />
de beste is.’ Van Ittersum: ‘Je<br />
krijgt dan een afweging bij de loterijen van:<br />
Welke doelen steun ik? Die doelen, die in de<br />
markt de meeste lotenverkoop opleveren.<br />
De cultuursector is al onderbedeeld en dat<br />
zal er in de nieuwe regeling zeker niet beter<br />
op worden. Cultuur heeft immers een duidelijk<br />
maatschappelijk aspect en daarmee<br />
moet bij de verdeling rekening gehouden<br />
worden.’ Esmeijer: ‘Alle gelden die wij via<br />
de loterijen, collectes en schenkingen binnenkrijgen,<br />
worden 100% uitgekeerd aan<br />
cultuur en natuurbehoud. Daarvan zijn de<br />
loterij-inkomsten het grootste. Als deze<br />
sterk zouden verminderen, dan houd je<br />
natuurlijk nooit 16 miljoen euro per jaar<br />
subsidiebudget.’<br />
Esmeijer merkt op dat in een dergelijke<br />
situatie ook de hoogte van de jaarlijkse<br />
bijdrage aan de Vereniging Rembrandt in<br />
gevaar komt. Van Ittersum: ‘Tot nu toe is<br />
ongeveer de helft van de steun voor de<br />
Vereniging Rembrandt afkomstig uit de<br />
loterij-inkomsten en we maken hier dankbaar<br />
gebruik van. Omdat de behoefte aan<br />
steun bij de musea toeneemt en de loterijinkomsten<br />
zo onder druk staan, moeten we<br />
tevens met veel inzet andere geldbronnen<br />
zien te activeren, zoals met een actievere<br />
particuliere fondsenwerving.’ Esmeijer:<br />
‘Jullie zijn daar de laatste tijd actief mee<br />
bezig.’ Van Ittersum: ‘Inderdaad, maar het<br />
Prins Bernhard Cultuurfonds is ons hierin<br />
destijds voorgegaan, met de Fondsen op<br />
Naam gaven jullie een goed voorbeeld.’<br />
Esmeijer: ‘Daar zijn wij in de jaren tachtig<br />
mee begonnen. Inmiddels hebben wij er<br />
129 en nummer 130 is in de maak. Dat is<br />
een succesformule gebleken. Daarmee bied<br />
je mensen als het ware een vleugje onster-
felijkheid, want zo’n fonds blijft nog vele<br />
jaren in stand, ook als degene die het heeft<br />
gesticht er niet meer is. Het gaat om grotere<br />
bedragen; de minimale inleg bij ons is<br />
50.000 euro.’ Van Ittersum: ‘Wij hebben<br />
naar dit goede voorbeeld het Themafonds<br />
(minimale bijdrage 5.000 euro) en het<br />
Rembrandtfonds op Naam (minimale bijdrage<br />
75.000 euro) ontwikkeld. Je merkt<br />
dat stichters van zo’n fonds het bovendien<br />
prettig vinden om de bestemming van hun<br />
geld richting te geven. Wij spreken vooral<br />
die mensen aan, die ons openbaar kunstbezit<br />
ter harte gaat en die bepaalde verzamelgebieden<br />
willen steunen, zoals bijvoorbeeld<br />
17de-eeuwse schilderkunst, beeldhouwkunst,<br />
moderne kunst. Zij <strong>verzamelen</strong> zelf<br />
vaak ook en vinden het belangrijk dat het<br />
Nederlandse openbare kunstbezit op hun<br />
favoriete terrein ook door toekomstige<br />
28 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
generaties ten volle genoten kan worden.’<br />
Is er eigenlijk sprake van concurrentie<br />
tussen het Prins Bernhard Cultuurfonds en<br />
de Vereniging Rembrandt als het gaat om<br />
fondsenwerving en besteding van gelden?<br />
Wordt er bijvoorbeeld niet in dezelfde vijver<br />
gevist? Esmeijer: ‘Zo zien wij dat helemaal<br />
niet. We hebben nu eenmaal de afspraak dat<br />
de Vereniging Rembrandt zich bezighoudt<br />
met kunstaankopen voor de musea. Zij<br />
heeft op dit terrein een jarenlange expertise.<br />
In principe doen wij dat dus niet, al komt<br />
het incidenteel wel voor. Wij aanvaarden in<br />
principe geen Fondsen op Naam die alleen<br />
maar voor aankopen zijn bedoeld. Mensen<br />
die daarvoor bij ons komen, verwijzen wij<br />
door naar de Vereniging Rembrandt. Als<br />
men perse het Fonds op Naam bij ons wil<br />
onderbrengen, zeggen wij natuurlijk geen<br />
nee.’<br />
Bij sommige Fondsen op Naam is naast andere<br />
zaken ook de verwerving van objecten<br />
opgenomen. Dat doen wij dan meestal niet<br />
alleen. In het geval van een incidentele omvangrijke<br />
aankoop wordt er in goed overleg<br />
samengewerkt om een steunaanvraag<br />
te kunnen honoreren. We zitten hier niet<br />
om elkaar vliegen af te vangen.’ Van Ittersum:<br />
‘Het is van belang dat naar buiten toe<br />
helder is dat de Vereniging Rembrandt zich<br />
richt op kunstaankopen en dat het Prins<br />
Bernhard Cultuurfonds zich hier niet op<br />
richt, maar op het veel bredere culturele<br />
terrein.’ Dat brede terrein blijkt alleen al uit<br />
de lijst van de Fondsen op Naam die door<br />
het Prins Bernhard Cultuurfonds worden<br />
beheerd. Zo is er het Buchter-De Vries<br />
Fonds voor Het ondersteunen van projecten op<br />
het terrein van de antieke vloer-, dak- en wandtegels<br />
in Nederland. De steun is bedoeld voor
In opdracht van het<br />
Prins Bernhard Cultuurfonds<br />
ontwierp Claudie<br />
de Cleen een raam voor<br />
de Leidse Schouwburg.<br />
aankoop, beschrijving, (wetenschappelijk) onderzoek,<br />
publicaties en tentoonstellingen; of<br />
het H.J.O. Montauban-Ballintijn Fonds<br />
voor Het financieel ondersteunen van jonge<br />
talentvolle musici. Het werkterrein van het<br />
Prins Bernhard Cultuurfonds is breed:<br />
muziek, toneel, dans en film, beeldende<br />
kunst en monumentenzorg, letteren, geesteswetenschappen,<br />
kunst- en cultuureducatie<br />
en ook natuurbehoud. Dat laatste is<br />
voor velen wellicht een verrassing. Esmeijer:<br />
‘Onze doelstelling is het ondersteunen van<br />
de cultuur en het natuurbehoud in Nederland<br />
en de promotie van Nederlandse<br />
cultuur in het buitenland. In verband met<br />
de grote verscheidenheid van ons werkterrein<br />
is het moeilijk ons te profileren en dat<br />
is de reden waarom wij onlangs besloten<br />
hebben tot een meerjarige promotiecampagne<br />
met T.V.-commercials, radiospotjes<br />
en dergelijke. Onze naamsbekendheid bleek<br />
uit marktonderzoek zeer gering. Als mensen<br />
ons al kennen, weten zij vaak niet wat wij<br />
doen. Bij Prins Bernhard denkt men eerder<br />
aan het Wereld Natuur Fonds.’ De Prins is<br />
regent van het naar hem genoemde fonds,<br />
dat voortkomt uit het in de oorlog opgerichte<br />
Spitfire Fonds. Esmeijer: ‘Onder zijn<br />
leiding is tijdens de tweede wereldoorlog<br />
geld ingezameld bij het Nederlandse bedrijfsleven<br />
in het buitenland met als doel om<br />
jachtvliegtuigen, spitfires, aan te schaffen<br />
die aan de Engelsen ter beschikking werden<br />
gesteld om Nederland te bevrijden. Dat is<br />
ook gebeurd, maar na de oorlog stond er<br />
op een Londense bank nog een flinke som<br />
geld. Toen is besloten dit aan te wenden<br />
voor het moreel herstel van Nederland na<br />
de oorlog en zo kreeg het Spitfire Fonds,<br />
29 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
herdoopt tot Prins Bernhard Fonds, een<br />
nieuwe culturele bestemming.’ Het fonds<br />
heeft in alle provincies afdelingen, die tot<br />
1 oktober 1999 Anjerfondsen werden<br />
genoemd. Mede ter bevordering van de<br />
naamsbekendheid zijn alle Anjerfondsen<br />
hernoemd tot Prins Bernhard Cultuurfonds<br />
met toevoeging van de provincie- of stadsnaam.<br />
De Vereniging Rembrandt heeft met een<br />
soortgelijk probleem te maken. Van Ittersum:<br />
‘Wij zijn er trots op dat de Koningin<br />
onze Beschermvrouwe is, maar veel mensen<br />
denken bij de naam Vereniging Rembrandt<br />
nog te veel aan alleen Rembrandt en “oude”<br />
kunst. Wij bestaan al sinds 1883, toen een<br />
aantal vermogende particulieren het terecht<br />
van groot belang achtte dat belangrijke<br />
kunstwerken, vaak schilderijen van oude<br />
meesters, voor Nederland behouden bleven<br />
en hiervoor geld gaven. Ondertussen is onze<br />
taak breder geworden en ondersteunen wij<br />
grote en kleine musea om hun collecties op<br />
peil te houden en met waardevolle kunst<br />
te verrijken. Dan gaat het de ene keer inderdaad<br />
om een Rembrandt – bijvoorbeeld<br />
diens Portret van een oude man voor het<br />
Mauritshuis – en de andere keer om een<br />
biscuitgroep van Loosdrechts porselein<br />
voor het Kasteel-Museum Sypesteyn.’<br />
(N.B. Voor de aankoop van het Portret van<br />
een oude man kreeg het Mauritshuis van<br />
het Prins Bernhard Cultuurfonds rechtstreeks<br />
€ 226.890.) Esmeijer: ‘Wat betreft<br />
de promotie ben ik toch jaloers op jullie<br />
eenduidige doelstelling; jullie hebben het<br />
heel wat gemakkelijker dan wij. Ik denk dat<br />
wij ook in de toekomst nog veel van elkaar<br />
kunnen leren.’ ◆<br />
Het Prins Bernhard Cultuurfonds is een<br />
particuliere stichting die jaarlijks met een<br />
activiteitenbudget van 16 miljoen euro<br />
3.500 tot 4.000 projecten en instellingen<br />
op het gebied van cultuur en<br />
natuurbehoud in Nederland subsidieert.<br />
Het werkterrein van het fonds is zeer<br />
divers: theatermakers, dansscholen,<br />
musea, musici, beeldend kunstenaars,<br />
wetenschappers, maar ook fanfarekorpsen,<br />
vleermuizentellers en vlinderbeschermers<br />
kunnen bijvoorbeeld voor financiële<br />
ondersteuning allemaal een beroep doen<br />
op het fonds. Een bijdrage kan uiteenlopen<br />
van een werkbeurs in het buitenland voor<br />
een jonge getalenteerde beeldhouwer,<br />
tot de aanschaf van nieuwe muziekinstrumenten<br />
voor het plaatselijke muziekkorps.<br />
Daarnaast reikt het Prins Bernhard<br />
Cultuurfonds jaarlijks diverse prijzen en<br />
een onderscheiding uit aan personen en<br />
instellingen die vanwege hun bijzondere<br />
prestaties of door hun oeuvre een<br />
belangrijke bijdrage hebben geleverd aan<br />
de cultuur en/of het natuurbehoud in<br />
Nederland. Het fonds heeft in elke<br />
provincie en in Amsterdam, Den Haag<br />
en Rotterdam een afdeling voor de<br />
ondersteuning van regionale en lokale<br />
projecten en activiteiten. De bijdrage aan<br />
de Vereniging Rembrandt bedroeg<br />
in 2001 593.091 euro.<br />
Voor meer informatie:<br />
www.cultuurfonds.nl
De Hangplek<br />
NELLEKE NOORDERVLIET<br />
Ik kom niet alle dagen in Madrid, dus toen ik<br />
in Tokyo was en een tentoonstelling zag aangekondigd<br />
met hoogtepunten uit het Prado,<br />
was ik snel ter plaatse om naar ik hoopte een<br />
paar van mijn favorieten weer te zien, bien<br />
étonnés elkaar daar aan te treffen.<br />
Er was gerekend op grote toeloop gezien<br />
de dranghekken en de stewards.<br />
Buiten viel het wel mee, maar binnen<br />
was het inderdaad druk. Over de hoofden<br />
van talloze Japanners die langs de<br />
schilderijen trokken als nomaden door<br />
een onbekend landschap, keek mij het<br />
gekwelde zelfportret van Goya aan.<br />
Dat ik hier nou moet hangen! leek hij<br />
te zeggen. Dat jij me hier moet zien! Ze<br />
hadden iets hulpeloos, al die schilderijen.<br />
Iets kwetsbaars en voorlopigs, zoals ze<br />
daar in klefwarme zalen waren opgehangen,<br />
dicht opeen en slecht belicht.<br />
Ontheemd. Er was geen aandacht besteed<br />
aan hun individuele kwaliteiten,<br />
het was puur een willekeurige, chronologisch<br />
opgehangen etalering van dingen<br />
waarvan wordt beweerd dat ze mooi en<br />
kostbaar zijn. Het had wel wat weg van<br />
een boedelveiling. De tentoonstelling<br />
zou toch wel een groot doch niet erg<br />
kritisch publiek trekken, waarom zou<br />
je dus een interessante keuze en een<br />
mooie inrichting maken, zo luidde de<br />
onuitgesproken veronderstelling.<br />
Het Prado had – op enkele fraaie stukken<br />
van Velasquez, Goya en Zurbaran<br />
na – zijn kelders omgekeerd. Wat er aan<br />
kwaliteit ontbrak moest de kwantiteit<br />
goedmaken. Goya hing dus pal naast<br />
zijn eigen Kolos, die – weggenomen<br />
uit de Pinturas Negras – een eenzame<br />
indruk maakte. De Kolos hing weer pal<br />
naast een frivool werkje van een kleine<br />
meester. Zo kun je zelfs Goya om zeep<br />
helpen. De Japanners schoven plichts-<br />
30 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
links: Louisiana<br />
in het Deense<br />
Humlebaeck.<br />
Rechts: Insel<br />
Hombroich in<br />
de buurt van<br />
Düsseldorf<br />
getrouw in dichte drommen langs bijbelse<br />
taferelen van dood en verderf,<br />
heftig en plastisch verbeeld, zo geheel<br />
anders dan de Japanse verfijning of<br />
gestileerde verschrikking op kamerschermen<br />
en houtsneden. Ik vroeg me<br />
af hoe de bezoekers de carrousel van<br />
schilderijen ondergingen. Duizelend?<br />
Verbijsterd? Vervreemd?<br />
Er was een duidelijke discrepantie tussen<br />
de plek waar de schilderijen waren<br />
opgehangen en hun werking. Er was<br />
iets mis. Er gebeurde iets niet. Ze waren<br />
niet meer dan doek en verf. De werking<br />
van een kunstwerk hangt niet alleen<br />
samen met de manier waarop het wordt<br />
tentoongesteld in het gebouw zelf. Die<br />
hangt ook samen met de architectuur<br />
van het gebouw en de plaats waar het<br />
staat. De collectie van het Prado in het<br />
Prado zelf, in Madrid, in Spanje, in het<br />
hart van de cultuur waarin veel van die<br />
meesterwerken zijn ontstaan, werkt<br />
anders dan diezelfde collectie in een op<br />
zichzelf fraai gebouw van Le Corbusier<br />
in een stad als Tokyo. <strong>Kunst</strong>werken op<br />
reis moeten met meer dan normale<br />
aandacht worden omringd. Of was ik,<br />
omdat ik op reis was, uit mijn doen?<br />
De hangplek is niet alleen de vierkante<br />
meter muur, maar veel meer dan dat.<br />
De hangplek is de gehele context. Grote<br />
musea, gevestigd in eerbiedwaardige<br />
gebouwen, paleizen of speciaal ontworpen<br />
kunsttempels in metropolen<br />
ademen een atmosfeer van plechtigheid,<br />
van cultureel gewicht, van rijkdommen<br />
en schatkamers. <strong>Kunst</strong> als wijding.<br />
Tentoonstellingsmakers moeten met<br />
dat gegeven spelen. Deftigheid afzwakken<br />
of juist overdrijven, frivoliteit introduceren,<br />
gelegenheid geven temidden<br />
van de overvloed het eenvoudige detail<br />
te kunnen blijven zien. In Nederland<br />
hebben we uitstekende voorbeelden<br />
van fraai ingerichte tentoonstellingen,<br />
die recht doen aan de tentoongestelde<br />
werken en die er een dimensie aan<br />
toevoegen.<br />
Er zijn meer manieren om kunst te huisvesten<br />
dan een paleis of een tempel<br />
alleen. De moderne neiging is om gebouwen<br />
die aanvankelijk allesbehalve<br />
bedoeld waren voor kunst niettemin
Foto’s: Jan Meijering<br />
een museale functie te geven: zo werden<br />
fabriekshallen, stationsgebouwen<br />
en zwembaden het onderkomen voor<br />
kunst. Vaak met een verrassend effect.<br />
Weer heel anders is het idee dat ten<br />
grondslag ligt aan Insel Hombroich in<br />
de buurt van Düsseldorf. Dat is als<br />
geheel zelf als Gesammtkunstwerk<br />
gedacht. Natuur, gebouwen en kunst<br />
zijn in een diepzinnig gesprek met elkaar<br />
verwikkeld. De kunst is verbonden<br />
met aarde en groei en soberheid en<br />
een vegetarisch/holistisch aandoende<br />
levensbeschouwing. Daar kun je het<br />
mee eens zijn of niet, je kunt je erin<br />
thuisvoelen of niet, maar het heeft beslist<br />
zeggingskracht. Er is betovering.<br />
Ik heb het blauw van Yves Klein zelden<br />
zo blauw zien zijn als daar. En zelden<br />
heb ik zoveel aandacht bemerkt voor<br />
31 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
De beeldenzaal<br />
van het<br />
Kröller-Müller<br />
Museum, Otterlo<br />
subtiele verhoudingen, voor verrassende<br />
contrastwerking tussen binnen en<br />
buiten.<br />
‘Louisiana’ in het Deense Humlebaeck<br />
is ook een schitterend museum, deels<br />
landhuis, deels modern gebouw, aan<br />
zee en in een park gelegen, waar kunstwerken<br />
en natuur met elkaar verbonden<br />
zijn. Er is een onvergetelijke ruimte<br />
met Giacometti’s, en de Henry Moore<br />
buiten op een met gras begroeid duin<br />
afgezet tegen de onmetelijke blauwe of<br />
grijze zee brengt de eeuwigheid nabij.<br />
Een heel enkele keer weet beeldende<br />
kunst me tot tranen toe te ontroeren.<br />
Dat lukte daar.<br />
Wij hebben Kröller-Müller. Het is een<br />
feest dat gebouw te naderen door een<br />
landschap dat in zijn uitgestrektheid af<br />
en toe doet geloven dat we in Neder-<br />
land ruimte zat hebben. Al is de beeldentuin<br />
wel erg gestileerd en parkachtig<br />
en zou hij van mij ‘natuurlijker’ mogen<br />
zijn, meer in aansluiting op het gebied<br />
eromheen, toch biedt hij de beelden<br />
die er staan adem en rust. De hal met<br />
beelden binnen heeft prachtige grote<br />
ramen. Ze staan in wezen buiten. Dat<br />
de schilderijen dan weer in een vrijwel<br />
lucht- en lichtdicht afgesloten ruimte<br />
hangen, heeft misschien te maken met<br />
conserveringsproblemen, maar maakt<br />
me benauwd. Het licht is zo egaal en<br />
dicht en de kamers met schilderijen<br />
lijken zo op cellen aan weerszijden<br />
van een gang, dat ik niets meer zie.<br />
Er komt een waas voor mijn ogen, ik<br />
raak het gevoel voor afstand kwijt en<br />
ben bang overal tegenaan te lopen.<br />
Ik was er om de hangplekken van
Vereniging-Rembrandtkinderen te<br />
lokaliseren. Ik vond ze tot mijn spijt<br />
niet allemaal. Een stilleven van Van<br />
Reymerswaal hing mooi met natuurlijk<br />
licht van buiten, daar waar een raam<br />
tot mijn vreugde uitzicht bood op de<br />
natuur. Het zeegezicht van Jan Toorop<br />
viel een beetje weg in een grijs zaaltje,<br />
evenals het herfstlandschap met vier<br />
bomen van Van Gogh. Hoe graag had<br />
ik die niet willen zien converseren met<br />
het licht en de bomen van de Hoge<br />
Veluwe.<br />
Toen ik rondliep in dat prachtige gebied,<br />
en de onvergankelijke kunstwerken<br />
zag in de setting van de almaar<br />
stervende en weer tot leven komende<br />
natuur, produkten van sterfelijke mensen<br />
met ambities voor onsterfelijkheid,<br />
zag ik de natuurbegraafplaats in Hoog<br />
32 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
Interieuropnames<br />
van Museum Het<br />
Valkhof, Nijmegen<br />
Soeren voor me, niet ver van Kröller-<br />
Müller. Hier een mooie hangplek, daar<br />
een mooie ligplek, dacht ik.<br />
Mijn tocht langs hangplekken bracht<br />
me vervolgens naar Nijmegen. In het<br />
nieuwe museum Het Valkhof is alles wat<br />
van belang is en was voor Nijmegen<br />
samengebracht. Het is een verrassend<br />
gebouw van Ben van Berkel met helaas<br />
een duizelingwekkende trap naar de<br />
garderobe en het café beneden, waar<br />
ik vergeefs zocht naar een leuning om<br />
me aan vast te grijpen. Ik ben niet<br />
stokoud en slecht ter been, maar heb<br />
moeite met het zien van diepte en<br />
afstapjes. Ik ben niet de enige, maar<br />
helaas wordt met mijn onschuldige<br />
maar vaker voorkomende afwijking<br />
geen rekening gehouden.<br />
Boven hangt de kunst. Daglicht dringt<br />
volop door in de ruime, hoge zalen, en<br />
er is een schitterend uitzicht voorzien<br />
op het oude Valkhof en de rivier.<br />
Zo moet het, dacht ik. Je kijkt in het<br />
museum naar de geschiedenis van een<br />
stad en je voelt je ook werkelijk in die<br />
stad en in haar geschiedenis aanwezig.<br />
Vanaf het rijke Romeinse verleden gaat<br />
de bezoeker via het rijke Roomse leven<br />
naar de moderne kunst in het Rijk van<br />
Nijmegen. Van potscherven naar gildebekers<br />
en van theeserviezen naar portretten<br />
en installaties. De verschillende<br />
afdelingen zijn wel van elkaar gescheiden,<br />
maar je kunt op elk willekeurig<br />
moment in de geschiedenis beginnen<br />
en tegelijk doorkijkjes behouden naar<br />
andere momenten van de geschiedenis,<br />
waardoor het een mooi geheel vormt.<br />
De kinderen van de Vereniging Rem-
andt hebben alle een ereplaats. Als<br />
ik thuiskom kijk ik naar de schilderijen<br />
aan mijn muren. Hangen ze lekker?<br />
Zijn ze wel in gesprek met het<br />
uitzicht? ◆<br />
Tussenbalans enquête voorkeur verzamelgebieden<br />
(de cijfers zijn afgerond op vijftallen)<br />
middeleeuwse kunst/kerkelijke kunst: 330<br />
schilderkunst 17de eeuw: 385<br />
schilderkunst 18de en 19de eeuw 385<br />
schilderkunst 20ste eeuw/eigentijdse kunst: 480<br />
beeldhouwkunst: 330<br />
prenten en tekeningen: 280<br />
kunstnijverheid: 340<br />
niet-westerse kunst: 125<br />
33 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
NIEUWS VAN DE VERENIGING<br />
Op 12 oktober a.s. wordt de <strong>Algemene</strong> <strong>Ledenvergadering</strong> in Amsterdam gehouden,<br />
zoals u op de achterpagina van dit Bulletin kunt lezen. Op dezelfde dag<br />
is er een exclusieve ledenontvangst georganiseerd in het Amsterdams Historisch<br />
Museum, waar de tentoonstelling Kopstukken. Amsterdammers geportretteerd 1600-1800 de dag<br />
daarvoor voor publiek is geopend. Hoewel de <strong>Algemene</strong> <strong>Ledenvergadering</strong> en de ledenontvangst<br />
weer op dezelfde dag zijn georganiseerd, hebben wij dit jaar in verband met de beperkte ruimte<br />
voor een nieuwe formule gekozen. De leden die er geen prijs op stellen de ledenvergadering<br />
bij te wonen, krijgen nu de gelegenheid zich uitsluitend op te geven voor de inleiding op en de<br />
bezichtiging van de tentoonstelling. Zo kunt u kiezen voor èn de ALV èn de ledenontvangst<br />
ofwel voor één van beide.<br />
De inleiding op de tentoonstelling zal dit keer worden verzorgd door ons bekende oud-bestuurslid<br />
prof. dr H.W. van Os. Wij zijn hem en het Museum hiervoor zeer dankbaar.<br />
Ik raad u aan u tijdig voor de lezing en de bezichtiging op te geven. We verwachten wel dat u<br />
dan ook komt en dat er niet – zoals bij de voorjaarsbijeenkomst in het Van Gogh Museum helaas<br />
gebeurde – onnodig schaarse plaatsen onbezet blijven.<br />
Tijdens de <strong>Algemene</strong> <strong>Ledenvergadering</strong> zal ondermeer het jaarverslag over 2001 aan de orde<br />
komen. Wij kunnen terugkijken op een goed jaar met een sterke ledenaanwas, met name dankzij<br />
een ledenactie in samenwerking met Van Lanschot Bankiers. Verheugend was ook dat – in<br />
aanvulling op de jaarlijkse bijdrage van het Prins Bernhard Cultuurfonds, waarop in dit nummer<br />
een toelichting wordt gegeven – de inkomsten uit eigen fondsenwerving toenamen, waartoe<br />
zowel de contributies als giften, erfstellingen en legaten van particulieren, waaronder enkele<br />
Rembrandtfondsen op Naam, bijdroegen. De steunverlening ten behoeve van kunstaankopen<br />
door musea nam toe tot 1,2 miljoen euro. Hierin hebben 17 grote en kleinere musea gedeeld.<br />
Wij hopen dat deze positieve trend in de fondsenwerving de komende periode kan worden<br />
voortgezet. Hieraan wordt hard gewerkt, waarbij de nieuwe brochure Geven om <strong>Kunst</strong>: de <strong>Kunst</strong><br />
van het Geven een belangrijk instrument is. Hierin is interessante informatie opgenomen over<br />
de verschillende – fiscaal gunstige – vormen van schenken, zoals een bijdrage aan een Themafonds<br />
of het oprichten van een Rembrandtfonds op Naam, een persoonlijke manier om van uw<br />
betrokkenheid blijk te geven. Mocht u geïnteresseerd zijn of geïnteresseerden kennen, dan zenden<br />
wij de brochure graag toe.<br />
Het toenemen van de belangstelling onder de leden voor het<br />
werk van de Vereniging blijkt niet alleen uit de deelname aan<br />
de activiteiten, maar ook uit de reactie op de enquête naar de<br />
voorkeur voor de verschillende verzamelgebieden. Ongeveer<br />
10% van de leden heeft hier tot nu toe op gereageerd. Uit de<br />
tussenbalans (zie kader) blijkt dat de voorkeuren redelijk over<br />
de verschillende gebieden verdeeld zijn. Opvallend is dat de<br />
belangstelling voor de 20ste-eeuwse schilderkunst/eigentijdse<br />
kunst het hoogste scoort. Toen de Vereniging in 1883 werd opgericht<br />
ging het er vooral om de 17de-eeuwse meesterwerken<br />
voor ons land te bewaren. In de loop der tijd heeft een verruiming<br />
plaatsgevonden naar steunverlening aan de wenselijke<br />
verbreding en verdieping van het Nederlandse openbare kunstbezit<br />
in meer algemene zin. Het is daarom verheugend te constateren<br />
dat de leden een overeenkomstige brede belangstelling<br />
vertegenwoordigen en we zullen hiermee in ons activiteitenprogramma<br />
rekening houden.<br />
B. F. van Ittersum, directeur
ALGEMEEN<br />
De Vereniging Rembrandt werd<br />
onder de naam Vereeniging<br />
Rembrandt tot behoud in Nederland<br />
van kunstschatten op-<br />
gericht op 24 september 1883.<br />
Het doel van de vereniging is het behouden en<br />
uitbreiden van kunstschatten voor Nederland, en<br />
het verrijken van het openbare bezit aan kunstschatten<br />
in Nederland.<br />
De vereniging is ingeschreven bij de Kamer van<br />
Koophandel te Amsterdam, no. V40531186.<br />
LIDMAATSCHAP<br />
Ingevolge besluit van de <strong>Algemene</strong> <strong>Ledenvergadering</strong><br />
2000 zijn de contributies met ingang van <strong>2002</strong><br />
als volgt vastgesteld:<br />
Op welke wijze levert uw schenking meer op?<br />
■ Een gift is een schenking uit vrijgevigheid zonder<br />
dat daar op geld waardeerbare aanspraken tegenover<br />
staan. De Vereniging Rembrandt is gebaat<br />
bij elke gift. De gift kan in geld of natura (w.o.<br />
kunstvoorwerpen) geschieden en als eenmalige<br />
of periodieke schenking gedaan worden. Fiscaal<br />
is het het aantrekkelijkst voor u om de schenking<br />
in vijf of meer vaste termijnen te voldoen. Voor<br />
een dergelijke gift is, evenals bij erfstellingen of<br />
legaten, het inschakelen van een notaris nodig.<br />
De Vereniging Rembrandt is bereid de notariële<br />
kosten voor haar rekening te nemen bij periodieke<br />
giften vanaf € 200 per termijn.<br />
■ Door erfstelling of legaat kunt u uw vermogen,<br />
een bedrag en/of kunstvoorwerpen nalaten aan<br />
de Vereniging Rembrandt. De bestemming van de<br />
kunstvoorwerpen kan worden bepaald in overleg<br />
met de Vereniging Rembrandt. Hiervoor geldt<br />
onder bepaalde voorwaarden de genoemde vrijstelling<br />
van successierechten.<br />
■ gewoon lidmaatschap:<br />
tenminste 50 euro per jaar<br />
■ echtpaar/partners lidmaatschap (twee personen):<br />
tenminste 75 euro per jaar<br />
■ jongerenlidmaatschap (t/m 25 jaar):<br />
tenminste 20 euro per jaar<br />
■ lidmaatschap voor het leven:<br />
tenminste 1000 euro (eenmalig)<br />
■ bedrijfslidmaatschap:<br />
tenminste 2500 euro per jaar<br />
De leden hebben op vertoon van hun lidmaatschapskaart<br />
gratis toegang tot de permanente<br />
collecties van de ruim honderd musea waaraan de<br />
Vereniging Rembrandt steun heeft verleend, alsmede<br />
tot de ledenvergaderingen en de bijzondere<br />
ledenbijeenkomsten. Voorts ontvangen de leden<br />
het Bulletin met actuele informatie en beschou-<br />
■ U kunt door tussenkomst van de Vereniging<br />
Rembrandt een aanzienlijk bedrag aan successierechten<br />
besparen bij een zogeheten schenking of<br />
legaat aan derden vrij van rechten en kosten. Wij<br />
geven u hierover graag een nadere toelichting.<br />
■ Ten slotte noemen wij de bijzondere mogelijkheid<br />
dat erfgenamen het successierecht gedeeltelijk<br />
voldoen door overdracht van kunstvoorwerpen<br />
aan de Staat. U kunt ons hierover raadplegen.<br />
Waaraan draagt u bij?<br />
U draagt bij aan de realisatie van de algemene<br />
doelstelling van de Vereniging Rembrandt:<br />
verrijking van ons openbaar kunstbezit in algemene<br />
zin, of aan de verwerving van kunstwerken op<br />
een bepaald verzamelgebied. Nieuwe mogelijkheden<br />
zijn: een Rembrandtfonds op Naam of een<br />
Themafonds.<br />
Wat is een Rembrandtfonds op Naam?<br />
Een persoonlijke manier van schenken of nalaten.<br />
wingen door experts en fraaie afbeeldingen van<br />
de kunstwerken die met steun van de Vereniging<br />
Rembrandt zijn verworven (echtpaar/partnersleden<br />
ontvangen één Bulletin).<br />
Voor nadere informatie kunt u contact opnemen<br />
met het bureau van de Vereniging Rembrandt.<br />
GEVEN OM KUNST? DE KUNST VAN HET GEVEN!<br />
De Vereniging Rembrandt steunt kunstaankopen van musea ten behoeve van ons<br />
openbaar kunstbezit. Van overheidswege wordt dit particulier initiatief fiscaal<br />
ondersteund. Voor giften van particulieren gelden onder bepaalde voorwaarden<br />
aftrekmogelijkheden voor de inkomsten- en successiebelasting. De Vereniging<br />
Rembrandt is geheel vrijgesteld van schenkings- en successierechten. Zo kan zij<br />
optimaal profiteren van uw gift tijdens uw leven of bij erfstelling.<br />
34 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
Het is een apart fonds, waarvan de oprichter in<br />
samenspraak met de Vereniging Rembrandt de<br />
naam bepaalt (bijvoorbeeld de naam van de<br />
stichter[s]), de doelstelling en de wijze van besteding.<br />
Voor een Rembrandtfonds op Naam geldt<br />
een minimum bedrag van € 75.000.<br />
Wat is een Themafonds?<br />
Deze fondsen worden in het leven geroepen voor<br />
degenen, die geïnteresseerd zijn in een bepaald<br />
verzamelgebied. U kunt bijdragen aan een afzonderlijk<br />
Themafonds, bedoeld om bepaalde onderdelen<br />
van de openbare collecties te steunen, bijvoorbeeld<br />
17de-eeuwse schilderkunst, religieuze<br />
kunst, prenten en tekeningen, beeldhouwkunst,<br />
kunstnijverheid of moderne kunst. Op deze wijze<br />
kunt u daadwerkelijk bijdragen aan kunstaankopen<br />
in bepaalde richtingen. In een Themafonds kunt<br />
u participeren vanaf € 5.000.<br />
Nadere informatie<br />
Wij geven u graag nadere informatie over de<br />
vermelde mogelijkheden. Hiervoor is een speciale<br />
brochure Geven om kunst? De kunst van het<br />
Geven samengesteld, die wij u desgevraagd<br />
toezenden. Wij nodigen u uit om hierover<br />
contact op te nemen met het Bureau (Mr Eva<br />
M. van der Dussen, telefoon 070-427 17 20,<br />
e-mail: bureau@verenigingrembrandt.nl).
De leden van de Vereniging Rembrandt hebben op vertoon van het bewijs van lidmaatschap vrije toegang tot de musea, die sinds de<br />
oprichting van de vereniging in 1883 zijn gesteund bij de aankoop van kunstwerken. Dit zijn:<br />
ALKMAAR • Stedelijk Museum<br />
• Museum Meermanno<br />
AMERONGEN • Kasteel Amerongen<br />
• Museum Mesdag<br />
AMERSFOORT • Museum Flehite<br />
GRONINGEN • Groninger Museum<br />
AMSTERDAM • Allard Pierson Museum<br />
HAARLEM • Frans Halsmuseum<br />
• Amsterdams Historisch Museum<br />
• Teylers Museum<br />
• Bijbels Museum<br />
HATTEM • Voerman Museum<br />
• Joods Historisch Museum<br />
’S-HEERENBERG • Kasteel Huis Bergh<br />
• Museum Amstelkring<br />
HELMOND • Gemeentemuseum Helmond<br />
• Museum het Rembrandthuis ’S-HERTOGENBOSCH • Museum het Kruithuis<br />
• Museum Willet-Holthuysen<br />
• Noordbrabants Museum<br />
• Nederlands Scheepvaartmuseum HEUSDEN A/D MAAS • Het Gouverneurshuis<br />
• Pijpenkabinet & Smokania<br />
HILVERSUM • Goois Museum<br />
• Rijksmuseum<br />
HOORN • Westfries Museum<br />
• Stedelijk Museum<br />
KATWIJK • Katwijks Museum<br />
• Stedelijk Museum Bureau<br />
LAREN • Singer Museum<br />
Amsterdam<br />
LEEK • Nationaal Rijtuigenmuseum<br />
• Tropenmuseum<br />
LEENS • Borg Verhildersum<br />
• Van Gogh Museum<br />
LEERDAM • Nationaal Glasmuseum<br />
APELDOORN • Paleis Het Loo-Nationaal Museum LEEUWARDEN • Fries Museum<br />
APPINGEDAM • Museum Stad Appingedam<br />
• Museum Het Princessehof/<br />
ARNHEM • Gemeentemusea<br />
Nederlands keramiekmuseum<br />
ASSEN • Drents Museum<br />
LEIDEN • Museum Boerhaave<br />
ASTEN • Beiaard- en Natuurmuseum Asten<br />
• Prentenkabinet der Rijks-<br />
BERG EN DAL • Afrika Museum<br />
universiteit<br />
BERGEN OP ZOOM • Het Markiezenhof<br />
• Rijksmuseum Het Koninklijk<br />
BEVERWIJK • Museum Kennemerland<br />
Penningkabinet<br />
BREDA • Breda’s Museum<br />
• Rijksmuseum van Oudheden<br />
BRIELLE • Historisch Museum Den Briel<br />
• Rijksmuseum voor Volkenkunde<br />
DELFT • Museum Lambert van Meerten<br />
• Stedelijk Museum De Lakenhal<br />
• Stedelijk Museum Het Prinsenhof<br />
LIMMEN • Hortus Bulborum (bereikbaar via<br />
• Volkenkundig Museum Nusantara<br />
Gemeentehuis)<br />
DEVENTER • Gemeentemusea<br />
LOOSDRECHT • Kasteel-Museum Sypestyn<br />
DORDRECHT • Dordrechts Museum<br />
MAARSSEN • Slot Zuylen<br />
• Museum Mr. Simon van Gijn<br />
MAASTRICHT • Bonnefantenmuseum<br />
EINDHOVEN • Museum Kempenland<br />
MARKEN • Marker Museum<br />
• Stedelijk Van Abbemuseum<br />
MIDDELBURG • Zeeuws Museum<br />
ENKHUIZEN • Stg Rijksmuseum Zuiderzeemuseum<br />
NIJMEGEN • Museum Het Valkhof<br />
ENSCHEDE • Rijksmuseum Twenthe<br />
OTTERLO • Kröller-Müller Museum<br />
GORINCHEM • Gorcums Museum<br />
• Nederlands Tegelmuseum<br />
GOUDA • Stedelijke Musea<br />
PURMEREND • Purmerends Museum<br />
’S-GRAVENHAGE • Gemeentemuseum Den Haag<br />
RIDDERKERK • Huys ten Donck (alleen de tuinen)<br />
• Haags Historisch Museum<br />
ROERMOND • Stedelijk Museum Roermond<br />
• Koninklijk Kabinet van<br />
ROTTERDAM • Atlas van Stolk/Het Schielandhuis<br />
Schilderijen Mauritshuis<br />
(Historisch Museum Rotterdam)<br />
• Museum Het Paleis<br />
• Maritiem Museum Rotterdam<br />
35 VERENIGING REMBRANDT ZOMER <strong>2002</strong><br />
• Museum Boijmans Van Beuningen<br />
• Wereldmuseum Rotterdam/<br />
Museum voor Volkenkunde<br />
• NAi Nederlands Architectuurinstituut<br />
ROZENDAAL • Kasteel Rosendael<br />
DE RIJP • Rijper Museum In ‘t Houten Huis<br />
RIJSWIJK (ZH) • Museum Het Tollenshuis<br />
SCHIEDAM • Stedelijk Museum<br />
SCHOONHOVEN • Goud-, Zilver-, en Klokkenmuseum<br />
SLUIS • Oudheidkundige Verzameling<br />
Belfort Sluis<br />
SNEEK • Fries Scheepvaart Museum<br />
TIEL • Streekmuseum De Groote<br />
Sociëteit<br />
TILBURG • De Pont, Stichting voor<br />
hedendaagse kunst<br />
UDEN • Museum voor Religieuze <strong>Kunst</strong><br />
UITHUIZEN • Menkemaborg<br />
UTRECHT • Centraal Museum<br />
• Nationaal Museum van<br />
Speelklok tot Pierement<br />
• Museum Catharijneconvent<br />
VAASSEN • Kasteel de Cannenburch<br />
VELSEN-ZUID • Museum Beeckestijn<br />
VLISSINGEN • Stedelijk Museum<br />
VOORBURG • Museum Swaensteyn<br />
WEESP • Gemeentemuseum<br />
WIJHE • Kasteel het Nijenhuis<br />
WOERDEN • Stadsmuseum Woerden.<br />
ZAANDAM • Museum van het Nederlandse<br />
Uurwerk<br />
ZALTBOMMEL • Maarten van Rossummuseum<br />
ZIERIKZEE • Maritiem Museum Zierikzee<br />
• Stadhuismuseum<br />
ZUTPHEN • Museum Henriëtte Polak in<br />
De Wildeman<br />
• Stedelijk Museum<br />
ZWOLLE • Stedelijk Museum<br />
Samenstelling: Teio Meedendorp, Amsterdam. Vormgeving: van Rosmalen & Schenk, Amsterdam. Lithografie: Scan Profile, Oisterwijk. Druk: Waanders Drukkers, Zwolle.<br />
COLOFON
ZATERDAG 12 OKTOBER <strong>2002</strong> – AMSTERDAM<br />
ALGEMENE LEDENVERGADERING<br />
Op zaterdag 12 oktober <strong>2002</strong> wordt van 15.15 tot 16.15 uur de <strong>Algemene</strong> <strong>Ledenvergadering</strong><br />
van de Vereniging Rembrandt gehouden. Deze bijeenkomst vindt dit jaar plaats in de Lutherse<br />
Kerk (de aula van de Universiteit van Amsterdam), Singel 411, Amsterdam. Nadere inhoudelijke<br />
informatie over de vergadering vindt u op het los bijgevoegde formulier.<br />
Exclusieve bezichtiging tentoonstelling<br />
Kopstukken<br />
1700-1765)<br />
(ca Fournier<br />
AMSTERDAMMERS GEPORTRETTEERD 1600-1800 Jean<br />
Ter gelegenheid van de <strong>Algemene</strong> <strong>Ledenvergadering</strong> wordt aan de leden van de Vereniging<br />
Rembrandt op vertoon van hun lidmaatschapskaart vanaf 17.30 de exclusieve gelegenheid<br />
geboden de tentoonstelling Kopstukken. Amsterdammers geportretteerd 1600-1800 in het<br />
Amsterdams Historisch Museum te bezichtigen. Hieraan voorafgaand zal Prof. Dr H.W. van Os<br />
een inleiding houden op de tentoonstelling. Deze inleiding vindt plaats in de Lutherse Kerk<br />
om 17.00. De heer Van Os zal aansluitend een tweede inleiding houden om 17.45, eveneens<br />
in de Lutherse Kerk.<br />
Vanwege de verwachte grote opkomst en de beperkte capaciteit van de Lutherse Kerk,<br />
kunt u zich ook alleen voor de bezichtiging van de tentoonstelling en de lezing van Prof. Dr<br />
H.W. van Os inschrijven.<br />
PROGRAMMA<br />
15.15-16.15 uur <strong>Algemene</strong> <strong>Ledenvergadering</strong><br />
Vanaf 15.00 zijn de deuren van de Lutherse Kerk open.<br />
17.00 -17.30 uur Inleiding op de tentoonstelling Kopstukken door Prof. Dr H.W. van Os<br />
–1ste mogelijkheid– in de Lutherse Kerk<br />
Aansluitend op de lezing, besloten bezichtiging van de tentoonstelling<br />
in het Amsterdams Historisch Museum<br />
of<br />
17.45 -18.15 uur Inleiding op de tentoonstelling Kopstukken door Prof. Dr H.W. van Os<br />
–2de mogelijkheid– in de Lutherse Kerk<br />
19.30 uur Einde bijeenkomst<br />
Aansluitend op de lezing, besloten bezichtiging van de tentoonstelling<br />
in het Amsterdams Historisch Museum<br />
Vergeet niet uw lidmaatschapskaart mee te nemen<br />
In verband met de organisatie en de verwachte<br />
grote opkomst, wordt u vriendelijk<br />
verzocht zich voor 1 oktober a.s. bij voorkeur<br />
schriftelijk, per e-mail of fax, dan wel telefonisch<br />
aan te melden bij het bureau (zie onderstaande<br />
gegevens), ook indien u slechts<br />
een gedeelte van het programma wilt bijwonen.<br />
U kunt gebruik maken van de antwoordkaart<br />
die op het los bijgevoegde formulier<br />
in dit Bulletin is opgenomen.<br />
Gelieve bij alle aanmeldingen aan te geven<br />
naar welk tijdstip van de inleiding uw voorkeur<br />
uitgaat (17.00 of 17.45 uur) en of u ook<br />
de vergadering zelf wilt bijwonen.<br />
VERVOER<br />
De Lutherse Kerk (de aula van de Universiteit<br />
van Amsterdam, ingang Singel 411) en het<br />
Amsterdams Historisch Museum (ingangen<br />
Nieuwezijds Voorburgwal 357 en Kalverstraat<br />
92) liggen niet ver van elkaar. Parkeermogelijkheden<br />
zijn evenwel beperkt (parkeergarage<br />
Nieuwezijdskolk). Openbaar vervoer,<br />
vanaf het Centraal Station: tram 1, 2 en 5<br />
(halte Spui).<br />
AANMELDEN<br />
Vereniging Rembrandt<br />
Lange Voorhout 15, 2514 EA Den Haag<br />
Telefoon: 070-427 17 20 Fax: 070-427 1940<br />
E-mail: bureau@verenigingrembrandt.nl<br />
Margaretha van de Poll (1726-1798), echtgenote van Cornelis Munter.
BULLETIN VAN DE VERENIGING REMBRANDT JAARGANG 12 NO 2 ZOMER <strong>2002</strong><br />
■ <strong>Aankondiging</strong> <strong>Algemene</strong><br />
<strong>Ledenvergadering</strong><br />
■ <strong>Kunst</strong> <strong>verzamelen</strong>: Mariabeelden<br />
in Vlijmen<br />
■ Het Prins Bernhard Cultuurfonds<br />
en de Vereniging Rembrandt<br />
■ Professor Henk van Os vindt een<br />
middel tegen zelfverrijking<br />
■ Nelleke Noordervliet over binnenen<br />
buitenlandse ‘hangplekken’