Stand van de natuur in Amersfoort
Stand van de natuur in Amersfoort
Stand van de natuur in Amersfoort
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Stad<br />
Stad<br />
met<br />
met<br />
een<br />
een<br />
hart<br />
hart<br />
<strong>Stand</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong><br />
Biodiversiteit <strong>in</strong> beeld<br />
Aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> bijna 100 bescherm<strong>de</strong>, bedreig<strong>de</strong> en bijzon<strong>de</strong>re planten en dieren<br />
een blik op <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>.
<strong>Stand</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong><br />
<strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong><br />
Biodiversiteit <strong>in</strong> beeld<br />
1
2<br />
Colofon<br />
Teksten Bureau Waar<strong>de</strong>nburg en Renée <strong>van</strong> Assema (stadsecoloog)<br />
Samenstell<strong>in</strong>g en redactie Renée <strong>van</strong> Assema, Erik <strong>van</strong> Beers, Janou <strong>van</strong> Rheenen, T<strong>in</strong>eke <strong>van</strong> Schijn<strong>de</strong>l, Annemieke <strong>van</strong> Wijk-<br />
Perk (Gemeente <strong>Amersfoort</strong>) en Floris Brekelmans (Bureau Waar<strong>de</strong>nburg)<br />
fotografie H. Baas, Saxifraga (p. 51), Erik <strong>van</strong> Beers (p. 9, 13, 14, 55, 110), Ernst Beitler (p. 113), Henk Bosma, Vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rsticht<strong>in</strong>g<br />
(p. 43, 48, 49), Jaap Bouwman, Vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rsticht<strong>in</strong>g (p. 46), Floris Brekelmans (p. 23, 41, 42, 44, 45, 47,<br />
52, 53, 54, 56, 64, 96, 99, 100, 101, 103, 105, 106, 107, 108, 109, 111, 112, 114, 115, 116, 117, 118, 120 ), Melis Burger (p. 102),<br />
Paul Busselen (p. 118, 119, 128), Paul Camps (p. 5), Edward Dijkema (p. 31), Johan Evers (p. 4, 6, 9, 10, 11, 12,<br />
15, 120, 123), Henk Groenewoud (p. 8, 20, 84, 95, 98), Paul <strong>van</strong> Hoof (p. 22, 25, 26, 27, 28, 33, 34, 35, 36, 38,<br />
39, 59, 62, 65, 66), Riekje Hoffman (p. 129), Sonja Kamer (p. 8, 127), Willem <strong>van</strong> Kruijsbergen, Saxifraga<br />
(p. 97), Marjo <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Lelie (p. 73, 126), Ruud <strong>de</strong> Man (p. 6, 50, 57, 61), Jeanette <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Meij (p. 3),<br />
Kees Quaadgras (p. 30), Leen<strong>de</strong>rt Smit (p. 40), Angela <strong>de</strong> Wild (p. 58, 60), Walter <strong>van</strong> Soesterbergen<br />
(p. 21, 24, 37, 67, 68, 69, 70, 72, 78, 80, 81, 88, 90, 91), Mark Zekhuis, Saxifraga (p. 32, 75, 93), Hans <strong>van</strong> Zummeren<br />
(cover, p. 71, 74, 76, 77, 79, 82, 83, 85, 86, 87, 89, 92, 94, 104)<br />
Invoer waarnem<strong>in</strong>gen Maurice Backerra, Erik <strong>van</strong> Beers, Paul Boonstra, Joost Buiks, Ellen <strong>van</strong> Leeuwen, T<strong>in</strong>eke <strong>van</strong> Schijn<strong>de</strong>l,<br />
Erik Steenbergen, Beb Sur<strong>in</strong>ga, Koen <strong>van</strong> Veen<br />
Kaartmateriaal Erik <strong>van</strong> Beers, Maarten Jap<strong>in</strong>k (Bureau Waar<strong>de</strong>nburg)<br />
Vormgev<strong>in</strong>g Sonja Kamer (DsignKamer)<br />
Druk Grafifors<br />
Uitgave Gemeente <strong>Amersfoort</strong>, oktober 2011
VoorwoorD<br />
Elke werkdag fiets ik met veel plezier door Park Schothorst. Dit prachtige gebied is voor vele stadsgenoten hét voorbeeld <strong>van</strong><br />
<strong>Amersfoort</strong> Groene Stad. Gelukkig telt <strong>Amersfoort</strong> meer <strong>van</strong> dit soort plekken. Niet altijd zo groot, maar m<strong>in</strong>stens zo waar<strong>de</strong>vol.<br />
De <strong>natuur</strong> is belangrijk voor ons welbev<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Hoe diverser <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>, hoe beter dit voor ons en onze omgev<strong>in</strong>g is. De <strong>natuur</strong><br />
levert en biedt ons ook veel producten en diensten. U kunt hierbij <strong>de</strong>nken aan zuurstof, voedsel en water, maar ook recreatiemogelijkhe<strong>de</strong>n.<br />
Wij proberen <strong>de</strong> diensten die <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> ons biedt steeds beter te benutten en op waar<strong>de</strong> te schatten, door ze<br />
bijvoorbeeld ook economisch te waar<strong>de</strong>ren. Door die waar<strong>de</strong> ook <strong>in</strong> geld uit te drukken, wordt extra dui<strong>de</strong>lijk hoe kostbaar <strong>de</strong><br />
<strong>natuur</strong> is.<br />
Een grote diversiteit <strong>in</strong> plant- en diersoorten maakt <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> ook m<strong>in</strong><strong>de</strong>r kwetsbaar. We hebben als gemeente hier specifiek<br />
beleid op ontwikkeld en verankerd <strong>in</strong> onze visie op <strong>de</strong> groenstructuur en <strong>in</strong> het biodiversiteitsactieplan. Dit houdt <strong>in</strong> dat er bij<br />
plannen voor nieuwe ontwikkel<strong>in</strong>gen, eisen gesteld wor<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> plek die <strong>natuur</strong> daarb<strong>in</strong>nen <strong>in</strong>neemt. Ook bij het on<strong>de</strong>rhoud<br />
en beheer gel<strong>de</strong>n richtlijnen voor het behoud en bevor<strong>de</strong>ren <strong>van</strong> biodiversiteit.<br />
We zou<strong>de</strong>n als gemeente echter nooit zo ver zijn gekomen als we nu zijn, zon<strong>de</strong>r <strong>in</strong>itiatieven <strong>van</strong> bewonersgroepen en <strong>de</strong> <strong>in</strong>zet<br />
<strong>van</strong> vrijwilligers. Daar zijn we trots op, want daaruit blijkt dat <strong>in</strong>woners zich verantwoor<strong>de</strong>lijk voelen voor hun eigen groene stad.<br />
Door <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>zet en samenwerk<strong>in</strong>g tussen <strong>de</strong> gemeente en <strong>in</strong>woners, <strong>de</strong>nk ik dat <strong>de</strong> toekomst <strong>van</strong> een rijke, biodiverse <strong>natuur</strong> <strong>in</strong><br />
<strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong> goe<strong>de</strong> han<strong>de</strong>n is.<br />
Dit boekje geeft <strong>de</strong> biodiversiteit <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> een gezicht. Maak kennis met bijna 100 bescherm<strong>de</strong>,<br />
bedreig<strong>de</strong> en karakteristieke soorten. Hard voor ons aan het werk, maar niet altijd zichtbaar. Lees wat <strong>de</strong><br />
gebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> en om <strong>Amersfoort</strong> voor rol spelen bij het behoud <strong>van</strong> <strong>de</strong> soortenrijkdom, naast <strong>de</strong> belangrijke<br />
functie die <strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n hebben voor ons om <strong>in</strong> te wan<strong>de</strong>len, fietsen, picknicken en te ontspannen. Ook kijken<br />
we vooruit naar <strong>de</strong> toekomst en <strong>de</strong>nken we na over wat wij als gemeente, maar ook u als <strong>in</strong>woner kunt<br />
doen om onze leefomgev<strong>in</strong>g te behou<strong>de</strong>n en te versterken. Laten we samen <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs er on<strong>de</strong>r zetten<br />
om <strong>Amersfoort</strong> een plek te laten zijn en blijven, waar planten, dieren en mensen naast en met elkaar leven!<br />
Sebastiaan <strong>van</strong> ’t Erve<br />
Wethou<strong>de</strong>r Duurzaamheid<br />
3
4<br />
InhoUD<br />
Inleid<strong>in</strong>g 5<br />
<strong>Amersfoort</strong> Groene Stad 6<br />
De landschappen <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> 9<br />
Soorten, biodiversiteit en ecosysteemdiensten 17<br />
Soorten <strong>in</strong> beeld 18<br />
Zoogdieren 20<br />
Insecten 41<br />
Slakken 52<br />
Amfibieën 53<br />
Reptielen 58<br />
Vissen 62<br />
Broedvogels 67<br />
Planten en varens 96<br />
Exoten op bezoek 118<br />
Klimaatveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g; overal verhuiz<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>natuur</strong> 119<br />
Gaat het nu goed? 121<br />
hoe ver<strong>de</strong>r 125<br />
wat kunt u doen voor het behoud <strong>van</strong><br />
biodiversiteit <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong>? 126<br />
Met dank aan... 129
wAAroM EEn ‘STAnD VAn DE nATUUr’ opMAKEn?<br />
On<strong>de</strong>r het motto ‘met alleen stenen bouw je geen stad’ is <strong>de</strong>cennialang <strong>de</strong> groei <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad samengegaan<br />
met aandacht voor <strong>natuur</strong>ontwikkel<strong>in</strong>g en behoud. Daarmee is <strong>Amersfoort</strong> een groene<br />
stad gewor<strong>de</strong>n waar het goed wonen en recreëren is en waar bedrijven zich graag vestigen.<br />
Natuur en biodiversiteit hebben een economische, landschappelijke en ruimtelijke waar<strong>de</strong> voor <strong>de</strong><br />
stad en het landschap. Daarnaast hebben we aandacht voor <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> op zich. Om<br />
al <strong>de</strong>ze waar<strong>de</strong>s mee te laten spelen <strong>in</strong> verschillen<strong>de</strong> besliss<strong>in</strong>gen is <strong>in</strong>formatie over <strong>de</strong> aanwezige<br />
soorten essentieel. En kennis <strong>van</strong> wat er ooit was kan helpen om weer soorten en waar<strong>de</strong>n terug<br />
te krijgen.<br />
Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> stadsuitbreid<strong>in</strong>g e<strong>in</strong>d vorige eeuw is er veel on<strong>de</strong>rzoek uitgevoerd en ou<strong>de</strong> gegevens<br />
verzameld. Met <strong>de</strong> komst <strong>van</strong> <strong>de</strong> flora- en faunawet <strong>in</strong> 2002 zijn <strong>de</strong> <strong>in</strong>ventarisaties meer structureel<br />
gewor<strong>de</strong>n. Ook <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n om gegevens geautomatiseerd op te slaan hebben het verzamelen<br />
gestimuleerd. Inmid<strong>de</strong>ls is er nu een <strong>natuur</strong>database met ruim 85.000 gegevens. Van 1900<br />
soorten is <strong>in</strong>formatie opgeslagen en zowel het aantal soorten als <strong>de</strong> hoeveelheid gegevens groeit<br />
nog ie<strong>de</strong>re dag. Veel <strong>Amersfoort</strong>se vrijwilligers werken daar aan mee. Op dit moment zijn er ruim<br />
150 mensen die gegevens aan ons doorgeven. Variërend <strong>van</strong> het doorgeven <strong>van</strong> <strong>de</strong> waarnem<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />
één egel <strong>in</strong> <strong>de</strong> achtertu<strong>in</strong> tot wekelijks alle waargenomen vogels mel<strong>de</strong>n.<br />
Met al <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>formatie is het mogelijk een ‘stand <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>’ te maken <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> dit boekje.<br />
Een momentopname op basis <strong>van</strong> wat we nu weten. Deze <strong>in</strong>formatie helpt ons om nieuwe aandachtspunten<br />
te formuleren voor het beleid <strong>van</strong> <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> jaren en het Biodiversiteitsactieplan.<br />
Dit is ongetwijfeld ook een momentopname die stimuleert om nog meer <strong>in</strong>formatie te verzamelen.<br />
Want nog niet ie<strong>de</strong>re vierkante centimeter <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> is on<strong>de</strong>rzocht en <strong>de</strong> soorten blijven zich<br />
verplaatsen.<br />
Na een beschrijv<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> grote groengebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> zoemen we <strong>in</strong> dit boekje <strong>in</strong> op een<br />
groot aantal soorten. Vervolgens wordt <strong>de</strong> balans opgemaakt en blikken we vooruit naar <strong>de</strong> toekomst.<br />
5
6<br />
AMErSfoorT GroEnE STAD<br />
<strong>Amersfoort</strong> heeft veel groene gebie<strong>de</strong>n. Bermen, watergangen<br />
en bomenrijen verb<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze gebie<strong>de</strong>n met elkaar. Bij<br />
elkaar vormt het een groen netwerk <strong>in</strong> en om <strong>de</strong> stad. Door <strong>de</strong><br />
landschappelijke on<strong>de</strong>rgrond zijn <strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n soms heel verschillend.<br />
<strong>Amersfoort</strong> ligt dan ook op een bijzon<strong>de</strong>re plek. Vier<br />
verschillen<strong>de</strong> landschappen komen hier samen: <strong>de</strong> Utrechtse<br />
Heuvelrug, <strong>de</strong> Gel<strong>de</strong>rse Vallei en het Eemland. En <strong>in</strong> het hart<br />
een heel an<strong>de</strong>r landschap; <strong>de</strong> stad.<br />
Deze variatie <strong>in</strong> landschappen zorgt voor een groot aantal<br />
verschillen<strong>de</strong> bewoners. In <strong>de</strong> pol<strong>de</strong>rs komen we an<strong>de</strong>re soor-<br />
ten planten en dieren tegen dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> bossen <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong><br />
–Zuid. Bij elkaar levert het een enorme rijkdom aan soorten<br />
op. Deze <strong>natuur</strong>lijke verschei<strong>de</strong>nheid noemen we ook wel biodiversiteit.<br />
Voor het behoud <strong>van</strong> soorten is het belangrijk om<br />
ons te richten op het behoud <strong>van</strong> hun leefgebied. Hoewel <strong>de</strong><br />
soorten centraal staan <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze ‘stand <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>’, is het belangrijk<br />
te weten <strong>in</strong> welk landschapstype (biotoop) <strong>de</strong> soorten<br />
voorkomen. In <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> een soort wan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g doorlopen<br />
we <strong>de</strong> groene gebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> landschappen. En<br />
beschrijven voor welke planten en dieren <strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> belang<br />
zijn.<br />
Birkhoven w<strong>in</strong>ter <strong>in</strong> <strong>de</strong> pol<strong>de</strong>r
21<br />
5<br />
20<br />
1<br />
31<br />
18<br />
19<br />
6<br />
16<br />
28<br />
13<br />
9<br />
7<br />
30<br />
2<br />
3<br />
29<br />
4<br />
8<br />
11<br />
12<br />
27<br />
24<br />
23<br />
17<br />
15<br />
22<br />
14<br />
25<br />
26<br />
10<br />
1 Stichtse Roton<strong>de</strong><br />
2 Oud Leus<strong>de</strong>n<br />
3 Hazewater<br />
4 Ponlijn<br />
5 Birkhoven<br />
6 Kle<strong>in</strong> Zwitserland<br />
7 Landgoed Nimmerdor<br />
8 Park Ran<strong>de</strong>nbroek<br />
9 Stadspark Schothorst<br />
10 Landgoed Stoutenburg<br />
11 Heiligenbergerbeekdal<br />
12 Valleikanaal<br />
13 Moeras Hooglandsedijk<br />
14 Bloeidaal<br />
15 Schammer<br />
16 Maatweg<br />
17 Waterw<strong>in</strong>gebied<br />
18 Groengor<strong>de</strong>l Soesterkwartier<br />
19 Hoogland-west<br />
20 Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt<br />
21 De Slaag<br />
22 Vathorst<br />
23 Duisterwei<strong>de</strong><br />
24 Natuurboer<strong>de</strong>rij <strong>de</strong> Br<strong>in</strong>khorst<br />
25 Het Hammetje<br />
26 Hoevelakense bos<br />
27 Laak<br />
28 Nieuwland<br />
29 Kattenbroek<br />
30 B<strong>in</strong>nenstad<br />
31 Coelhorst<br />
7
8<br />
hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong> <strong>van</strong> oud leus<strong>de</strong>n. Inzet: Stichtse roton<strong>de</strong><br />
Utrechtse heuvelrug<br />
hoog en droog<br />
Aan <strong>de</strong> zuidkant <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> liggen <strong>de</strong> bossen en hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Utrechtse Heuvelrug. Al fietsend is het <strong>natuur</strong>lijk<br />
reliëf hier goed te voelen. Een reliëf dat is ontstaan <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
voorlaatste ijstijd, zo’n 200.000 jaar gele<strong>de</strong>n. Grote gletsjers<br />
gle<strong>de</strong>n over ons land en drukten <strong>de</strong> grond omhoog. Het hoogste<br />
punt ontstond op <strong>de</strong> Leus<strong>de</strong>rhei (55 meter). Maar ook <strong>de</strong><br />
<strong>Amersfoort</strong>se Berg mag er zijn: maar liefst 42,5 meter boven<br />
NAP!<br />
De hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en <strong>van</strong> <strong>de</strong> Stichtse roton<strong>de</strong> zijn een bijzon<strong>de</strong>re<br />
entree aan <strong>de</strong> zuidkant <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad. Het is <strong>de</strong> enige plek <strong>in</strong><br />
<strong>Amersfoort</strong> waar <strong>de</strong> zandhagedis voorkomt. De voedselarme,<br />
zonnige bermen zijn bloemrijk en <strong>van</strong> belang voor veel vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />
en <strong>in</strong>secten. De heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r komt er voor en ook het hei<strong>de</strong>blauwtje<br />
is te verwachten. Ondanks dat het maar een kle<strong>in</strong><br />
hei<strong>de</strong>gebied is zit <strong>de</strong> roodborsttapuit er te z<strong>in</strong>gen.<br />
Het hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong> <strong>van</strong> oud leus<strong>de</strong>n heeft een wat an<strong>de</strong>r karakter<br />
doordat er meer stuifzand is. Ook is het m<strong>in</strong><strong>de</strong>r rustig door<br />
<strong>de</strong> vele recreëren<strong>de</strong> bezoekers. Vanuit <strong>de</strong> omliggen<strong>de</strong> vochtige<br />
hei<strong>de</strong> <strong>van</strong> het Hazewater is <strong>de</strong> levendbaren<strong>de</strong> hagedis en<br />
<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zonnedauw te verwachten. In <strong>de</strong> berm <strong>van</strong> <strong>de</strong> A28<br />
bij Nimmerdor is nog een mooi voorbeeld <strong>van</strong> vochtige hei<strong>de</strong><br />
en grasland te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Moeraswolfsklauw, kle<strong>in</strong>e zonnedauw<br />
en kon<strong>in</strong>gsvaren groeien hier on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> rook <strong>van</strong> <strong>de</strong> snelweg.<br />
In <strong>de</strong>ze bosrand, maar ook op an<strong>de</strong>re open plekken <strong>in</strong> het bos
en bij houtwallen komt <strong>de</strong> hazelworm voor. Belangrijk leefgebied<br />
voor <strong>de</strong> hazelworm <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> is <strong>de</strong> Ponlijn. Ooit<br />
ston<strong>de</strong>n Birkhoven en <strong>de</strong> bossen <strong>in</strong> Zuid-<strong>Amersfoort</strong> via <strong>de</strong>ze<br />
spoorlijn met elkaar <strong>in</strong> verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g en kwamen hazelwormen<br />
over het hele traject voor. In het meest zui<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong>el bij <strong>de</strong> A28<br />
komt hier <strong>de</strong> grote glimworm voor.<br />
De bosgebie<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> zuidkant <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad zijn divers. In<br />
Kle<strong>in</strong> Zwitserland v<strong>in</strong><strong>de</strong>n we eikenberkenbos. Soortenarm,<br />
maar wel typerend voor <strong>de</strong> arme zandgron<strong>de</strong>n. Diverse mierensoorten<br />
komen voor, waarbij <strong>de</strong> nestkoepels <strong>van</strong> <strong>de</strong> behaar<strong>de</strong>-<br />
en <strong>de</strong> kale ro<strong>de</strong> bosmier het meeste opvallen. Naast<br />
<strong>de</strong> blauwe bosbes staat er ook hengel.<br />
Bossen zoals nimmerdor en Birkhoven, die zijn ontstaan als<br />
landgoe<strong>de</strong>ren, hebben een an<strong>de</strong>re samenstell<strong>in</strong>g. Vooral <strong>de</strong><br />
dikke laanbomen <strong>in</strong> <strong>de</strong> bossen zijn <strong>in</strong>teressant voor vleermuizen,<br />
spechten en ook <strong>de</strong> boommarters rukken op. Roofvogels<br />
als <strong>de</strong> boomvalk, sperwer en havik maken er hun nest. In<br />
Birkhoven zijn ook raven gesignaleerd. De ou<strong>de</strong> bosbo<strong>de</strong>m is<br />
groeiplaats voor dalkruid, lelietje-<strong>de</strong>r-dalen en salomonszegel.<br />
In <strong>de</strong>ze bossen is <strong>van</strong> nature we<strong>in</strong>ig open water. De bosvijver,<br />
vennen en gegraven poelen zijn <strong>van</strong> belang voor <strong>in</strong>secten<br />
en amfibieën. libellen, <strong>de</strong> alpenwatersalaman<strong>de</strong>r, kamsalaman<strong>de</strong>r<br />
en r<strong>in</strong>gslang profiteren er<strong>van</strong>. Vanuit <strong>de</strong> bosgebie<strong>de</strong>n<br />
trekt <strong>de</strong> vos <strong>de</strong> stad <strong>in</strong>. En ook <strong>de</strong> das komt via <strong>de</strong> bossen richt<strong>in</strong>g<br />
<strong>Amersfoort</strong>. Open plekken en bosran<strong>de</strong>n zijn belangrijk<br />
voor vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs zoals <strong>de</strong> eikepage en <strong>de</strong> bru<strong>in</strong>e eikepage.<br />
nimmerdor Birkhoven<br />
9
10<br />
Gel<strong>de</strong>rse Vallei<br />
Verrassend kle<strong>in</strong>schalig<br />
Al wan<strong>de</strong>lend of fietsend <strong>in</strong> Hoogland-West of Stoutenburg is<br />
het kle<strong>in</strong>schalige landschap <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gel<strong>de</strong>rse Vallei te beleven.<br />
Heggen, houtwallen, kle<strong>in</strong>e boerenerven en akkers leveren<br />
een mooi beeld op. De Gel<strong>de</strong>rse vallei kent subtiele hoogteverschillen.<br />
Door opstuivend zand ontston<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het verle<strong>de</strong>n<br />
plaatselijk een soort du<strong>in</strong>en. Deze hoger gelegen <strong>de</strong>len noemen<br />
we <strong>de</strong> <strong>de</strong>kzandruggen. In <strong>de</strong> lager gelegen <strong>de</strong>len tussen<br />
<strong>de</strong> <strong>de</strong>kzandruggen stroom<strong>de</strong>n <strong>de</strong> beken, het was er nat en<br />
moerassig. Al het water <strong>in</strong> <strong>de</strong> vallei stroomt richt<strong>in</strong>g Amers-<br />
foort. Op een laag punt komt het bijeen en gaat daar ver<strong>de</strong>r<br />
als <strong>de</strong> Eem. Daar waar <strong>de</strong> Eem doorwaadbaar was, is <strong>Amersfoort</strong><br />
ontstaan.<br />
De landgoe<strong>de</strong>ren park ran<strong>de</strong>nbroek, landgoed Schothorst en<br />
landgoed Stoutenburg zijn door hun ligg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> Gel<strong>de</strong>rse<br />
vallei wat an<strong>de</strong>rs qua soortensamenstell<strong>in</strong>g dan Birkhoven en<br />
Nimmerdor. Graslan<strong>de</strong>n, akkers en houtwallen grenzen hier<br />
aan <strong>de</strong> bosran<strong>de</strong>n. De bossen zijn voedselrijker en vochtiger.<br />
landgoed Stoutenburg landgoed Schothorst
Bloeidaal<br />
11
12<br />
Stoutenburg<br />
En er zijn veel ou<strong>de</strong> bomen. De grootbloemmuur, salomonszegel,<br />
dubbelloof en bosanemoon groeien <strong>in</strong> <strong>de</strong> bosran<strong>de</strong>n. Voor<br />
het behoud <strong>van</strong> <strong>de</strong> rosse vleermuis <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> zijn <strong>de</strong> ou<strong>de</strong><br />
bomen <strong>van</strong> Park Ran<strong>de</strong>nbroek en Landgoed Schothorst <strong>van</strong><br />
groot belang. Ook <strong>de</strong> ruige dwergvleermuis en watervleermuis<br />
zijn bezoeker <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze bossen. Typisch voor Park Ran<strong>de</strong>nbroek<br />
is <strong>de</strong> kolonie blauwe reigers hoog <strong>in</strong> <strong>de</strong> bomen. In<br />
bei<strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n wonen <strong>de</strong> bosuil, groene specht, grote bonte<br />
specht en een groot aantal an<strong>de</strong>re vogelsoorten. De eekhoorn<br />
maakt er zijn nest en <strong>de</strong> wezel scharrelt er rond. Dankzij <strong>de</strong><br />
verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g met het buitengebied weet <strong>de</strong> haas zich op landgoed<br />
Schothorst te handhaven.<br />
Het heiligenbergerbeekdal, op <strong>de</strong> overgang <strong>van</strong> Utrechtse<br />
heuvelrug naar Gel<strong>de</strong>rse vallei, is leefgebied voor <strong>de</strong> r<strong>in</strong>gslang.<br />
De ijsvogel broedt <strong>in</strong> steile oeverran<strong>de</strong>n of omgevallen boomstobben.<br />
En via <strong>de</strong> beek komt <strong>de</strong> wei<strong>de</strong>beekjuffer zelfs tot<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> stadgrachten. Langs <strong>de</strong> oevers zien we steeds meer <strong>de</strong><br />
dotterbloem verschijnen. De vochtige graslan<strong>de</strong>n met p<strong>in</strong>ksterbloem<br />
zijn goed voor het oranjetipje. Kikkers en pad<strong>de</strong>n<br />
profiteren <strong>van</strong> <strong>natuur</strong>vrien<strong>de</strong>lijke oevers en poelen. En bij <strong>de</strong><br />
vosheuvel staat een ooievaarsnest te wachten.<br />
Het Valleikanaal is recentelijk opnieuw <strong>in</strong>gericht als ecologische<br />
verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gszone. Dit moet ervoor zorgen dat het beekdal,<br />
Bloeidaal, Schammer en Stoutenburg verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g hou<strong>de</strong>n<br />
met <strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> westkant <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad. De dwergmuis,<br />
watervleermuis, meervleermuis, bunz<strong>in</strong>g, wezel, oranjetipje,<br />
rietorchis en r<strong>in</strong>gslang helpen we <strong>de</strong> stad door. Vissoorten zoals<br />
<strong>de</strong> w<strong>in</strong><strong>de</strong> profiteren <strong>van</strong> passeerbare stuwen. De nieuwe<br />
<strong>natuur</strong> <strong>van</strong> Bloeidaal en Schammer zorgt voor verrassen<strong>de</strong><br />
bezoekers. Lepelaars en zelfs flam<strong>in</strong>go’s aan <strong>de</strong> rand <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
stad. Veel pioniersoorten die op termijn zullen verdwijnen. En<br />
plaatsmaken voor bijzon<strong>de</strong>re soorten als <strong>de</strong> klokjesgentiaan.<br />
Aan <strong>de</strong> westkant <strong>van</strong> het Valleikanaal wordt met <strong>de</strong> nieuwe<br />
<strong>natuur</strong> <strong>in</strong> het Maatweggebied weer een schakel <strong>in</strong> dit groene<br />
netwerk gerealiseerd<br />
In het waterw<strong>in</strong>gebied is <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> agrarische verkavel<strong>in</strong>g nog<br />
terug te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Door <strong>de</strong> enorme lengte aan bosrand is het<br />
gebied erg rijk aan allerlei zangvogels. Er zijn hier veel overgangen<br />
<strong>van</strong> bloemrijk gras naar bosrand, waar het bru<strong>in</strong> zandoogje<br />
en op termijn het hooibeestje <strong>van</strong> profiteren.
Dankzij rust en verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g met an<strong>de</strong>re groengebie<strong>de</strong>n is <strong>de</strong><br />
bunz<strong>in</strong>g aanwezig. De ijsvogel broedt langs één <strong>van</strong> <strong>de</strong> vele<br />
watergangen.<br />
De Groengor<strong>de</strong>l Soesterkwartier is <strong>de</strong> enige plek <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong><br />
waar <strong>de</strong> sleedoornpage voorkomt. Boven het gebied<br />
jagen diverse vleermuissoorten zoals <strong>de</strong> laatvlieger.<br />
hoogland-west is divers en bijzon<strong>de</strong>r. In het kle<strong>in</strong>schalig landschap<br />
ten zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Mgr. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Weter<strong>in</strong>gstraat komt een<br />
groot aantal soorten voor die gebon<strong>de</strong>n zijn aan lanen, houtwallen,<br />
bosschages, graslan<strong>de</strong>n en akkers. De boer<strong>de</strong>rijen zijn<br />
<strong>van</strong> groot belang als broedplaats voor <strong>de</strong> kerkuil en steenuil,<br />
maar ook voor <strong>de</strong> boerenzwaluw, huiszwaluw en huismus. Zo’n<br />
zes vleermuissoorten vliegen langs <strong>de</strong> bosschages en over <strong>de</strong><br />
Groengor<strong>de</strong>l Soesterkwartier hoogland-west<br />
Eem. En op het landgoed Coelhorst leven ongeveer 25 reeën.<br />
Vathorst leek qua landschap veel op Hoogland-West. Door <strong>de</strong><br />
nieuwbouw veran<strong>de</strong>rt er aan <strong>de</strong> noordkant <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong><br />
laatste jaren veel. Groenstructuren zoals <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> Veenweg en<br />
Calveenseweg laten nog iets <strong>van</strong> het ou<strong>de</strong> landschap zien. In <strong>de</strong><br />
gespaar<strong>de</strong> houtwallen overleven kle<strong>in</strong>e zangvogels en huismussen.<br />
Deze soorten v<strong>in</strong><strong>de</strong>n nu ook een plek <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>gemetsel<strong>de</strong><br />
neststenen. In nieuwe gebiedjes zoals <strong>de</strong> Duisterwei<strong>de</strong> en bij <strong>de</strong><br />
<strong>natuur</strong>boer<strong>de</strong>rij <strong>de</strong> Br<strong>in</strong>khorst zitten <strong>in</strong> <strong>de</strong> poelen bru<strong>in</strong>e kikkers,<br />
groene kikkers en pad<strong>de</strong>n. In <strong>de</strong> Laak en Calveense Weter<strong>in</strong>g leeft<br />
<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e mod<strong>de</strong>rkruiper. De waterplas <strong>van</strong> het Hammetje is <strong>van</strong><br />
groot belang voor vleermuizen. Zeven soorten zijn er al aangetroffen.<br />
De watervleermuizen uit het Hoevelakense bos komen<br />
via <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rdoorgang <strong>van</strong> <strong>de</strong> A28 jagen boven <strong>de</strong> waterplas. Een<br />
voorbeeld dat <strong>natuur</strong> zich niets aantrekt <strong>van</strong> gemeentegrenzen!<br />
13
14<br />
Eemland<br />
Extreme openheid<br />
In <strong>de</strong> uiterste noordwestpunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente veran<strong>de</strong>rt het<br />
landschap langzaamaan <strong>in</strong> het open landschap <strong>van</strong> <strong>de</strong> pol<strong>de</strong>r.<br />
Een landschap met mooie vergezichten, waar <strong>de</strong> w<strong>in</strong>d zijn<br />
gang kan gaan.<br />
Het open wei<strong>de</strong>landschap ten noor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Mgr. <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Weter<strong>in</strong>gstraat, pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt, is vooral belangrijk voor wei<strong>de</strong>vogels<br />
en overw<strong>in</strong>teren<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zwanen. Het belangrijkste<br />
wei<strong>de</strong>vogelgebied is het wei<strong>de</strong>vogelreservaat De Slaag.<br />
Hier komen veel wei<strong>de</strong>vogels tot broe<strong>de</strong>n, waaron<strong>de</strong>r zeer<br />
kritische soorten als <strong>de</strong> watersnip, slobeend en <strong>de</strong> grutto. ’s<br />
W<strong>in</strong>ters kunnen <strong>de</strong> graslan<strong>de</strong>n wit zien <strong>van</strong> <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zwanen.<br />
Watergangen en oevers zijn belang voor <strong>de</strong> heikikker, poelkikker<br />
en rugstreepppad. Bijzon<strong>de</strong>re vissen zijn <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e- en<br />
grote mod<strong>de</strong>rkuiper.<br />
De dynamiek <strong>van</strong> bouwprojecten zorgt voor tij<strong>de</strong>lijke bewoners.<br />
Pioniersoorten die afkomen op <strong>de</strong> zan<strong>de</strong>rige vlaktes.<br />
Opgeworpen zandhopen kunnen <strong>in</strong> korte tijd door oeverzwaluwen<br />
wor<strong>de</strong>n bevolkt. De bouwvlaktes <strong>van</strong> Nieuwland en<br />
Kattenbroek waren plekken waar <strong>de</strong> kuifleeuwerik nog werd<br />
gezien. Braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en bie<strong>de</strong>n kansen voor tij<strong>de</strong>lijke<br />
<strong>natuur</strong>.
Tussen al <strong>de</strong>ze grotere groengebie<strong>de</strong>n lopen kilometers grasbermen.<br />
Aan <strong>de</strong> zuidkant <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad met typische soorten<br />
als het zandblauwtje, wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong> en grasklokje. In an<strong>de</strong>re<br />
<strong>de</strong>len <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad met margriet, knoopkruid en gevlekte<br />
rietorchis. Bermen die eigenlijk een restant zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitgebrei<strong>de</strong><br />
hooi- en graslan<strong>de</strong>n die <strong>Amersfoort</strong> ken<strong>de</strong> voor <strong>de</strong><br />
stadsuitbreid<strong>in</strong>g. Met een goed maaibeheer weerspiegelen<br />
<strong>de</strong> bermen <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>lijke on<strong>de</strong>rgrond <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>. Een<br />
visitekaartje door <strong>de</strong> hele stad heen en <strong>van</strong> essentieel belang<br />
voor het behoud <strong>van</strong> vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs, bijen en an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>secten.<br />
B<strong>in</strong>nenstad<br />
De stad als rots<br />
Rotsbewoners als <strong>de</strong> gierzwaluw, zwarte roodstaart, steenbreekvaren,<br />
kle<strong>in</strong> glaskuid, gele helmbloem en tongvaren<br />
v<strong>in</strong><strong>de</strong>n een plek <strong>in</strong> <strong>de</strong> stenige stad. Dankzij onze huizen is er<br />
plek voor <strong>de</strong> huismus en gewone dwergvleermuis. En <strong>in</strong> die<br />
stad duiken af en toe bijzon<strong>de</strong>re bewoners op. Door transport<br />
<strong>van</strong> (tu<strong>in</strong>)materiaal <strong>van</strong> el<strong>de</strong>rs leven er <strong>in</strong> het Soesterkwartier<br />
vroedmeesterpad<strong>de</strong>n. Een slaapmuis leeft op <strong>de</strong> <strong>Amersfoort</strong>se<br />
berg, meegelift met een cara<strong>van</strong> uit Frankrijk en ontsnapte<br />
tu<strong>in</strong>planten groeien op <strong>de</strong> grachtmuren.<br />
Voor meer <strong>in</strong>formatie over <strong>de</strong> groene gebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>:<br />
www.amersfoort.nl/groenestad<br />
Bijzon<strong>de</strong>re toevoeg<strong>in</strong>gen zoals <strong>de</strong> geluidwal <strong>in</strong> nieuwland<br />
met <strong>de</strong> schanskorven leveren een haast mediterraan aanzicht<br />
op met grote tijm, wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong> en bloeien<strong>de</strong> toortsen.<br />
watergangen zijn een verb<strong>in</strong><strong>de</strong>nd element door <strong>de</strong> hele stad<br />
heen. Via <strong>de</strong> watergangen <strong>van</strong> Schothorst komt <strong>de</strong> ijsvogel tot<br />
bij <strong>de</strong> grote vijver <strong>in</strong> stadspark Schothorst en broedt daar zelfs.<br />
De watervleermuis en meervleermuis jagen boven Valleikanaal<br />
en Eem. Ook doorgaan<strong>de</strong> bomenrijen gelei<strong>de</strong>n vogels en<br />
vleermuizen door <strong>de</strong> stad heen.<br />
De Monnikendam<br />
15
16<br />
SoorTEn, BIoDIVErSITEIT En ECoSySTEEMDIEnSTEn<br />
De <strong>natuur</strong> biedt ons veel producten en diensten. U kunt hierbij<br />
<strong>de</strong>nken aan voedsel, water, lucht, maar ook aan recreatie<br />
mogelijkhe<strong>de</strong>n of spirituele <strong>in</strong>spiratie. Dit noemen we ecosysteemdiensten.<br />
Wij zijn ons vaak niet bewust <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze ecosysteemdiensten<br />
en beseffen hierdoor niet hoe groot <strong>de</strong> bijdrage is aan ons<br />
welzijn, onze veiligheid en gezondheid. Natuur is noodzaak.<br />
Omdat <strong>in</strong> <strong>de</strong> westerse wereld <strong>de</strong> meeste keuzes gemaakt<br />
wor<strong>de</strong>n op basis <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële afweg<strong>in</strong>gen, zou het goed<br />
zijn om <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> ecosysteemdiensten een f<strong>in</strong>anciële<br />
waar<strong>de</strong> toe te kennen. Dan is het mogelijk ze af te wegen tegen<br />
an<strong>de</strong>re producten en diensten.<br />
In <strong>Amersfoort</strong> is Bloeidaal een mooi voorbeeld <strong>van</strong> het benutten<br />
<strong>van</strong> ecosysteemdiensten. Het bedrijventerre<strong>in</strong> kan zijn<br />
overtollig regenwater kwijt <strong>in</strong> Bloeidaal. En bij veel water <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> Barneveldse beek mag het tij<strong>de</strong>lijk Bloeidaal overspoelen.<br />
Zo voorkomen we dat <strong>Amersfoort</strong> wateroverlast heeft. En <strong>in</strong><br />
alle tij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het jaar is het een prachtig <strong>natuur</strong>- en recreatiegebied<br />
aan <strong>de</strong> rand <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad.<br />
wat is biodiversiteit?<br />
De term biodiversiteit is <strong>de</strong> samentrekk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n<br />
‘biologische diversiteit’. Het leven op aar<strong>de</strong> is divers; het<br />
kent vele variaties. Of het nu gaat om <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>ste bacteriën,<br />
schimmels en planten of <strong>de</strong> grootste dieren, <strong>de</strong> tropische regenwou<strong>de</strong>n<br />
of <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse weilan<strong>de</strong>n; elke levensvorm is<br />
uniek en onver<strong>van</strong>gbaar. Deze grote verschei<strong>de</strong>nheid noemen<br />
we biodiversiteit.<br />
Voor het behoud <strong>van</strong> biodiversiteit kijken we niet alleen naar<br />
<strong>de</strong> hoeveelheid soorten. Maar ook naar <strong>de</strong> kwaliteit <strong>van</strong> het<br />
gebied waar<strong>in</strong> ze voorkomen. Sommige zeldzame soorten komen<br />
bijvoorbeeld juist voor op plaatsen die relatief soortenarm<br />
zijn. In <strong>Amersfoort</strong> betekent dit aandacht voor soorten <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> stad. Maar ook aandacht voor <strong>de</strong> meer zeldzame soorten<br />
die specifiek bij <strong>de</strong> oorspronkelijke <strong>natuur</strong> <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong><br />
horen.<br />
Biodiversiteit en ecosysteemdiensten<br />
Recent on<strong>de</strong>rzoek maakt dui<strong>de</strong>lijk dat een grote <strong>natuur</strong>lijke<br />
verschei<strong>de</strong>nheid aan soorten ervoor zorgt dat <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> haar<br />
nuttige functies of ecosysteemdiensten voor <strong>de</strong> mens kan<br />
blijven vervullen.<br />
M<strong>in</strong><strong>de</strong>r soorten zijn namelijk veel m<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>in</strong> staat om te voorzien<br />
<strong>in</strong> diensten als bijvoorbeeld ‘schoon dr<strong>in</strong>kwater’. Vooral<br />
als het milieu aan het veran<strong>de</strong>ren is, bijvoorbeeld door klimaatveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g,<br />
kan alleen een veelheid aan soorten <strong>de</strong> talloze<br />
diensten nog leveren. Verschillen<strong>de</strong> groepen <strong>van</strong> soorten<br />
zijn <strong>van</strong> belang op verschillen<strong>de</strong> tijdstippen, op verschillen<strong>de</strong><br />
plaatsen, voor verschillen<strong>de</strong> diensten on<strong>de</strong>r verschillen<strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n.<br />
Daarom is het belangrijk om <strong>in</strong> te zetten op<br />
het behoud <strong>van</strong> biodiversiteit.
ECoSySTEEMDIEnSTEn oVErAl In nEDErlAnD<br />
het ne<strong>de</strong>rlandse landschap levert vele, meer of m<strong>in</strong><strong>de</strong>r zichtbare ecosysteemdiensten<br />
Productiediensten<br />
Reguleren<strong>de</strong> diensten<br />
Culturele diensten<br />
On<strong>de</strong>rsteunen<strong>de</strong> diensten<br />
Genetische<br />
bronnen<br />
Vis<br />
Bo<strong>de</strong>mvorm<strong>in</strong>g Primaire<br />
productie<br />
Zoet water<br />
Nutriëntenkr<strong>in</strong>gloop<br />
Hout<br />
Re<strong>in</strong>igend<br />
vermogen<br />
Gezondheid<br />
Cultuurhistorie<br />
Voedsel<br />
Waterregulatie<br />
Bestuiv<strong>in</strong>g<br />
Recreatie<br />
Koolstofvastlegg<strong>in</strong>g<br />
Plaagbestrijd<strong>in</strong>g<br />
Uit: Wat <strong>natuur</strong> <strong>de</strong> mens biedt, ecosysteemdiensten <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland. Planbureau voor <strong>de</strong> leefomgev<strong>in</strong>g (PBL), 2010<br />
Ecosysteemdiensten<br />
overal <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />
Het Ne<strong>de</strong>rlandse landschap<br />
levert vele, meer<br />
of m<strong>in</strong><strong>de</strong>r zichtbare,<br />
ecosysteemdiensten.<br />
Figuur 1<br />
17
18<br />
SoorTEn In BEElD<br />
In <strong>Amersfoort</strong> komen heel veel verschillen<strong>de</strong> soorten planten en dieren voor. Allemaal belangrijk voor het functioneren en <strong>de</strong><br />
schoonheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>. Een aantal soorten volgen we echter wat nadrukkelijker. Dat zijn <strong>de</strong> bescherm<strong>de</strong> en <strong>de</strong> bedreig<strong>de</strong><br />
soorten en <strong>de</strong> soorten die ons wat kunnen vertellen over <strong>de</strong> toestand <strong>van</strong> een gebied. Bij elkaar zijn dat bijna 100 soorten. Deze<br />
soorten komen <strong>in</strong> dit boekje aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>.<br />
Naast <strong>de</strong> wettelijk bescherm<strong>de</strong> en bedreig<strong>de</strong> soorten volgen we ook nog een aantal soorten die een graadmeter zijn voor<br />
typisch <strong>Amersfoort</strong>se <strong>natuur</strong>. Zo zeggen hooibeestjes en het bru<strong>in</strong> zandoogje iets over ons maaibeleid, <strong>de</strong> wei<strong>de</strong>beekjuffer<br />
over <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>vrien<strong>de</strong>lijke oevers en het dalkruid, <strong>de</strong> gewone salomonszegel en bosanemonen zijn aanwijz<strong>in</strong>g voor ou<strong>de</strong> bosbo<strong>de</strong>ms<br />
waar we zu<strong>in</strong>ig op zijn.<br />
Verspreid<strong>in</strong>gskaartjes<br />
De kaartjes bij <strong>de</strong> soorten tonen wat we nu weten <strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> soorten. Niet alle gebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong><br />
zijn nog even goed on<strong>de</strong>rzocht. Op basis <strong>van</strong> kennis <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
leefwijze <strong>van</strong> <strong>de</strong> diverse plant- en diersoorten durven we te<br />
zeggen dat voor <strong>de</strong> meeste soorten een goed beeld <strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g<br />
b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> gemeente bestaat.<br />
De aanwezigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> soort wordt weergegeven <strong>in</strong> hokjes<br />
<strong>van</strong> 500 bij 500 meter.<br />
Ro<strong>de</strong> stippen zijn waarnem<strong>in</strong>gen tussen het jaar 2000 en<br />
he<strong>de</strong>n<br />
Zwarte stippen zijn waarnem<strong>in</strong>gen <strong>van</strong> vóór het jaar 2000
Icoontjes<br />
Icoontjes bij <strong>de</strong> soorten geven aan hoe <strong>de</strong> soort is beschermd en<br />
wat <strong>de</strong> status is.<br />
Flora- en Faunawet<br />
De Flora- en Faunawet noemt een groot aantal soorten die we<br />
niet mogen plukken, do<strong>de</strong>n, verwon<strong>de</strong>n of verstoren. Daarnaast<br />
geldt voor alle soorten <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland een zorgplicht. De wet kent<br />
ver<strong>de</strong>r verschillen<strong>de</strong> vormen <strong>van</strong> bescherm<strong>in</strong>g.<br />
ff1 Licht bescherm<strong>de</strong> soorten<br />
ff2 Mid<strong>de</strong>lzwaar bescherm<strong>de</strong> soorten<br />
ff3 Streng bescherm<strong>de</strong> soorten <strong>in</strong>clusief soorten <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Europese habitatrichtlijn<br />
Vogels<br />
Broe<strong>de</strong>n<strong>de</strong> vogels hebben altijd <strong>de</strong> hoogste bescherm<strong>in</strong>g. Van<br />
een aantal soorten is ook het nest het hele jaar rond beschermd.<br />
Jr+ Jaarrond beschermd<br />
Jr- Jaarrond beschermd on<strong>de</strong>r voorwaar<strong>de</strong>n<br />
Ro<strong>de</strong> Lijst<br />
De Ro<strong>de</strong> Lijst is opgesteld door vakorganisaties met kennis <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> diverse soortgroepen. Op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst staan <strong>de</strong> soorten die<br />
het <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland moeilijk hebben en volgens <strong>de</strong> experts eigenlijk<br />
b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> Flora- en Faunawet thuishoren. De soorten zijn on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>eld<br />
<strong>in</strong> een aantal categorieën, namelijk:<br />
EB Ernstig bedreigd<br />
BE Bedreigd<br />
Kw Kwetsbaar’<br />
GE Gevoelig<br />
De lijst heeft geen wettelijke status. De Ro<strong>de</strong> Lijsten hebben <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
praktijk wel een belangrijke signaler<strong>in</strong>gfunctie.<br />
Oranje Lijst<br />
De Oranje Lijst is opgesteld door <strong>de</strong> pron<strong>in</strong>cie Utrecht. Het is te<br />
vergelijken met <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst, maar dan op prov<strong>in</strong>ciaal niveau.<br />
pV Op punt <strong>van</strong> verdwijnen<br />
SB Sterk bedreigd<br />
BE Bedreigd<br />
pB Potentieel bedreigd, zeldzaam<br />
AAn Aandachtssoort<br />
19
zoogdieren<br />
20<br />
FF3 KW PB<br />
Boommarter Martes martes<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> boommarter is een tot ruim 50 centimeter (exclusief staart) lange<br />
marter met een bru<strong>in</strong>e vacht. zijn donkere on<strong>de</strong>rvacht, gele keelvlek en <strong>de</strong> bre<strong>de</strong>re oren<br />
on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n hem <strong>van</strong> <strong>de</strong> sterk gelijken<strong>de</strong> steenmarter.<br />
<strong>de</strong> boommarter is, zoals zijn naam aangeeft, sterk gebon<strong>de</strong>n aan bos en bomen. daar<br />
leeft het dier <strong>van</strong> allerlei voornamelijk dierlijk, maar ook plantaardig (bessen, pad<strong>de</strong>nstoelen)<br />
voedsel. naast bosmuizen, woelmuizen, vogels en kevers, maken ook eekhoorns<br />
een belangrijk <strong>de</strong>el uit <strong>van</strong> het menu. Hoewel boommarters solitair leven, zijn zij niet<br />
sterk territoriaal, waardoor leefgebie<strong>de</strong>n overlappen. <strong>de</strong> par<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt plaats <strong>in</strong> het najaar,<br />
jongen wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het daaropvolgen<strong>de</strong> voorjaar geboren. Boommarters slapen overdag<br />
<strong>in</strong> boomholten, ou<strong>de</strong> vogelnesten of holen <strong>in</strong> <strong>de</strong> grond.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> boommarter staat als ‘kwetsbaar’ op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> Lijst. Het gaat<br />
echter steeds beter met <strong>de</strong>ze soort. Tot enkele <strong>de</strong>cennia terug werd <strong>de</strong> boommarter vervolgd,<br />
maar s<strong>in</strong>ds het verbod daarop en <strong>de</strong> aanleg <strong>van</strong> ecologische verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gszones,<br />
faunapassages en ecoducten neemt populatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> soort weer toe. <strong>de</strong> meeste boommarters<br />
leven <strong>in</strong> <strong>de</strong> grotere bossen <strong>van</strong> <strong>de</strong> Veluwe, <strong>de</strong> Utrechtse Heuvelrug en <strong>in</strong> drenthe.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> boommarter komt <strong>in</strong> en rond <strong>Amersfoort</strong> voor op landgoe<strong>de</strong>ren<br />
en bosgebie<strong>de</strong>n, vooral op <strong>de</strong> Heuvelrug. Waarnem<strong>in</strong>gen zijn bekend <strong>van</strong> rusthof<br />
en directe omgev<strong>in</strong>g. B<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> bebouw<strong>de</strong> kom was er een verkeersslachtoffer op <strong>de</strong><br />
zandbergenlaan. ook op <strong>de</strong> A28, <strong>de</strong> Arnhemseweg en <strong>de</strong> Heiligenbergerweg zijn do<strong>de</strong><br />
dieren gevon<strong>de</strong>n. op landgoed Stoutenburg heeft een dier jongen groot gebracht. <strong>in</strong><br />
Vathorst-noord is een zwervend dier gesignaleerd.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het verkeer vormt een grote bedreig<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> boommarter.<br />
Kle<strong>in</strong>e faunatunnels bie<strong>de</strong>n slechts beperkt hulp, aangezien boommarters willekeurig<br />
wegen oversteken. Het plaatsen <strong>van</strong> geleid<strong>in</strong>g en barrières langs wegen kan gebruik <strong>van</strong><br />
tunnels optimaliseren. ook ecoducten kunnen hier voor wor<strong>de</strong>n gebruikt.
Bunz<strong>in</strong>g Mustela putorius<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> bunz<strong>in</strong>g is een tot 45 centimeter lange (exclusief staart) marterachtige.<br />
zijn vacht is donkerbru<strong>in</strong>, met een goed zichtbare lichte on<strong>de</strong>rvacht. opvallend is het<br />
lichte masker op <strong>de</strong> kop en rond <strong>de</strong> mond en neus, terwijl <strong>de</strong> vacht rond <strong>de</strong> ogen bru<strong>in</strong><br />
is. <strong>de</strong> poten zijn zwart. Bunz<strong>in</strong>gen zijn nachtactieve roofdieren, met op het menu konijnen,<br />
muizen, ratten, amfibieën, reptielen, vogels, eieren en <strong>in</strong>secten. ook kle<strong>in</strong> fruit, zoals<br />
bessen, bramen wordt gegeten. Het leefgebied bestaat veelal uit agrarisch gebied met<br />
kle<strong>in</strong>e landschapselementen als boerenerven, bomenrijen en bosjes, sloten en moerasjes.<br />
<strong>de</strong> paartijd valt <strong>in</strong> het voorjaar, <strong>in</strong> <strong>de</strong> nazomer zoeken <strong>de</strong> jongen een eigen leefgebied.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> bunz<strong>in</strong>g komt verspreid voor <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland en lijkt niet <strong>in</strong><br />
zijn voorkomen te wor<strong>de</strong>n bedreigd. Bunz<strong>in</strong>gen wor<strong>de</strong>n we<strong>in</strong>ig waargenomen, vooral<br />
verkeerslachtoffers dui<strong>de</strong>n op aanwezigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> soort. <strong>in</strong> grootschalige zeekleigebie<strong>de</strong>n,<br />
zoals Flevoland, is <strong>de</strong> dichtheid lager en lijkt <strong>de</strong> soort lokaal te ontbreken.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Het aantal waarnem<strong>in</strong>gen <strong>van</strong> <strong>de</strong> bunz<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> is<br />
beperkt en betreft vooral verkeerslachtoffers. Verwacht mag wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> bunz<strong>in</strong>g<br />
overal rond <strong>de</strong> stad en lokaal langs <strong>de</strong> stadsrand voorkomt. Vooral groengebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
stad die <strong>in</strong> open verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g staan met het buitengebied, zoals het Waterw<strong>in</strong>gebied en<br />
het Valleikanaal, kunnen als leefgebied <strong>in</strong> gebruik zijn. net ten noor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het Waterw<strong>in</strong>gebied<br />
is dat met zekerheid vastgesteld. daar werd een bewoner verrast door spelen<strong>de</strong><br />
jonge bunz<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> zijn tu<strong>in</strong>.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Hoewel het verkeer voor veel slachtoffers zorgt, lijkt <strong>de</strong> grootste<br />
bedreig<strong>in</strong>g gevormd te wor<strong>de</strong>n door <strong>in</strong>tensiver<strong>in</strong>g en opschal<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het lan<strong>de</strong>lijk<br />
(agrarisch) gebied waardoor veel overhoekjes en bosjes verdwijnen. Maatregelen voor <strong>de</strong><br />
bunz<strong>in</strong>g zijn enerzijds gericht op ontsnipper<strong>in</strong>g en an<strong>de</strong>rzijds op het kle<strong>in</strong>schalig hou<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> het cultuurlandschap. ook het terugbrengen <strong>van</strong> kle<strong>in</strong>e landschapselementen moet<br />
als belangrijke maatregel voor <strong>de</strong> bunz<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n beschouwd.<br />
FF1<br />
zoogdieren<br />
21
zoogdieren<br />
22<br />
FF3 BE<br />
Das Meles meles<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g We<strong>in</strong>ig dieren zijn zo kenmerkend en goed herkenbaar als <strong>de</strong> das. zijn<br />
zwart-witte kop contrasteert met zijn grijze rug en zwarte buik. <strong>de</strong> zwart-witte haren<br />
zien we vooral terug <strong>in</strong> scheerkwasten. Met een kop-romp lengte tot 80 centimeter is <strong>de</strong><br />
das onze grootste <strong>in</strong>heemse marterachtige.<br />
<strong>de</strong> vooral ’s nachts actieve das leeft overdag <strong>in</strong> een on<strong>de</strong>raards gangenstelsel, <strong>de</strong> burcht.<br />
Hier leven meer<strong>de</strong>re dieren samen <strong>in</strong> familieverband. Het territorium <strong>van</strong> zo’n groep<br />
bestrijkt tientallen hectaren. Hier wordt gezocht naar het gevarieer<strong>de</strong> menu dat voornamelijk<br />
bestaat uit regenvormen, larven, za<strong>de</strong>n, vruchten, amfibieën, kle<strong>in</strong>e zoogdieren<br />
en zelfs vogels. na een draagtijd <strong>van</strong> ongeveer acht weken wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> januari/februari<br />
<strong>de</strong> jongen geboren. <strong>de</strong> par<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt plaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> zomer <strong>van</strong> het jaar daarvoor, maar <strong>de</strong><br />
bevrucht<strong>in</strong>g wordt meer<strong>de</strong>re maan<strong>de</strong>n uitgesteld.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland nadat <strong>de</strong> dassenpopulatie <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland <strong>in</strong> <strong>de</strong> jaren tachtig tot<br />
een dieptepunt is gekomen, zijn maatregelen getroffen voor bescherm<strong>in</strong>g. dit leid<strong>de</strong> tot<br />
een toename <strong>van</strong> <strong>de</strong> populatie en <strong>de</strong> soort is <strong>in</strong>mid<strong>de</strong>ls niet meer bedreigd. nu leven er<br />
ongeveer 4000 dassen <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> meeste dassen komen voor <strong>in</strong> het zui<strong>de</strong>n en<br />
mid<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het land, maar <strong>de</strong> dieren rukken op naar het noor<strong>de</strong>n en oosten.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> succesvolle dassenpopulatie <strong>van</strong> het gooi breidt uit naar<br />
onze kant en <strong>van</strong>af het zuidoosten komen ze uit <strong>de</strong> gel<strong>de</strong>rse Vallei. graafsporen <strong>in</strong> tu<strong>in</strong>en<br />
langs <strong>de</strong> Utrechtseweg waren een paar jaar gele<strong>de</strong>n <strong>de</strong> eerste tekenen <strong>van</strong> dassen <strong>in</strong><br />
<strong>Amersfoort</strong>.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Hoewel <strong>de</strong> soort is ne<strong>de</strong>rland niet meer bedreigd is vormt het<br />
verkeer nog wel een belangrijke vijand voor <strong>de</strong> das. Jaarlijks sneuvelen er zo’n 700 dieren.<br />
ook beschoei<strong>de</strong> kanalen zijn funest. door <strong>de</strong> steile oevers kunnen <strong>de</strong> dassen er niet meer<br />
uitkomen.
Dwergmuis Micromys m<strong>in</strong>utus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> dwergmuis is het kle<strong>in</strong>ste knaagdier <strong>van</strong> europa. zijn lichaamslengte<br />
bedraagt vaak niet meer dan 6 centimeter, zijn staart is ongeveer even lang. dwergmuizen<br />
hebben een lichtbru<strong>in</strong>e bovenzij<strong>de</strong> en een lichte buikzij<strong>de</strong>. <strong>de</strong> dwergmuis gebruikt<br />
zijn staart om mee te klimmen en om zich aan (gras)halmen vast te grijpen.<br />
Het voedsel <strong>van</strong> <strong>de</strong> dwergmuis bestaat uit za<strong>de</strong>n <strong>van</strong> grassen en granen, vruchtjes, spruiten<br />
en dierlijk materiaal zoals <strong>in</strong>secten. Akkerran<strong>de</strong>n, ruigtestroken en hoge grazige en<br />
krui<strong>de</strong>nrijke vegetaties en oeverzones, vormen het leefgebied. Hier<strong>in</strong> maakt <strong>de</strong> dwergmuis<br />
tussen halmen en <strong>in</strong> braamstruiken een tot 10 centimeter groot bolvormig nestje.<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>terperio<strong>de</strong> verblijven dwergmuizen <strong>in</strong> een groter nest op <strong>de</strong> grond, dicht tussen<br />
<strong>de</strong> vegetatie. Het territorium is enkele tientallen vierkante meters groot, waar<strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
dieren solitair verblijven. Jongen wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> nazomer tot <strong>in</strong> <strong>de</strong> vroege w<strong>in</strong>ter geboren.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> dwergmuis komt verspreid en nagenoeg overal voor <strong>in</strong><br />
ne<strong>de</strong>rland en wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd. <strong>in</strong> <strong>in</strong>tensief beheer<strong>de</strong> agrarische<br />
gebie<strong>de</strong>n vormen overhoekjes en randvegetaties leefgebied. <strong>de</strong> soort kan vrij ver doordr<strong>in</strong>gen<br />
<strong>in</strong> ste<strong>de</strong>lijk gebied, bijvoorbeeld via bermen en oevers.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> komt <strong>de</strong> dwergmuis vermoe<strong>de</strong>lijk voor langs <strong>de</strong><br />
stadsrand, maar het aantal waarnem<strong>in</strong>gen is beperkt. <strong>in</strong> Bloeidaal, Buitengebied West<br />
en op <strong>de</strong> Stichtse roton<strong>de</strong> zijn <strong>de</strong> nestjes waargenomen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het maaien <strong>van</strong> vegetaties, zoals graan, riet, oevervegetaties,<br />
bermen met daar<strong>in</strong> <strong>in</strong> gebruik zijn<strong>de</strong> nesten kan tot veel slachtoffers lei<strong>de</strong>n. dit kan<br />
ge<strong>de</strong>eltelijk wor<strong>de</strong>n tegengegaan door gefaseerd te maaien en <strong>de</strong>len <strong>van</strong> <strong>de</strong> vegetatie<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter te laten overstaan. Akkerrandbeheer, het aanleggen <strong>van</strong> <strong>natuur</strong>vrien<strong>de</strong>lijke<br />
oevers en extensiver<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het bermbeheer zijn gunstige maatregelen voor <strong>de</strong> dwergmuis.<br />
Het is niet bekend <strong>in</strong> hoeverre dwergmuizen profiteren <strong>van</strong> faunapassages.<br />
FF1<br />
zoogdieren<br />
23
zoogdieren<br />
24<br />
FF2<br />
Eekhoorn Sciurus vulgaris<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Met zijn lange pluimstaart, pluimpjes op <strong>de</strong> oren, ro<strong>de</strong> vacht en witte buik<br />
is <strong>de</strong> eekhoorn een welbeken<strong>de</strong> en herkenbare verschijn<strong>in</strong>g.<br />
<strong>de</strong> eekhoorn is een knaagdier en zijn voedsel bestaat dan ook vooral uit plantaardig<br />
materiaal, waaron<strong>de</strong>r pijnboompitjes en an<strong>de</strong>re noten, za<strong>de</strong>n, knoppen <strong>van</strong> bomen en<br />
pad<strong>de</strong>nstoelen. ook dierlijk materiaal, zoals eieren en jonge vogeltjes, wordt gegeten.<br />
naaldbossen en gemeng<strong>de</strong> bossen vormen het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> eekhoorn. dit kunnen<br />
uitgestrekte bossen zijn, maar ook parken <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>lijk gebied vormen het leefgebied.<br />
eekhoorns slapen <strong>in</strong> zelfgemaakt bolvormige boomnesten. na <strong>de</strong> paartijd <strong>in</strong> januari-<br />
februari wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong>af april <strong>de</strong> jongen geboren.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> eekhoorn komt <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland voor op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n,<br />
<strong>in</strong>clusief <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en. <strong>in</strong> enkele parken buiten <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n is <strong>de</strong> eekhoorn met wisselend<br />
succes uitgezet, waaron<strong>de</strong>r <strong>in</strong> het Kral<strong>in</strong>gse Bos en het Amsterdamse Bos. <strong>de</strong> eekhoorn<br />
wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> is het voorkomen <strong>van</strong> <strong>de</strong> eekhoorn zo goed<br />
als beperkt tot <strong>de</strong> bosgebie<strong>de</strong>n en woonwijken langs <strong>de</strong> west- en zuidwestrand <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
gemeente. daarnaast komt <strong>de</strong> eekhoorn voor <strong>in</strong> ou<strong>de</strong>re parken, waaron<strong>de</strong>r Park ran<strong>de</strong>nbroek.<br />
op het landgoed Schothorst is <strong>de</strong> eekhoorn geen vaste bewoner, maar na enkele<br />
jaren <strong>van</strong> afwezigheid zijn er recent weer eekhoorns gezien.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> eekhoorn wordt <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> niet bedreigd. Het uitzetten<br />
of ontsnappen <strong>van</strong> exotische eekhoornsoorten is wel een reële bedreig<strong>in</strong>g. zo is <strong>in</strong> groot-<br />
Brittannië <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> eekhoorn <strong>in</strong> vele gebie<strong>de</strong>n vrijwel geheel verdwenen door <strong>de</strong> komst<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> grijze eekhoorn, een exoot <strong>in</strong>gevoerd <strong>van</strong>uit noord-Amerika. dat is dan ook <strong>de</strong><br />
re<strong>de</strong>n waarom <strong>de</strong> <strong>in</strong> 2008 <strong>in</strong> Vathorst uitgezette Japanse eekhoorns weer met spoed<br />
moesten wor<strong>de</strong>n ge<strong>van</strong>gen.
Franjestaart Myotis nattereri<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> franjestaart is een mid<strong>de</strong>lgrote vleermuis, met een spanwijdte tot<br />
ongeveer 30 centimeter. zijn bovenzij<strong>de</strong> is bru<strong>in</strong>grijs <strong>van</strong> kleur, <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> is wit. <strong>de</strong><br />
vleugels zijn relatief breed. opvallend zijn <strong>de</strong> lange oren, die aan <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> omhoog<br />
buigen. <strong>de</strong> franjestaart dankt zijn naam aan <strong>de</strong> rijen haren (franjes) op <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> vlieghuid <strong>van</strong> <strong>de</strong> staart.<br />
Met zijn bre<strong>de</strong> vleugels kan <strong>de</strong> franjestaart uitstekend manoeuvreren tussen boomkronen,<br />
struiken en an<strong>de</strong>re dichte omgev<strong>in</strong>gen. Het jachtgebied bestaat uit bossen, bosran<strong>de</strong>n,<br />
kle<strong>in</strong>e wateren en kle<strong>in</strong>schalig cultuurlandschap. Hier jaagt het dier op allerlei<br />
soorten <strong>in</strong>secten, die zowel <strong>in</strong> vlucht wor<strong>de</strong>n ge<strong>van</strong>gen als <strong>van</strong> bla<strong>de</strong>ren, takjes en muren<br />
wor<strong>de</strong>n geplukt. Franjestaarten verblijven <strong>in</strong> holle bomen, maar ook <strong>in</strong> kerken, boer<strong>de</strong>rijen<br />
en zol<strong>de</strong>rs. <strong>de</strong> overw<strong>in</strong>ter<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt vaak plaats <strong>in</strong> (<strong>de</strong>els) on<strong>de</strong>raardse ruimten, waaron<strong>de</strong>r<br />
kel<strong>de</strong>rs, groeven en forten.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> franjestaart is <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland vrij zeldzaam en wordt vooral<br />
’s zomers aangetroffen <strong>in</strong> bosrijke gebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het mid<strong>de</strong>n, oosten en zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het<br />
land. overw<strong>in</strong>teren<strong>de</strong> dieren wor<strong>de</strong>n ook <strong>in</strong> West-ne<strong>de</strong>rland vastgesteld, vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
du<strong>in</strong>en. <strong>de</strong> franjestaart staat als kwetsbaar op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> over <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> franjestaart <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> is niet<br />
veel bekend. Het dier is jagend en vliegend waargenomen bij Corlaer en <strong>in</strong> Bokkedu<strong>in</strong>en.<br />
Verblijfplaatsen <strong>van</strong> <strong>de</strong> franjestaart zijn niet bekend.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> franjestaart is gevoelig voor versnipper<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het landschap.<br />
door zijn sterke b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g met hoogopgaan<strong>de</strong> structuren en bomen vormt doorsnijd<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> het leefgebied door wegen een knelpunt. donkere tunnels on<strong>de</strong>r (snel)wegen,<br />
hopovers <strong>van</strong> viaducten en boomkronen dragen bij aan een voor <strong>de</strong> franjestaart toegankelijk<br />
landschap. Mogelijk kunnen kunstmatige verblijfplaatsen <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> grote<br />
vleermuiskasten een bijdrage leveren aan het aanbod <strong>van</strong> verblijfplaatsen.<br />
FF3 PB<br />
zoogdieren<br />
25
zoogdieren<br />
26<br />
FF3<br />
Gewone baardvleermuis Myotis mystac<strong>in</strong>us<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> gewone baardvleermuis is een kle<strong>in</strong>e vleermuis. zijn spanwijdte bedraagt<br />
niet meer dan 23 centimeter, het lichaam wordt niet langer dan 5 centimeter. <strong>de</strong><br />
rugvacht is licht- tot donkerbru<strong>in</strong> en <strong>de</strong> buikzij<strong>de</strong> is grijs-wit. zijn oortjes, snuit, gezicht en<br />
(vlieg)huid zijn bru<strong>in</strong>-zwart <strong>van</strong> kleur.<br />
Bossen en kle<strong>in</strong>schalige cultuurlandschappen vormen het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> gewone<br />
baardvleermuis. Hier jaagt <strong>de</strong> soort op vliegen<strong>de</strong> <strong>in</strong>secten door <strong>in</strong> een rechtlijnige vlucht<br />
boven bospa<strong>de</strong>n en langs bomenrijen te vliegen. <strong>in</strong> <strong>de</strong> zomerperio<strong>de</strong> verblijven baardvleermuizen<br />
<strong>in</strong> gebouwen, maar ook <strong>in</strong> nestkasten en <strong>in</strong> bomen. Hier vormen <strong>de</strong> vrouwtjes<br />
kolonies tot ongeveer hon<strong>de</strong>rd dieren. <strong>de</strong> baardvleermuis overw<strong>in</strong>tert on<strong>de</strong>r meer <strong>in</strong><br />
forten, (ijs)kel<strong>de</strong>rs en bunkers.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Het voorkomen <strong>van</strong> <strong>de</strong> baardvleermuis <strong>in</strong> <strong>de</strong> zomerperio<strong>de</strong> <strong>in</strong><br />
ne<strong>de</strong>rland is ondui<strong>de</strong>lijk. <strong>de</strong> soort lijkt vooral te leven <strong>in</strong> bosgebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het mid<strong>de</strong>n,<br />
oosten en zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het land. <strong>de</strong> overw<strong>in</strong>ter<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt verspreid door ne<strong>de</strong>rland plaats.<br />
<strong>de</strong> gewone baardvleermuis staat niet op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> over het voorkomen <strong>van</strong> <strong>de</strong> gewone baardvleermuis <strong>in</strong><br />
<strong>Amersfoort</strong> is we<strong>in</strong>ig bekend. <strong>de</strong> soort is waarschijnlijk zeer zeldzaam. naar eten zoeken<strong>de</strong><br />
dieren kunnen <strong>in</strong>ci<strong>de</strong>nteel wor<strong>de</strong>n verwacht <strong>in</strong> <strong>de</strong> bosgebie<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> zuidwestkant<br />
<strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het toepassen <strong>van</strong> houtverduurzam<strong>in</strong>gsmid<strong>de</strong>len op (kerk)zol<strong>de</strong>rs<br />
vormt een concrete bedreig<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> gewone baardvleermuis. Het aanleggen <strong>van</strong><br />
nieuwe wegen, pa<strong>de</strong>n en verlicht<strong>in</strong>g <strong>in</strong> en rond jachtgebie<strong>de</strong>n kan <strong>de</strong> bereikbaarheid daar<strong>van</strong><br />
verm<strong>in</strong><strong>de</strong>ren. Kansen voor <strong>de</strong> gewone baardvleermuis <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> zitten vooral <strong>in</strong><br />
duurzaam bosbeheer, gericht op het behou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> ou<strong>de</strong> bomen en laten ontstaan <strong>van</strong><br />
<strong>natuur</strong>lijke holten en spleten. daarnaast kunnen gerichte <strong>in</strong>grepen op zol<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> grote<br />
gebouwen aan <strong>de</strong> westrand <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> wellicht geschikte verblijfplaatsen opleveren.
Gewone grootoorvleermuis Plecotus auritus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> gewone grootoorvleermuis dankt zijn naam aan zijn grote oren, die tot<br />
driekwart <strong>van</strong> <strong>de</strong> lichaamslengte lang zijn. Het is een mid<strong>de</strong>lgrote vleermuis met een spanwijdte<br />
tot 29 centimeter en bre<strong>de</strong> vleugels. Met <strong>de</strong>ze vleugels is hij zeer wendbaar en <strong>in</strong><br />
staat langzaam te vliegen of zelfs korte tijd stil <strong>in</strong> <strong>de</strong> lucht te hangen.<br />
Het leefgebied bestaat uit kle<strong>in</strong>schalig en bomenrijk landschap. dit kunnen loofbossen en<br />
gemeng<strong>de</strong> bossen zijn, maar ook cultuurlandschap,dorpen en ste<strong>de</strong>n. Belangrijk is <strong>de</strong> aanwezigheid<br />
<strong>van</strong> schaduwrijke parken en grote tu<strong>in</strong>en, waar <strong>de</strong> gewone grootoorvleermuis<br />
op nachtvl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs jaagt. ook wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong>secten en sp<strong>in</strong>nen <strong>van</strong> bla<strong>de</strong>ren en muren ge<strong>van</strong>gen.<br />
<strong>de</strong> prooien wor<strong>de</strong>n vaak hangend aan een tak of <strong>in</strong> schuurtjes opgegeten, waarbij <strong>de</strong> afgebeten<br />
vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rvleugels en keutels <strong>de</strong> hangplek verra<strong>de</strong>n. grootoorvleermuizen verblijven <strong>in</strong><br />
allerlei ruimten, waaron<strong>de</strong>r zol<strong>de</strong>rs, spouwmuren, achter betimmer<strong>in</strong>gen en boomholten.<br />
<strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter wordt meestal on<strong>de</strong>rgronds doorgebracht <strong>in</strong> kel<strong>de</strong>rs, bunkers en forten.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> gewone grootoorvleermuis komt algemeen voor <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland,<br />
maar mijdt <strong>de</strong> zeer open pol<strong>de</strong>r- en agrarische gebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het noor<strong>de</strong>n en westen<br />
<strong>van</strong> het land. dorpjes en landgoe<strong>de</strong>ren vormen daar het belangrijkste leefgebied. <strong>de</strong> gewone<br />
grootoorvleermuis wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd en staat niet op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong> het zuidwesten <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> komt <strong>de</strong> gewone grootoorvleermuis<br />
voor, al is het aantal waarnem<strong>in</strong>gen beperkt. <strong>de</strong> soort wordt daarnaast<br />
verwacht <strong>in</strong> <strong>de</strong> grotere stadsparken, landgoe<strong>de</strong>ren en <strong>in</strong> het centrum <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad. <strong>de</strong><br />
status <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> is ondui<strong>de</strong>lijk, kolonies zijn niet bekend.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen door het kappen <strong>van</strong> bomen en <strong>de</strong> sloop en renovatie <strong>van</strong> gebouwen<br />
wor<strong>de</strong>n verblijfplaatsen aangetast. Aanleg <strong>van</strong> wegen en verlicht<strong>in</strong>g en het<br />
kappen <strong>van</strong> bomenlanen leidt tot aantast<strong>in</strong>g <strong>van</strong> vliegroutes en jachtgebied.<strong>in</strong> parken,<br />
landgoe<strong>de</strong>ren en bossen kan het aanbod verblijfplaatsen wor<strong>de</strong>n verbeterd door het<br />
plaatsen <strong>van</strong> kasten.<br />
FF3<br />
zoogdieren<br />
27
zoogdieren<br />
28<br />
FF3<br />
Gewone dwergvleermuis Pipistrellus pipistrellus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> gewone dwergvleermuis is één <strong>van</strong> <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>ste vleermuizen <strong>van</strong><br />
ne<strong>de</strong>rland. Het roestbru<strong>in</strong> behaar<strong>de</strong> lijfje is 4 tot 5 centimeter lang, <strong>de</strong> spanwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
vleugels is ongeveer 23 centimeter. zijn onbehaar<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e ron<strong>de</strong> oortjes, snuit en armen<br />
zijn donkerbru<strong>in</strong> gekleurd.<br />
<strong>de</strong> gewone dwergvleermuis leeft voornamelijk <strong>in</strong> gebouwen. <strong>de</strong> dieren verblijven <strong>in</strong><br />
spouwmuren, achter boeiboor<strong>de</strong>n, tussen het dakbeschot en <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re nauwe ruimten<br />
<strong>in</strong> huizen, scholen, flats en an<strong>de</strong>re gebouwen. <strong>de</strong> vrouwtjes vormen <strong>van</strong>af april kraamgroepen,<br />
bestaan<strong>de</strong> uit tientallen tot hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n dieren. Vanaf juni wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> jongen<br />
geboren, die na ongeveer 4 weken kunnen vliegen.<br />
<strong>de</strong> mannetjes verblijven meestal solitair of <strong>in</strong> kle<strong>in</strong> groepsverband. Vanaf juli ver<strong>de</strong>digen<br />
<strong>de</strong> mannetjes een paarterritorium met een of meer<strong>de</strong>re paarverblijven, waar vrouwtjes<br />
naar toe wor<strong>de</strong>n gelokt voor <strong>de</strong> par<strong>in</strong>g <strong>in</strong> augustus en september. <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze paarverblijven<br />
wordt ook overw<strong>in</strong>terd. daarnaast overw<strong>in</strong>teren dwergvleermuizen soms <strong>in</strong> verblijven,<br />
waar wel duizen<strong>de</strong>n dieren bijeen komen. dwergvleermuizen wisselen regelmatig <strong>van</strong><br />
verblijfplaats, waardoor wordt gesproken <strong>van</strong> een netwerk <strong>van</strong> verblijfplaatsen.<br />
gewone dwergvleermuizen jagen <strong>in</strong> parken, tu<strong>in</strong>en, bosjes en an<strong>de</strong>re gebie<strong>de</strong>n met<br />
voldoen<strong>de</strong> opgaan<strong>de</strong> vegetaties vaak boven of nabij water. ze jagen daarbij vooral op<br />
mugjes.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> gewone dwergvleermuis is <strong>de</strong> meest voorkomen<strong>de</strong> vleermuis<br />
<strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> soort kan nagenoeg overal wor<strong>de</strong>n waargenomen, <strong>in</strong> dorpen,<br />
ste<strong>de</strong>n, <strong>natuur</strong>gebie<strong>de</strong>n en agrarisch gebied. Alleen <strong>in</strong> grootschalige open gebie<strong>de</strong>n,<br />
waar nauwelijks <strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g is, wor<strong>de</strong>n we<strong>in</strong>ig dwergvleermuizen waargenomen. <strong>de</strong> gewone<br />
dwergvleermuis wordt <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd en voor zover<br />
bekend is geen sprake <strong>van</strong> achteruitgang.
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> gewone dwergvleermuis kan <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> overal wor<strong>de</strong>n<br />
gesignaleerd. Kraamkolonies zijn <strong>van</strong> diverse locaties bekend. <strong>de</strong> gewone dwergvleermuis<br />
wordt <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> belangrijkste bedreig<strong>in</strong>gen voor <strong>de</strong> gewone dwergvleermuis<br />
zijn het verdwijnen <strong>van</strong> verblijfplaatsen en aantast<strong>in</strong>g <strong>van</strong> jachtgebied. door grootschalige<br />
renovatie, sloop en isolatie <strong>van</strong> spouwmuren verdwijnen veel verblijfplaatsen. nieuwbouw<br />
is niet altijd geschikt als verblijfplaats, waardoor sprake is <strong>van</strong> aantast<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het<br />
netwerk. Tegelijkertijd is sluipen<strong>de</strong>rwijs sprake <strong>van</strong> verlies <strong>van</strong> jachtgebied. oorzaken<br />
daar<strong>van</strong> zijn bijvoorbeeld verdicht<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad en uitbreid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het buitengebied. dit<br />
heeft tot gevolg dat m<strong>in</strong><strong>de</strong>r prooidieren aanwezig zijn en het aantal dwergvleermuizen<br />
verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rt. Het aanbrengen <strong>van</strong> openbare verlicht<strong>in</strong>g heeft negatieve gevolgen op het<br />
gebruik <strong>van</strong> vliegroutes, waardoor <strong>de</strong> toegankelijkheid <strong>van</strong> jachtgebie<strong>de</strong>n afneemt.<br />
Voor dwergvleermuizen valt nog veel w<strong>in</strong>st te behalen bij nieuwbouw. Hierbij moet<br />
vooral wor<strong>de</strong>n gedacht aan het standaard <strong>in</strong>bouwen <strong>van</strong> verblijfplaatsen en het toegankelijk<br />
hou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> spouwmuren en an<strong>de</strong>re ruimten. Met het aanbrengen <strong>van</strong> groene<br />
daken en <strong>natuur</strong>lijk groen op en rond gebouwen wordt tegelijkertijd het jachtgebied<br />
<strong>in</strong> stand gehou<strong>de</strong>n. ecologisch beheer <strong>van</strong> parken en tu<strong>in</strong>en is gunstig voor <strong>de</strong> gewone<br />
dwergvleermuis.<br />
Vleermuiskasten Park Weel<strong>de</strong><br />
zoogdieren<br />
29
zoogdieren<br />
30<br />
FF1<br />
Haas Lepus europaeus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Wat uiterlijk betreft lijken hazen en konijnen veel op elkaar. Volwassen<br />
hazen zijn echter forser, hebben grotere poten en langere oren met een zwarte punt. <strong>de</strong><br />
kleur <strong>van</strong> <strong>de</strong> vacht is grijs- of geelbru<strong>in</strong>, <strong>de</strong> buik is wit en <strong>de</strong> wangen zijn bleekgeel.<br />
<strong>de</strong> haas zit graag <strong>in</strong> open terre<strong>in</strong> met <strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> hoog gras on<strong>de</strong>r omhe<strong>in</strong><strong>in</strong>gen,<br />
ruige slootkanten en hagen met on<strong>de</strong>rgroei. Hazen wonen en leven het liefst <strong>in</strong><br />
wei<strong>de</strong>gron<strong>de</strong>n met een dui<strong>de</strong>lijke voorkeur voor grotere vlakten (m<strong>in</strong>imaal 5 ha.). daar<br />
maken ze hun nest (leger).Hazen eten voornamelijk gras en kruidachtige planten.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> haas is een algemeen voorkomen<strong>de</strong> soort. ondanks het<br />
hoge voortplant<strong>in</strong>gsvermogen zijn er grote schommel<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong> hazenstand en is er <strong>in</strong><br />
veel gebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland na 1970 sprake <strong>van</strong> een achteruitgang. zo was bijvoorbeeld<br />
<strong>van</strong> het aantal hazen <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland <strong>in</strong> 1997 <strong>in</strong> 2004 nog maar 73% over.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> haas komt algemeen voor ten westen, ten noor<strong>de</strong>n en ten<br />
oosten <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>. op <strong>de</strong> schrale zandgron<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Utrechtse Heuvelrug komt<br />
<strong>de</strong> haas niet of nauwelijks voor. Van Landgoed Schothorst zijn ge<strong>de</strong>tailleer<strong>de</strong> gegevens<br />
bekend door <strong>de</strong> jarenlange hazentell<strong>in</strong>g.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland heeft een volwassen haas we<strong>in</strong>ig <strong>natuur</strong>lijke vijan<strong>de</strong>n.<br />
Voornamelijk door <strong>de</strong> hoge jeugdsterfte (me<strong>de</strong> door maaiongelukken), jacht en<br />
het verkeer blijft <strong>de</strong> stand beperkt.<br />
<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke afname hangt samen met <strong>de</strong> schaalvergrot<strong>in</strong>g en <strong>in</strong>tensiver<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
landbouw. gevarieer<strong>de</strong> vegetatie met kruidachtige planten verdwijnt, evenals <strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g<br />
bie<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e landschapselementen. Hazen kunnen ook slecht tegen het gras <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
stikstofrijke graslan<strong>de</strong>n. die door sterke bemest<strong>in</strong>g ontstaan.<br />
De hazentell<strong>in</strong>g S<strong>in</strong>ds 1992 wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> hazen en konijnen op het Landgoed Schothorst<br />
twee keer per jaar geteld. een keer rond half maart en een keer rond half oktober. Het
A antal<br />
l<br />
50<br />
45<br />
40<br />
35<br />
30<br />
25<br />
20<br />
15<br />
10<br />
5<br />
0<br />
hele gebied wordt daarbij on<strong>de</strong>rzocht. Bij ie<strong>de</strong>re tell<strong>in</strong>g doen gemid<strong>de</strong>ld 13 personen<br />
mee. Het grootste <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> groep zijn <strong>de</strong> “drijvers”. Het hele landgoed is <strong>in</strong> 7 banen<br />
ver<strong>de</strong>eld en ie<strong>de</strong>re keer wordt per baan gekeken wat er aan dieren aanwezig is. drie personen<br />
hou<strong>de</strong>n bij waar <strong>de</strong> opgedreven hazen heen lopen om zo eventuele dubbeltell<strong>in</strong>gen<br />
te voorkomen. door jaren lang op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> manier dit on<strong>de</strong>rzoek te doen hebben we<br />
een goed beeld gekregen <strong>in</strong> het aantalverloop <strong>van</strong> <strong>de</strong> hazen door <strong>de</strong> jaren heen.<br />
Aantallen en resultaten Aan<strong>van</strong>kelijk, <strong>in</strong> 1992, was er een grote populatie <strong>van</strong> hazen <strong>in</strong><br />
het terre<strong>in</strong>. er wer<strong>de</strong>n maar liefs 46 hazen bij <strong>de</strong> eerste tell<strong>in</strong>g geteld. Vanaf het moment<br />
dat het parkgebied meer en meer <strong>in</strong>gesloten raakte door <strong>de</strong> omr<strong>in</strong>gen<strong>de</strong> nieuwbouwwijken<br />
was er een dui<strong>de</strong>lijke dal<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het aantal aanwezige hazen. rond 2007 leek er<br />
een vrij constante populatie <strong>van</strong> ongeveer 15 tot 20 hazen te zijn. dit kwam overeen met<br />
lan<strong>de</strong>lijke gegevens <strong>van</strong> 1 haas per ha. (Landgoed Schothorst 20 ha.) dat liep <strong>de</strong> jaren<br />
erna echter drastisch terug. <strong>de</strong> laatste jaren wor<strong>de</strong>n er weer zo’n 6 hazen geteld. Voor<br />
<strong>de</strong> hazen, maar ook voor veel an<strong>de</strong>re dieren op Landgoed Schothorst, is <strong>de</strong> open groene<br />
verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g met het buitengebied <strong>van</strong> Hoogland-west belangrijk. Via <strong>de</strong>ze corridor is uitwissel<strong>in</strong>g<br />
mogelijk.<br />
Voorjaar<br />
1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010<br />
Jaar<br />
2011<br />
Najaar<br />
zoogdieren<br />
31
zoogdieren<br />
32<br />
FF1<br />
Hermelijn Mustela erm<strong>in</strong>ea<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> hermelijn is een kle<strong>in</strong>e marterachtige. zijn lichaam kan tot 30 centimeter<br />
lang wor<strong>de</strong>n. Met een staart <strong>van</strong> nog eens 10 centimeter is <strong>de</strong> hermelijn bedui<strong>de</strong>nd<br />
groter dan <strong>de</strong> wezel. daar on<strong>de</strong>rscheidt <strong>de</strong> hermelijn zich bovendien <strong>van</strong> door <strong>de</strong> zwarte<br />
punt <strong>van</strong> <strong>de</strong> staart. <strong>de</strong> rugzij<strong>de</strong> is bru<strong>in</strong>, <strong>de</strong> buikzij<strong>de</strong> wit. <strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter krijgen hermelijnen<br />
een geheel witte vacht. om <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g goed <strong>in</strong> <strong>de</strong> gaten te hou<strong>de</strong>n, gaan hermelijn<br />
regelmatig rechtop staan. dit wordt ‘kegelen’ genoemd. Het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> hermelijn<br />
varieërt <strong>van</strong> weilan<strong>de</strong>n en agrarisch gebied tot kle<strong>in</strong>schalig cultuurlandschap en bossen.<br />
Belangrijk is <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> voldoen<strong>de</strong> prooien. Meestal zijn dat kle<strong>in</strong>e zoogdieren<br />
als woelmuizen en konijnen. daarnaast eet <strong>de</strong> hermelijn eieren en (jonge) vogels. <strong>de</strong><br />
mannetjes hebben een groot leefgebied, dat overlapt met die <strong>van</strong> meer<strong>de</strong>re vrouwtjes.<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> zomer paart hij met verschillen<strong>de</strong> vrouwtjes, waarna <strong>de</strong> jongen <strong>in</strong> het daaropvolgen<strong>de</strong><br />
jaar wor<strong>de</strong>n geboren. <strong>de</strong> hermelijn is zoals overdag als ’s nachts actief.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> hermelijn komt algemeen voor <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland en wordt niet<br />
<strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> door zijn verborgen leefwijze en kle<strong>in</strong>e postuur wordt <strong>de</strong> hermelijn<br />
niet vaak waargenomen. <strong>de</strong> meeste waarnem<strong>in</strong>gen komen uit zel<strong>de</strong>rt. Verwacht<br />
mag wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> soort verspreid voorkomt <strong>in</strong> <strong>de</strong> stadsrand en <strong>in</strong> grotere parken <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
stad, waaron<strong>de</strong>r het Waterw<strong>in</strong>gebied en Park Schothorst.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansenHet verkeer vormt een bedreig<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> hermelijn. doorsnijd<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> het landschap door wegen en schaalvergrot<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> landbouw hebben het<br />
leefgebied fl<strong>in</strong>k aangetast. Meestal hangt het verdwijnen <strong>van</strong> <strong>de</strong> hermelijn samen met<br />
het verdwijnen <strong>van</strong> geschikt leefgebied voor <strong>de</strong> prooidieren. <strong>natuur</strong>lijk akkerrandbeheer,<br />
het aanleggen <strong>van</strong> takkenrillen en extensief beheren <strong>van</strong> bermen en grazige vegetaties<br />
kan prooiaanbod vergroten en verbetert het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> hermelijn. Faunapassages<br />
kunnen het aantal verkeerslachtoffers terugdr<strong>in</strong>gen.
Laatvlieger Eptesicus serot<strong>in</strong>us<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> laatvlieger is een <strong>van</strong> <strong>de</strong> grootste vleermuizen <strong>van</strong> ne<strong>de</strong>rland, met<br />
een vleugelspanwijdte tot ongeveer 38 centimeter. zijn vacht is zowel aan <strong>de</strong> boven- als<br />
on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> bru<strong>in</strong>, <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> is echter wat lichter <strong>van</strong> kleur. Het gezichtje, <strong>de</strong> oren en<br />
poten zijn zwart, evenals <strong>de</strong> vlieghuid.<br />
een open tot halfopen landschap vormt het favoriete jachtgebied voor <strong>de</strong> laatvlieger. dit<br />
kunnen stadsran<strong>de</strong>n met parken en grazige veldjes zijn, maar ook grootschaliger agrarisch<br />
gebied. <strong>de</strong> laatvlieger wordt aangetrokken door vee en paar<strong>de</strong>n, <strong>in</strong> verband met <strong>de</strong><br />
grote kevers en <strong>in</strong>secten die <strong>van</strong> mest leven. ook meikevers behoren tot het menu. <strong>de</strong><br />
laatvlieger jaagt vaak bij lantaarnpalen, waar <strong>in</strong>secten op af komen. <strong>de</strong> voortplant<strong>in</strong>g<br />
v<strong>in</strong>dt plaats <strong>in</strong> september en oktober, waarna <strong>de</strong> jongen <strong>in</strong> <strong>de</strong> maand juni wor<strong>de</strong>n geboren.<br />
<strong>de</strong> laatvlieger wordt vaak <strong>in</strong> grote gebouwen aangetroffen, zoals kerken, kloosters<br />
en flats.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> laatvlieger komt overal <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland voor. <strong>de</strong> soort staat<br />
momenteel niet als bedreigd op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> Lijst. <strong>in</strong> verband met vermeen<strong>de</strong> achteruitgang<br />
is <strong>de</strong> laatvlieger <strong>in</strong> het voorstel voor <strong>de</strong> nieuwe ro<strong>de</strong> Lijst als kwetsbaar opgenomen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> laatvlieger is verspreid <strong>in</strong> <strong>de</strong> gemeente waargenomen, met<br />
<strong>de</strong> hoogste aantallen aan <strong>de</strong> stadsrand. dit betreffen vooral jagen<strong>de</strong> dieren. <strong>de</strong> verblijfplaatsen<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> laatvlieger zijn niet bekend.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen net zoals voor an<strong>de</strong>re vleermuizen geldt, vormt <strong>de</strong> sloop en renovatie<br />
<strong>van</strong> gebouwen een bedreig<strong>in</strong>g <strong>in</strong>dien geen reken<strong>in</strong>g wordt gehou<strong>de</strong>n met vleermuizen.<br />
daarnaast verliest <strong>de</strong> laatvlieger eet- en leefgebied door schaalvergrot<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
landbouw en ste<strong>de</strong>lijke <strong>in</strong>- en uitbreid<strong>in</strong>g. Het gebruik <strong>van</strong> sommige ontworm<strong>in</strong>gsmid<strong>de</strong>len<br />
bij vee leidt tot een verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rd aanbod <strong>van</strong> kevers en an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>secten.<br />
FF3 KW<br />
zoogdieren<br />
33
zoogdieren<br />
34<br />
FF3 PB<br />
Meervleermuis Myotis dasycneme<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Met een spanwijdte tot 30 centimeter en een gewicht tot 20 gram behoort<br />
<strong>de</strong> meervleermuis tot <strong>de</strong> grotere soorten <strong>van</strong> ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> meervleermuis heeft een<br />
lichte buik, die contrasteert met zijn donker grijsbru<strong>in</strong>e rugzij<strong>de</strong>. Het gezicht en <strong>de</strong> oren<br />
zijn licht- tot donkerbru<strong>in</strong> gekleurd. <strong>de</strong> knobbels op <strong>de</strong> neus vormen een on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>nd<br />
kenmerk. <strong>de</strong> meervleermuis heeft opvallend grote poten<br />
<strong>de</strong> meervleermuis is sterk aan water gebon<strong>de</strong>n. Hier vliegt <strong>de</strong> meervleermuis meestal<br />
<strong>in</strong> lange banen vlak boven het water. zijn grote poten komen daarbij goed <strong>van</strong> pas voor<br />
het <strong>van</strong> het wateroppervlak af<strong>van</strong>gen <strong>van</strong> <strong>in</strong>secten. ook jaagt <strong>de</strong> meervleermuis boven<br />
vochtige weilan<strong>de</strong>n en langs bosran<strong>de</strong>n, waar nachtvl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs en kevertjes wor<strong>de</strong>n ge<strong>van</strong>gen.<br />
<strong>de</strong> meervleermuis verblijft voornamelijk <strong>in</strong> woonhuizen, kerken en kantoorpan<strong>de</strong>n.<br />
<strong>in</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r mate wor<strong>de</strong>n vleermuiskasten en boomholten gebruikt, meestal door <strong>in</strong>dividuele<br />
dieren.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland ne<strong>de</strong>rland is <strong>in</strong>ternationaal zeer belangrijk voor <strong>de</strong> meervleermuis.<br />
<strong>de</strong> meeste dieren verblijven <strong>in</strong> <strong>de</strong> waterrijke pol<strong>de</strong>rs en veenwei<strong>de</strong>gebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
West- en noord-ne<strong>de</strong>rland. ook <strong>in</strong> het rivierengebied wor<strong>de</strong>n relatief veel meervleermuizen<br />
gezien. <strong>de</strong> meervleermuis staat niet op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> meervleermuis is <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> zeldzaam. Jagen<strong>de</strong> meervleermuizen<br />
zijn vastgesteld boven <strong>de</strong> eem , Valleikanaal en <strong>de</strong> Juliusput. Verblijfplaatsen<br />
zijn niet bekend en wor<strong>de</strong>n ook niet verwacht <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong>.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> meervleermuis is gevoelig voor licht en mijdt verlichte gebie<strong>de</strong>n.<br />
Lampen langs wateren en bij sluizen, bruggen en duikers kunnen zorgen voor een<br />
afname <strong>van</strong> het leefgebied. Sloop <strong>van</strong> verblijfplaatsen kan lei<strong>de</strong>n tot het do<strong>de</strong>n <strong>van</strong> veel<br />
dieren. Het verdonkeren <strong>van</strong> watergangen en aanpassen <strong>van</strong> verlicht<strong>in</strong>g bij sluizen, bruggen<br />
en duikers is gunstig voor <strong>de</strong> meervleermuis. dit geldt tevens voor het vernatten <strong>van</strong><br />
gras- en weilan<strong>de</strong>n, waardoor nieuw jachtgebied ontstaat.
Rosse vleermuis Nyctalus noctula<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Met een spanwijdte tot 40 centimeter en een gewicht tot 30 gram behoort<br />
<strong>de</strong> rosse vleermuis tot <strong>de</strong> grootste vleermuizen <strong>van</strong> ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> soort heeft zijn naam te<br />
danken aan <strong>de</strong> rossig gekleur<strong>de</strong> vacht. opvallend zijn <strong>de</strong> lange, smalle vleugels.<br />
<strong>de</strong> rosse vleermuis jaagt meestal op grote hoogte, boven <strong>de</strong> 20 meter, boven plassen, moerassen,<br />
weilan<strong>de</strong>n en bossen. Hij jaagt soms ook rond lantaarnpalen. door zijn smalle vleugels<br />
is <strong>de</strong> rosse vleermuiszeer wendbaar en <strong>in</strong> zijn vlucht vergelijkbaar met gierzwaluwen<br />
of boomvalken. Vanaf juli breekt <strong>de</strong> paartijd aan voor <strong>de</strong> rosse vleermuis, waarna <strong>van</strong>af mei<br />
<strong>in</strong> het daarop volgen<strong>de</strong> jaar <strong>de</strong> jongen wor<strong>de</strong>n geboren. <strong>de</strong> rosse vleermuis is een boombewonen<strong>de</strong><br />
soort, die graag gebruik maakt <strong>van</strong> holten <strong>in</strong> eiken en beuken.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> rosse vleermuis is <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland een algemene soort <strong>in</strong> bos-<br />
en bomenrijke gebie<strong>de</strong>n, vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> waterrijke en natte gebie<strong>de</strong>n. <strong>in</strong><br />
West-ne<strong>de</strong>rland is <strong>de</strong> soort gebon<strong>de</strong>n aan ou<strong>de</strong> parken en landgoe<strong>de</strong>ren. <strong>de</strong> soort staat<br />
momenteel niet op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> Lijst, maar is door <strong>de</strong> vermeen<strong>de</strong> achteruitgang als kwetsbaar<br />
opgenomen <strong>in</strong> het voorstel voor <strong>de</strong> nieuwe ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> rosse vleermuis kan overal <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> hoog overvliegend<br />
of naar eten zoeken<strong>de</strong> wor<strong>de</strong>n waargenomen. Verblijfplaatsen zijn bekend uit alle<br />
bossen en grote parken met ou<strong>de</strong> bomen: Park ran<strong>de</strong>nbroek, Hoevelakense Bos, nimmerdor,<br />
Park Schothorst en Birkhoven.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen grootschalige renovatie <strong>van</strong> parken en bossen en het kappen <strong>van</strong><br />
bomen met holten vormen directe bedreig<strong>in</strong>gen voor <strong>de</strong> rosse vleermuis. Bos- en bomenbeheer<br />
gericht op het laten ontstaan <strong>van</strong> holten <strong>in</strong> bomen en behoud daar<strong>van</strong> is daarom<br />
gunstig voor <strong>de</strong> rosse vleermuis. Bij renovatie <strong>van</strong> parken waarbij ou<strong>de</strong> bomen wor<strong>de</strong>n<br />
ver<strong>van</strong>gen moeten altijd voldoen<strong>de</strong> holtes (<strong>in</strong> bomen of door kasten) aanwezig blijven. <strong>in</strong><br />
sommige vleermuiskasten wor<strong>de</strong>n ook jonge dieren aangetroffen. Kasten kunnen daarmee<br />
een bijdrage leveren aan het aanbod <strong>van</strong> verblijfplaatsen <strong>in</strong> parken en bossen.<br />
FF3 KW PB<br />
zoogdieren<br />
35
zoogdieren<br />
36<br />
FF3<br />
Ruige dwergvleermuis Pipistrellus nathusii<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> ruige dwergvleermuis heeft een spanwijdte tot 25 centimeter en<br />
is daarmee een kle<strong>in</strong>e soort. zijn wat ruig aandoen<strong>de</strong> vacht is rood- tot donkerbru<strong>in</strong><br />
gekleurd, op <strong>de</strong> buikzij<strong>de</strong> wat lichter dan <strong>de</strong> rugzij<strong>de</strong>. Het gezichtje, oren, staart en vleugels<br />
zijn donker (zwart)bru<strong>in</strong>. <strong>de</strong> vleugels zijn relatief lang.<br />
Loofbossen, parken en boomgroepen, meestal met water <strong>in</strong> <strong>de</strong> directe omgev<strong>in</strong>g, vormen<br />
het belangrijkste leefgebied voor <strong>de</strong> ruige dwergvleermuis. <strong>in</strong> en rond ste<strong>de</strong>lijk<br />
gebied zijn dat vooral (ou<strong>de</strong>re) parken en landgoe<strong>de</strong>ren. <strong>de</strong> dieren jagen vaak boven<br />
water en langs bosran<strong>de</strong>n. <strong>de</strong> par<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt plaats <strong>in</strong> augustus en september. <strong>de</strong> vrouwtjes<br />
vliegen <strong>in</strong> het daaropvolgen<strong>de</strong> voorjaar naar noordoost –europa, om daar jongen te<br />
krijgen. Vanaf augustus keren <strong>de</strong> dieren weer terug <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> ruige dwergvleermuis<br />
verblijft <strong>in</strong> bomen en gebouwen, maar ook <strong>in</strong> vleermuis- en vogelnestkastjes.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> ruige dwergvleermuis komt algemeen voor <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland,<br />
met het zwaartepunt <strong>in</strong> laag ne<strong>de</strong>rland en het rivierengebied. <strong>de</strong> ruige dwergvleermuis<br />
is een trekken<strong>de</strong> soort.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> vormen <strong>de</strong> grote parken en landgoe<strong>de</strong>ren <strong>in</strong> en<br />
rond <strong>de</strong> stad het belangrijkste leefgebied. <strong>de</strong> ruige dwergvleermuis wordt vooral waargenomen<br />
<strong>in</strong> Park Schothorst, <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het Hoevelakense Bos, Park ran<strong>de</strong>nbroek,<br />
nimmerdor en <strong>Amersfoort</strong>-West.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen grootschalige renovaties <strong>van</strong> parken en bossen vormen directe<br />
bedreig<strong>in</strong>gen voor <strong>de</strong> ruige dwergvleermuis. Ter aanvull<strong>in</strong>g op het <strong>natuur</strong>lijke aanbod <strong>van</strong><br />
verblijfplaatsen kunnen vleermuiskasten wor<strong>de</strong>n opgehangen. Bij grootschalige renovatie<br />
kunnen kasten zorgen voor tij<strong>de</strong>lijke ver<strong>van</strong>g<strong>in</strong>g <strong>van</strong> verloren verblijfplaatsen <strong>in</strong> bomen. Bos-<br />
en bomenbeheer, gericht op het laten ontstaan <strong>van</strong> holten <strong>in</strong> bomen en behoud daar<strong>van</strong>, is<br />
gunstig voor <strong>de</strong> ruige dwergvleermuis. Bij renovatie <strong>van</strong> parken waarbij ou<strong>de</strong> bomen wor<strong>de</strong>n<br />
ver<strong>van</strong>gen moeten alt ijd voldoen<strong>de</strong> holtes (<strong>in</strong> bomen of door kasten) aanwezig blijven.
Vos Vulpes vulpes<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> vos is met zijn oranjero<strong>de</strong> vacht, witte buik, grote oren en dikke staart<br />
een herkenbaar roofdier. Met een schou<strong>de</strong>rhoogte tot 40 centimeter, een lengte tot ruim<br />
80 centimeter en gewicht tot 15 kg behoort <strong>de</strong> vos tot onze grootste <strong>in</strong>heemse roofdieren.<br />
zijn pluimstaart heeft vaak een witte of lichte punt en kan tot 50 centimeter lang<br />
wor<strong>de</strong>n.<br />
Het voedsel <strong>van</strong> <strong>de</strong> vos bestaat uit allerlei prooidieren, <strong>van</strong> wormen en kevers tot<br />
vogels en konijnen. daarnaast wor<strong>de</strong>n bessen en an<strong>de</strong>re fruit gegeten. <strong>de</strong> vos jaagt<br />
solitair, maar leeft <strong>in</strong> kle<strong>in</strong> familieverband, vaak bestaan<strong>de</strong> uit een dom<strong>in</strong>ant mannetje<br />
en vrouwtje, met enkele on<strong>de</strong>rgeschikte vrouwtjes. Het leefgebied <strong>van</strong> een koppel heeft<br />
een om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> enkele tientallen tot meer dan duizend hectare, afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
beschikbaarheid <strong>van</strong> voedsel. ruim zeven weken na <strong>de</strong> par<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>termaan<strong>de</strong>n,<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong>af e<strong>in</strong>d maart <strong>de</strong> jongen geboren <strong>in</strong> een on<strong>de</strong>rgronds hol .<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> vos is <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland een algemeen voorkomen<strong>de</strong> soort,<br />
vooral op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het zui<strong>de</strong>n, mid<strong>de</strong>n en oosten <strong>van</strong> het land en <strong>in</strong> <strong>de</strong> vastelandsdu<strong>in</strong>en.<br />
<strong>de</strong> vos staat niet op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> vos werd vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> stadsrand waargenomen, voornamelijk<br />
<strong>in</strong> het bosrijke zuidwestelijk ge<strong>de</strong>elte en <strong>in</strong> het agrarisch gebied aan <strong>de</strong> noordoostzij<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>. <strong>de</strong> laatste jaren trekt <strong>de</strong> vos ook steeds ver<strong>de</strong>r het ste<strong>de</strong>lijk gebied<br />
<strong>in</strong>. <strong>in</strong> grote tu<strong>in</strong>en op <strong>de</strong> <strong>Amersfoort</strong>se berg zitten vossenholen. Bij het Centraal Station<br />
heeft <strong>de</strong> dierenambulance een jong vosje opgehaald en <strong>in</strong> tu<strong>in</strong>en <strong>in</strong> het Vermeerkwartier<br />
werd een stru<strong>in</strong>en<strong>de</strong> vos gezien.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> vos is onze enige hondachtige die wordt bejaagd en bestre<strong>de</strong>n,<br />
zelfs door <strong>natuur</strong>beschermers. <strong>natuur</strong>lijke vijan<strong>de</strong>n heeft <strong>de</strong> vos <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland niet<br />
(meer). <strong>de</strong> vos is een opportunist die overal voedsel kan v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Maatregelen ter bescherm<strong>in</strong>g<br />
zijn niet nodig.<br />
FF1<br />
zoogdieren<br />
37
zoogdieren<br />
38<br />
FF3 KW<br />
Waterspitsmuis Neomys fodiens<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> waterspitsmuis is met een lengte <strong>van</strong> 10 centimeter onze grootste <strong>in</strong>heemse<br />
spitsmuis. <strong>de</strong> dieren hebben een donker grijszwarte rugvacht en (meestal) een<br />
lichte buikzij<strong>de</strong>. opvallend is <strong>de</strong> kiel <strong>van</strong> haren op <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> staart en <strong>de</strong> behar<strong>in</strong>g<br />
rond <strong>de</strong> poten. Achter <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zwarte kraaloogjes is vaak een licht vlekje aanwezig.<br />
zoals <strong>de</strong> naam aangeeft is <strong>de</strong> waterspitsmuis sterk gebon<strong>de</strong>n aan water. Structuurrijke,<br />
dicht begroei<strong>de</strong> oevers langs hel<strong>de</strong>re en schone wateren vormen het leefgebied. dit kunnen<br />
zowel rietkragen langs plassen als steile oevers langs beekjes zijn. daar zoekt <strong>de</strong><br />
waterspitsmuis on<strong>de</strong>r water en op <strong>de</strong> oever naar voedsel, bestaan<strong>de</strong> uit macrofauna, ongewervel<strong>de</strong>n,<br />
<strong>in</strong>secten(larven) en jonge kikkers en visjes. <strong>de</strong> voorplant<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt plaats <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> perio<strong>de</strong> april tot september, waarbij een vrouwtje tot drie keer per jaar jongen krijgt.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> waterspitsmuis komt verspreid voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> laagveenmoerassen<br />
<strong>in</strong> West- en noord-ne<strong>de</strong>rland, beekdalen <strong>in</strong> zuid- en oost-ne<strong>de</strong>rland, rond het iJsselmeer,<br />
op Texel en <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>lta. <strong>de</strong> waterspitsmuis staat als kwetsbaar op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> waterspitsmuis <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> is niet<br />
bekend. er is slechts één recente waarnem<strong>in</strong>g. geschikt leefgebied is aanwezig <strong>in</strong> <strong>de</strong> pol<strong>de</strong>rs<br />
aan <strong>de</strong> noordwestzij<strong>de</strong> en het stroomgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> Barneveldsche Beek en het Valleikanaal.<br />
<strong>de</strong> soort is waarschijnlijk zeer zeldzaam.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen geschikte leefgebie<strong>de</strong>n staan on<strong>de</strong>r druk door ruimtelijke ontwikkel<strong>in</strong>g<br />
of door te <strong>in</strong>tensief (agrarisch) beheer. door <strong>in</strong>tensief schonen <strong>van</strong> sloten krijgt<br />
ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> een dichte oever- en watervegetatie geen kans.<br />
<strong>de</strong> waterspitsmuis profiteert mogelijk <strong>van</strong> <strong>natuur</strong>ontwikkel<strong>in</strong>g langs beken en extensiver<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> het beheer <strong>van</strong> sloten en oevers. Verbeter<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> waterkwaliteit is gunstig<br />
voor <strong>de</strong> waterspitsmuis.
Watervleermuis Myotis daubentonii<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> watervleermuis is een mid<strong>de</strong>lgrote vleermuis met een spanwijdte tot<br />
28 centimeter. Hij heeft een lichte buik, die contrasteert met zijn bru<strong>in</strong>-grijze rugzij<strong>de</strong>. <strong>de</strong><br />
kle<strong>in</strong>e oortjes zijn donker bru<strong>in</strong> <strong>van</strong> kleur, <strong>de</strong> snoet is roze-bru<strong>in</strong>. <strong>de</strong> watervleermuis heeft<br />
grote achterpoten. daarmee wor<strong>de</strong>n prooidieren <strong>van</strong> het wateroppervlak gegrepen.<br />
Wateren vormen het belangrijkste jachtgebied. daarnaast jaagt <strong>de</strong> watervleermuis <strong>in</strong> bossen.<br />
<strong>de</strong> dieren vliegen <strong>van</strong>af een half uur na zonson<strong>de</strong>rgang uit hun verblijfplaats. Meestal<br />
is dat een boomholte, maar het kan ook een ruimte <strong>in</strong> een gebouw of kunstwerk zijn. <strong>de</strong><br />
dieren overw<strong>in</strong>teren vrijwel altijd <strong>in</strong> koele, on<strong>de</strong>rgrondse ruimten als ijskel<strong>de</strong>rs, forten en<br />
bunkers. Hier v<strong>in</strong>dt ook <strong>de</strong> voortplant<strong>in</strong>g plaats. <strong>de</strong> jongen wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> juni geboren.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> watervleermuis kan overal <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland wor<strong>de</strong>n waargenomen,<br />
maar <strong>de</strong> dichthe<strong>de</strong>n zijn het hoogst <strong>in</strong> <strong>de</strong> water- en bosrijke <strong>de</strong>len op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n.<br />
<strong>de</strong> watervleermuis wordt <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> is <strong>de</strong> watervleermuis een vrij algemene soort.<br />
Boven <strong>de</strong> meeste doorgaan<strong>de</strong> wateren, waaron<strong>de</strong>r eem, Heiligenbergerbeek en Valleikanaal,<br />
kunnen jagen<strong>de</strong> watervleermuizen wor<strong>de</strong>n waargenomen. Kolonies zijn bekend<br />
<strong>van</strong> het landgoed Schothorst en het Hoevelakense Bos. Voor <strong>de</strong> dieren uit het Hoevelakense<br />
Bos ligt het jachtgebied boven Het Hammetje. een aantal watervleermuizen<br />
overw<strong>in</strong>teren <strong>in</strong> <strong>de</strong> vleermuiskel<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> Kle<strong>in</strong> zwitserland. <strong>de</strong> watervleermuis wordt <strong>in</strong><br />
<strong>Amersfoort</strong> niet bedreigd.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen door het kappen <strong>van</strong> ou<strong>de</strong> bomen gaan verblijfplaatsen verloren.<br />
dat geldt ook voor <strong>in</strong>grepen aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgrondse <strong>de</strong>len <strong>van</strong> (ou<strong>de</strong>) gebouwen en<br />
kunstwerken. <strong>de</strong> watervleermuis is ook gevoelig voor verlicht<strong>in</strong>g. Belangrijk is een lage<br />
lichtsterkte of amberkleurige lamp. ook dient verstrooi<strong>in</strong>g <strong>van</strong> licht voorkomen te wor<strong>de</strong>n.<br />
Bij Vathorst-Corlaer zijn hier goe<strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>gen mee opgedaan. een bosbeheer dat is<br />
gericht op het behou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> ou<strong>de</strong> bomen is gunstig voor <strong>de</strong> watervleermuis.<br />
FF3<br />
zoogdieren<br />
39
zoogdieren<br />
40<br />
FF1 GE<br />
Wezel Mustela nivalis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> wezel is het kle<strong>in</strong>ste roofdier (zoogdier) ter wereld, met een lengte tot<br />
23 centimeter, exclusief zijn staart <strong>van</strong> ongeveer 5 centimeter. Mannetjes zijn groter dan<br />
<strong>de</strong> vrouwtjes. <strong>de</strong> rugzij<strong>de</strong> is lichtbru<strong>in</strong>, <strong>de</strong> buikzij<strong>de</strong> licht (wit). <strong>de</strong> kleurscheid<strong>in</strong>g tussen<br />
rug en buik is zwak en door het ontbreken <strong>van</strong> een zwart staartuite<strong>in</strong><strong>de</strong> is <strong>de</strong> wezel goed<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> hermelijn te on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n. Wezels kleuren bovendien niet wit <strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter.<br />
<strong>de</strong> wezel leeft vooral <strong>van</strong> woelmuizen, zoals veldmuizen en aardmuizen, maar ook<br />
an<strong>de</strong>re kle<strong>in</strong>e zoogdieren, vogeltjes en <strong>in</strong>secten staan op het menu. Het leefgebied bestaat<br />
uit grazige vegetaties waar<strong>in</strong> voldoen<strong>de</strong> prooidieren voorkomen, meestal <strong>in</strong> een<br />
kle<strong>in</strong>schalig of afwisselend landschap. <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> enige <strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g en schuilplaatsen<br />
is belangrijk. <strong>de</strong> paartijd valt meestal <strong>in</strong> het vroege voorjaar, waarna <strong>de</strong> jongen<br />
<strong>in</strong> mei of juni wor<strong>de</strong>n geboren. Buiten <strong>de</strong> paartijd leven wezels solitair.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> wezel komt nagenoeg overal <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland voor, maar ontbreekt<br />
op <strong>de</strong> Wad<strong>de</strong>neilan<strong>de</strong>n. <strong>de</strong> soort wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> wezel komt vermoe<strong>de</strong>lijk overal voor langs <strong>de</strong> stadsrand,<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> grotere stadsparken en het buitengebied <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>. een recente waarnem<strong>in</strong>g<br />
komt <strong>van</strong> Landgoed Schothorst. door zijn verborgen en (<strong>de</strong>els) nachtelijke activiteit is het<br />
aantal waarnem<strong>in</strong>gen beperkt. <strong>de</strong> soort wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>in</strong>tensiver<strong>in</strong>g <strong>van</strong> agrarisch gebruik en oprukken <strong>van</strong> <strong>de</strong> stadsrand<br />
<strong>in</strong> het buitengebied zijn oorzaken <strong>van</strong> het verdwijnen <strong>van</strong> leefgebied. Variatie <strong>in</strong> het<br />
landschap, afwissel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> vegetaties en aanwezigheid <strong>van</strong> kle<strong>in</strong>e landschapselementen<br />
als bosjes en struikgewas dragen bij aan zowel het prooiaanbod als schuilmogelijkhe<strong>de</strong>n.
Bru<strong>in</strong>e eikenpage Satyrium ilicis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De bru<strong>in</strong>e eikenpage is een kle<strong>in</strong>e en onopvallen<strong>de</strong>, overwegend bru<strong>in</strong><br />
gekleur<strong>de</strong> dagvl<strong>in</strong><strong>de</strong>r. Op <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> vleugels staat een rijtje witte streepjes<br />
en, langs <strong>de</strong> rand <strong>van</strong> <strong>de</strong> achtervleugels, een rijtje oranje vlekjes. Op <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
bru<strong>in</strong>e voorvleugeltjes heeft alleen het vrouwtje nog wat oranje vlekjes.<br />
Jonge, kle<strong>in</strong>e of verpieteren<strong>de</strong> eikjes vormen <strong>de</strong> waardplant voor <strong>de</strong> bru<strong>in</strong>e eikenpage.<br />
Dit <strong>in</strong> tegenstell<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> eikenpage, die juist <strong>de</strong> voorkeur geeft aan grotere eiken. Dergelijke<br />
kle<strong>in</strong>e eikjes v<strong>in</strong><strong>de</strong>n we vooral langs zandverstuiv<strong>in</strong>gen, jonge eikenaanplant,<br />
bosran<strong>de</strong>n, verruig<strong>de</strong> hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n en braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en. Veelal zijn dit snel opwarmen<strong>de</strong>,<br />
beschut gelegen locaties. De soort wordt <strong>in</strong> zijn leefgebied vaak waargenomen<br />
op braam-, vuilboom- en duizendblad. De vliegtijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> bru<strong>in</strong>e eikenpage is <strong>van</strong> juni<br />
tot beg<strong>in</strong> augustus.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De bru<strong>in</strong>e eikenpage is <strong>in</strong> zijn voorkomen nagenoeg beperkt<br />
tot <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het b<strong>in</strong>nenland en <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en <strong>van</strong> noord-Holland. De soort gaat<br />
al jaren achteruit, vooral <strong>in</strong> het b<strong>in</strong>nenland wordt dan ook <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Ook <strong>in</strong> België gaat <strong>de</strong> soort achteruit en wordt daar ernstig bedreigd. De soort staat als<br />
kwetsbaar op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Waarnem<strong>in</strong>gen <strong>van</strong> <strong>de</strong> bru<strong>in</strong>e eikenpage zijn bekend <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
westrand <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>, maar <strong>de</strong> soort is hier recent niet meer waargenomen. Ook<br />
el<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie Utrecht is <strong>de</strong> soort achteruit gegaan en recent is <strong>de</strong> bru<strong>in</strong>e eikenpage<br />
alleen bekend <strong>van</strong> soesterberg.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Door het verval <strong>van</strong> <strong>de</strong> eikenhakhoutcultuur en veran<strong>de</strong>rd bosbeheer<br />
is veel leefgebied verdwenen. Het is zeer belangrijk snel <strong>in</strong> te grijpen en het leefgebied<br />
te herstellen. Bijvoorbeeld door bosran<strong>de</strong>n te dunnen en lokaal hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>tjes<br />
langs <strong>de</strong> rand te laten verbossen. Het gebied tussen soest en <strong>Amersfoort</strong> biedt daarvoor<br />
uitsteken<strong>de</strong> potenties.<br />
KW SB<br />
<strong>in</strong>secten<br />
41
<strong>in</strong>secten<br />
42<br />
Bru<strong>in</strong> zandoogje Maniola jurt<strong>in</strong>a<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Het bru<strong>in</strong> zandoogje is een onopvallend gekleur<strong>de</strong>, mid<strong>de</strong>lgrote vl<strong>in</strong><strong>de</strong>r.<br />
De mannetjes zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> nagenoeg egaal bru<strong>in</strong> gekleurd, <strong>de</strong> vrouwtjes hebben<br />
enkele oranje vlekken. Zowel op <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> als on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> <strong>van</strong> voorvleugels staat<br />
een met zwart omlijn<strong>de</strong> witte stip. De voorvleugel is <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkantlicht oranjebru<strong>in</strong><br />
gekleurd. Het hooibeestje lijkt op het bru<strong>in</strong> zandoogje, maar is veel kle<strong>in</strong>er.<br />
Grazige, krui<strong>de</strong>nrijke tot verruig<strong>de</strong> vegetaties vormen het belangrijkste leefgebied. Dergelijke<br />
vegetaties zijn vooral nog te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>in</strong> bermen, op braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en en<br />
langs hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en. Verschillen<strong>de</strong> soorten gras wor<strong>de</strong>n als waardplant gebruikt, waaron<strong>de</strong>r<br />
gewoon struisgras, kropaar en reukgras. Knoopkruid, duizendblad en distels vormen<br />
belangrijke nectarbronnen. Het bru<strong>in</strong> zandoogje kruipt <strong>in</strong> <strong>de</strong> nazomer uit het ei en<br />
overw<strong>in</strong>tert als rups. De vliegtijd is <strong>van</strong> beg<strong>in</strong> juni tot beg<strong>in</strong> september.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Het bru<strong>in</strong> zandoogje komt <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland algemeen en wijd verspreid<br />
voor. Het is <strong>de</strong> meest getel<strong>de</strong> dagvl<strong>in</strong><strong>de</strong>r en kan vaak <strong>in</strong> hoge aantallen wor<strong>de</strong>n<br />
aangetroffen. Daarbij is wel geconstateerd dat het bru<strong>in</strong> zandoogje afneemt bij <strong>in</strong>tensief<br />
graslandbeheer en sterk toeneemt bij ecologisch beheer. De soort is niet bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> kan het bru<strong>in</strong> zandoogje <strong>in</strong> nagenoeg alle<br />
<strong>natuur</strong>vrien<strong>de</strong>lijk beheer<strong>de</strong> bermen wor<strong>de</strong>n aangetroffen. Daarnaast vormen braakliggen<strong>de</strong><br />
terre<strong>in</strong>en een belangrijk biotoop. <strong>in</strong> parken en plantsoenen waar het gras vaak<br />
gemaaid wordt, ontbreekt het bru<strong>in</strong> zandoogje, evenals <strong>in</strong> <strong>in</strong>tensief beheerd agrarisch<br />
gebied.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het bru<strong>in</strong> zandoogje profiteert <strong>van</strong> extensief beheer <strong>van</strong><br />
grazige vegetaties. <strong>in</strong> parken met gazons kunnen krui<strong>de</strong>nrijke zomen geschikt leefgebied<br />
vormen. Het als hooiland beheren <strong>van</strong> een kle<strong>in</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> het park (0,5 hectare) is<br />
genoeg voor vestig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> een populatie. Voor voldoen<strong>de</strong> nectaraanbod is het belangrijk<br />
gefaseerd te maaien en lokaal wat verruig<strong>in</strong>g toe te staan.
Groot dikkopje Ochlo<strong>de</strong>s syl<strong>van</strong>us<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Het groot dikkopje is een vrij kle<strong>in</strong> vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rtje. De on<strong>de</strong>rkant <strong>van</strong> zijn achtervleugel<br />
is geelachtig, met dui<strong>de</strong>lijke lichte vlekken. Het mannetje heeft op <strong>de</strong> bovenkant<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> voorvleugel een dui<strong>de</strong>lijke geurstreep <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> een langgerekte s. Het groot<br />
dikkopje wordt nogal eens verward met <strong>de</strong> kommavl<strong>in</strong><strong>de</strong>r, maar heeft geen kommavlek<br />
<strong>in</strong> tegenstell<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> kommavl<strong>in</strong><strong>de</strong>r. De vliegtijd is <strong>van</strong> half juni tot half augustus.<br />
Het groot dikkopje komt voor op zonnige, grazige plekken langs en <strong>in</strong> bossen. Dit zijn<br />
vaak loofbossen <strong>in</strong> een wat vochtige omgev<strong>in</strong>g. Voor <strong>de</strong> overw<strong>in</strong>ter<strong>in</strong>g moet er overstaand<br />
gras aanwezig zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> juni tot <strong>in</strong> <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> zomer. Het groot<br />
dikkopje is daarnaast ook een vaste bewoner <strong>van</strong> hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Het groot dikkopje is een algemene dagvl<strong>in</strong><strong>de</strong>r. De soort vliegt<br />
op <strong>de</strong> zand- en veengron<strong>de</strong>n en <strong>in</strong> grote <strong>de</strong>len <strong>van</strong> <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en. Op <strong>de</strong> meeste kleigron<strong>de</strong>n<br />
ontbreekt hij en op <strong>de</strong> Wad<strong>de</strong>neilan<strong>de</strong>n en <strong>in</strong> Zuid-Limburg is hij wat schaarser. Deze<br />
vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rsoort gaat <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland achteruit en staat daarom als ‘gevoelig’ op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Op <strong>de</strong> hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en <strong>van</strong> <strong>de</strong> Vlasakkers, stichtse Roton<strong>de</strong> en<br />
Hazewater komt het groot dikkopje voor. Daarnaast komt <strong>de</strong> vl<strong>in</strong><strong>de</strong>r voor <strong>in</strong> wat bre<strong>de</strong>re<br />
bermen en groenstroken, waar behalve bloemrijk grasland ook wat ruigere plekken zijn<br />
waar gras overjarig blijft staan, zoals Landgoed schothorst, Kop <strong>van</strong> schothorst, Melksteeg,<br />
Hoogland-west en Bloeidaal.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het groot dikkopje is afhankelijk <strong>van</strong> overstaand gras <strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter.<br />
een gefaseerd maaibeheer is belangrijk.<br />
<strong>in</strong>secten<br />
43
<strong>in</strong>secten<br />
44<br />
Grote glimworm Lampyris noctiluca<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De grote glimworm is één <strong>van</strong> <strong>de</strong> drie soorten glimwormen <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland.<br />
De tot 2 centimeter lange vrouwtjes hebben geen <strong>de</strong>kschil<strong>de</strong>n en zijn vleugelloos, met<br />
donker bru<strong>in</strong>zwart gekleur<strong>de</strong> segmenten. <strong>in</strong> <strong>de</strong> 6<strong>de</strong> en 7<strong>de</strong> achterlijfsegmenten aan <strong>de</strong><br />
on<strong>de</strong>rkant zijn <strong>de</strong> lichtorganen aanwezig waaraan <strong>de</strong> soort zijn naam te danken heeft.<br />
De mannetjes daarentegen bezitten <strong>de</strong>kschil<strong>de</strong>n en vleugels en maken we<strong>in</strong>ig gebruik<br />
<strong>van</strong> hun, kle<strong>in</strong>ere, lichtorganen. De larven lijken sterk op <strong>de</strong> vrouwtjes.<br />
Bosran<strong>de</strong>n vormen het belangrijkste leefmilieu <strong>van</strong> <strong>de</strong> grote glimwormen. Het betreffen<br />
meestal permanent vochtige doch zeker niet natte situaties, waar<strong>in</strong> zowel leefgebied<br />
aanwezig is voor <strong>de</strong> larven als voor <strong>de</strong> volwassen wormen. Dit betreffen vaak relatief ijle,<br />
grazige vegetatie langs ran<strong>de</strong>n. Volwassen dieren wor<strong>de</strong>n vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> juni-juli<br />
waargenomen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De grote glimworm komt <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland vooral voor op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n<br />
en <strong>in</strong> Zuid-Limburg. De soort lijkt te ontbreken <strong>in</strong> laagveen- en zeekleigebie<strong>de</strong>n.<br />
Over <strong>de</strong> status is we<strong>in</strong>ig bekend.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Waarnem<strong>in</strong>gen <strong>van</strong> <strong>de</strong> grote glimworm zijn bekend <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
berm <strong>van</strong> <strong>de</strong> POn-lijn ter hoogte <strong>van</strong> Landgoed nimmerdor. Het voorkomen hier gaat al<br />
terug tot het beg<strong>in</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> 20ste eeuw. De soort lijkt stabiel, een goed verspreid<strong>in</strong>gsbeeld<br />
<strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> ontbreekt echter.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen De grote glimworm lijkt erg honkvast en kan zich voor zover<br />
bekend niet snel versprei<strong>de</strong>n <strong>in</strong> versnipperd landschap. Hij lijkt gebaat bij we<strong>in</strong>ig dynamiek<br />
en <strong>in</strong>standhoud<strong>in</strong>g <strong>van</strong> bestaand leefgebied. Versnipper<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het landschap<br />
en verdrog<strong>in</strong>g en verruig<strong>in</strong>g vormen bedreig<strong>in</strong>gen. Mogelijk wordt <strong>de</strong> grote glimworm<br />
negatief beïnvloed door lichtvervuil<strong>in</strong>g. Het donker hou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> leefgebied is belangrijk.
Hei<strong>de</strong>blauwtje Plebejus argus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Het hei<strong>de</strong>blauwtje is een kle<strong>in</strong>e vl<strong>in</strong><strong>de</strong>r. Het mannetje doet zijn naam eer<br />
aan, met zijn blauwe witomzoom<strong>de</strong> vleugels. Zelfs <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkant is (grijs)blauwig <strong>van</strong><br />
kleur. Het vrouwtje moet het echter doen met een bru<strong>in</strong>e on<strong>de</strong>r- en bovenkant. Wel wor<strong>de</strong>n<br />
haar vleugeltjes, net als die <strong>van</strong> het mannetje, aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkant gesierd door een rij<br />
oranje vlekjes, naast diverse zwarte wit omzoom<strong>de</strong> stippen.<br />
Hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n en heischrale bermen vormen het leefgebied <strong>van</strong> het hei<strong>de</strong>blauwtje. Dit<br />
zijn vaak wat vochtige terre<strong>in</strong>en of overgangssituaties. De rupsjes leven hier voornamelijk<br />
op jonge hei<strong>de</strong>plantjes. Mieren nemen <strong>de</strong> rupsen vaak mee naar hun nest, door<br />
aantrekkelijke geurstoffen die <strong>de</strong> rups uitscheidt. een mierennest vormt een veilige omgev<strong>in</strong>g<br />
waar <strong>de</strong> rups kan verpoppen. De vliegtijd is <strong>van</strong> beg<strong>in</strong> juni tot e<strong>in</strong>d augustus. De<br />
soort overw<strong>in</strong>tert als eitje.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Het hei<strong>de</strong>blauwtje is zijn voorkomen beperkt tot <strong>de</strong> hoge<br />
zandgron<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> Wad<strong>de</strong>neilan<strong>de</strong>n. De soort gaat <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland achteruit en staat<br />
daarom als ‘gevoelig’ op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Het hei<strong>de</strong>blauwtje is <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> alleen bekend <strong>van</strong> <strong>de</strong> hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n<br />
op <strong>de</strong> Vlasakkers en Leus<strong>de</strong>rhei<strong>de</strong>. Langs <strong>de</strong> westrand <strong>van</strong> Birkhoven vliegt het<br />
hei<strong>de</strong>blauwtje net buiten <strong>de</strong> gemeentegrens.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Vergrassen en dichtgroeien <strong>van</strong> <strong>de</strong> hei<strong>de</strong> is funest voor het hei<strong>de</strong>blauwtje.<br />
Regelmatig chopperen of plaggen, waarbij kale grond ontstaat en ruimte<br />
voor kiemplantjes , is noodzakelijk voor <strong>in</strong>standhoud<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het leefgebied. De stichtse<br />
Roton<strong>de</strong> biedt <strong>in</strong> potentie leefgebied, maar <strong>de</strong> hei<strong>de</strong>planten zijn daar te oud. Door <strong>de</strong><br />
recente plagwerkzaamhe<strong>de</strong>n kan geschikt leefgebied ontstaan. Aangezien het hei<strong>de</strong>blauwtje<br />
erg honkvast is en <strong>de</strong> stichtse Roton<strong>de</strong> geïsoleerd ligt ten opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
bestaan<strong>de</strong> populaties, is <strong>de</strong> kans op spontane vestig<strong>in</strong>g kle<strong>in</strong>.<br />
FF2 GE PB<br />
<strong>in</strong>secten<br />
45
<strong>in</strong>secten<br />
46<br />
GE AAN<br />
Heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r Hipparchia semele<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r is een oranje-bru<strong>in</strong> gekleur<strong>de</strong> dagvl<strong>in</strong><strong>de</strong>r. net als <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re<br />
soorten zandoogjes heeft <strong>de</strong> heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r oogvormige vlekjes. De bovenkant <strong>van</strong> <strong>de</strong> vleugels<br />
is grijsbru<strong>in</strong> met een bre<strong>de</strong> oranje band. Bij het vrouwtje is <strong>de</strong> oranje teken<strong>in</strong>g op<br />
<strong>de</strong> bovenkant uitgebrei<strong>de</strong>r en contrastrijker dan bij het mannetje. Zittend met gesloten<br />
vleugels valt <strong>de</strong> vl<strong>in</strong><strong>de</strong>r we<strong>in</strong>ig op.<br />
De heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r komt vooral voor <strong>in</strong> hei<strong>de</strong>n, maar ook <strong>in</strong> schrale droge graslan<strong>de</strong>n. De terre<strong>in</strong>en<br />
moeten kle<strong>in</strong>schalig en gevarieerd zijn. Zo heeft <strong>de</strong> vl<strong>in</strong><strong>de</strong>r grassen nodig voor <strong>de</strong><br />
voortplant<strong>in</strong>g, struikhei<strong>de</strong> als voedselbron , kale grond om op te warmen en losstaan<strong>de</strong><br />
bomen om te schuilen tegen hoge temperaturen <strong>in</strong> <strong>de</strong> zomer.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r is een vrije schaarse vl<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> hogere zandgron<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong> het b<strong>in</strong>nenland en <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en. De heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r gaat <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland achteruit en<br />
staat daarom als ‘gevoelig’ op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Op <strong>de</strong> Vlaksakkers en <strong>de</strong> hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en op Landgoed Den<br />
treek-Henschoten wor<strong>de</strong>n ie<strong>de</strong>r jaar wel heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs gezien. <strong>in</strong> sommige jaren ook op<br />
<strong>de</strong> stichtse roton<strong>de</strong>. <strong>in</strong> sommige jaren wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs ook op vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rstruiken <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
stad gezien.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Omdat kle<strong>in</strong>schalige variatie essentieel is voor <strong>de</strong> heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r, is<br />
zowel te sterke vergrass<strong>in</strong>g <strong>van</strong> hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en, maar ook juist het ontbreken <strong>van</strong> grassen<br />
een bedreig<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r. Massale opslag <strong>van</strong> bomen is bedreigend voor <strong>de</strong><br />
hei<strong>de</strong> en <strong>de</strong> heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r. Het totaal weren <strong>van</strong> bomen echter ook. Beheer <strong>van</strong> hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en<br />
dat gericht is op kle<strong>in</strong>schalige variatie is goed voor <strong>de</strong> heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r.
Hooibeestje Coenonympha pamphilus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Het hooibeestje is een kle<strong>in</strong>, oranjebru<strong>in</strong> gekleurd dagvl<strong>in</strong><strong>de</strong>rtje. net als<br />
<strong>de</strong> an<strong>de</strong>re soorten zandoogjes kenmerkt het hooibeestje zich door oogvormige vlekjes.<br />
Op <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorvleugel bev<strong>in</strong>dt zich het meest opvallen<strong>de</strong> oogje, daarnaast<br />
zijn enkele kle<strong>in</strong>ere, meestal wittige, oogjes aanwezig op <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> achtervleugel<br />
. Hooibeestjes zijn vaak opvallen ‘harig’. Droge, krui<strong>de</strong>nrijke graslan<strong>de</strong>n en hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en<br />
vormen het belangrijkste leefgebied voor het hooibeestje. Vaak is sprake <strong>van</strong> ijl<br />
begroei<strong>de</strong> grond met een open, korte vegetatie en plantensoorten als reukgras, schapengras<br />
en gewoon struisgras <strong>in</strong> mozaïekpatroon. Deze grassen wor<strong>de</strong>n tevens gebruikt als<br />
waardplant. Het hooibeestje overw<strong>in</strong>tert als rups, waarna <strong>de</strong> eerste vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs verschijnen<br />
<strong>in</strong> mei. Het hooibeestje vliegt <strong>in</strong> twee generaties tot beg<strong>in</strong> september.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Het hooibeestje is <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland een algemeen voorkomen<strong>de</strong><br />
soort op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n, <strong>in</strong>clusief <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en. Daarnaast komt <strong>de</strong> soort voor <strong>in</strong> gebie<strong>de</strong>n<br />
waar zand is opgespoten, bijvoorbeeld op wegtaluds en braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en. na een<br />
sterke terugval tussen 1991 en 1994 heeft <strong>de</strong> soort zich hersteld en is er sprake <strong>van</strong> een<br />
lichte toename. De soort wordt <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Het hooibeestje is <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> vrij zeldzaam. De soort<br />
wordt vooral waargenomen langs het spoor richt<strong>in</strong>g nijkerk ter hoogte <strong>van</strong> De Hoef en<br />
Zielhorst en op <strong>de</strong> stichtse Roton<strong>de</strong>. Ver<strong>de</strong>r vliegt het vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rtje <strong>in</strong> schrale bermen langs<br />
<strong>de</strong> A28 en heischrale vegetaties <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong>-West.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Door verruig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> (schrale) vegetaties, het <strong>in</strong> gebruik nemen<br />
<strong>van</strong> braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en, wegverbred<strong>in</strong>g en te <strong>in</strong>tensief beheer wordt het leefgebied<br />
aangetast. Door bij nieuwe ontwikkel<strong>in</strong>g geen gebruik te maken <strong>van</strong> een ‘leeflaag’, kunnen<br />
<strong>de</strong> schrale vegetaties tot ontwikkel<strong>in</strong>g komen waar het hooibeestje <strong>van</strong> houdt. Gefaseerd<br />
maaien <strong>van</strong> <strong>de</strong> vegetaties waar<strong>in</strong> het hooibeestje voorkomt komt ook ten goe<strong>de</strong><br />
aan het leefgebied <strong>van</strong> het hooibeestje.<br />
<strong>in</strong>secten<br />
47
<strong>in</strong>secten<br />
48<br />
Oranjetipje Anthocharis cardam<strong>in</strong>e<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Het oranjetipje is een vrij kle<strong>in</strong>e vl<strong>in</strong><strong>de</strong>r. De mannetjes <strong>van</strong> het oranjetipje<br />
zijn door <strong>de</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk oranje gekleur<strong>de</strong> voorvleugels zeer herkenbaar. De vrouwtjes<br />
zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re ‘witjes’ te on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> groene teken<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> achtervleugels.<br />
Het oranjetipje geeft <strong>de</strong> voorkeur aan een bosrijke omgev<strong>in</strong>g, met vochtige graslan<strong>de</strong>n<br />
en bosran<strong>de</strong>n. De eitjes wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> zeer kritische vrouwtjes afgezet op planten <strong>in</strong><br />
een beschutte locatie, vaak langs bosran<strong>de</strong>n. Vervolgens verpoppen <strong>de</strong> rupsjes zich al <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> vroege zomer, waarna <strong>in</strong> het daaropvolgen<strong>de</strong> jaar <strong>de</strong> vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs verschijnen. De meeste<br />
oranjetipjes vliegen tussen half april en half mei.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Het oranjetipje komt algemeen voor <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland, maar is<br />
zeldzaam <strong>in</strong> <strong>de</strong> klei- en veengebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het westen <strong>van</strong> het land en <strong>in</strong> droge gebie<strong>de</strong>n,<br />
zoals <strong>de</strong> Veluwe. Het oranjetipje doet het <strong>de</strong> laatste jaren erg goed en vertoont een stijgen<strong>de</strong><br />
trend. De stand is lan<strong>de</strong>lijk en regionaal verdubbeld s<strong>in</strong>ds 1990. Het is één <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
soorten die lijkt te profiteren <strong>van</strong> <strong>de</strong> klimaatveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> is het oranjetipje zeldzaam. slechts op enkele<br />
locaties, waaron<strong>de</strong>r Park schothorst, is sprake <strong>van</strong> een populatie. Veel an<strong>de</strong>re waarnem<strong>in</strong>gen<br />
hebben waarschijnlijk betrekk<strong>in</strong>g op zwerven<strong>de</strong> dieren.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen De belangrijkste bedreig<strong>in</strong>g wordt gevormd door beheer. Vooral<br />
het te vroeg of niet gefaseerd maaien <strong>van</strong> vegetaties langs bosran<strong>de</strong>n en <strong>in</strong> parken zorgt<br />
voor verlies <strong>van</strong> veel rupsen en poppen. Daarnaast vormen verdrog<strong>in</strong>g en <strong>in</strong>tensiver<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> grondgebruik concrete bedreig<strong>in</strong>gen. Bosran<strong>de</strong>n, zoomvegetaties en grazige vegetatie<br />
<strong>in</strong> leefgebied <strong>van</strong> het oranjetipje dienen bij voorkeur pas na half juni gefaseerd<br />
gemaaid. Omschakelen <strong>van</strong> <strong>in</strong>tensief maaibeheer naar hooilandbeheer op vochtige<br />
locaties kan <strong>in</strong> parken zorgen voor meer geschikt leefgebied. Het oranjetipje kan profiteren<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>ontwikkel<strong>in</strong>g langs het Valleikanaal en <strong>de</strong> Heiligenbergerbeek.
Sleedoornpage Thecla betulae<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De sleedoornpage is <strong>van</strong> <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> donkerbru<strong>in</strong> gekleurd, <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong><br />
is fraai oranjebru<strong>in</strong> met witte strepen. Alleen het vrouwtje heeft op <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> voorvleugels nog een oranje vlek. Aan <strong>de</strong> achtervleugel zit een staartje.<br />
De sleedoorn vormt <strong>de</strong> belangrijkste waardplant <strong>van</strong> <strong>de</strong> sleedoornpage. Daarnaast wor<strong>de</strong>n<br />
ook an<strong>de</strong>re prunussoorten gebruikt. struikgewas met sleedoorn <strong>in</strong> bermen, langs<br />
(spoor)wegen, parken en bosran<strong>de</strong>n vormen het leefgebied. De eitjes wor<strong>de</strong>n afgezet<br />
op twee a drie jarige takjes, meestal bij een doorn of zijtakje aan <strong>de</strong> zonnige kant <strong>van</strong><br />
struiken. <strong>in</strong> april, na <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter, komen <strong>de</strong> eitjes uit en beg<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> rupsjes <strong>van</strong> bladknoppen<br />
en jonge blaadjes te eten. na <strong>de</strong> verpopp<strong>in</strong>g verschijnen <strong>de</strong> vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs <strong>van</strong>af half juli en<br />
vliegen door tot e<strong>in</strong>d september.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De sleedoornpage is <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland zeldzaam. De meeste populaties<br />
zijn bekend <strong>van</strong> <strong>de</strong> rand <strong>van</strong> <strong>de</strong> Veluwe, noord-Brabant, Limburg en Overijssel.<br />
Langs <strong>de</strong> flank <strong>van</strong> <strong>de</strong> Utrechtse Heuvelrug is <strong>de</strong> sleedoornpage bekend <strong>in</strong> soest, <strong>Amersfoort</strong><br />
en Hilversum. De soort staat als ‘bedreigd’ op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> lijst <strong>van</strong> dagvl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De groengor<strong>de</strong>l <strong>in</strong> het soesterkwartier en <strong>in</strong>dustrieterre<strong>in</strong><br />
isselt vormen het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> sleedoornpage <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong>. Het is niet uitgesloten<br />
dat <strong>de</strong> page ook ver<strong>de</strong>r <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> voorkomt, maar door <strong>de</strong> verborgen leefwijze is <strong>de</strong><br />
vl<strong>in</strong><strong>de</strong>r moeilijk te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het verdwijnen <strong>van</strong> sleedoornstruikgewas is één <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
belangrijkste oorzaken <strong>van</strong> <strong>de</strong> achteruitgang <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland. Daarnaast kan ook te <strong>in</strong>tensief<br />
beheer een bedreig<strong>in</strong>g vormen. sleedoornstruwelen wor<strong>de</strong>n bij voorkeur gefaseerd<br />
beheerd. Bijvoorbeeld door elke jaar ongeveer 10-20% <strong>van</strong> <strong>de</strong> vegetatie terug te zetten.<br />
Het snoeien v<strong>in</strong>dt bij voorkeur plaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> maand juli. <strong>in</strong>dien <strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter wordt<br />
gesnoeid, kunnen vooraf <strong>de</strong> takjes met eitjes wor<strong>de</strong>n opgespoord en gemarkeerd.<br />
BE BE<br />
<strong>in</strong>secten<br />
49
<strong>in</strong>secten<br />
50<br />
Wei<strong>de</strong>beekjuffer Calopteryx splen<strong>de</strong>ns<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De wei<strong>de</strong>beekjuffer is een <strong>van</strong> <strong>de</strong> fraaiste juffers <strong>van</strong> ne<strong>de</strong>rland. De mannetjes<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> wei<strong>de</strong>beekjuffer zijn opvallend metallicblauw gekleurd met donkere ban<strong>de</strong>n<br />
op <strong>de</strong> vleugels. De vrouwtjes hebben een groenbru<strong>in</strong>e kleur, met bru<strong>in</strong> get<strong>in</strong>te vleugels.<br />
De soort lijkt sterk op <strong>de</strong> bosbeekjuffer, maar daar<strong>van</strong> zijn <strong>de</strong> vleugels nagenoeg<br />
helemaal blauw.<br />
stromen<strong>de</strong> wateren vormen het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> wei<strong>de</strong>beekjuffer. Dit kunnen smalle<br />
stroompjes zijn, maar ook beken en rivieren. Ze stellen daarbij relatief we<strong>in</strong>ig eisen aan<br />
<strong>de</strong> waterkwaliteit en vegetatie. Zowel mannetje als vrouwtjes zijn goe<strong>de</strong> vliegers, waardoor<br />
ze ver <strong>van</strong> het leefgebied kunnen wor<strong>de</strong>n waargenomen tot mid<strong>de</strong>n <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>lijk<br />
gebied. De eitjes wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r water afgezet <strong>in</strong> plantenstengels. Daarvoor kruipt het<br />
vrouwtje langs <strong>de</strong> stengel omlaag on<strong>de</strong>r water. De vliegtijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> wei<strong>de</strong>beekjuffer is<br />
<strong>van</strong> mei tot en met augustus.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De wei<strong>de</strong>beekjuffer is veel te zien langs stromen<strong>de</strong> wateren.<br />
Deze zijn vooral te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> hoger gelegen <strong>de</strong>el <strong>van</strong> ne<strong>de</strong>rland en het rivierengebied.<br />
De wei<strong>de</strong>beekjuffer ontbreekt dan ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> zeekleigebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> West- en noord-ne<strong>de</strong>rland.<br />
De soort wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd en breidt zich uit <strong>in</strong> <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie<br />
Utrecht.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> komt <strong>de</strong> wei<strong>de</strong>beekjuffer voor langs het Valleikanaal,<br />
<strong>de</strong> Barneveldsche Beek, <strong>de</strong> Heiligenbergerbeek en <strong>de</strong> eem. Zwervers kunnen<br />
overal <strong>in</strong> <strong>de</strong> stad wor<strong>de</strong>n waargenomen, ook ver <strong>van</strong> water. tot 2000 was <strong>de</strong> wei<strong>de</strong>beekjuffer<br />
een zeldzame verschijn<strong>in</strong>g. s<strong>in</strong>dsdien neemt <strong>de</strong> soort toe.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>natuur</strong>ontwikkel<strong>in</strong>g langs rivieren, herstel <strong>van</strong> beken en<br />
terugdr<strong>in</strong>g<strong>in</strong>g <strong>van</strong> waterverontre<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g is gunstig voor <strong>de</strong> wei<strong>de</strong>beekjuffer. te <strong>in</strong>tensief<br />
schonen <strong>van</strong> wateren en oevers <strong>in</strong> <strong>de</strong> vliegtijd is ongunstig, evenals overmatige beschaduw<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> water en oever.
Bosmieren Formica<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De bosmieren vormen een groep <strong>van</strong> drie soorten mieren, die het vormen<br />
<strong>van</strong> koepelnesten met elkaar gemeen hebben: <strong>de</strong> behaar<strong>de</strong> bosmier (Formica rufa), <strong>de</strong><br />
kale bosmier (F. polyctena) en <strong>de</strong> zwartrugbosmier (F. pratensis).<br />
Bosmieren zijn opvallend grote, roodzwart gekleur<strong>de</strong> mieren. Ze vallen meestal op door<br />
<strong>de</strong> grote nesten, die zijn opgebouwd uit <strong>de</strong>nnennaal<strong>de</strong>n en kle<strong>in</strong>e takjes. een kolonie<br />
bosmieren heeft meestal verschillen<strong>de</strong> nesten, waartussen mierenstraten liggen. Dit zijn<br />
hun vaste looproutes. De routes lopen niet alleen naar naburige nesten <strong>van</strong> <strong>de</strong> kolonie,<br />
maar ook naar bomen waar ze voedsel verzamelen. <strong>in</strong> <strong>de</strong> nesten wonen verschillen<strong>de</strong> kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong>nen,<br />
die met <strong>de</strong> mannetjes voor nageslacht zorgen. Daarnaast bestaat een kolonie<br />
uit duizen<strong>de</strong>n werksters.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Bosmieren komen <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland voor op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n, <strong>in</strong>clusief<br />
<strong>de</strong> du<strong>in</strong>en. De mieren ontbreken nagenoeg <strong>in</strong> klei- en laagveenpol<strong>de</strong>rs. Over <strong>de</strong><br />
trends <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze soorten is we<strong>in</strong>ig <strong>in</strong>formatie bekend, maar <strong>de</strong> soorten lijken niet voor- of<br />
achteruit te gaan.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Bosmieren komen alleen voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> bossen en op <strong>de</strong> hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en<br />
langs <strong>de</strong> zuid- en westrand <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>, waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> soesterdu<strong>in</strong>en, Vlasakkers<br />
en Landgoed Den treek-Henschoten. Uit nimmerdor, Kle<strong>in</strong> Zwitserland, Birkhoven<br />
en <strong>de</strong> Bokkedu<strong>in</strong>en zijn ze verdwenen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het dichtgroeien <strong>van</strong> bossen en bosran<strong>de</strong>n met grassen en krui<strong>de</strong>n<br />
is ongunstig voor bosmieren. Daarnaast wor<strong>de</strong>n nog steeds mierenhopen geplun<strong>de</strong>rd<br />
ten behoeve <strong>van</strong> aquaria en vogelvolières.<br />
Maatregelen kunnen bestaan uit het openhou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> bosran<strong>de</strong>n en het vermij<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
<strong>in</strong>grijpen<strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n op locaties met mierenhopen. Door het beperkte kolonisatie-<br />
en verspreid<strong>in</strong>gsvermogen biedt het <strong>in</strong>richten <strong>van</strong> boscorridors kansen voor bosmieren.<br />
FF1<br />
<strong>in</strong>secten<br />
51
sLAKKen<br />
52<br />
52<br />
FF3 KW<br />
Platte schijfhoren Anisus vorticulus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De platte schijfhoren is een kle<strong>in</strong> waterslakje. Het schijfvormige huisje<br />
wordt maximaal 6 mm breed, ongeveer 0,8 mm hoog en heeft tot 5 w<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen. Belangrijke<br />
kenmerken zijn <strong>de</strong> ovale vorm <strong>van</strong> <strong>de</strong> open<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het huisje en <strong>de</strong> kiel op <strong>de</strong> buitenste<br />
w<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g.<br />
slootjes en plassen <strong>in</strong> veengebie<strong>de</strong>n vormen het belangrijkste milieu <strong>van</strong> <strong>de</strong> platte<br />
schijfhoren. Vaak betreft het hel<strong>de</strong>re en schone, rijke wateren met een veenbo<strong>de</strong>m. Deze<br />
wateren zijn vaak begroeid met on<strong>de</strong>rgedoken waterplanten, maar kunnen echter ook<br />
soortenarme begroei<strong>in</strong>gen met draadalg, waterpest en grof hoornblad bevatten.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De platte schijfhoren komt <strong>in</strong> veenwei<strong>de</strong>gebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> laag<br />
ne<strong>de</strong>rland verspreid voor. <strong>in</strong> zand- en kleigebie<strong>de</strong>n is zij echter veel zeldzamer. <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
prov<strong>in</strong>cie Utrecht komt <strong>de</strong> platte schijfhoren vooral voor te westen <strong>van</strong> <strong>de</strong> Heuvelrug.<br />
<strong>in</strong>ternationaal gezien is ne<strong>de</strong>rland belangrijk voor <strong>de</strong> soort. De soort is <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland<br />
afgenomen, maar <strong>de</strong> trend over het laatste <strong>de</strong>cennium is nog niet dui<strong>de</strong>lijk. De platte<br />
schijfhoren staat als ‘kwetsbaar’ op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De platte schijfhoren is vastgesteld <strong>in</strong> een waterplantenbak <strong>in</strong><br />
Park schothorst. De soort is hier waarschijnlijk aangevoerd met plantenmateriaal. Mogelijk<br />
komt <strong>de</strong> platte schijfhoren voor <strong>in</strong> slootjes <strong>in</strong> het Buitengebied West. Over <strong>de</strong> status<br />
is niets bekend.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Bedreig<strong>in</strong>gen voor <strong>de</strong> platte schijfhoren komt voort uit verlies<br />
en verslechter<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het leefgebied. Hierbij moet vooral gedacht wor<strong>de</strong>n aan verontre<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> het water en te <strong>in</strong>tensief schonen en beheren <strong>van</strong> sloten.<br />
Het gefaseerd baggeren en schonen <strong>van</strong> <strong>de</strong> oever- en watervegetatie, waarbij altijd een<br />
<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> vegetatie blijft behou<strong>de</strong>n, is één <strong>van</strong> <strong>de</strong> belangrijkste maatregelen. Daarnaast<br />
kan verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> belast<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> voed<strong>in</strong>gstoffen<strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n voor<br />
<strong>de</strong> platte schijfhoren verbeteren.
Alpenwatersalaman<strong>de</strong>r Triturus alpestris<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De alpensalaman<strong>de</strong> ris een vrij grote, tot 12 centimeter lange watersalaman<strong>de</strong>r.<br />
De soort kan door zijn oranje, ongevlekte buik, goed wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> an<strong>de</strong>re <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland voorkomen<strong>de</strong> salaman<strong>de</strong>rs. De rugzij<strong>de</strong> is blauwgrijs, met vaak<br />
een vage donkere marmerteken<strong>in</strong>g. De mannetjes hebben op <strong>de</strong> flank <strong>van</strong> kop tot staart,<br />
tussen buik- en rugzij<strong>de</strong>, een lichtere band met zwarte stippen. De kam <strong>van</strong> <strong>de</strong> mannetjes<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> paartijd is laag, gevlekt en zon<strong>de</strong>r tan<strong>de</strong>n.<br />
al <strong>in</strong> <strong>de</strong> late w<strong>in</strong>ter trekt <strong>de</strong> alpensalaman<strong>de</strong>r naar <strong>de</strong> voortplant<strong>in</strong>gs wateren. Vaak zijn<br />
dat poelen, vennen en sloten <strong>in</strong> en langs bossen, maar ook tu<strong>in</strong>vijvers wor<strong>de</strong>n gebruikt.<br />
eieren wor<strong>de</strong>n afgezet op takjes, blaadjes en waterplanten <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> april tot<br />
juni. De larven verschijnen <strong>van</strong>af april en gaan <strong>van</strong>af <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> helft <strong>van</strong> <strong>de</strong> zomer het<br />
land op, waar ook wordt overw<strong>in</strong>terd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De alpensalaman<strong>de</strong>r komt algemeen voor op <strong>de</strong> zand- en<br />
leemgron<strong>de</strong>n <strong>in</strong> noord-brabant, <strong>in</strong> Limburg en lokaal <strong>in</strong> Drenthe. Daarnaast komt <strong>de</strong> salaman<strong>de</strong>r<br />
ook voor <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re prov<strong>in</strong>cies, waar zij oorspronkelijk is uitgezet. Zo ook <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
prov<strong>in</strong>cie Utrecht. De soort neemt toe en staat niet op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De alpensalaman<strong>de</strong>ris bekend uit het zuidwesten <strong>van</strong> amersfoort.<br />
Hier komt <strong>de</strong> soort voor <strong>in</strong> het bergkwartier. De soort wordt ’s w<strong>in</strong>ters wel aangetroffen<br />
bij <strong>de</strong> controle <strong>van</strong> <strong>de</strong> vleermuiskel<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> Kle<strong>in</strong> Zwitserland.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het <strong>de</strong>mpen <strong>van</strong> poelen vormt een bedreig<strong>in</strong>g, maar hier is <strong>in</strong><br />
amersfoort geen sprake <strong>van</strong>. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> trek kan verkeer voor veel slachtoffers zorgen,<br />
maar ook dit probleem speelt niet <strong>in</strong> amersfoort.<br />
De alpensalaman<strong>de</strong>r profiteert sterk <strong>van</strong> <strong>de</strong> aanleg <strong>van</strong> poelen <strong>in</strong> en rond het leefgebied.<br />
De poelen wor<strong>de</strong>n snel gekoloniseerd. maatregelen die getroffen wor<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> kamsalaman<strong>de</strong>r<br />
zijn ook gunstig voor <strong>de</strong> alpenwatersalaman<strong>de</strong>r.<br />
FF2<br />
amfibieËn<br />
53
amfibieËn<br />
54<br />
FF3 SB<br />
Heikikker Rana arvalis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De heikikker is een vrij kle<strong>in</strong>e, slanke, overwegend bru<strong>in</strong>beige gekleur<strong>de</strong><br />
kikker. De soort lijkt sterk op <strong>de</strong> bru<strong>in</strong>e kikker, maar on<strong>de</strong>rscheidt zich door een spitsere<br />
snuit, (meestal) een tot op <strong>de</strong> neus doorlopen<strong>de</strong> bre<strong>de</strong> lichte rugstreep en een grotere<br />
graafknobbel aan <strong>de</strong> achterpoot. Deze kikker heeft een kenmerken<strong>de</strong> blaffen<strong>de</strong> of bubbelen<strong>de</strong><br />
roep.<br />
De heikikker leeft <strong>in</strong> overwegend vochtige gebie<strong>de</strong>n op zandgrond en veengron<strong>de</strong>n.<br />
Vochtige graslan<strong>de</strong>n en hei<strong>de</strong> vormen het lan<strong>de</strong>lijk leefgebied. Ondiepe en zonnig<br />
gelegen slootjes, vennen en poelen wor<strong>de</strong>n als voortplant<strong>in</strong>gswater gebruikt. belangrijk<br />
is een hoge grondwaterstand. De paartijd is <strong>van</strong> half maart tot half april. De mannetjes<br />
wor<strong>de</strong>n tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> paartijd blauw.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De heikikker komt <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland voor op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n, <strong>in</strong><br />
laagveengebie<strong>de</strong>n en komkleigebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het rivierengebied. De soort ontbreekt <strong>in</strong> grote<br />
<strong>de</strong>len <strong>van</strong> noord-, Zuid-Holland en Zeeland. De soort wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen<br />
bedreigd; <strong>de</strong> huidige trend is stabiel.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De heikikker is <strong>in</strong> amersfoort zeldzaam. De soort is alleen waargenomen<br />
<strong>in</strong> Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt, ten zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> a1. Het leefgebied hier bestaat uit agrarisch<br />
gebied. Over <strong>de</strong> trend is we<strong>in</strong>ig bekend.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Populaties heikikker <strong>in</strong> agrarisch gebied zijn afhankelijk <strong>van</strong> het<br />
beheer <strong>van</strong> <strong>de</strong> agrariër. Omzett<strong>in</strong>g <strong>van</strong> grasland naar akkerland, graslandverbeter<strong>in</strong>g,<br />
verlag<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het grondwaterpeil, uitrasteren <strong>van</strong> sloten, vermest<strong>in</strong>g <strong>van</strong> sloten en te<br />
<strong>in</strong>tensief schonen <strong>van</strong> sloten zijn voorbeel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> concrete bedreig<strong>in</strong>gen.<br />
De heikikker profiteert <strong>van</strong> het niet uitrasteren <strong>van</strong> sloten. Vertrapp<strong>in</strong>g door vee zorgt<br />
voor veel structuur <strong>in</strong> <strong>de</strong> oever, waar <strong>de</strong> heikikker <strong>van</strong> profiteert. maatregelen tegen<br />
waterverontre<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g, verdrog<strong>in</strong>g en een schon<strong>in</strong>gs- en baggerbeheer, waarbij reken<strong>in</strong>g<br />
wordt gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> heikikker, helpt <strong>in</strong>standhoud<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> aanwezige populaties.
Kamsalaman<strong>de</strong>r Triturus cristatus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De kamsalaman<strong>de</strong>r is met maximaal 18 centimeter een forse watersalaman<strong>de</strong>r.<br />
De oranje buik is bezet met grote zwarte vlekken. De salaman<strong>de</strong>rs zijn ver<strong>de</strong>r<br />
overwegend donkerbru<strong>in</strong>zwart gekleurd. <strong>in</strong> <strong>de</strong> paartijd vormt zich op <strong>de</strong> rug <strong>van</strong> <strong>de</strong> mannetjes<br />
een hoge kam, waaraan <strong>de</strong> soort zijn naam heeft te danken. De jonge dieren (juvenielen)<br />
hebben opvallend lange tenen (zie foto).<br />
Het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> kamsalaman<strong>de</strong>r betreft meestal een kle<strong>in</strong>schalig landschap, met<br />
een afwissel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> grasland, bos en kle<strong>in</strong>e wateren. Slootjes, poelen, vennen en kolken<br />
vormen het voortplant<strong>in</strong>gswater. Vaak zijn <strong>de</strong>ze wateren rijk begroeid met waterplanten,<br />
permanent waterhou<strong>de</strong>nd, vrij <strong>van</strong> vis en niet te zuur. De voortplant<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt plaats <strong>in</strong><br />
maart tot juni. na <strong>de</strong> voortplant<strong>in</strong>g trekken <strong>de</strong> salaman<strong>de</strong>rs weer het land op.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De kamsalaman<strong>de</strong>r komt voor op <strong>de</strong> hoge zandgron<strong>de</strong>n, <strong>in</strong><br />
Zuid-Limburg en <strong>in</strong> het rivierengebied (oostelijk ge<strong>de</strong>elte). <strong>in</strong> Utrecht komt <strong>de</strong> kamsalaman<strong>de</strong>r<br />
vooral voor op <strong>de</strong> Heuvelrug. De soort staat als ‘kwetsbaar’ op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst, maar<br />
laat recent een lichte toename zien.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De kamsalaman<strong>de</strong>r is <strong>in</strong> amersfoort zeer zeldzaam. Landgoed<br />
nimmerdor vormt momenteel het belangrijkste leefgebied. Daarnaast is <strong>de</strong> soort<br />
bekend <strong>van</strong> <strong>de</strong> bernhardkazerne/Vlasakkers.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Kamsalaman<strong>de</strong>rs zijn tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> trek kwetsbaar<br />
en veel exemplaren wor<strong>de</strong>n doodgere<strong>de</strong>n bij het oversteken <strong>van</strong> wegen. bezett<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />
voortplant<strong>in</strong>gswateren met vis kan een negatief effect hebben op het voortplant<strong>in</strong>gssucces.<br />
Door achterstallig beheer kunnen poelen dichtgroeien en hun functie verliezen.<br />
Het aanleggen <strong>van</strong> poelen en aanwijzen <strong>van</strong> bescherm<strong>de</strong> leefgebie<strong>de</strong>n zijn belangrijke<br />
maatregelen om <strong>de</strong> soort te behou<strong>de</strong>n.<br />
FF3 KW BE<br />
amfibieËn<br />
55
amfibieËn<br />
56<br />
FF3 BE<br />
Poelkikker Rana lessonae<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De poelkikker is een kle<strong>in</strong>e, groene kikker. De soort kan <strong>van</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re groene<br />
kikkers wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> grote graafknobbel, <strong>de</strong> relatief korte achterpoten,<br />
witte tot rozige kwaakblazen, het ontbreken <strong>van</strong> zwarte vlekjes <strong>in</strong> <strong>de</strong> iris en <strong>de</strong> roep.<br />
mannetjes verkleuren <strong>in</strong> <strong>de</strong> voortplant<strong>in</strong>gsperio<strong>de</strong> vaak opvallend geel.<br />
Het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> poelkikker is divers en betreft kle<strong>in</strong>schalig cultuurlandschap, uiterwaar<strong>de</strong>n,<br />
hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n en laagveengebie<strong>de</strong>n. De voortplant<strong>in</strong>gswateren zijn vaak relatief<br />
voedselarm en rijk aan waterplanten. meestal zijn dit kle<strong>in</strong>e wateren als poelen, vennen<br />
en slootjes. Dergelijke wateren wor<strong>de</strong>n gevoed door regen- en grondwater, waardoor ze<br />
schoon en voedselarm zijn. De voortplant<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt plaats <strong>in</strong> april tot juni. De jonge kikkers<br />
verlaten <strong>van</strong>af augustus het voortplant<strong>in</strong>gswater. Poelkikkers overw<strong>in</strong>teren overwegend<br />
op land, bijvoorbeeld on<strong>de</strong>r boomstammen of <strong>in</strong> holletjes on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> grond.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De poelkikker is <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland zo goed als beperkt tot <strong>de</strong> hogere<br />
zandgron<strong>de</strong>n en het rivierengebied. De soort wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd en<br />
<strong>de</strong> trend is stabiel.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt vormt <strong>in</strong> amersfoort het enige beken<strong>de</strong> leefgebied<br />
<strong>in</strong> amersfoort. Hier is <strong>de</strong> poelkikker vastgesteld <strong>in</strong> slootjes <strong>in</strong> agrarisch gebied. De<br />
poelkikker komt tevens voor op hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en ten zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> a28. De status <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
poelkikker is ondui<strong>de</strong>lijk. Door <strong>de</strong> beperkte om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> het leefgebied en het agrarisch<br />
gebruik moeten we <strong>de</strong> poelkikker als kwetsbaar beschouwen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Populaties <strong>van</strong> <strong>de</strong> poelkikker <strong>in</strong> agrarisch gebied zijn afhankelijk<br />
<strong>van</strong> het beheer <strong>van</strong> <strong>de</strong> agrariër. Verlag<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het grondwaterpeil, vermest<strong>in</strong>g <strong>van</strong> sloten<br />
en te <strong>in</strong>tensief schonen <strong>van</strong> sloten zijn voorbeel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> concrete bedreig<strong>in</strong>gen.<br />
De poelkikker profiteert <strong>van</strong> maatregelen tegen waterverontre<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g, verdrog<strong>in</strong>g en<br />
schon<strong>in</strong>gs- en baggerbeheer waarbij reken<strong>in</strong>g wordt gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> poelkikker.
Rugstreeppad Bufo calamita<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De rugstreeppad is een vrij kle<strong>in</strong>e pad. De soort dankt zijn naam aan <strong>de</strong><br />
dunne, gele lengtestreep op <strong>de</strong> rug. De beige huid is bezet met kle<strong>in</strong>e, <strong>de</strong>el rood aangelopen<br />
bultjes en groene vlekken. De poten zijn opvallend kort. <strong>in</strong> <strong>de</strong> voortplant<strong>in</strong>gsperio<strong>de</strong><br />
laat <strong>de</strong> rugstreeppad zijn kenmerken<strong>de</strong>, ver dragen<strong>de</strong> roep horen.<br />
Het typische leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> rugstreeppad kenmerkt zich meestal door <strong>de</strong> dynamiek<br />
en aanwezigheid <strong>van</strong> pioniersituaties. maar ook <strong>in</strong> stabiele milieus kan <strong>de</strong> rugstreeppad<br />
gedijen. Het leefgebied op het land bestaat vaak uit droge, geacci<strong>de</strong>nteer<strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n<br />
met korte vegetatie. De aanwezigheid <strong>van</strong> losse grond om <strong>in</strong> te graven en an<strong>de</strong>re<br />
wegkruipmogelijkhe<strong>de</strong>n is belangrijk. Ondiepe, snel opwarmen<strong>de</strong> en schaars begroei<strong>de</strong><br />
wateren vormen het belangrijkste voortplant<strong>in</strong>gsmilieu. De rugstreeppad duikt vaak op<br />
<strong>in</strong> tij<strong>de</strong>lijke wateren op bouwterre<strong>in</strong>en. De voortplant<strong>in</strong>gsperio<strong>de</strong> loopt <strong>van</strong> april tot juli.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De rugstreeppad komt verspreid <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland voor met <strong>de</strong><br />
du<strong>in</strong>en, het rivierengebied en veenwei<strong>de</strong>-pol<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> West-ne<strong>de</strong>rland als kerngebie<strong>de</strong>n.<br />
<strong>in</strong> Utrecht komt <strong>de</strong> soort vooral voor <strong>in</strong> het westelijk ge<strong>de</strong>elte <strong>van</strong> <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie. De rugstreeppad<br />
staat als ‘gevoelig’ op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst en laat een matige afname zien.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> gemeente amersfoort is <strong>de</strong> rugstreeppad zeer zeldzaam<br />
en recentelijk alleen gesignaleerd <strong>in</strong> Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt. Daar komt <strong>de</strong> soort voor <strong>in</strong> sloten en<br />
poeltjes bij <strong>de</strong> Slaagseweg en Krachtwijkerweg.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Verkeerd slootbeheer - schonen <strong>in</strong> het zomerseizoen - kan een<br />
bedreig<strong>in</strong>g zijn. <strong>in</strong> het buitengebied kan <strong>de</strong> rugstreeppad geholpen wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> aanleg<br />
<strong>van</strong> ondiepe poelen. Ver<strong>de</strong>r liggen er kansen bij een gebruik <strong>van</strong> braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en<br />
als tij<strong>de</strong>lijke <strong>natuur</strong>. Dit kan ook goed op bouwterre<strong>in</strong>en die <strong>in</strong> <strong>de</strong> zomerperio<strong>de</strong><br />
maar <strong>de</strong>els braak liggen, om <strong>in</strong> <strong>de</strong> nazomer te wor<strong>de</strong>n bewerkt. Door het graven <strong>van</strong><br />
ondiepe poelen/plassen wor<strong>de</strong>n tij<strong>de</strong>lijke voortplant<strong>in</strong>gswateren gerealiseerd die zeer<br />
succesvol kunnen zijn.<br />
FF3 GE BE<br />
amfibieËn<br />
57
eptielen<br />
58<br />
FF3 PB<br />
Hazelworm Anguis fragilis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De hazelworm is een pootloze hagedis die maximaal 50 centimeter lang<br />
wordt. Het glanzen<strong>de</strong>, geschub<strong>de</strong> huis is meestal lichtbru<strong>in</strong> gekleurd, waarbij <strong>de</strong> mannetjes<br />
egaler zijn gekleurd dan <strong>de</strong> vrouwtje. Jonge dieren en vrouwtjes hebben een donkere<br />
lengtestreep over <strong>de</strong> rug.<br />
Het leefmilieu <strong>van</strong> <strong>de</strong> hazelworm bestaat uit bossen, hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n en grazige vegetaties.<br />
De aanwezigheid <strong>van</strong> veel structuur en <strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g is belangrijk. De voortplant<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt<br />
plaats <strong>in</strong> mei tot juni. De jongen wor<strong>de</strong>n geboren <strong>in</strong> augustus.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De hazelworm komt voor op <strong>de</strong> hogere zandgron<strong>de</strong>n en <strong>in</strong><br />
Zuid-limburg. De soort ontbreekt <strong>in</strong> <strong>de</strong> laagveen- en zeekleigebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> laag ne<strong>de</strong>rland.<br />
<strong>in</strong> Utrecht komt <strong>de</strong> hazelworm verspreid voor op <strong>de</strong> Heuvelrug. De hazelworm<br />
wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd en laat een lichte toename zien.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Het voorkomen <strong>van</strong> <strong>de</strong> hazelworm <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> is beperkt<br />
tot <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n langs <strong>de</strong> zuid- en westrand <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente. Waarnem<strong>in</strong>gen zijn<br />
on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re bekend uit <strong>de</strong> bermen <strong>van</strong> <strong>de</strong> pOn-lijn, landgoed nimmerdor, Kle<strong>in</strong> Zwitserland,<br />
<strong>de</strong> bermen <strong>van</strong> het spoor <strong>Amersfoort</strong>-Utrecht en <strong>de</strong> Stichtse roton<strong>de</strong>.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> hazelworm <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> staat on<strong>de</strong>r<br />
druk door wegverbred<strong>in</strong>g en aanleg <strong>van</strong> nieuwe wegen. Dit leidt niet alleen tot directe<br />
aantast<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het leefgebied, maar ook tot barrièrewerk<strong>in</strong>g. Ver<strong>de</strong>r kan lokaal het <strong>in</strong>tensiveren<br />
<strong>van</strong> het beheer <strong>van</strong> grazige vegetaties of extensiver<strong>in</strong>g <strong>van</strong> beheer (langs spoorlijnen)<br />
tot verlies <strong>van</strong> leefgebied lei<strong>de</strong>n.<br />
Bij aanleg en verbred<strong>in</strong>g <strong>van</strong> nieuwe wegen kunnen faunapassages als ontsnipperen<strong>de</strong><br />
maatregel wor<strong>de</strong>n toegepast. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij <strong>de</strong> Kersenbaan. lokaal kunnen<br />
aanpass<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> maaibeheer en beheer <strong>van</strong> bosran<strong>de</strong>n zorgen voor verbeter<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het<br />
leefgebied. Ook het creëren <strong>van</strong> ruige overhoekjes is gunstig voor <strong>de</strong> hazelworm.
Levendbaren<strong>de</strong> hagedis Zootoca vivipara<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De levendbaren<strong>de</strong> hagedis is een vrij kle<strong>in</strong>e, tot ongeveer 15 centimeter<br />
lange hagedis. Over <strong>de</strong> rugzij<strong>de</strong> loopt vaak een smalle donkere streep en het lichaam is<br />
ver<strong>de</strong>r bezet met zwart, <strong>de</strong>els witgestipte vlekjes. De kop is relatief kle<strong>in</strong>. Jonge levendbaren<strong>de</strong><br />
hagedissen hebben een donkere staart ten opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong> rest <strong>van</strong> het lichaam<br />
natte tot droge hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en, vegetaties langs oevers <strong>van</strong> vennen, hoogvenen en bosran<strong>de</strong>n<br />
vormen <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland het belangrijkste leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> levendbaren<strong>de</strong> hagedis.<br />
Het zijn vaak relatief vochtige gebie<strong>de</strong>n. Vanaf april ontwaken <strong>de</strong> hagedissen uit hun<br />
w<strong>in</strong>terslaap, waarna <strong>de</strong> paarperio<strong>de</strong> aanbreekt. Bijzon<strong>de</strong>r is dat <strong>de</strong> eieren <strong>in</strong> het lichaam<br />
wor<strong>de</strong>n uitgebroed en uitkomen. Dit wordt eierlevendbarend genoemd. Het stelt <strong>de</strong> levendbaren<strong>de</strong><br />
hagedis <strong>in</strong> staat te overleven <strong>in</strong> kou<strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De levendbaren<strong>de</strong> hagedis komt voor op <strong>de</strong> hoge zandgron<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland. Daarnaast komt <strong>de</strong> soort lokaal voor <strong>in</strong> du<strong>in</strong>en <strong>in</strong> Zeeland, op terschell<strong>in</strong>g<br />
en op kalk- en lössgrond <strong>in</strong> Zuid-limburg. De soort gaat <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland matig achteruit en<br />
staat op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> lijst als ‘gevoelig’.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Uit <strong>de</strong> gemeente <strong>Amersfoort</strong> zijn geen recente waarnem<strong>in</strong>gen<br />
bekend. Aan <strong>de</strong> zuidkant bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>de</strong> dichtstbijzijn<strong>de</strong> populaties zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> bossen en hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong> Den treek <strong>in</strong> <strong>de</strong> gemeente leus<strong>de</strong>n. <strong>in</strong> <strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n Oud leus<strong>de</strong>n en rusthof die<br />
door <strong>de</strong> gemeente <strong>Amersfoort</strong> wor<strong>de</strong>n beheerd is <strong>de</strong> soort wel te verwachten.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Verschillen<strong>de</strong> factoren hebben geleid tot <strong>de</strong> achteruitgang <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> levendbaren<strong>de</strong> hagedis, waaron<strong>de</strong>r verdrog<strong>in</strong>g, opschalen <strong>van</strong> kle<strong>in</strong>schalig cultuurlandschap,<br />
versnipper<strong>in</strong>g, vernietig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> hei<strong>de</strong> en dichtgroeien <strong>van</strong> bosran<strong>de</strong>n.<br />
<strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> is voor <strong>de</strong> levendbaren<strong>de</strong> hagedis momenteel we<strong>in</strong>ig geschikt leefgebied<br />
aanwezig. De Stichtse roton<strong>de</strong> biedt mogelijkhe<strong>de</strong>n, maar is vermoe<strong>de</strong>lijk te droog en ligt<br />
te geïsoleerd <strong>van</strong> omliggen<strong>de</strong> populaties. Het behoud <strong>van</strong> <strong>de</strong> levendbaren<strong>de</strong> hagedis ligt<br />
dan ook vooral <strong>in</strong> han<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>beheren<strong>de</strong> organisaties net ten zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> A28.<br />
FF3 GE PB<br />
reptielen<br />
59
eptielen<br />
60<br />
FF3 KW PB<br />
R<strong>in</strong>gslang Natrix natrix<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De r<strong>in</strong>gslang is een tot maximaal 1,2 meter lange, overwegend grijs gekleur<strong>de</strong><br />
slang. De soort dankt zijn naam aan <strong>de</strong> gele, r<strong>in</strong>gvormige vlek achter <strong>de</strong> kop. Vaak<br />
is op <strong>de</strong> flanken een patroon <strong>van</strong> zwarte vlekjes aanwezig. De schubben op <strong>de</strong> buikzij<strong>de</strong><br />
zijn zwartwit geblokt en vormen een uniek patroon.<br />
De r<strong>in</strong>gslang is een sterk aan water en oever gebon<strong>de</strong>n soort. <strong>in</strong> het water jagen <strong>de</strong><br />
slangen op amfibieën, visjes, muizen en an<strong>de</strong>re kle<strong>in</strong>e dieren. Alleen voor <strong>de</strong> overw<strong>in</strong>ter<strong>in</strong>g<br />
zoeken r<strong>in</strong>gslangen drogere locaties op. De paartijd valt <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> mei tot juni,<br />
waarna <strong>de</strong> vrouwtjes <strong>de</strong> eieren afzetten. De eieren komen uit <strong>in</strong> augustus en september.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De r<strong>in</strong>gslang komt vooral voor <strong>in</strong> het Hollands-Utrecht laagveengebied,<br />
<strong>de</strong> laagveengebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> kop <strong>van</strong> Overijssel en Friesland, rond Gouda en<br />
langs <strong>de</strong> flanken <strong>van</strong> <strong>de</strong> Utrechtse Heuvelrug en Veluwe.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> tot halverwege <strong>de</strong> jaren ‘70 <strong>van</strong> <strong>de</strong> vorige eeuw kwam <strong>de</strong> r<strong>in</strong>gslang<br />
langs <strong>de</strong> rand <strong>van</strong> heel <strong>Amersfoort</strong> voor. nu is <strong>de</strong> r<strong>in</strong>gslang vrij zeldzaam en <strong>in</strong> zijn<br />
voorkomen beperkt tot <strong>de</strong> west- en zuidkant. De r<strong>in</strong>gslang is bekend <strong>van</strong> <strong>de</strong> Heiligenbergerbeek<br />
en wordt regelmatig door kanoërs gemeld. De slang plant zich daar on<strong>de</strong>r<br />
an<strong>de</strong>re voort <strong>in</strong> <strong>de</strong> composthopen <strong>van</strong> <strong>de</strong> langs <strong>de</strong> beek liggen<strong>de</strong> volkstu<strong>in</strong>verenig<strong>in</strong>g.<br />
<strong>in</strong> Birkhoven komt <strong>de</strong> r<strong>in</strong>gslang voor rondom <strong>de</strong> Bosvijver en <strong>in</strong> <strong>de</strong> ran<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Dierentu<strong>in</strong>.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen De r<strong>in</strong>gslang kan sterk profiteren <strong>van</strong> het aanleggen <strong>van</strong> broeihopen.<br />
<strong>in</strong> gebie<strong>de</strong>n met veel recreatie bie<strong>de</strong>n ruigtes met hoge grazige vegetaties,<br />
braamstruweel en takkenrillen veilige rustplekken. tegelijkertijd kan vergrot<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het<br />
aanbod prooidieren, bijvoorbeeld door het aanleggen <strong>van</strong> ruigten en poelen, lei<strong>de</strong>n tot<br />
een kwalitatieve verbeter<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het leefgebied. De verwacht<strong>in</strong>g is dat <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>ontwikkel<strong>in</strong>g<br />
langs <strong>de</strong> Heiligenbergerbeek, Valleikanaal en Barneveldse beek goed is voor<br />
<strong>de</strong> r<strong>in</strong>gslang.
Zandhagedis Lacerta agilis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De zandhagedis is een forse en zwaargebouw<strong>de</strong>, tot ruim 20 centimeter lange<br />
hagedis met een grote kop. Over <strong>de</strong> rug loopt meestal een donkere bru<strong>in</strong>e band, met aan<br />
weerszij<strong>de</strong>n twee lichtere ban<strong>de</strong>n. Verspreid over het lichaam ligt een patroon <strong>van</strong> zwarte,<br />
<strong>de</strong>el wit gestipte vlekken. De mannetjes kleuren <strong>in</strong> <strong>de</strong> paartijd ge<strong>de</strong>eltelijk smaragdgroen.<br />
Droge, structuurrijke hei<strong>de</strong>vegetaties , zoals <strong>in</strong> bermen, vormen het belangrijkste leefgebied<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> zandhagedis. na <strong>de</strong> overw<strong>in</strong>ter<strong>in</strong>g verschijnen op zonnige dagen <strong>van</strong>af<br />
maart <strong>de</strong> eerste dieren. <strong>in</strong> april tot mei v<strong>in</strong>dt <strong>de</strong> voortplant<strong>in</strong>g plaats, waarna <strong>de</strong> vrouwtjes<br />
<strong>in</strong> juni <strong>de</strong> eitjes afzetten. Dit gebeurt op kale, zandige plekjes tot een diepte <strong>van</strong><br />
ongeveer 15 centimeter. De eitjes wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> temperatuur <strong>van</strong> <strong>de</strong> zon uitgebroed en<br />
<strong>de</strong> eerste jongen verschijnen <strong>van</strong>af augustus.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De zandhagedis komt <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland voor op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong> het mid<strong>de</strong>n en oosten <strong>van</strong> het land, <strong>in</strong> <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en <strong>van</strong> noord- en Zuid-Holland en op<br />
Vlieland en terschell<strong>in</strong>g. <strong>in</strong> noord-Brabant is zij zeldzaam en <strong>in</strong> limburg komt <strong>de</strong> zandhagedis<br />
voor op <strong>de</strong> zandafzett<strong>in</strong>gen ten oosten <strong>van</strong> <strong>de</strong> Maas. De zandhagedis staat op <strong>de</strong><br />
ro<strong>de</strong> lijst als ‘gevoelig’, al neemt <strong>de</strong> soort <strong>de</strong> laatste jaren sterk toe.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De zandhagedis is bekend <strong>van</strong> alle hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en aan <strong>de</strong><br />
westkant <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>, te weten <strong>de</strong> Stichtse roton<strong>de</strong>, Monnikenbos, hei<strong>de</strong>vegetaties<br />
langs het spoor richt<strong>in</strong>g Utrecht, <strong>de</strong> leus<strong>de</strong>rhei<strong>de</strong> en <strong>de</strong> Bernhardkazerne/Vlasakkers. De<br />
populaties lijken hier stabiel.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Als liefhebber <strong>van</strong> warme gebie<strong>de</strong>n met kaal zand heeft <strong>de</strong><br />
zandhagedis te lij<strong>de</strong>n gehad on<strong>de</strong>r het dichtgroeien en vergrassen <strong>van</strong> hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en<br />
en an<strong>de</strong>r leefgebied. Door mil<strong>de</strong>re w<strong>in</strong>ters en warmere zomers, <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met soortgerichte<br />
maatregelen <strong>in</strong> <strong>natuur</strong>beheer, gaat het beter met <strong>de</strong> zandhagedis. Kansen voor<br />
<strong>de</strong> hagedis liggen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> vooral langs het spoor <strong>Amersfoort</strong>-Utrecht, waar door<br />
terugdr<strong>in</strong>gen <strong>van</strong> <strong>de</strong> bosrand nieuw leefgebied kan ontstaan.<br />
FF3 KW SB<br />
reptielen<br />
61
vissen<br />
62<br />
BE<br />
Bermpje Barbatula barbatula<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Het bermpje is een tot 18 centimeter lange vis met een langgerekt, vrijwel<br />
rolrond lichaam. De kop is aan <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> licht afgeplat, <strong>de</strong> staart is zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs<br />
afgeplat. De bek kenmerkt zich door dikke lippen en zes bekdra<strong>de</strong>n. Het lichaam heeft<br />
een variabele grondkleur <strong>van</strong> donkerbru<strong>in</strong> tot geelbru<strong>in</strong> afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g.<br />
De buik is crèmegeel. Op <strong>de</strong> flanken en rug is doorgaans een onregelmatig patroon <strong>van</strong><br />
donkerbru<strong>in</strong>e vlekken aanwezig.<br />
Het voorkeurshabitat <strong>van</strong> het bermpje bestaat uit hel<strong>de</strong>r, stromend water met een stenige<br />
of kiezelachtige bo<strong>de</strong>m. Daarnaast is <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong>kk<strong>in</strong>g, <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong><br />
planten(wortels) of stenen, <strong>van</strong> belang. De soort wordt voornamelijk aangetroffen <strong>in</strong> beken,<br />
maar ook <strong>in</strong> sloten en kle<strong>in</strong>e rivieren.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Het zwaartepunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> bermpje <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland<br />
ligt op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n <strong>in</strong> Drenthe, Overijssel, Gel<strong>de</strong>rland, noord-Brabant en Limburg.<br />
ver<strong>de</strong>r komt bermpje voor <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>e rivieren zoals <strong>de</strong> Ou<strong>de</strong> iJssel, Overijsselse vecht,<br />
L<strong>in</strong>ge en Kromme Rijn. <strong>in</strong> <strong>de</strong> grote rivieren is bermpje nagenoeg afwezig.<br />
Per 1 juli 2010 is het bermpje opgenomen <strong>in</strong> <strong>de</strong> visserijwet, waardoor <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>gssfeer<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Flora- en faunawet niet meer voor <strong>de</strong>ze soort geldt. Bermpje is niet opgenomen<br />
op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst <strong>van</strong> zoetwatervissen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Het bermpje komt niet veel voor <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong>. Alleen <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
beken <strong>van</strong> Landgoed stoutenburg is hij aangetroffen. ver<strong>de</strong>r is hij bekend uit enkele<br />
beken ten oosten <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Bermpje kent geen specifieke bedreig<strong>in</strong>gen. De belangrijkste<br />
bescherm<strong>in</strong>gsmaatregelen zijn vergrot<strong>in</strong>g <strong>van</strong> (<strong>de</strong> kwaliteit <strong>van</strong>) het leefgebied door ondiepe<br />
oeverzones te creëren, beekbegelei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> beplant<strong>in</strong>g te stimuleren, obstakels <strong>in</strong><br />
stand te hou<strong>de</strong>n dan wel opnieuw aan te brengen en migratiebarrières op te heffen door<br />
<strong>de</strong> aanleg <strong>van</strong> vispassages.
Bittervoorn Rho<strong>de</strong>us sericeus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De bittervoorn is een relatief kle<strong>in</strong> visje met een bovenstandige bek.<br />
Opvallend zijn <strong>de</strong> grote schubben en <strong>de</strong> blauwe streep voor <strong>de</strong> staartwortel. <strong>in</strong> <strong>de</strong> paaitijd<br />
hebben <strong>de</strong> vrouwtjes een dui<strong>de</strong>lijke legbuis. De mannetjes vertonen <strong>in</strong> <strong>de</strong> paartijd<br />
een baltskleed, waarbij <strong>de</strong>len <strong>van</strong> <strong>de</strong> v<strong>in</strong>nen rood en het lichaam blauwrood verkleurt. De<br />
bittervoorn wordt tot maximaal 10 centimeter lang.<br />
Bittervoorns kunnen wor<strong>de</strong>n aangetroffen <strong>in</strong> diverse watertypen. De meeste wateren<br />
zijn m<strong>in</strong>imaal een meter diep en begroeid met waterplanten. <strong>van</strong> belang is <strong>de</strong> aanwezigheid<br />
<strong>van</strong> zwanenmossels, <strong>de</strong>ze heeft <strong>de</strong> bittervoorn nodig voor <strong>de</strong> voortplant<strong>in</strong>g.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De bittervoorn komt momenteel verspreid <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland voor.<br />
De bittervoorn is beschermd <strong>in</strong> <strong>de</strong> Flora- en Faunawet. De soort is niet opgenomen <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
visserijwet, maar staat wel vermeld als kwetsbare soort op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst <strong>van</strong> zoetwatervissen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Ook <strong>de</strong> bittervoorn is we<strong>in</strong>ig algemeen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong>. Langs<br />
<strong>de</strong> eem <strong>in</strong> pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt is <strong>de</strong> bittervoorn op enkele plaatsen aangetroffen. en buiten <strong>de</strong><br />
gemeentegrenzen <strong>in</strong> <strong>de</strong> Heiligenbergerbeek en <strong>de</strong> Barneveldse beek. De waarnem<strong>in</strong>gen<br />
zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> laatste jaren. Het verleggen <strong>van</strong> <strong>de</strong> waterafvoer via het gemaal Zel<strong>de</strong>rt heeft<br />
hier waarschijnlijk <strong>in</strong>vloed op gehad.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het grootschalig uitbaggeren <strong>van</strong> sloten waarbij <strong>de</strong> gehele sliblaag,<br />
<strong>in</strong>clusief plantenwortels en mossels verwij<strong>de</strong>rd wordt, vormt een serieuze bedreig<strong>in</strong>g<br />
voor lokale populaties bittervoorn. voor bittervoorn is een beheer waarbij eens <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
drie jaar gefaseerd wordt gebaggerd optimaal. De vis profiteert doorgaans <strong>van</strong> <strong>natuur</strong>ontwikkel<strong>in</strong>g<br />
langs sloten, kanalen en rivieren. Met name het omvormen <strong>van</strong> gekanaliseer<strong>de</strong><br />
oevers naar structuurrijke, gevarieer<strong>de</strong>, <strong>natuur</strong>vrien<strong>de</strong>lijke oevers heeft een sterk<br />
positief effect.<br />
FF3 KW BE<br />
vissen<br />
63
vissen<br />
64<br />
FF3 KW BE<br />
Grote mod<strong>de</strong>rkruiper Misgurnus fossilis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Grote mod<strong>de</strong>rkruiper is door zijn grote, aalachtige lichaam, strepen en tien<br />
baarddra<strong>de</strong>n onmiskenbaar. Het meest opvallend zijn <strong>de</strong> donkere flankstrepen op een<br />
geelbru<strong>in</strong>e on<strong>de</strong>rgrond. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> voortplant<strong>in</strong>gstijd kleurt <strong>de</strong> buik oranje. Grote mod<strong>de</strong>rkruipers<br />
bereiken een lengte <strong>van</strong> ongeveer 30 centimeter.<br />
Grote mod<strong>de</strong>rkruipers komen oorspronkelijk voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> uitgestrekte overstrom<strong>in</strong>gsvlaktes<br />
<strong>van</strong> rivieren. Ook <strong>in</strong> meren met een uitgestrekte, dichtbegroei<strong>de</strong> oeverzone, moerassen<br />
en dichtbegroei<strong>de</strong>, zeer langzaam stromen<strong>de</strong> beken kan <strong>de</strong> soort zich handhaven.<br />
B<strong>in</strong>nen ne<strong>de</strong>rland wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> dieren het meest aangetroffen <strong>in</strong> pol<strong>de</strong>rs.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland bewoont <strong>de</strong> soort verschillen<strong>de</strong> watertypen <strong>van</strong><br />
vennen, ou<strong>de</strong> riviermean<strong>de</strong>rs tot langzaam stromen<strong>de</strong> beken. Het belangrijkste habitat<br />
wordt echter gevormd door pol<strong>de</strong>rslootjes. De dieren kunnen op verschillen<strong>de</strong> bo<strong>de</strong>mtypen<br />
voorkomen, zoals op klei, veen en zand.<br />
Grote mod<strong>de</strong>rkruiper is beschermd <strong>in</strong> <strong>de</strong> Flora- en Faunawet <strong>de</strong> Habitatrichtlijn. De soort<br />
is niet opgenomen <strong>in</strong> <strong>de</strong> visserijwet en staat als kwetsbare soort vermeld op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst<br />
<strong>van</strong> zoetwatervissen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De grote mod<strong>de</strong>rkruiper is b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> gemeente <strong>Amersfoort</strong><br />
bijzon<strong>de</strong>r zeldzaam. Recent is het dier alleen bekend uit het Buitengebied West. Daarnaast<br />
is het niet uitgesloten dat <strong>de</strong> soort el<strong>de</strong>rs langs <strong>de</strong> noord- en oostrand <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
gemeente voorkomt.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het grootschalig uitbaggeren en schonen <strong>van</strong> sloten vormt een<br />
serieuze bedreig<strong>in</strong>g voor lokale populaties <strong>van</strong> <strong>de</strong> grote mod<strong>de</strong>rkruiper. De dieren lopen zo<br />
een verhoog<strong>de</strong> kans om op <strong>de</strong> kant gezet te wor<strong>de</strong>n en te sterven. Daarnaast verdwijnen<br />
bij het schonen en baggeren essentiële <strong>de</strong>len <strong>van</strong> het habitat, waardoor voor <strong>de</strong> overgebleven<br />
dieren het leefmilieuongeschikt is gewor<strong>de</strong>n. voor grote mod<strong>de</strong>rkruiper is een beheer<br />
waarbij eens <strong>in</strong> <strong>de</strong> drie tot vijf jaar gefaseerd wordt geschoond en gebaggerd optimaal.
Kle<strong>in</strong>e mod<strong>de</strong>rkruiper Cobitis taenia<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Kle<strong>in</strong>e mod<strong>de</strong>rkruiper is een kle<strong>in</strong>e, langgerekte vis met een enigsz<strong>in</strong>s zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs<br />
afgeplat lichaam. Rond <strong>de</strong> bek staan zes vrij korte baarddra<strong>de</strong>n. Achter het oog is<br />
een kle<strong>in</strong>e stekel aanwezig, die meestal tegen het lichaam wordt gedrukt. De rug en <strong>de</strong><br />
flanken hebben veelal een geelachtige tot vuilwitte grondkleur met bru<strong>in</strong>e tot zwarte<br />
vlekken. Op <strong>de</strong> rug en op <strong>de</strong> flanken zijn respectievelijk één en twee rijen grotere vlekken<br />
aanwezig. De kle<strong>in</strong>e mod<strong>de</strong>rkruiper wordt circa 13 centimeter groot.<br />
Kle<strong>in</strong>e mod<strong>de</strong>rkruiper is een bo<strong>de</strong>mvis <strong>van</strong> allerlei zwak stromen<strong>de</strong> en stilstaan<strong>de</strong><br />
wateren. Dit zijn zowel beken, pol<strong>de</strong>rsloten, kanalen als oeverzones <strong>van</strong> grotere meren. <strong>in</strong><br />
stromen<strong>de</strong> wateren wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e mod<strong>de</strong>rkruiper vooral <strong>de</strong> wat strom<strong>in</strong>gsluwe<br />
centimeter<strong>de</strong>len opgezocht.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De kle<strong>in</strong>e mod<strong>de</strong>rkruiper komt <strong>in</strong> heel ne<strong>de</strong>rland voor met<br />
uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>van</strong> Zeeland. De soort is voornamelijk te zien <strong>in</strong> laag ne<strong>de</strong>rland: Utrecht,<br />
noord- en Zuid-Holland. Hier kan <strong>de</strong> soort hoge dichthe<strong>de</strong>n bereiken <strong>in</strong> pol<strong>de</strong>rsloten.<br />
De kle<strong>in</strong>e mod<strong>de</strong>rkruiper is beschermd mid<strong>de</strong>ls <strong>de</strong> Flora- en Faunawet. De soort is<br />
opgenomen <strong>in</strong> <strong>de</strong> visserijwet en staat niet vermeld op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst <strong>van</strong> zoetwatervissen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De kle<strong>in</strong>e mod<strong>de</strong>rkruiper is voornamelijk te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>in</strong> slootjes<br />
en plassen <strong>in</strong> het (agrarische) buitengebied <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>. Ook is <strong>de</strong> soort aangetroffen<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> Heiligenbergerbeek en <strong>de</strong> vosheuvelbeek.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Kle<strong>in</strong>e mod<strong>de</strong>rkruiper kent geen specifieke bedreig<strong>in</strong>gen. een<br />
slechte waterbo<strong>de</strong>mkwaliteit en <strong>in</strong>tensief schonen hebben maar beperkt effect op <strong>de</strong><br />
soort. De belangrijkste bescherm<strong>in</strong>gsmaatregelen zijn het verbeteren <strong>van</strong> <strong>de</strong> ruimtelijke<br />
variatie.<br />
FF2<br />
vissen<br />
65
vissen<br />
66<br />
GE BE<br />
W<strong>in</strong><strong>de</strong> Leuciscus idus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De w<strong>in</strong><strong>de</strong> is een langgerekte, krachtig gebouw<strong>de</strong> vis. W<strong>in</strong><strong>de</strong> heeft een e<strong>in</strong>dstandige<br />
bek. Anaal-, borst- en buikv<strong>in</strong>nen <strong>van</strong> grotere exemplaren zijn bru<strong>in</strong>rood aangelopen.<br />
Bij jonge dieren is <strong>de</strong>ze kleur vaak feller. Zijn iris is grijsachtig. De w<strong>in</strong><strong>de</strong> kan een<br />
aanzienlijke lengte bereiken <strong>van</strong> circa 80 centimeter.<br />
Gelet op <strong>de</strong> zwaartepunten <strong>in</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland leeft <strong>de</strong> w<strong>in</strong><strong>de</strong> vooral <strong>in</strong><br />
grote open wateren, <strong>de</strong> grote rivieren, het iJsselmeer, Markermeer, Ketelmeer, Biesbosch,<br />
Har<strong>in</strong>gvliet en Hollandsch Diep.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland wordt <strong>de</strong> w<strong>in</strong><strong>de</strong> het meest aangetroffen <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
grote rivieren, vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> Merwe<strong>de</strong> en iJssel en an<strong>de</strong>re grote wateren, zoals het Ketelmeer<br />
en het iJsselmeer. Ook kle<strong>in</strong>ere rivieren vormen een belangrijk leefgebied voor <strong>de</strong><br />
soort.<br />
W<strong>in</strong><strong>de</strong> geniet geen bescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland. De soort is opgenomen <strong>in</strong> <strong>de</strong> visserijwet<br />
en staat als gevoelige soort vermeld op <strong>de</strong> Ro<strong>de</strong> Lijst <strong>van</strong> zoetwatervissen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De w<strong>in</strong><strong>de</strong> komt op enkele plekken voor <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong>. Het<br />
gaat hierbij <strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r om <strong>de</strong> grotere wateren zoals <strong>de</strong> eem en het valleikanaal. Ook<br />
<strong>van</strong> enkele beken is hij bekend. De soort heeft sterk geprofiteerd <strong>van</strong> het opheffen <strong>van</strong><br />
barrières als stuwen en dammen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen De w<strong>in</strong><strong>de</strong> is ten behoeve <strong>van</strong> <strong>de</strong> hengelsport regelmatig <strong>in</strong> geheel<br />
ne<strong>de</strong>rland uitgezet. Deze uitzett<strong>in</strong>gen v<strong>in</strong><strong>de</strong>n ook nu nog plaats. De w<strong>in</strong><strong>de</strong> is relatief<br />
gevoelig voorverontre<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>gen. Daarnaast is <strong>de</strong> w<strong>in</strong><strong>de</strong> sterk achteruit gegaan door<br />
het verdwijnen of onbereikbaar wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> paaigebie<strong>de</strong>n. een ver<strong>de</strong>re verbeter<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> waterkwaliteit, het ver<strong>de</strong>r verwij<strong>de</strong>ren <strong>van</strong> migratiebarrières en habitatherstel <strong>in</strong> het<br />
stroomgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> Rijn en Maas en <strong>de</strong> grotere beken, dragen sterk bij aan ver<strong>de</strong>r herstel<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> populatie w<strong>in</strong><strong>de</strong>s.
Blauwe reiger Ar<strong>de</strong>a c<strong>in</strong>erea<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> blauwe reiger is een grote grijze, slanke vogel met lange poten. Met zijn<br />
uitgestrekte hals kan <strong>de</strong>ze reiger reiken tot een lengte <strong>van</strong> ruim een meter. <strong>de</strong> blauwe<br />
reiger is het hele jaar <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland aanwezig. een <strong>de</strong>el <strong>van</strong> onze vogels trekt echter naar<br />
Afrika en een <strong>de</strong>el trotseert <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter hier. <strong>de</strong> vogels kunnen al <strong>in</strong> januari beg<strong>in</strong>nen met<br />
<strong>de</strong> nestbouw.<br />
blauwe reigers komen voornamelijk voor <strong>in</strong> waterrijke gebie<strong>de</strong>n, waaron<strong>de</strong>r het ste<strong>de</strong>lijk<br />
gebied. Het voedsel bestaat on<strong>de</strong>rmeer uit vis, amfibieën en kle<strong>in</strong>e zoogdieren. <strong>de</strong> voedselgebie<strong>de</strong>n<br />
kunnen meer dan 15 kilometer <strong>van</strong> <strong>de</strong> kolonie liggen. Het nest bestaat uit<br />
een platform <strong>van</strong> takken en wordt gemaakt <strong>in</strong> <strong>de</strong> kru<strong>in</strong>en <strong>van</strong> ou<strong>de</strong> bomen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> blauwe reiger is een soort die verspreid voorkomt over grote<br />
<strong>de</strong>len <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland. Het zwaartepunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g ligt <strong>in</strong> laag Ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong><br />
aantallen zijn stabiel, maar <strong>in</strong> strenge w<strong>in</strong>ters kan <strong>de</strong> sterfte hoog zijn.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong>ze reiger komt verspreid <strong>in</strong> en rond <strong>Amersfoort</strong> voor. <strong>de</strong><br />
meeste waarnem<strong>in</strong>gen hebben betrekk<strong>in</strong>g op reigers die langs <strong>de</strong> waterkant op zoek<br />
zijn naar voedsel. broedlocaties beperken zich tot groepen ou<strong>de</strong> bomen op landgoed<br />
stoutenburg, Park ran<strong>de</strong>nbroek en <strong>de</strong> voormalige schans. Met name Park ran<strong>de</strong>nbroek<br />
is een kolonie <strong>van</strong> betekenis b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie Utrecht.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen blauwe reigers hebben een opportunistisch karakter en passen<br />
zich vrij gemakkelijk aan locale omstandighe<strong>de</strong>n aan. voor <strong>de</strong>ze soort gel<strong>de</strong>n geen<br />
structurele bedreig<strong>in</strong>gen.<br />
op dit moment zijn er slechts drie kolonies. bescherm<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze kolonies is <strong>van</strong> belang,<br />
maar tevens is het zaak om <strong>in</strong> het ste<strong>de</strong>lijk gebied <strong>natuur</strong>vrien<strong>de</strong>lijke oevers aan te leggen<br />
waar <strong>de</strong> reigers kunnen eten.<br />
FF3 * JR-<br />
broedvogels<br />
67
oedvogels<br />
68<br />
FF3 * JR- GE<br />
Boerenzwaluw Hirundo rustica<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> boerenzwaluw is een slanke, sierlijke vogel. Ze hebben lange, spitse<br />
vleugels en <strong>de</strong> diepgevorkte staart met dunne e<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Het verenkleed is prachtig blauwzwart<br />
<strong>van</strong> boven en wit <strong>van</strong> on<strong>de</strong>r. <strong>de</strong> kop is donkerrood gekleurd, overgaand <strong>in</strong> een donkere<br />
borstband. <strong>de</strong> boerenzwaluw is een zomergast; hij is te zien <strong>van</strong> april tot oktober.<br />
boerenzwaluwen komen voor <strong>in</strong> landbouwgebie<strong>de</strong>n met versprei<strong>de</strong> bebouw<strong>in</strong>g. Het<br />
voedsel bestaat voornamelijk uit vliegen<strong>de</strong> <strong>in</strong>secten. Het nest wordt gemaakt <strong>in</strong> schuren<br />
bij boer<strong>de</strong>rijen en <strong>in</strong> dorpen, maar ook on<strong>de</strong>r bruggen. Nesten bestaan uit een open kom<br />
en wor<strong>de</strong>n gemaakt <strong>van</strong> mod<strong>de</strong>r en planten. Ze broe<strong>de</strong>n solitair of <strong>in</strong> kolonieverband.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> boerenzwaluw is een algemene tot zeer algemene soort die<br />
verspreid voorkomt over geheel Ne<strong>de</strong>rland. Het zwaartepunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g ligt <strong>in</strong><br />
landbouwgebie<strong>de</strong>n. <strong>de</strong> aantallen nemen <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia sterk af.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong>ze vogel is een talrijke soort <strong>in</strong> het lan<strong>de</strong>lijke gebied rondom<br />
<strong>Amersfoort</strong>. voornamelijk bij boer<strong>de</strong>rijen met veel water <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g komt <strong>de</strong><br />
zwaluw veel voor. dit is het geval <strong>in</strong> <strong>de</strong> eempol<strong>de</strong>rs en <strong>de</strong>len <strong>van</strong> <strong>de</strong> gel<strong>de</strong>rse vallei.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Mo<strong>de</strong>rne schuren zijn vaak m<strong>in</strong><strong>de</strong>r geschikt om te broe<strong>de</strong>n<br />
en <strong>de</strong> eenvormigheid <strong>van</strong> het landschap leidt tot een afname <strong>van</strong> <strong>de</strong> beschikbaarheid<br />
aan voedsel. <strong>de</strong> omschakel<strong>in</strong>g naar meer open stallen leidt tot een verbeter<strong>de</strong> bereikbaarheid<br />
<strong>van</strong> nesten door <strong>natuur</strong>lijke vijan<strong>de</strong>n. daarnaast ontstaat locaal een grotere<br />
concurrentie met huismussen om nestruimte. Met het verdwijnen <strong>van</strong> <strong>de</strong> veehou<strong>de</strong>rij<br />
uit het buitengebied, verdwijnen daar grote aantallen <strong>in</strong>secten. dit is na<strong>de</strong>lig voor <strong>de</strong><br />
boerenzwaluw.<br />
In veel boer<strong>de</strong>rijen kunnen plekken aangebo<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> zwaluwen om te broe<strong>de</strong>n.<br />
Kunstmatige nesten kunnen hierbij helpen. ook on<strong>de</strong>r bruggen kunnen nestrichels<br />
aangebracht wor<strong>de</strong>n. Natuurlijke <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g <strong>van</strong> oevers <strong>van</strong> water en ran<strong>de</strong>n <strong>van</strong> weilan<strong>de</strong>n<br />
kunnen zorgen voor voldoen<strong>de</strong> <strong>in</strong>secten.
Bonte vliegen<strong>van</strong>ger Ficedula hypoleuca<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> bonte vliegen<strong>van</strong>ger is een vrij kle<strong>in</strong>e zangvogel. een opvallend kenmerk<br />
is zijn forse witte vleugelvlek op een ver<strong>de</strong>r donkerbru<strong>in</strong>e tot zwarte bovenzij<strong>de</strong>. <strong>de</strong><br />
on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> is egaal wit. Ze hebben een zacht melancholiek liedje. <strong>de</strong> bonte vliegen<strong>van</strong>ger<br />
is een gast <strong>in</strong> ons land <strong>van</strong> april tot oktober. <strong>de</strong> vogel overw<strong>in</strong>tert <strong>in</strong> Afrika.<br />
bonte vliegen<strong>van</strong>gers komen voornamelijk voor <strong>in</strong> loof- en gemengd bos, <strong>in</strong> parken en <strong>in</strong><br />
tu<strong>in</strong>en. Het voedsel bestaat voornamelijk uit <strong>in</strong>secten. Het nest wordt zowel <strong>in</strong> <strong>natuur</strong>lijke<br />
holten <strong>in</strong> bomen als <strong>in</strong> nestkasten gemaakt. Ze broe<strong>de</strong>n solitair.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> bonte vliegen<strong>van</strong>ger is een vrij algemeen voorkomen<strong>de</strong><br />
soort. Ze broe<strong>de</strong>n vooral <strong>in</strong> bosrijke streken <strong>van</strong> hoog Ne<strong>de</strong>rland. Het zwaartepunt <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
verspreid<strong>in</strong>g ligt <strong>in</strong> zuidwest drenthe, Twente, <strong>de</strong> Achterhoek, <strong>de</strong> veluwe en <strong>de</strong> Utrechtse<br />
Heuvelrug. <strong>de</strong> aantallen zijn lan<strong>de</strong>lijk stabiel met sterke regionale verschillen. bij <strong>de</strong>ze<br />
soort is een effect <strong>van</strong> <strong>de</strong> klimaatveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g vastgesteld. <strong>de</strong> vogels komen <strong>in</strong> april aan<br />
uit Afrika. Ze hopen op veel rupsen voor <strong>de</strong> jongen <strong>in</strong> mei, maar die zijn door <strong>de</strong> warme<br />
voorjaren al vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs gewor<strong>de</strong>n. Zo kunnen ze te we<strong>in</strong>ig jongen groot brengen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> rond <strong>Amersfoort</strong> komt <strong>de</strong> bonte vliegen<strong>van</strong>ger voornamelijk<br />
voor <strong>in</strong> bosrijke gebie<strong>de</strong>n. vooral op <strong>de</strong> Heuvelrug is <strong>de</strong> soort algemeen voorkomend. <strong>de</strong><br />
meeste waarnem<strong>in</strong>gen zijn afkomstig uit <strong>de</strong> boomrijke <strong>de</strong>len <strong>van</strong> het bergkwartier en<br />
het leus<strong>de</strong>rkwartier. daarnaast is <strong>de</strong> soort ook aangetroffen op <strong>de</strong> landgoe<strong>de</strong>ren stoutenburg<br />
en schothorst.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen door <strong>de</strong> klimaatveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n er te we<strong>in</strong>ig jongen grootgebracht.<br />
In parken, bosrijke tu<strong>in</strong>en en bossen kunnen nestkasten wor<strong>de</strong>n opgehangen. een structuurrijke<br />
tu<strong>in</strong> met enkele bomen, bij voorkeur eiken, voorzien <strong>van</strong> nestkasten, maakt<br />
reële kans op een paartje bonte vliegen<strong>van</strong>gers.<br />
FF3 * JR-<br />
broedvogels<br />
69
oedvogels<br />
70<br />
FF3 * JR+ KW<br />
Boomvalk Falco subbuteo<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> boomvalk is een zeer snelle kle<strong>in</strong>e roofvogel met lange spitse vleugels<br />
en een vrij korte staart. Het verenkleed is donkergrijs <strong>van</strong> boven. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> bestaat<br />
uit een gestreepte bovenbuik en borst en een roestro<strong>de</strong> buik en staart. <strong>de</strong> kopteken<strong>in</strong>g<br />
wordt gevormd door een opvallend donker masker contrasterend met witte wangen en<br />
keel. <strong>de</strong> boomvalk is een zomergast, die <strong>van</strong> mid<strong>de</strong>n april tot september <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland te<br />
zien is. Ze overw<strong>in</strong>teren tot <strong>in</strong> zui<strong>de</strong>lijk Afrika.<br />
boomvalken komen voor <strong>in</strong> afwisselen<strong>de</strong> cultuurlandschappen met meren en bossen.<br />
Hun voedsel bestaat vooral uit vliegen<strong>de</strong> <strong>in</strong>secten en vogels. boomvalken zijn <strong>in</strong> staat<br />
zwaluwen en gierzwaluwen te <strong>van</strong>gen. Ze broe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> ongebruikte nesten <strong>van</strong> an<strong>de</strong>re<br />
vogels, voornamelijk <strong>in</strong> die <strong>van</strong> kraaien.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> boomvalk is een vrij schaarse soort die verspreid voorkomt<br />
<strong>in</strong> grote <strong>de</strong>len <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland. Nergens is <strong>de</strong> soort talrijk. <strong>de</strong> aantallen nemen licht af,<br />
waarbij <strong>de</strong> aantallen <strong>in</strong> Centraal- en oost-Ne<strong>de</strong>rland afnemen en <strong>in</strong> West- Ne<strong>de</strong>rland<br />
juist toenemen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> broedt <strong>de</strong> boomvalk vooral<br />
<strong>in</strong> bossen op <strong>de</strong> Heuvelrug. ver<strong>de</strong>r is bekend dat <strong>de</strong>ze soort <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 2001-2011 bij<br />
landgoed stoutenburg gebroed heeft. Jagen<strong>de</strong> boomvalken zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> zomer ook boven<br />
<strong>de</strong> stad te zien. In <strong>de</strong> trektijd kunt u ze overal zien. In Nimmerdor komen boomvalken<br />
jaarlijks terug om te broe<strong>de</strong>n.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> havik is een belangrijke <strong>natuur</strong>lijke vijand <strong>van</strong> <strong>de</strong> boomvalk.<br />
Ze <strong>van</strong>gen <strong>de</strong> jonge valken op het nest. dit heeft <strong>de</strong> verkle<strong>in</strong><strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> populatie veroorzaakt.<br />
ver<strong>de</strong>r gel<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> boomvalk geen structurele en actuele bedreig<strong>in</strong>gen.<br />
op plekken waar geen of we<strong>in</strong>ig nestgelegenheid is kunnen kunstnesten wor<strong>de</strong>n geplaatst<br />
voor <strong>de</strong> boomvalk.
Bosuil Strix aluco<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> bosuil is een mid<strong>de</strong>lgrote, compacte uil met een grote ron<strong>de</strong> kop. <strong>de</strong><br />
vleugels zijn breed en afgerond. <strong>de</strong> kleur varieert <strong>van</strong> roodbru<strong>in</strong> tot grijsbru<strong>in</strong>, afgewisseld<br />
met vlekken en fijne strepen. op het voorhoofd is een smalle donkere wig aanwezig<br />
die wijst naar <strong>de</strong> snavel. <strong>de</strong> bosuil is geduren<strong>de</strong> het hele jaar aanwezig.<br />
bosuilen komen voor <strong>in</strong> bossen en parken, bij voorkeur <strong>in</strong> gebie<strong>de</strong>n met ou<strong>de</strong> loofbomen,<br />
zoals ou<strong>de</strong> stadsparken. Het voedsel bestaat uit kle<strong>in</strong>e zoogdieren, vogels en <strong>in</strong>secten. Ze<br />
broe<strong>de</strong>n solitair <strong>in</strong> holtes <strong>in</strong> bomen, gebouwen en <strong>in</strong> nestkasten. op zonnige dagen <strong>in</strong> het<br />
voorjaar en <strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter kunt u bosuilen vaak zien zonnen op <strong>de</strong> rand <strong>van</strong> een nestplek.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> bosuil is een vrij schaarse tot plaatselijk vrij talrijke soort.<br />
<strong>de</strong>ze komen vooral voor <strong>in</strong> bosrijke streken <strong>van</strong> oost-, Mid<strong>de</strong>n- en Zuid-Ne<strong>de</strong>rland. Het<br />
zwaartepunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g ligt <strong>in</strong> Twente, <strong>de</strong> Achterhoek, <strong>de</strong> veluwe en <strong>de</strong> Utrechtse<br />
Heuvelrug. <strong>de</strong> aantallen nemen toe naarmate <strong>de</strong> bossen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland ou<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n.<br />
Ze broe<strong>de</strong>n ook steeds meer buiten <strong>de</strong> bossen waaron<strong>de</strong>r erven <strong>van</strong> boer<strong>de</strong>rijen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> bosuil komt vooral voor <strong>in</strong> het zui<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>,<br />
birkhoven, rond landgoed schothorst, op landgoed stoutenburg en <strong>in</strong> Hooglan<strong>de</strong>rveen.<br />
<strong>de</strong> uilen broe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> bossen en <strong>in</strong> bosrijke parken en woonwijken. In het bergkwartier<br />
zijn zelfs broedgevallen <strong>in</strong> tu<strong>in</strong>en bekend.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> bosuil is <strong>in</strong> hun aantal en verspreid<strong>in</strong>g toegenomen. er zijn<br />
nu geen structurele bedreig<strong>in</strong>gen voor <strong>de</strong> populatie.<br />
op plekken waar geen nestgelegenheid is kunnen nestkasten voor bosuilen opgehangen<br />
wor<strong>de</strong>n.<br />
FF3 * JR-<br />
broedvogels<br />
71
oedvogels<br />
72<br />
FF3 * JR+<br />
Buizerd Buteo buteo<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> buizerd is een mid<strong>de</strong>lgrote, compacte roofvogel. <strong>de</strong> vleugels zijn breed<br />
en <strong>de</strong> staart is mid<strong>de</strong>llang. <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>g is erg variabel <strong>van</strong> vrijwel geheel wit tot zeer donkerbru<strong>in</strong>.<br />
<strong>de</strong> buizerd is geduren<strong>de</strong> het hele jaar <strong>in</strong> ons land aanwezig. In <strong>de</strong> herfst komen<br />
er veel buizerds uit scand<strong>in</strong>avië om <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland te overw<strong>in</strong>teren.<br />
buizerds broe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> bossen, parken en <strong>in</strong> open agrarisch gebied. een paar bomen zijn<br />
genoeg voor een nest. Ze bouwen zelf nesten, maar soms wordt gebruik gemaakt <strong>van</strong><br />
ou<strong>de</strong> kraaiennesten. Ze foerageren veel <strong>in</strong> open gebie<strong>de</strong>n. U kunt ze dan <strong>in</strong> kenmerken<strong>de</strong><br />
houd<strong>in</strong>g op wei<strong>de</strong>paaltjes zien zitten. of ze rennen door het gras achter regenwormen<br />
aan. Hun voedsel bestaat voornamelijk uit kle<strong>in</strong>e zoogdieren, maar ook <strong>in</strong>secten, wormen,<br />
konijnen, vogels, reptielen en amfibieën behoren tot het dieet.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> buizerd is een vrij algemeen voorkomen<strong>de</strong> soort <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland.<br />
<strong>de</strong> aantallen zijn <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia sterk toegenomen. Hierbij is een uitbreid<strong>in</strong>g<br />
zichtbaar waarbij aantallen <strong>in</strong> Centraal- en oost-Ne<strong>de</strong>rland stabiliseren en <strong>in</strong> West-Ne<strong>de</strong>rland<br />
toenemen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> buiten het ste<strong>de</strong>lijk gebied kan <strong>de</strong> buizerd overal waar hoge<br />
bomen staan broe<strong>de</strong>n. <strong>de</strong> soort broedt on<strong>de</strong>rmeer op landgoed stoutenburg, <strong>in</strong> Coelhorst<br />
en <strong>in</strong> Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt. In <strong>de</strong> bosgebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het ste<strong>de</strong>lijk gebied, zoals Nimmerdor,<br />
Kle<strong>in</strong> Zwitserland en landgoed schothorst kunnen het hele jaar door solitaire, mogelijk<br />
onvolwassen, vogels aangetroffen wor<strong>de</strong>n. In sommige jaren valt vooral <strong>in</strong> Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt<br />
het grote aantal overw<strong>in</strong>teraars op.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het afgenomen pestici<strong>de</strong>ngebruik <strong>in</strong> <strong>de</strong> jaren zeventig en <strong>de</strong><br />
sterk afgenomen roofvogelvervolg<strong>in</strong>g hebben gezorgd voor <strong>de</strong> sterke toename <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
afgelopen <strong>de</strong>cennia. recent neemt <strong>de</strong> vervolg<strong>in</strong>g <strong>van</strong> roofvogels weer toe. <strong>de</strong> populatie<br />
wordt echter nog niet bedreigd.
Gierzwaluw Apus apus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> gierzwaluw is een gestroomlijn<strong>de</strong> vogel. opvallen<strong>de</strong> kenmerken zijn <strong>de</strong><br />
sikkelvormige vleugels, <strong>de</strong> diepgevorkte staart en <strong>de</strong> algehele donkerbru<strong>in</strong>e kleur. Zijn<br />
lichte keelvlek is vaak moeilijk zichtbaar. gierzwaluwen lan<strong>de</strong>n alleen op het nest, ver<strong>de</strong>r<br />
vliegen ze hun hele leven. Ze slapen ook vliegend op grote hoogte. <strong>de</strong> gierzwaluw is <strong>van</strong><br />
mei tot augustus <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland. In <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter zijn ze te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>in</strong> Afrika.<br />
gierzwaluwen zijn oorspronkelijk bergbewoners. Zij hebben zich aangepast aan <strong>de</strong><br />
ste<strong>de</strong>lijke omgev<strong>in</strong>g. Hun voedsel bestaat voornamelijk uit vliegen<strong>de</strong> <strong>in</strong>secten. Ze kunnen<br />
op grote afstand <strong>van</strong> het nets foerageren. Het nest wordt <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland gemaakt <strong>in</strong><br />
kunstmatige holten <strong>in</strong> voornamelijk ou<strong>de</strong>re bebouw<strong>in</strong>g. Het broe<strong>de</strong>n kan solitair of <strong>in</strong><br />
kolonieverband plaats v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> gierzwaluw is een soort die verspreid voorkomt <strong>in</strong> vrijwel<br />
geheel Ne<strong>de</strong>rland. Het zwaartepunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g ligt <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>n en dorpen over<br />
het hele land. Nieuwe gebie<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gekoloniseerd, maar <strong>de</strong> aantallen broedvogels<br />
nemen over het algemeen af.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> gierzwaluwen komen voornamelijk voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> bebouw<strong>de</strong> <strong>de</strong>len<br />
<strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>. Ze broe<strong>de</strong>n vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenstad en <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>re wijken. <strong>de</strong><br />
soort kan ook gebruik maken <strong>van</strong> enkele nieuwbouwcomplexen. Zo broedt er <strong>de</strong> laatste<br />
jaren een toenemend aantal gierzwaluwen <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>gemetsel<strong>de</strong> nestenen <strong>in</strong> <strong>de</strong> kantoorgebouwen<br />
rondom station <strong>Amersfoort</strong>. <strong>de</strong> vogels <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> maken foerageervluchten<br />
naar <strong>de</strong> <strong>in</strong>sectenrijke randmeren.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> gierzwaluwpopulatie staat on<strong>de</strong>r druk door verlies aan nestgelegenheid.<br />
dit is het gevolg <strong>van</strong> sloop en renovaties <strong>van</strong> ou<strong>de</strong> gebouwen. door nieuwbouw<br />
en verbeter<strong>de</strong> isolatie <strong>van</strong> ou<strong>de</strong>re gebouwen ontstaan er m<strong>in</strong><strong>de</strong>r goe<strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
voor nesten. In gebouwen is het mogelijk om kunstmatige nestgelegenheid aan<br />
te bie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> neststenen, nestkasten en gierzwaluwpannen.<br />
FF3 * JR+<br />
broedvogels<br />
73
oedvogels<br />
74<br />
FF3 * JR- KW PB<br />
Groene specht Picus viridis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> groene specht is een vrij forse, slanke vogel. opvallen<strong>de</strong> kenmerken zijn<br />
zijn groene verenkleed <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met zijn ro<strong>de</strong> voorhoofd. <strong>de</strong> sterk golven<strong>de</strong> vlucht<br />
<strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met <strong>de</strong> groengele stuit is kenmerkend. <strong>de</strong> groene specht is het hele jaar<br />
door aanwezig. <strong>de</strong> verdragen<strong>de</strong> lachen<strong>de</strong> roep is karakteristiek <strong>in</strong> het voorjaar.<br />
groene spechten komen voor <strong>in</strong> open loof- en gemeng<strong>de</strong> bossen, parken en overige<br />
cultuur landschappen met wei<strong>de</strong>n en bomen. Het voedsel bestaat hoofdzakelijk uit op<br />
<strong>de</strong> grond leven<strong>de</strong> mieren. Het nest wordt voornamelijk uitgehakt <strong>in</strong> loofbomen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> groene specht is een schaarse tot vrij algemene soort, die<br />
vooral <strong>in</strong> hoog Ne<strong>de</strong>rland voorkomt Maar <strong>de</strong> aantallen nemen <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia af,<br />
vooral <strong>in</strong> drenthe en op <strong>de</strong> veluwe. daar staat tegenover dat <strong>de</strong> specht laag Ne<strong>de</strong>rland<br />
nu koloniseert.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> groene spechten komen <strong>in</strong> en rond <strong>Amersfoort</strong> voornamelijk<br />
voor <strong>in</strong> bosrijke <strong>de</strong>len. <strong>de</strong> laatste jaren lijkt <strong>de</strong> soort meer <strong>de</strong> stad <strong>in</strong> te komen. Zo broe<strong>de</strong>n<br />
ze s<strong>in</strong>ds een aantal jaar op landgoed schothorst en mogelijk ook <strong>in</strong> Nimmerdor en Park<br />
ran<strong>de</strong>nbroek.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen verruig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> bosbo<strong>de</strong>ms door vermest<strong>in</strong>g en verzur<strong>in</strong>g<br />
leidt tot een afname <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rmeer ro<strong>de</strong> bosmieren. dit kan dus een bedreig<strong>in</strong>g voor<br />
<strong>de</strong> specht zijn. <strong>de</strong> groene specht is ver<strong>de</strong>r <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g rond <strong>Amersfoort</strong> goed vertegenwoordigd<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> beschikbare potentiële leefgebie<strong>de</strong>n. Als bosbeheer<strong>de</strong>rs ou<strong>de</strong> do<strong>de</strong><br />
bomen en stammen laten staan profiteren groene spechten hier<strong>van</strong>.
Grote gele kwikstaart Motacilla flava<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> grote gele kwikstaart is een slanke zangvogel met een lange staart. Zijn<br />
bovenzij<strong>de</strong> is overwegend lichtgrijs met uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> geelgroene stuit. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> buik en staart is geel. <strong>de</strong> kop is licht grijs met een witte wenkbrauwstreep.<br />
<strong>de</strong> k<strong>in</strong> en keel zijn overwegend zwart. <strong>de</strong> grote gele kwikstaart is het hele jaar aanwezig.<br />
In <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter komen er veel kwikstaarten uit scand<strong>in</strong>avië naar Ne<strong>de</strong>rland.<br />
grote gele kwikstaarten broe<strong>de</strong>n hoofdzakelijk langs snelstromen<strong>de</strong> beken en rivieren<br />
met rots blokken. Het voedsel bestaat uit <strong>in</strong>secten en waterdiertjes. Het nest wordt<br />
gemaakt <strong>in</strong> rotsspleten, tussen boomwortels en kunstmatige nestopen<strong>in</strong>gen. In <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter<br />
foerageren ze ook langs vijvers en op platte daken <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>n.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> grote gele kwikstaart is een vrij schaarse tot zeldzame<br />
broedvogel die vooral voorkomt <strong>in</strong> het uiterste oosten en zui<strong>de</strong>n en mid<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland.<br />
<strong>de</strong> aantallen nemen <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia licht toe, voornamelijk <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>lijk gebied.<br />
In <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter is <strong>de</strong> soort veel talrijker en overal aan te treffen waar water is. veel vogels<br />
overw<strong>in</strong>teren <strong>in</strong> <strong>de</strong> stad.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> grote gele kwikstaarten komen rond <strong>Amersfoort</strong> vooralsnog<br />
niet voor als broedvogel. In <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter komen er veel kwikstaarten uit scand<strong>in</strong>avië naar<br />
Ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> meeste vogels buiten het broedseizoen verblijven bij gebouwen met plassen<br />
op het dak, bij <strong>de</strong> rioolwaterzuiver<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>stallatie op bedrijventerre<strong>in</strong> Isselt, op natte<br />
terre<strong>in</strong>en en langs oevers <strong>van</strong> watergangen en plassen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het optre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> strenge w<strong>in</strong>ters kan lei<strong>de</strong>n tot tij<strong>de</strong>lijke<br />
<strong>in</strong>z<strong>in</strong>k<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong> broedpopulatie. Het bevor<strong>de</strong>ren <strong>van</strong> <strong>de</strong> waterkwaliteit en het herstellen<br />
dan wel het ontwikkelen <strong>van</strong> mean<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> watergangen leidt tot een toename <strong>van</strong><br />
potentieel leefgebied. Mogelijk kan dit lei<strong>de</strong>n tot vestig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> grote gele kwikstaart<br />
als broedvogel b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> gemeente <strong>Amersfoort</strong>. ook maakt <strong>de</strong> grote gele kwikstaart<br />
gebruik <strong>van</strong> kunstmatige nestplaatsen.<br />
FF3 * JR+ BE<br />
broedvogels<br />
75
oedvogels<br />
76<br />
FF3 * GE BE<br />
Grutto Limosa limosa<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> grutto is een slanke steltloper met lange poten en een lange snavel.<br />
In het voorjaar is zijn steenro<strong>de</strong> borst en hals opvallend. Het verenkleed valt <strong>in</strong> vlucht<br />
op door <strong>de</strong> bre<strong>de</strong> witte vleugelstrepen en <strong>de</strong> bre<strong>de</strong> witte stuit met zwarte e<strong>in</strong>dband. <strong>de</strong><br />
grutto is een zomergast. Hij is <strong>van</strong> maart tot oktober <strong>in</strong> ons land en overw<strong>in</strong>tert <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
rijstvel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> West-Afrika.<br />
grutto’s broe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>in</strong> open wei<strong>de</strong>gebie<strong>de</strong>n. <strong>de</strong> voorkeur gaat uit naar <strong>in</strong>tensief<br />
gebruikte vochtige graslan<strong>de</strong>n die krui<strong>de</strong>nrijk en licht bemest zijn. een voorwaar<strong>de</strong><br />
is dat maaien vrij laat <strong>in</strong> het seizoen plaats v<strong>in</strong>dt. Het voedsel bestaat voornamelijk uit<br />
<strong>in</strong>sectenlarven en wormen. Zijn nest bestaat uit een kuil <strong>in</strong> een hoge pol gras.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> grutto is een vrij algemene tot plaatselijk zeer algemene<br />
soort <strong>in</strong> open agrarische gebie<strong>de</strong>n. Het zwaartepunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g ligt <strong>in</strong> West- en<br />
Noordwest-Ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> aantallen nemen <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia sterk af. dit geldt met<br />
name voor het noordoosten, oosten, mid<strong>de</strong>n en zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In <strong>Amersfoort</strong> broedt <strong>de</strong> grutto <strong>in</strong> Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt en mogelijk<br />
ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> bloeidaal en ten noor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> vathorst. In Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt is<br />
<strong>natuur</strong>reservaat <strong>de</strong> slaag het belangrijkste broedgebied voor <strong>de</strong> grutto. dit gebied is <strong>van</strong><br />
regionale en lan<strong>de</strong>lijke betekenis voor het behoud <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze soort. <strong>van</strong> februari tot <strong>in</strong> april<br />
zijn groepen b<strong>in</strong>nen- en doortrekken<strong>de</strong> vogels te zien <strong>in</strong> en rond <strong>de</strong> ondiepe plassen <strong>in</strong><br />
<strong>natuur</strong>reservaat <strong>de</strong> slaag, bloeidaal en <strong>de</strong> schammer.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> grutto staat on<strong>de</strong>r druk door ontwater<strong>in</strong>g<br />
en <strong>in</strong>tensiver<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het graslandgebruik. extensiver<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het graslandgebruik en verhog<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> grondwaterstand kan lokaal lei<strong>de</strong>n tot een herstel <strong>van</strong> <strong>de</strong> afname die zich<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> huidige situatie voordoet. een prachtig voorbeeld is zichtbaar <strong>in</strong> eemland waar <strong>de</strong><br />
gruttopopulatie is toegenomen <strong>in</strong> pol<strong>de</strong>rs die <strong>in</strong> het voorjaar plas-dras staan.
Havik Accipiter gentilis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> havik is een krachtige mid<strong>de</strong>lgrote compacte roofvogel met bre<strong>de</strong> vleugels<br />
en een lange staart. <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>g is donkerbru<strong>in</strong> tot grijsbru<strong>in</strong> <strong>van</strong> boven. Zijn on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong><br />
is fijn geban<strong>de</strong>erd. <strong>de</strong> kopteken<strong>in</strong>g bestaat uit een donkere kru<strong>in</strong> en oorstreek die<br />
on<strong>de</strong>rbroken is door een lichte wenkbrauwstreep. <strong>de</strong> staart is krachtig donker geban<strong>de</strong>erd.<br />
<strong>de</strong> havik is het hele jaar aanwezig.<br />
Haviken komen voor <strong>in</strong> bossen en halfopen terre<strong>in</strong>en. Het voedsel bestaat vooral uit<br />
vogels, zoals duiven. Het nest is groot en bestaat uit takken en bla<strong>de</strong>ren. Nesten wor<strong>de</strong>n<br />
vaak vele jaren gebruikt. Het broe<strong>de</strong>n v<strong>in</strong>dt solitair plaats.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> havik is een vrij schaarse tot vrij algemene soort met name<br />
<strong>in</strong> hoog Ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> aantallen en <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g is echter <strong>in</strong> geheel Ne<strong>de</strong>rland toegenomen.<br />
Ze broe<strong>de</strong>n nu vrijwel overal tot aan <strong>de</strong> ran<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad en kle<strong>in</strong>e bosjes <strong>in</strong><br />
agrarisch gebied.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Haviken komen voornamelijk voor op landgoed <strong>de</strong>n Treek-<br />
Henschoten en <strong>in</strong> <strong>de</strong> bosrijke <strong>de</strong>len <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong>. Nestlocaties zijn vastgesteld op<br />
landgoed stoutenburg, landgoed Coelhorst en nabij begraafplaats rusthof.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het afgenomen pestici<strong>de</strong>ngebruik <strong>in</strong> <strong>de</strong> jaren zeventig en <strong>de</strong><br />
sterk afgenomen roofvogelvervolg<strong>in</strong>g hebben gezorgd voor <strong>de</strong> sterke toename over <strong>de</strong><br />
afgelopen <strong>de</strong>cennia. recent neemt <strong>de</strong> vervolg<strong>in</strong>g <strong>van</strong> roofvogels weer toe.<br />
<strong>de</strong> havik is een opportunistische soort. Hierdoor is <strong>de</strong> havik goed <strong>in</strong> staat om potentieel<br />
geschikte leefgebie<strong>de</strong>n te koloniseren.<br />
FF3 * JR+<br />
broedvogels<br />
77
oedvogels<br />
78<br />
FF3 * JR+ GE<br />
Huismus Passer domesticus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> huismus is een vrij compacte zangvogel met een grote kop en een dikke<br />
snavel. Zijn bovenzij<strong>de</strong> is krachtig getekend met een afwissel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> bru<strong>in</strong>e en zwarte<br />
strepen. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> is egaal grijs. volwassen mannetjes hebben een zwarte k<strong>in</strong> en<br />
bovenborst. <strong>de</strong> kru<strong>in</strong> is grijs met roodbru<strong>in</strong>e zij<strong>de</strong>n. <strong>de</strong> huismus is het hele jaar door<br />
aanwezig. <strong>de</strong> mussen leven meestal <strong>in</strong> groepen.<br />
Huismussen komen voor <strong>in</strong> lan<strong>de</strong>lijke en ste<strong>de</strong>lijke gebie<strong>de</strong>n. Het voedsel bestaat<br />
on<strong>de</strong>rmeer uit za<strong>de</strong>n en <strong>in</strong>secten. Het nest wordt gemaakt <strong>in</strong> zowel <strong>natuur</strong>lijke als<br />
kunstmatige holten <strong>in</strong> on<strong>de</strong>rmeer nestkasten en on<strong>de</strong>r daken. Het broe<strong>de</strong>n v<strong>in</strong>dt solitair<br />
en <strong>in</strong> kolonieverband plaats.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> huismus is een algemeen tot zeer algemeen voorkomen<strong>de</strong><br />
soort die verspreid voorkomt over vrijwel geheel Ne<strong>de</strong>rland <strong>in</strong> bebouwd gebied. <strong>de</strong> aantallen<br />
nemen <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia structureel af, met name <strong>in</strong> <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenste<strong>de</strong>n.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Huismussen komen verspreid voor <strong>in</strong> en rond <strong>Amersfoort</strong>. Ze<br />
broe<strong>de</strong>n vooral <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>lijk gebied met uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het bergkwartier. opvallend zijn<br />
<strong>de</strong> grote aantallen bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>gemetsel<strong>de</strong> neststenen <strong>in</strong> <strong>de</strong> nieuwbouwwijken. lagere aantallen<br />
komen voor <strong>in</strong> agrarische gebie<strong>de</strong>n met boer<strong>de</strong>rijen. <strong>de</strong> soort ontbreekt <strong>in</strong> open en<br />
beboste gebie<strong>de</strong>n zon<strong>de</strong>r bebouw<strong>in</strong>g.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> huismuspopulatie staat on<strong>de</strong>r druk door verlies aan nestgelegenheid.<br />
dit is het gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> sloop en renovatie <strong>van</strong> ou<strong>de</strong> gebouwen. door nieuwbouw<br />
en verbeter<strong>de</strong> isolatie <strong>van</strong> ou<strong>de</strong>re gebouwen ontstaan er m<strong>in</strong><strong>de</strong>r goe<strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
voor nestlocaties <strong>van</strong> huismussen. daarnaast is het voedselaanbod afgenomen door een<br />
afname <strong>van</strong> braakliggen<strong>de</strong> gron<strong>de</strong>n en <strong>in</strong>tensievere en efficiëntere landbouwmetho<strong>de</strong>n.<br />
op plekken waar geen of we<strong>in</strong>ig nestgelegenheid is kunnen nestkasten en speciale dakpannen<br />
of vogelvi<strong>de</strong>s aan gebouwen wor<strong>de</strong>n gehangen. In nieuwbouw kunnen neststenen<br />
wor<strong>de</strong>n toegepast.
Huiszwaluw Delichon urbica<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> huiszwaluw is een slanke sierlijke vogel. opvallen<strong>de</strong> kenmerken zijn zijn<br />
lange, spitse vleugels met afgeron<strong>de</strong> punten en <strong>de</strong> licht gevorkte staart. Het verenkleed<br />
is prachtig donkerblauw <strong>van</strong> boven met contrasteren<strong>de</strong> grote witte stuit. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong><br />
is groten<strong>de</strong>els wit. <strong>de</strong> huiszwaluw is een zomergast <strong>van</strong> april tot oktober. Ze overw<strong>in</strong>teren<br />
<strong>in</strong> Afrika.<br />
Huiszwaluwen komen voor <strong>in</strong> landbouw- en ste<strong>de</strong>lijke gebie<strong>de</strong>n. Hier <strong>van</strong>gen ze vliegen<strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>secten als eten. Het nest wordt gemaakt on<strong>de</strong>r gevels <strong>van</strong> gebouwen. Nesten<br />
bestaan uit een gesloten bol <strong>van</strong> hoofdzakelijk mod<strong>de</strong>r. Het broe<strong>de</strong>n kan solitair of <strong>in</strong><br />
kolonieverband plaats v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> huiszwaluw is een algemene tot zeer algemene soort die<br />
verspreid voorkomt over vrijwel geheel Ne<strong>de</strong>rland. Het zwaartepunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g<br />
ligt <strong>in</strong> diverse landbouwgebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> nabijheid <strong>van</strong> open water. <strong>de</strong> aantallen nemen<br />
<strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia sterk af.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Huiszwaluwen komen verspreid voor <strong>in</strong> het agrarisch gebied<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente <strong>Amersfoort</strong>. doortrekken<strong>de</strong> huiszwaluwen kunnen overal wor<strong>de</strong>n<br />
gezien.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het schaarser wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> goed bouwmateriaal voor nesten<br />
en het afsteken <strong>van</strong> nesten door bewoners gel<strong>de</strong>n als belangrijkste bedreig<strong>in</strong>gen. daarnaast<br />
wor<strong>de</strong>n dakran<strong>de</strong>n tegenwoordig veelal <strong>in</strong> donkere kleuren geschil<strong>de</strong>rd. Huiszwaluwen<br />
hebben een voorkeur voor lichte kleuren.<br />
In agrarische- en ste<strong>de</strong>lijke gebie<strong>de</strong>n zijn mogelijkhe<strong>de</strong>n om nestbouw te stimuleren<br />
(<strong>in</strong>clusief kunstmatige nesten) en <strong>de</strong> kwaliteit <strong>van</strong> foerageergebie<strong>de</strong>n te verbeteren.<br />
Hierbij kan gedacht wor<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> kansen als bij <strong>de</strong> boerenzwaluw en <strong>de</strong> bosuil.<br />
FF3 * JR- GE<br />
broedvogels<br />
79
oedvogels<br />
80<br />
FF3 * JR- AAN<br />
IJsvogel Alcedo atthis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> IJsvogel is een vrij kle<strong>in</strong>e compacte vogel met een forse snavel. <strong>de</strong> ijsvogel<br />
is fantastisch gekleurd met een schitterend blauwe rug, stuit en staart en een<br />
knaloranjero<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong>. <strong>de</strong> ijsvogel is jaarrond aanwezig. In <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter komen veel ijsvogels<br />
naar Ne<strong>de</strong>rland uit het noor<strong>de</strong>n.<br />
IJsvogels komen uitsluitend voor <strong>in</strong> waterrijke gebie<strong>de</strong>n. vissen, amfibieën en <strong>in</strong>secten<br />
wor<strong>de</strong>n bemachtigd via een stootduik <strong>van</strong>af een uitkijkpunt. Nesten wor<strong>de</strong>n veelal uitgegraven<br />
<strong>in</strong> steile oevers, maar ze gebruiken ook wortelkluiten <strong>van</strong> omgevallen bomen<br />
en kunstmatige nestpijpen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> ijsvogel is een vrij schaarse tot vrij algemeen voorkomen<strong>de</strong><br />
soort. Ze broe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> alle waterrijke gebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> aantallen nemen <strong>de</strong><br />
laatste <strong>de</strong>cennia toe, met name <strong>in</strong> het westen. echter <strong>in</strong> strenge w<strong>in</strong>ters gaan er veel<br />
ijsvogels dood. Het kan een paar jaar duren voor dit hersteld is.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> er zijn broedgevallen bekend <strong>van</strong> <strong>de</strong> grote vijver <strong>in</strong> het Park<br />
schothorst en <strong>in</strong> <strong>de</strong> woonwijk schothorst zelf. ver<strong>de</strong>r <strong>in</strong> het Waterw<strong>in</strong>gebied, Hoogland-<br />
West, langs <strong>de</strong> Heiligenbergerbeek en bij <strong>de</strong> Juliusput. er broe<strong>de</strong>n zeker meer ijsvogels<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> gemeente, maar <strong>de</strong> nesten zijn lastig te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Het hele jaar door wor<strong>de</strong>n bijvoorbeeld<br />
bij het moerasje Hooglandse dijk ijsvogels waargenomen, maar een nest is nooit<br />
gevon<strong>de</strong>n. buiten <strong>de</strong> broedtijd zitten ze overal waar water is.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het optre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> strenge w<strong>in</strong>ters kan lei<strong>de</strong>n tot tij<strong>de</strong>lijke <strong>in</strong>z<strong>in</strong>k<strong>in</strong>gen<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> broedpopulatie.<br />
Het bevor<strong>de</strong>ren <strong>van</strong> <strong>de</strong> waterkwaliteit en het herstellen dan wel het ontwikkelen <strong>van</strong><br />
mean<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> watergangen leidt tot een toename <strong>van</strong> potentieel leefgebied. voor ijsvogels<br />
kunnen kunstmatige broedwan<strong>de</strong>n aangelegd wor<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> oevers <strong>van</strong> kle<strong>in</strong>e en<br />
grote wateren.
Kerkuil Tyto alba<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> kerkuil is een mid<strong>de</strong>lgrote uil met een slank lichaam en lange poten. In<br />
vlucht bestaat het profiel uit lange vleugels en hals en een korte staart. <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong><br />
varieert <strong>van</strong> grijsbru<strong>in</strong> tot geelbru<strong>in</strong>. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> is egaal wit. <strong>de</strong> kop wordt gekenmerkt<br />
door een lichte hartvormige sluier. <strong>de</strong> kerkuil is jhet hele jaar door aanwezig.<br />
Kerkuilen komen voor <strong>in</strong> agrarische gebie<strong>de</strong>n met landschappelijke variatie. Het voedsel<br />
bestaat hoofdzakelijk uit kle<strong>in</strong>e zoogdieren, aangevuld met amfibieën, <strong>in</strong>secten en<br />
vogels. Het nest wordt gemaakt <strong>in</strong> zowel <strong>natuur</strong>lijke als kunstmatige holten <strong>in</strong> voornamelijk<br />
ou<strong>de</strong> schuren en nestkasten. Ze broe<strong>de</strong>n solitair.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> kerkuil is een vrij schaarse tot plaatselijk vrij algemene<br />
soort, vooral <strong>in</strong> agrarische gebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Noord-, oost-, Mid<strong>de</strong>n- en Zuid-Ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong><br />
aantallen nemen <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia toe, met name door het aanbie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> nestkasten.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Kerkuilen komen verspreid voor <strong>in</strong> het agrarisch gebied <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> gemeente <strong>Amersfoort</strong>. Nestlocaties zijn bekend uit <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> vathorst en<br />
Hoogland-West. door het bebouwen <strong>van</strong> agrarisch gebied zijn er <strong>de</strong> laatste jaren wat<br />
broedlocaties verdwenen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het optre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> strenge w<strong>in</strong>ters en pieken en dalen <strong>in</strong> <strong>de</strong> veldmuizencyclus<br />
lei<strong>de</strong>n tot sterke schommel<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong> broedpopulatie. Intensiver<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
landbouw leidt tot een verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>de</strong> beschikbaarheid <strong>van</strong> nesten en voedsel. daarnaast<br />
wordt een aanzienlijk <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> sterfte <strong>van</strong> kerkuilen veroorzaakt door het verkeer.<br />
op plekken waar geen of we<strong>in</strong>ig nestgelegenheid is kunnen nestkasten wor<strong>de</strong>n<br />
geplaatst voor <strong>de</strong> kerkuil.<br />
FF3 * JR+ KW BE<br />
broedvogels<br />
81
oedvogels<br />
82<br />
FF3 * JR-<br />
Kle<strong>in</strong>e bonte specht Dendrocopos m<strong>in</strong>or<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e bonte specht is een zeer kle<strong>in</strong>e vogel, niet veel groter dan een<br />
mus. <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> is zwart met een witte band op zijn vleugels en rug. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> is<br />
wit met fijne lengtestrepen. <strong>de</strong> mannetjes hebben een ro<strong>de</strong> kru<strong>in</strong>, <strong>de</strong> wijfjes een zwarte.<br />
Ze zijn zeer moeilijk te zien doordat ze meestal hoog <strong>in</strong> <strong>de</strong> bomen leven. <strong>de</strong> grote bonte<br />
specht wordt vaak verward met <strong>de</strong>ze soort. <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e bonte specht is het hele jaar aanwezig.<br />
Kle<strong>in</strong>e bonte spechten komen voor <strong>in</strong> loof- en gemengd bos, parken, ou<strong>de</strong> boomgaar<strong>de</strong>n<br />
en beekbegelei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> bossen met een hoog aan<strong>de</strong>el els. Het voedsel bestaat voornamelijk<br />
uit <strong>in</strong>secten. Nesten wordt uitgehakt <strong>in</strong> loofbomen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e bonte specht is een vrij schaarse soort <strong>in</strong> bosrijke<br />
gebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> oost-, Mid<strong>de</strong>n- en Zuid- Ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> aantallen nemen <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia<br />
licht toe door <strong>de</strong> toename aan bos.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> komt <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e bonte specht<br />
voornamelijk voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> bossen op <strong>de</strong> Heuvelrug, zoals landgoed <strong>de</strong>n Treek-Henschoten,<br />
Nimmerdor, <strong>de</strong> bossen <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente soest en birkhoven. sommige jaren komen ze<br />
ver<strong>de</strong>r <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong> en zijn ze bijvoorbeeld <strong>in</strong> Park ran<strong>de</strong>nbroek, landgoed schothorst<br />
en het bergkwartier te zien.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen voor <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e bonte specht gel<strong>de</strong>n geen structurele en actuele<br />
bedreig<strong>in</strong>gen. Mogelijk leidt <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> verste<strong>de</strong>lijk<strong>in</strong>g lokaal tot negatieve effecten.<br />
<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e bonte specht is <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g rond <strong>Amersfoort</strong> vrij goed vertegenwoordigd<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> beschikbare potentiële leefgebie<strong>de</strong>n. <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e bonte specht profiteert <strong>van</strong> een<br />
<strong>natuur</strong>lijker bosbeheer met een hoger aan<strong>de</strong>el aan ou<strong>de</strong> en do<strong>de</strong> bomen.
Kle<strong>in</strong>e zwaan Cygnus bewickii<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zwaan is kle<strong>in</strong>er dan <strong>de</strong> welbeken<strong>de</strong> knobbelzwaan; <strong>van</strong>daar <strong>de</strong><br />
naam. In vergelijk<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> knobbelzwaan heeft <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zwaan een kortere hals, en<br />
een zwarte snavel met gele basis. <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zwaan is alleen <strong>in</strong> het w<strong>in</strong>terseizoen aanwezig<br />
<strong>van</strong> oktober tot maart. Ze broe<strong>de</strong>n ver oostelijk <strong>in</strong> Arctisch rusland.<br />
Kle<strong>in</strong>e zwanen komen voor <strong>in</strong> ondiepe waterrijke gebie<strong>de</strong>n die gebruikt wor<strong>de</strong>n als<br />
slaap- en foerageergebied. ook foerageren ze <strong>in</strong> graslan<strong>de</strong>n en op akkers. Hier zoeken<br />
ze plantaardig voedsel. Afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> beschikbaarheid gaat <strong>de</strong> voorkeur uit naar<br />
on<strong>de</strong>rgedoken waterplanten, oogstresten <strong>van</strong> suikerbieten en aardappels en ten slotte<br />
eiwitrijk gras.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zwaan is een w<strong>in</strong>tergast die plaatselijk algemeen<br />
voorkomt. belangrijke gebie<strong>de</strong>n zijn het lauwersmeer, <strong>de</strong> veluwerandmeren, <strong>de</strong> eempol<strong>de</strong>rs,<br />
<strong>de</strong> Wier<strong>in</strong>germeer, <strong>de</strong> Flevopol<strong>de</strong>rs en het noor<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> Zeeuwse <strong>de</strong>lta. <strong>de</strong><br />
aantallen zijn over <strong>de</strong> afgelopen <strong>de</strong>cennia m<strong>in</strong> of meer stabiel, maar recent nemen <strong>de</strong><br />
aantallen af.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In <strong>Amersfoort</strong> komt <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zwaan uitsluitend voor <strong>in</strong> het<br />
open agrarische gebied <strong>van</strong> Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt. Wereldwijd zijn er ongeveer 25.000 kle<strong>in</strong>e<br />
zwanen. In <strong>de</strong> Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt wor<strong>de</strong>n groepen <strong>van</strong> meer dan 600 dieren regelmatig gezien.<br />
<strong>de</strong>ze pol<strong>de</strong>r is voor <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zwaan <strong>van</strong> groot belang. Het aantal overw<strong>in</strong>teren<strong>de</strong><br />
kle<strong>in</strong>e zwanen <strong>in</strong> Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt varieert <strong>van</strong> jaar tot jaar.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen<br />
Kle<strong>in</strong>e zwanen zijn gevoelig voor verstor<strong>in</strong>g door recreanten. locaal v<strong>in</strong>dt ook voedselconcurrentie<br />
plaats met on<strong>de</strong>rmeer knobbelzwaan.<br />
FF3 * AAN<br />
vogels<br />
83
oedvogels<br />
84<br />
FF3 * EB SB<br />
Kuifleeuwerik Galerida cristata<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> kuifleeuwerik is groter dan <strong>de</strong> mus. <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> is grijsbru<strong>in</strong><br />
gestreept. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> is wit met een vage belijn<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> borst. In vlucht is <strong>de</strong> vleugel<br />
egaal <strong>van</strong> kleur zon<strong>de</strong>r lichte achterrand. er is we<strong>in</strong>ig contrast tussen staart en stuit. <strong>de</strong><br />
buitenste staartpennen zijn bru<strong>in</strong> <strong>van</strong> kleur. op <strong>de</strong> achterzij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> kop zit een forse<br />
kuif en <strong>de</strong> snavel is vrij lang en spits. <strong>de</strong> kuifleeuwerik is het hele jaar door aanwezig.<br />
Kuifleeuweriken komen voor op diverse braakliggen<strong>de</strong> en extensief gebruikte gebie<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong> en nabij ste<strong>de</strong>lijk gebied. Het voedsel bestaat uit za<strong>de</strong>n en <strong>in</strong>secten. Het nest wordt<br />
gemaakt op diverse beschutte locaties. Het broe<strong>de</strong>n v<strong>in</strong>dt solitair plaats.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> kuifleeuwerik was een vrij algemene tot algemene soort <strong>in</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> aantallen zijn geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia sterk afgenomen. Inmid<strong>de</strong>ls<br />
is <strong>de</strong> kuifleeuwerik een zeldzame soort die <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland nagenoeg is uitgestorven. <strong>de</strong><br />
verspreid<strong>in</strong>g is nu zeer plaatselijk, voornamelijk <strong>in</strong> het zuidoosten <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> kuifleeuwerik was <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> tot vrij recent als broedvogel<br />
aanwezig. geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> wijken Kattenbroek en Nieuwland<br />
en bedrijventerre<strong>in</strong> Calveen, heeft <strong>de</strong> soort daar gebroed. <strong>de</strong> laatste waarnem<strong>in</strong>gen zijn<br />
afkomstig uit 2007. <strong>de</strong> kuifleeuwerik komt <strong>in</strong> <strong>de</strong> huidige situatie niet meer voor <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
gemeente <strong>Amersfoort</strong>.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> <strong>in</strong>tensievere en efficiëntere wijze <strong>van</strong> ste<strong>de</strong>nbouw heeft<br />
geleid tot een afname <strong>van</strong> foerageergebied dat bestond uit langdurig braakliggen<strong>de</strong><br />
terre<strong>in</strong>en.<br />
<strong>de</strong> kuifleeuwerik is nu nagenoeg uitgestorven. Naar verwacht<strong>in</strong>g kunnen locale maatregelen<br />
niet lei<strong>de</strong>n tot hervestig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> kuifleeuweriken b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> gemeente <strong>Amersfoort</strong>.
Oeverzwaluw Riparia riparia<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> oeverzwaluw is een slanke sierlijke vogel. opvallen<strong>de</strong> kenmerken zijn<br />
<strong>de</strong> lange, spitse vleugels met afgeron<strong>de</strong> punten en <strong>de</strong> licht gevorkte staart. Het verenkleed<br />
is egaal donker <strong>van</strong> boven. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> <strong>van</strong> het lichaam is groten<strong>de</strong>els wit met<br />
een bru<strong>in</strong>e borstband. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> vleugels is donker. <strong>van</strong> e<strong>in</strong>d maart tot beg<strong>in</strong><br />
oktober is <strong>de</strong> oeverzwaluw <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland te zien. <strong>de</strong> zwaluw overw<strong>in</strong>tert <strong>in</strong> Afrika.<br />
oeverzwaluwen komen voor <strong>in</strong> waterrijke gebie<strong>de</strong>n met steile zandige hell<strong>in</strong>gen. ook op<br />
bouwterre<strong>in</strong>en met zand<strong>de</strong>pots broe<strong>de</strong>n ze veelvuldig. Ze eten vliegen<strong>de</strong> <strong>in</strong>secten. Het<br />
nest wordt gegraven <strong>in</strong> steile oevers en zand<strong>de</strong>pots. Ze broe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> kolonies <strong>van</strong> enkele<br />
paren tot vele hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n. oeverzwaluwen kunnen geschikte terre<strong>in</strong> snel koloniseren,<br />
maar ook plotsklaps verlaten.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> oeverzwaluw is een vrij algemene tot plaatselijk zeer algemene<br />
soort die verspreid voorkomt <strong>in</strong> grote <strong>de</strong>len <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland. Het zwaartepunt <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g ligt langs <strong>de</strong> grote rivieren en zui<strong>de</strong>lijk Flevoland. <strong>de</strong> aantallen fluctueren<br />
maar nemen geduren<strong>de</strong> het laatste <strong>de</strong>cennia toe. er zijn tegenwoordig meer grote kolonies.<br />
<strong>de</strong> meeste paren broe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> zand<strong>de</strong>pots en afgrav<strong>in</strong>gen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Jarenlang maakten oeverzwaluwen gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> speciale<br />
zwaluwwand <strong>in</strong> <strong>de</strong> grote vijver <strong>van</strong> Park schothorst. <strong>de</strong> laatste jaren wor<strong>de</strong>n ze daar niet<br />
meer gezien. <strong>de</strong> soort broedt nu wel <strong>in</strong> zandhopen op nieuwbouwlocaties.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Tegenwoordig broe<strong>de</strong>n oeverzwaluwen vooral <strong>in</strong> zand<strong>de</strong>pots<br />
en afgrav<strong>in</strong>gen. <strong>de</strong> populatie is daar erg <strong>van</strong> afhankelijk. daarnaast zijn oeverzwaluwen<br />
afhankelijk <strong>van</strong> gunstige, natte weersomstandighe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het overw<strong>in</strong>ter<strong>in</strong>gverblijf <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
sahel.<br />
In diverse open gebie<strong>de</strong>n kan nestgelegenheid gebo<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n door het aanleggen <strong>van</strong><br />
steile zandige hell<strong>in</strong>gen.<br />
FF3 * JR- BE<br />
broedvogels<br />
85
oedvogels<br />
86<br />
FF3 * JR+ PV<br />
Ooievaar Ciconia ciconia<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> ooievaar is een grote vogel. Het verenkleed is zwart-wit. <strong>de</strong> forse snavel<br />
en poten zijn rood <strong>van</strong> kleur. <strong>de</strong> ooievaar kunt u het hele jaar door signaleren <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland,<br />
al vertrekt een groot <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> populatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter naar spanje en Afrika.<br />
ooievaars komen voornamelijk voor <strong>in</strong> open cultuurlandschappen veelal <strong>in</strong> of nabij vochtige<br />
gebie<strong>de</strong>n. Het voedsel bestaat uit amfibieën, <strong>in</strong>secten, kle<strong>in</strong>e zoogdieren en regenwormen.<br />
Het nest bestaat uit een platvorm <strong>van</strong> takken dat gemaakt wordt op palen,<br />
gebouwen, ou<strong>de</strong> bomen en kunstmatige platformen. Het broe<strong>de</strong>n kan solitair of <strong>in</strong> kolonieverband<br />
plaats v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> ooievaar is een schaarse tot plaatselijk algemene soort die<br />
verspreid voorkomt over het westen, mid<strong>de</strong>n en noordoosten <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland. Het zwaartepunt<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g ligt <strong>in</strong> Noord-overijssel, Zuid-Holland en het rivierengebied.<br />
<strong>de</strong> aantallen nemen <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia toe. dit komt on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re door het succesvol<br />
kweken <strong>van</strong> ooievaars. Tot op he<strong>de</strong>n zijn ooievaars talrijk <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze ooievaarsbuitenstations.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>de</strong> ooievaar komt vooralsnog niet voor als broedvogel <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
gemeente <strong>Amersfoort</strong>. dichtstbijzijnd broedgeval is het nest bij <strong>de</strong> schoolsteeg <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
gemeente leus<strong>de</strong>n. enkele waarnem<strong>in</strong>gen uit <strong>de</strong> broedtijd zijn bekend uit Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt.<br />
Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> trek kan <strong>de</strong> ooievaar overal wor<strong>de</strong>n waargenomen. Ze vliegen dan ook boven<br />
<strong>de</strong> stad <strong>Amersfoort</strong>, en kunnen dan bijvoorbeeld zomaar lan<strong>de</strong>n op een gebouw of op<br />
een rij straatlantaarns.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> ooievaars waren bijna uitgestorven. door bijvoe<strong>de</strong>rprogramma’s<br />
en een verbeter<strong>de</strong> situatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> overw<strong>in</strong>ter<strong>in</strong>ggebie<strong>de</strong>n gaat het nu beter. <strong>de</strong><br />
populatie blijft echter kwetsbaar. In agrarische gebie<strong>de</strong>n kunnen kunstnesten op palen<br />
wor<strong>de</strong>n neergezet. Zeer belangrijk is het verbeteren <strong>van</strong> het leefgebied door <strong>de</strong> aanleg<br />
<strong>van</strong> poelen, natte graslan<strong>de</strong>n en ruigtes.
Raaf Corvus corax<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> raaf is <strong>de</strong> grootste zangvogel met een formaat <strong>van</strong> een buizerd. <strong>de</strong> vleugels<br />
zijn lang en smal en <strong>de</strong> staart is wigvormig. Het verenkleed is geheel zwart met een<br />
groene tot blauwe metaalglans. geduren<strong>de</strong> het hele jaar is <strong>de</strong> raaf <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland.<br />
raven komen voor <strong>in</strong> en nabij uitgestrekte bossen. Het nest wordt <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland meestal<br />
<strong>in</strong> een grove <strong>de</strong>n gemaakt. Het voedsel bestaat uit aas, <strong>in</strong>secten, kle<strong>in</strong>e zoogdieren,<br />
eieren en jonge vogels, za<strong>de</strong>n en vruchten. ook eten ze menselijk afval op vuilnisbelten.<br />
Ze broe<strong>de</strong>n solitair, maar kunnen <strong>in</strong> groepen foerageren.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> raaf is <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>in</strong> <strong>de</strong> jaren zeventig opnieuw geïntroduceerd.<br />
door vervolg<strong>in</strong>g waren ze verdwenen. Het is nog steeds een vrij schaarse soort.<br />
Ze broe<strong>de</strong>n vooral op <strong>de</strong> veluwe en <strong>de</strong> Utrechtse Heuvelrug en verspreid <strong>in</strong> <strong>de</strong>len <strong>van</strong><br />
overijssel en <strong>in</strong> <strong>de</strong> Achterhoek. <strong>de</strong> aantallen zijn het laatste <strong>de</strong>cennium stabiel gebleven.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> raven broe<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> Utrechtse Heuvelrug on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> leus<strong>de</strong>rhei<strong>de</strong>. omdat raven ver <strong>van</strong> het nest kunnen foerageren zijn ze<br />
op vele plekken <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> te zien. In birkhoven hield een paar zich<br />
enige tijd op, maar of dit een broedgeval betrof, is niet bekend. ook vliegen er af en toe<br />
raven over <strong>de</strong> stad en naar <strong>de</strong> agrarische gebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> jacht op kraaiachtigen <strong>in</strong> agrarische gebie<strong>de</strong>n kan <strong>de</strong> vestig<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> raven buiten <strong>de</strong> reeds bezette kerngebie<strong>de</strong>n mogelijk verh<strong>in</strong><strong>de</strong>ren of vertragen.<br />
evenals roofvogels wor<strong>de</strong>n raven vaak illegaal vervolgd.<br />
behalve bescherm<strong>in</strong>g <strong>van</strong> nesten, zijn er geen concrete maatregelen noodzakelijk om <strong>de</strong><br />
omstandighe<strong>de</strong>n op locaal niveau te verbeteren.<br />
FF3 * JR- GE PB<br />
broedvogels<br />
87
oedvogels<br />
88<br />
FF3 * JR+ KW<br />
Ransuil Asio otus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> ransuil is een mid<strong>de</strong>lgrote uil met een slank profiel. Zijn uitsteken<strong>de</strong><br />
oorpluimen, witte wenkbrauwen en lange vleugels zijn kenmerkend. In zijn vlucht is <strong>de</strong><br />
vleugelvorm lang en smal met een stompe vleugelpunt. <strong>de</strong> ransuil heeft een fijn geban<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
staart en vleugelpunten en een gestreepte buik. <strong>de</strong> ransuil is het hele jaar aanwezig.<br />
In <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter zijn <strong>de</strong> aantallen veel groter, omdat er dan ransuilen uit het noor<strong>de</strong>n<br />
komen.<br />
ransuilen komen voor <strong>in</strong> beboste streken met open plekken en agrarische gebie<strong>de</strong>n<br />
met boomgroepen. Het voedsel bestaat voornamelijk uit kle<strong>in</strong>e zoogdieren en vogels.<br />
Ze broe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> bomen <strong>in</strong> <strong>de</strong> regel <strong>in</strong> ou<strong>de</strong> ekster- en kraaiennesten. <strong>de</strong> volwassen vogels<br />
roepen we<strong>in</strong>ig, maar het klagen<strong>de</strong> geluid <strong>van</strong> <strong>de</strong> jongen is heel kenmerkend.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> ransuil is een vrij schaarse tot plaatselijk vrij algemeen<br />
voorkomen<strong>de</strong> soort. Ze broe<strong>de</strong>n overal <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland, behalve <strong>in</strong> zeer open agrarische<br />
landschappen en <strong>in</strong>dustriële tu<strong>in</strong>bouwgebie<strong>de</strong>n. s<strong>in</strong>ds <strong>de</strong> toename <strong>van</strong> zowel <strong>de</strong> havik<br />
als <strong>de</strong> buizerd v<strong>in</strong>dt er een algehele afname plaats..<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> ransuilen komen verspreid voor <strong>in</strong> en rond <strong>Amersfoort</strong>. Het<br />
betreft vooral <strong>de</strong> overgangen <strong>van</strong> bos en park naar open gebie<strong>de</strong>n. buiten <strong>de</strong> broedtijd<br />
zijn ze talrijker. <strong>de</strong> soort is on<strong>de</strong>rmeer waargenomen <strong>in</strong> Park schothorst, Hooglan<strong>de</strong>rveen,<br />
stoutenburg en birkhoven.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> afname <strong>van</strong> <strong>de</strong> ransuil is vooral het gevolg <strong>van</strong> een toename<br />
<strong>van</strong> <strong>natuur</strong>lijke predatoren. ver<strong>de</strong>r gel<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> ransuil geen structurele en actuele<br />
bedreig<strong>in</strong>gen.<br />
op plekken waar geen of we<strong>in</strong>ig nestgelegenheid is kunnen kunstnesten wor<strong>de</strong>n geplaatst<br />
voor <strong>de</strong> ransuil.
Roodborsttapuit Saxicola rubicola<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> roodborsttapuit is een kle<strong>in</strong>e zangvogel met het formaat <strong>van</strong> een roodborst.<br />
<strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> is donkerbru<strong>in</strong> gestreept. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> is licht tot donkeroranje<br />
<strong>van</strong> kleur. <strong>de</strong> kop is overwegend donker. Het mannetje heeft een witte kraag. <strong>de</strong> roodborsttapuit<br />
is een zomergast <strong>van</strong> maart tot oktober. een kle<strong>in</strong> aantal is het hele jaar door<br />
aanwezig.<br />
roodborsttapuiten komen voor <strong>in</strong> open landschappen met lage begroei<strong>in</strong>g, afgewisseld<br />
door struiken en lage bomen. Het voedsel bestaat groten<strong>de</strong>els uit <strong>in</strong>secten. Nesten wor<strong>de</strong>n<br />
gemaakt <strong>in</strong> dichte begroei<strong>in</strong>g.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> roodborsttapuit is een vrij algemene tot plaatselijk algemene<br />
soort <strong>in</strong> het oosten, mid<strong>de</strong>n en zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland en <strong>de</strong> du<strong>in</strong>streek. Het zwaartepunt<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g ligt <strong>in</strong> West-drenthe, <strong>de</strong> veluwe, Noord brabant en het noor<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> limburg. Klei- en laagveengebie<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n op uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen na nauwelijks<br />
gebruikt als leefgebied. <strong>de</strong> aantallen zijn <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia, ondanks regionale schommel<strong>in</strong>gen,<br />
sterk gestegen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> broedgevallen <strong>van</strong> <strong>de</strong> roodborsttapuit zijn bekend <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
open hei<strong>de</strong>gebie<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> Heuvelrug, zoals <strong>de</strong> vlasakkers, <strong>de</strong> leus<strong>de</strong>rhei en <strong>de</strong> hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en<br />
op landgoed <strong>de</strong>n Treek-Henschoten. een voortdurend aanwezig en z<strong>in</strong>gend<br />
mannetje <strong>in</strong> 2011 op <strong>de</strong> stichtse roton<strong>de</strong> kan dui<strong>de</strong>n op een broedgeval daar. In hetzelf<strong>de</strong><br />
jaar werd op Coelhorst nabij <strong>de</strong> grebbel<strong>in</strong>iedijk een paar met jongen gezien. ook wordt<br />
<strong>de</strong> soort af en toe boven<strong>in</strong> struiken op <strong>de</strong> ruigtevlaktes <strong>in</strong> bloeidaal gezien.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Intensiver<strong>in</strong>g en schaalvergrot<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het agrarisch gebied<br />
zorg<strong>de</strong>n voor een afname <strong>van</strong> geschikte leefgebie<strong>de</strong>n. ver<strong>de</strong>r gel<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> roodborsttapuit<br />
geen structurele en actuele bedreig<strong>in</strong>gen.<br />
roodborsttapuiten hebben baat bij <strong>de</strong> aanleg <strong>van</strong> krui<strong>de</strong>nrijke ran<strong>de</strong>n <strong>in</strong> agrarisch gebied.<br />
op hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n dient het beheer voor variatie <strong>in</strong> structuur te zorgen.<br />
FF3 * KW<br />
broedvogels<br />
89
oedvogels<br />
90<br />
FF3 * JR+<br />
Sperwer Accipter niscus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> sperwer is een kle<strong>in</strong>e roofvogel met korte, bre<strong>de</strong> vleugels en een lange<br />
staart. <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>g is donkerbru<strong>in</strong> tot grijs <strong>van</strong> boven met een krachtig donker gebaan<strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />
staart. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> is fijn gebaan<strong>de</strong>rd. Ze hebben een donkere kop met lichte<br />
wenkbrauwstreep. dat geeft ze een streng uiterlijk. <strong>de</strong> sperwer is het hele jaar door aanwezig,<br />
maar <strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter arriveren grote aantallen uit het noor<strong>de</strong>n.<br />
sperwers komen voor <strong>in</strong> bossen, halfopen terre<strong>in</strong>en en dorpen en ste<strong>de</strong>n. Het voedsel<br />
bestaat uit diverse kle<strong>in</strong>e vogels. Het nest bestaat uit takken en bla<strong>de</strong>ren en wordt<br />
gemaakt <strong>in</strong> naaldbomen en dichte struiken.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> sperwer is een vrij algemene soort <strong>in</strong> bosrijke streken <strong>van</strong><br />
oost-, Mid<strong>de</strong>n- en Zuid-Ne<strong>de</strong>rland. Aantallen zijn vrij homogeen verspreid. <strong>de</strong> aantallen<br />
nemen <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia sterk toe. dit geldt voor vrijwel geheel Ne<strong>de</strong>rland. recent<br />
hebben ze ook <strong>de</strong> ste<strong>de</strong>n gekoloniseerd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>van</strong> sperwers zijn nestlocaties vastgesteld <strong>in</strong> birkhoven, Nimmerdor,<br />
Hoogland-West, het Waterw<strong>in</strong>gebied en op landgoed schothorst. sperwers<br />
lijken meer op te rukken richt<strong>in</strong>g ste<strong>de</strong>lijk gebied. regelmatig wor<strong>de</strong>n er sperwers<br />
gemeld die <strong>in</strong> achtertu<strong>in</strong>en op zangvogels jagen, of die tegen het raam gevlogen zijn.<br />
<strong>de</strong> soort wordt zelfs <strong>in</strong> <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenstad waargenomen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het afgenomen pestici<strong>de</strong>ngebruik <strong>in</strong> <strong>de</strong> jaren zeventig en <strong>de</strong><br />
sterk afgenomen roofvogelvervolg<strong>in</strong>g hebben gezorgd voor <strong>de</strong> sterke toename over <strong>de</strong><br />
afgelopen <strong>de</strong>cennia. <strong>de</strong> sperwer is een opportunistische soort. Hierdoor is <strong>de</strong> sperwer<br />
goed <strong>in</strong> staat om potentieel geschikte leefgebie<strong>de</strong>n te koloniseren.
Steenuil Athene noctua<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> steenuil is een kle<strong>in</strong>e, compacte uil met een grote kop. <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> is<br />
bru<strong>in</strong> met witte stippen. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> is witachtig met dichte bru<strong>in</strong>e strepen. Ze hebben<br />
felgele ogen. <strong>de</strong> steenuil is jaarrond aanwezig. Ze maken veelvuldig een klagend geluid<br />
waar ze zich door verra<strong>de</strong>n.<br />
steenuilen komen voor <strong>in</strong> agrarische gebie<strong>de</strong>n met boomgroepen. Het voedsel bestaat<br />
hoofdzakelijk uit <strong>in</strong>secten, regenwormen, vogels, amfibieën en kle<strong>in</strong>e zoogdieren. Het<br />
nest wordt gemaakt <strong>in</strong> zowel <strong>natuur</strong>lijke als kunstmatige holten <strong>in</strong> voornamelijk bomen,<br />
ou<strong>de</strong> schuren en nestkasten.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> steenuil is een vrij schaarse tot plaatselijk vrij algemene<br />
soort. Ze broe<strong>de</strong>n vooral <strong>in</strong> agrarische gebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> oost-, Mid<strong>de</strong>n- en Zuid-Ne<strong>de</strong>rland.<br />
Het zwaartepunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g ligt <strong>in</strong> het rivierengebied, <strong>de</strong> Achterhoek en Zeeuws<br />
vlaan<strong>de</strong>ren. <strong>de</strong> aantallen nemen <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia af. In het westen en noor<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rland verdwijnen ze.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> steenuilen broe<strong>de</strong>n lokaal <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong><br />
het agrarisch gebied <strong>van</strong> Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt en ten oosten <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad. door het bebouwen<br />
<strong>van</strong> agrarisch gebied zijn er <strong>de</strong> laatste jaren enkele broedlocaties verdwenen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> <strong>in</strong>tensiver<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> landbouw en <strong>de</strong> toenemen<strong>de</strong> verste<strong>de</strong>lijk<strong>in</strong>g<br />
lei<strong>de</strong>n tot een verlies aan nestplaatsen en tot een afname <strong>van</strong> zowel leefgebied<br />
als <strong>de</strong> beschikbaarheid <strong>van</strong> voedsel.<br />
In agrarische gebie<strong>de</strong>n kunnen nestkasten wor<strong>de</strong>n opgehangen <strong>in</strong> schuren aan bomen.<br />
Het leefgebied is te verbeteren door <strong>de</strong> aanleg <strong>van</strong> krui<strong>de</strong>nrijke ran<strong>de</strong>n langs akkers en<br />
wei<strong>de</strong>n. ook op erven kunnen bloemrijke ran<strong>de</strong>n en struiken zorgen voor meer voedsel<br />
voor <strong>de</strong> uilen.<br />
FF3 * JR+ KW<br />
broedvogels<br />
91
oedvogels<br />
92<br />
FF3 * JR-<br />
Torenvalk Falco t<strong>in</strong>nunculus<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> torenvalk is een kle<strong>in</strong>e roofvogel met lange spitse vleugels en een lange<br />
staart. <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> is roodbru<strong>in</strong> <strong>van</strong> boven met donkere vleugeluite<strong>in</strong><strong>de</strong>n. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong><br />
bestaat uit een licht gestreepte bovenbuik en borst. <strong>de</strong> kopteken<strong>in</strong>g wordt gevormd<br />
door een kle<strong>in</strong> donker masker on<strong>de</strong>r het oog contrasterend met <strong>de</strong> grijze tot bru<strong>in</strong>e kru<strong>in</strong>.<br />
<strong>de</strong> torenvalk is geduren<strong>de</strong> het hele jaar aanwezig.<br />
Torenvalken komen voor <strong>in</strong> diverse open <strong>natuur</strong>- en cultuurgebie<strong>de</strong>n. Het voedsel bestaat<br />
uit kle<strong>in</strong>e zoogdieren en <strong>in</strong>secten. Ze broe<strong>de</strong>n solitair <strong>in</strong> gebouwen, nestkasten of<br />
<strong>in</strong> ou<strong>de</strong> kraaiennesten.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> torenvalk is een vrij algemene soort die verspreid voorkomt<br />
over vrijwel geheel Ne<strong>de</strong>rland. Nergens broedt <strong>de</strong> soort <strong>in</strong> hoge aantallen. <strong>de</strong> aantallen<br />
nemen <strong>de</strong> laatste tw<strong>in</strong>tig jaar af.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In <strong>de</strong> gemeente <strong>Amersfoort</strong> komt <strong>de</strong> torenvalk voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> meer<br />
open gebie<strong>de</strong>n. <strong>de</strong> soort wordt jaarrond waargenomen boven Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt, bloeidaal,<br />
<strong>de</strong> schammer en <strong>de</strong> braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en <strong>in</strong> vathorst en bedrijventerre<strong>in</strong> <strong>de</strong> Wiekenv<strong>in</strong>kenhoef.<br />
Hoewel <strong>de</strong> exacte nestlocaties niet bekend zijn, is het aannemelijk dat torenvalk<br />
ook broedt <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze gebie<strong>de</strong>n.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen <strong>de</strong> <strong>in</strong>tensiver<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> landbouw en <strong>de</strong> toenemen<strong>de</strong> verste<strong>de</strong>lijk<strong>in</strong>g<br />
lei<strong>de</strong>n tot een verlies aan nestplaatsen en tot een afname <strong>van</strong> zowel leefgebied<br />
als <strong>de</strong> beschikbaarheid <strong>van</strong> voedsel. Herstel en uitbreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>lijke vijand <strong>de</strong><br />
havik is waarschijnlijk <strong>de</strong>els <strong>van</strong> <strong>in</strong>vloed op <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> torenvalken.<br />
In agrarische gebie<strong>de</strong>n kunnen nestkasten wor<strong>de</strong>n opgehangen aan bomen. Het leefgebied<br />
is te verbeteren door <strong>de</strong> aanleg <strong>van</strong> krui<strong>de</strong>nrijke ran<strong>de</strong>n langs akkers en wei<strong>de</strong>n. ook<br />
op erven kunnen bloemrijke ran<strong>de</strong>n en struiken zorgen voor meer voedsel voor <strong>de</strong> uilen.
Veldleeuwerik Alauda arvensis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> veldleeuwerik is een stevig gebouw<strong>de</strong> zangvogel met een spitse snavel.<br />
<strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> en borst zijn zandkleurig met zwarte strepen. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> licht met<br />
strepen. bovenop <strong>de</strong> kop zit een kle<strong>in</strong> kuifje die meestal plat gedrukt zit. veldleeuweriken<br />
zijn het hele jaar <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland aanwezig. <strong>de</strong> lokale broedvogels wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter<br />
aangevuld met veldleeuweriken uit heel Noord- en oost-europa.<br />
veldleeuweriken leven <strong>in</strong> graslan<strong>de</strong>n, akkers maar ook <strong>in</strong> hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n, kwel<strong>de</strong>rs en du<strong>in</strong>en.<br />
Ze vallen op door hun m<strong>in</strong>utenlange melodieuze zangvluchten, tot soms 100 meter<br />
boven hun territorium.<br />
Voorkomen Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> veldleeuwerik was een zeer algemene soort <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />
maar <strong>de</strong> laatste jaren is <strong>de</strong> soort sterk aan het afnemen. geschat wordt dat <strong>de</strong> aantallen<br />
tussen 1960 en 2000 met ongeveer 90 tot 95% achteruit zijn gegaan, tot rond <strong>de</strong> 40.000<br />
paar <strong>in</strong> 2004. In <strong>de</strong> trektijd en w<strong>in</strong>ter zijn <strong>de</strong> aantallen veldleeuweriken nog altijd hoog.<br />
Voorkomen <strong>Amersfoort</strong> In het broedseizoen zijn slechts we<strong>in</strong>ig veldleeuweriken b<strong>in</strong>nen<br />
<strong>de</strong> gemeentegrenzen aanwezig. In Pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt wor<strong>de</strong>n dan altijd wel z<strong>in</strong>gen<strong>de</strong><br />
veldleeuweriken gehoord. recent zijn ook ten oosten <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad z<strong>in</strong>gen<strong>de</strong> mannetjes<br />
waargenomen. ’s W<strong>in</strong>ters zijn op <strong>de</strong> weilan<strong>de</strong>n en akkerlan<strong>de</strong>n groepen overw<strong>in</strong>teren<strong>de</strong><br />
vogels aan te treffen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen een afname <strong>van</strong> <strong>de</strong> om<strong>van</strong>g en kwaliteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> landbouw (an<strong>de</strong>re<br />
gewassen, gewijzigd water- en maaibeheer) en <strong>de</strong> jacht <strong>in</strong> Zuid-europese lan<strong>de</strong>n<br />
tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> trektijd zorgen waarschijnlijk voor <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke afname <strong>van</strong> <strong>de</strong> veldleeuwerik.<br />
voor veldleeuweriken zijn goe<strong>de</strong> maatregelen te nemen <strong>in</strong> agrarisch gebeid door bre<strong>de</strong><br />
akkerran<strong>de</strong>n met krui<strong>de</strong>n te beheren of zogenaam<strong>de</strong> “leeuwerikplots” aan te leggen <strong>in</strong><br />
akkers. dat zijn krui<strong>de</strong>nrijke terre<strong>in</strong>tjes te mid<strong>de</strong>n <strong>van</strong> akkers. <strong>de</strong> soort kan ook goed leven<br />
op braak liggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en.<br />
FF3 * GE<br />
broedvogels<br />
93
oedvogels<br />
94<br />
FF3 * JR-<br />
Zwarte roodstaart Phoenicurus ochruros<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> zwarte roodstaart is een kle<strong>in</strong>e zangvogel met het formaat <strong>van</strong> een<br />
roodborst. <strong>de</strong> bovenzij<strong>de</strong> is egaal grijsbru<strong>in</strong> tot zwart. <strong>de</strong> staart is oranje. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong><br />
is egaal grijsbru<strong>in</strong> tot zwart. <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rstaart is oranjebru<strong>in</strong> <strong>van</strong> kleur. Het mannetje heeft<br />
een witte vleugelvlek. <strong>de</strong> zwarte roodstaart is <strong>van</strong> maart tot oktober <strong>in</strong> ons land te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
een kle<strong>in</strong> aantal is het hele jaar door aanwezig.<br />
Zwarte roodstaarten komen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland voor <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>lijke gebie<strong>de</strong>n en gebouwen <strong>in</strong><br />
agrarische gebie<strong>de</strong>n. Het voedsel bestaat groten<strong>de</strong>els uit <strong>in</strong>secten en sp<strong>in</strong>nen. Nesten<br />
wor<strong>de</strong>n gemaakt <strong>in</strong> holten en nissen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> zwarte roodstaart is een vrij algemene tot algemene soort<br />
die verspreid voorkomt over vrijwel geheel Ne<strong>de</strong>rland. Het zwaartepunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g<br />
ligt <strong>in</strong> agrarische gebie<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> hoge zandgron<strong>de</strong>n zoals plaatselijk <strong>in</strong> oost gron<strong>in</strong>gen,<br />
overijssel, <strong>de</strong> Achterhoek, Noord brabant en Zuid limburg. <strong>de</strong> aantallen nemen<br />
<strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia toe. Hierbij zijn <strong>de</strong> lagen <strong>de</strong>len <strong>in</strong> Noord- en West-Ne<strong>de</strong>rland vrij<br />
recentelijk gekoloniseerd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In <strong>Amersfoort</strong> broedt <strong>de</strong> zwarte roodstaart op droge terre<strong>in</strong>en<br />
met steen en zand en een schaarse vegetatie. <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> broedlocaties <strong>van</strong> <strong>de</strong> afgelopen<br />
jaren bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n zich op het spooremplacement bij station <strong>Amersfoort</strong>, bij bouwlocaties<br />
<strong>in</strong> vathorst en bij braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en op <strong>de</strong> bedrijventerre<strong>in</strong>en Isselt en <strong>de</strong><br />
Wieken-v<strong>in</strong>kenhoef. Mogelijk broedt <strong>de</strong> soort ook op erven bij boer<strong>de</strong>rijen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen voor <strong>de</strong> zwarte roodstaart gel<strong>de</strong>n geen structurele en actuele<br />
bedreig<strong>in</strong>gen.<br />
In bebouw<strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n kunnen nestkasten wor<strong>de</strong>n geplaatst aan en <strong>in</strong> gebouwen.
Zwarte specht Dryocopus martius<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g <strong>de</strong> zwarte specht is een prachtige grote specht, die qua grootte vergelijkbaar<br />
is met <strong>de</strong> zwarte kraai. Ze zijn geheel zwart met een knalro<strong>de</strong> kru<strong>in</strong>. In vlucht is<br />
het formaat <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met <strong>de</strong> flappen<strong>de</strong> rechte vliegroute kenmerkend. <strong>de</strong> zwarte<br />
specht is jaarrond aanwezig.<br />
Zwarte spechten komen voor <strong>in</strong> uitgestrekte ou<strong>de</strong> bossen. Het voedsel bestaat uit <strong>in</strong> en<br />
op (naald)bomen leven<strong>de</strong> mieren en kevers. Het nest wordt uitgehakt <strong>in</strong> zowel loof- als<br />
naaldbomen. Het broe<strong>de</strong>n v<strong>in</strong>dt solitair plaats. boommarters wor<strong>de</strong>n regelmatig aangetroffen<br />
<strong>in</strong> ou<strong>de</strong> nesten <strong>van</strong> <strong>de</strong> zwarte specht.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> zwarte specht is een vrij schaarse soort. <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g<br />
wordt hoofdzakelijk bepaald door <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> ou<strong>de</strong> bossen. dichthe<strong>de</strong>n zijn<br />
het hoogst <strong>in</strong> bosrijke streken <strong>in</strong> het oosten, mid<strong>de</strong>n en zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland. <strong>de</strong> aantallen<br />
zijn stabiel. echter regionale verschillen komen voor. In drenthe neemt <strong>de</strong> soort<br />
recentelijk af, terwijl er <strong>in</strong> Noord brabant een toename plaats v<strong>in</strong>dt.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> rond <strong>Amersfoort</strong> komt <strong>de</strong> zwarte specht voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> bossen<br />
op <strong>de</strong> Heuvelrug. broedlocaties zijn bekend op landgoed <strong>de</strong>n Treek-Henschoten en <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> bossen <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente soest. Af en toe vliegt er wel eens een zwarte specht <strong>de</strong><br />
gemeente <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong>. Waarnem<strong>in</strong>gen zijn bekend uit Nimmerdor en birkhoven.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Herstel en uitbreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>lijke vijand <strong>de</strong> havik leidt<br />
tot een toename <strong>van</strong> predatie. voor <strong>de</strong> zwarte specht gel<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>r geen structurele en<br />
actuele bedreig<strong>in</strong>gen.<br />
<strong>de</strong> zwarte specht is <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g rond <strong>Amersfoort</strong> goed vertegenwoordigd <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
beperkt beschikbare potentiële leefgebie<strong>de</strong>n. Als bosbeheer<strong>de</strong>rs ou<strong>de</strong> do<strong>de</strong> bomen en<br />
stammen laten staan profiteren zwarte spechten hier<strong>van</strong>.<br />
FF3 * JR-<br />
broedvogels<br />
95
planten en varens<br />
96<br />
GE<br />
Bosanemoon Anemone nemorosa<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g In het voorjaar zorgt <strong>de</strong> bosanemoon <strong>in</strong> loofbossen en parken voor een<br />
witte bloemen<strong>de</strong>ken. De stervormige bloemen bestaan uit zes witte bloemblaadjes, die<br />
aan <strong>de</strong> buitenzij<strong>de</strong> roze <strong>van</strong> kleur zijn. De bosanemoon is een laagblijven<strong>de</strong> kruipen<strong>de</strong><br />
plant, die zich voornamelijk vermeer<strong>de</strong>rd mid<strong>de</strong>ls wortelstokken. De handvormige bla<strong>de</strong>ren<br />
bestaan uit drie tot vijf <strong>de</strong>elblaadjes. De bosanemoon bloeit <strong>in</strong> maart tot mei, nog<br />
voor het <strong>in</strong> blad komen <strong>van</strong> <strong>de</strong> bomen.<br />
loofbossen op vochtige, matig voedselrijke, humusrijke grond vormen het <strong>natuur</strong>lijke<br />
leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> bosanemoon. Ook is <strong>de</strong> plant te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n op vochtige standplaatsen <strong>in</strong><br />
open, grazige vegetaties, vaak met leem <strong>in</strong> <strong>de</strong> grond. Daar lijken het restanten <strong>van</strong> ou<strong>de</strong><br />
boslocaties. Ook is <strong>de</strong> soort als st<strong>in</strong>zenplant veel toegepast <strong>in</strong> parken, landgoe<strong>de</strong>ren en<br />
begraafplaatsen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland In ne<strong>de</strong>rland is <strong>de</strong> bosanemoon vrij algemeen voorkomend op<br />
<strong>de</strong> hogere zandgron<strong>de</strong>n, <strong>in</strong> Zuid-limburg en lokaal <strong>in</strong> <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en. el<strong>de</strong>rs is zij <strong>van</strong> oudsher<br />
aangeplant op landgoe<strong>de</strong>ren en <strong>in</strong> parken.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De bosanemoon is <strong>in</strong> amersfoort zeldzaam en <strong>in</strong> zijn voorkomen<br />
beperkt tot ou<strong>de</strong> (park)bossen en landgoe<strong>de</strong>ren, waaron<strong>de</strong>r lockhorst, schothorst<br />
en ran<strong>de</strong>nbroek. vooral <strong>in</strong> park ran<strong>de</strong>nbroek is het aantal bosanemonen <strong>de</strong> laatste jaren<br />
sterk afgenomen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen<br />
Door verdrog<strong>in</strong>g en vermest<strong>in</strong>g, met opslag <strong>van</strong> braam en an<strong>de</strong>re krui<strong>de</strong>n en heesters als<br />
gevolg, verdwijnen groeiplaatsen. In parken kan ruigte wor<strong>de</strong>n bestre<strong>de</strong>n door gericht<br />
beheer. Ook het uitsteken <strong>van</strong> planten komt voor.
Bospaar<strong>de</strong>staart Equisetum sylvaticum<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De bospaar<strong>de</strong>staart is een gracieus vertakte plant. Grote groepen bospaar<strong>de</strong>staart<br />
zorgen voor een lichtgroene waas over <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m <strong>van</strong> <strong>de</strong> houtwal of het bos.<br />
Mid<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> lente verschijnen eerst <strong>de</strong> sporendragen<strong>de</strong> vruchtbare stengels. later gevolgd<br />
door <strong>de</strong> meervertakte onvruchtbare stengels. De bospaar<strong>de</strong>staart is veel fijner <strong>van</strong><br />
structuur dan heermoes dat als ongewenst kruid <strong>in</strong> moestu<strong>in</strong>en voorkomt.<br />
De bospaar<strong>de</strong>staart is een soort <strong>van</strong> halfbeschaduw<strong>de</strong> plaatsen zoals bosran<strong>de</strong>n en<br />
houtwallen. Het is vaak een aanwijz<strong>in</strong>g voor horizontaal bewegend grondwater.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De bospaar<strong>de</strong>staart is zeldzaam <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland. Het meest komt<br />
hij voor <strong>in</strong> het oosten, m<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>in</strong> het mid<strong>de</strong>n en zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het land.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> voor zover bekend komt <strong>de</strong> bospaar<strong>de</strong>staart alleen voor langs<br />
<strong>de</strong> Melksteeg en op het landgoed schothorst. De Melksteeg is een typisch voorbeeld<br />
<strong>van</strong> een groeiplaats voor <strong>de</strong> bospaar<strong>de</strong>staart; een kwelwaterzone langs <strong>de</strong> rand <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Heuvelrug. De groeiplaats langs <strong>de</strong> Melksteeg komt al voor <strong>in</strong> een publicatie uit <strong>de</strong> jaren<br />
’30 <strong>van</strong> <strong>de</strong> vorige eeuw. <strong>van</strong>wege het ger<strong>in</strong>g aantal groeiplaatsen is <strong>de</strong> soort kwetsbaar.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Bospaar<strong>de</strong>staart is gevoelig voor vergraven <strong>van</strong> <strong>de</strong> standplaats.<br />
ver<strong>de</strong>r moet het verruigen <strong>van</strong> <strong>de</strong> locatie wor<strong>de</strong>n voorkomen. Overwoekeren door soorten<br />
als braam is niet gewenst.<br />
BE<br />
planten en varens<br />
97
planten en varens<br />
98<br />
FF1<br />
Bre<strong>de</strong> wespenorchis Epipactis hellebor<strong>in</strong>e<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De algemeenste orchi<strong>de</strong>e <strong>van</strong> ne<strong>de</strong>rland wordt vaak over het hoofd gezien:<br />
<strong>de</strong> bre<strong>de</strong> wespenorchis. In tegenstell<strong>in</strong>g tot veel an<strong>de</strong>re orchi<strong>de</strong>eën zijn <strong>de</strong> bloemen<br />
namelijk wat flets groenzone <strong>van</strong> kleur, met schaker<strong>in</strong>g <strong>van</strong> wit, paars en donkerrood. Bovendien<br />
groeit <strong>de</strong> soort vaak onopvallend <strong>in</strong> plantsoentjes en bermen, waar <strong>de</strong> planten<br />
echter een hoogte kunnen bereiken <strong>van</strong> zestig centimeter. De bre<strong>de</strong> wespenorchis heeft<br />
zijn naam te danken aan <strong>de</strong> bre<strong>de</strong>, eiron<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>ren en <strong>de</strong> bestuiv<strong>in</strong>g door wespen. De<br />
bloeitijd valt laat <strong>in</strong> het jaar, <strong>van</strong>af juli tot <strong>in</strong> augustus.<br />
De bre<strong>de</strong> wespenorchis groeit op droge tot licht vochtige, zandige tot kleiige bo<strong>de</strong>ms<br />
langs struikgewas en bosran<strong>de</strong>n, <strong>in</strong> parken, tu<strong>in</strong>en en plantsoenen. Daar verspreidt zij<br />
zich voornamelijk met behulp <strong>van</strong> wortelstokken. De planten groeien vaak op kale tot<br />
grazige grond, maar kunnen ook opslaan tussen sierheesters <strong>in</strong> plantsoenen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De bre<strong>de</strong> wespenorchis komt algemeen en wijd verbreid <strong>in</strong><br />
ne<strong>de</strong>rland voor en wordt niet <strong>in</strong> haar voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In amersfoort komt <strong>de</strong> bre<strong>de</strong> wespenorchis vrij algemeen<br />
voor. De soort wordt echter zel<strong>de</strong>n <strong>in</strong> hoge aantallen waargenomen, meestal betreft het<br />
enkele exemplaren. Bermen en plantsoenen vormen <strong>de</strong> belangrijkste standplaatsen. De<br />
bre<strong>de</strong> wespenorchis wordt <strong>in</strong> amersfoort niet bedreigd.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Intensief beheren <strong>van</strong> plantsoenen en bermen is voor <strong>de</strong> bre<strong>de</strong><br />
wespenorchis niet gunstig. De soort profiteert <strong>van</strong> enige bo<strong>de</strong>mrust en het periodiek<br />
terugzetten <strong>van</strong> plantsoenen, waarbij enige verrijk<strong>in</strong>g door bijvoorbeeld houtsnippers<br />
mag optre<strong>de</strong>n. speciale maatregelen zijn <strong>in</strong> amersfoort niet nodig.
Dalkruid Maianthemum bifolium<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De wetenschappelijke naam <strong>van</strong> dalkruid is afgeleid <strong>van</strong> <strong>de</strong> twee blaadjes<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> plant (bi-folium) en <strong>de</strong> bloeitijd <strong>in</strong> mei. De kle<strong>in</strong>e witte, stervomige bloemetjes<br />
staan <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>e, rechtopstaan<strong>de</strong> trosjes. later <strong>in</strong> het jaar verschijnen daar ro<strong>de</strong> besjes<br />
aan. De tot ongeveer 15 centimeter hoge planten vormen met behulp <strong>van</strong> wortelstokken<br />
dichte vegetaties, die <strong>de</strong> bosbo<strong>de</strong>m be<strong>de</strong>kken. De eiron<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>ren hebben een spitse<br />
punt en een hartvormige voet.<br />
Dalkruid is een plantje <strong>van</strong> vochtige, licht voedselrijke en beschaduw<strong>de</strong> groeiplaatsen <strong>in</strong><br />
loofbossen. Op <strong>de</strong> hogere zandgron<strong>de</strong>n zijn dat vaak bossen langs beken, die wat vochtiger<br />
zijn en waar klei of leem is afgezet <strong>in</strong> <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m. Dalkruid komt vooral voor <strong>in</strong> ou<strong>de</strong><br />
bossen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Dalkruid is <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland een vrij algemene soort, die voorkomt<br />
op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n, het heuvelland en lokaal <strong>in</strong> <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nendu<strong>in</strong>en. De soort wordt niet <strong>in</strong><br />
zijn voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In amersfoort is dalkruid een zeldzame plant, die voorkomt<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> zuidwestrand <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente. Groeiplaatsen zijn bekend <strong>van</strong> Birkhoven, Kle<strong>in</strong><br />
Zwitserland, stoutenburg en het bosgebiedje Dorreste<strong>in</strong>. Door het beperkt aantal groeiplaatsen<br />
is <strong>de</strong> soort kwetsbaar.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen verdrog<strong>in</strong>g en verruig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> standplaatsen of het verwij<strong>de</strong>ren<br />
<strong>van</strong> bomen waardoor <strong>de</strong> bosbo<strong>de</strong>m verdroogt vormen bedreig<strong>in</strong>gen voor groeiplaatsen.<br />
Zoals ook voor an<strong>de</strong>re bosplanten geldt, kan beheer belangrijk zijn bij het terugdr<strong>in</strong>gen<br />
<strong>van</strong> verruig<strong>in</strong>g. verdrog<strong>in</strong>g kan vaak moeilijk bestre<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n.<br />
planten en varens<br />
99
planten en varens<br />
100<br />
FF1<br />
Dotterbloem Caltha palustris<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Met zijn grote, gele bloemen vroeg <strong>in</strong> het voorjaar is <strong>de</strong> dotterbloem een<br />
opvallen<strong>de</strong> verschijn<strong>in</strong>g. De planten bereiken een hoogte tot ruim 50 centimeter en<br />
hebben grote, ron<strong>de</strong>, lichtglanzen<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>ren. De bloemen hebben een doorsne<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
vier centimeter en dragen zes tot acht gele bloemblaadjes. De dotterbloem lijkt sterk op<br />
speenkruid, maar is <strong>in</strong> alle opzichten groter. Het is wel familie <strong>van</strong> <strong>de</strong> boterbloem.<br />
slootkanten, rietmoerassen en moerasbossen vormen het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> dotterbloem.<br />
Hier groeit <strong>de</strong> dotterbloem zowel <strong>in</strong> halfschaduw als <strong>in</strong> <strong>de</strong> volle zon. De plant<br />
verlangt permanent vochtige bo<strong>de</strong>ms en is niet bestand tegen uitdrog<strong>in</strong>g. Zoals veel<br />
oeverplanten heeft <strong>de</strong> dotterbloem drijven<strong>de</strong> zaadjes, die zorgen voor <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g<br />
via water.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De dotterbloem komt algemeen voor <strong>in</strong> laag ne<strong>de</strong>rland. In<br />
hoog ne<strong>de</strong>rland groeit <strong>de</strong> dotterbloem vooral <strong>in</strong> beekdalen. De soort wordt niet <strong>in</strong> zijn<br />
voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In amersfoort zijn <strong>natuur</strong>lijke groeiplekken <strong>van</strong> <strong>de</strong> dotterbloem<br />
vrij zeldzaam. Het voorkomen is beperkt tot het noor<strong>de</strong>lijk ge<strong>de</strong>elte <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad<br />
en langs <strong>de</strong> Heiligenbergerbeek. In nieuwland en vathorst is <strong>de</strong> dotterbloem aangeplant<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>lijke oevers <strong>in</strong> <strong>de</strong> wijk. Uit Hoogland-West en pol<strong>de</strong>r Zel<strong>de</strong>rt is <strong>de</strong> soort helaas<br />
verdwenen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Door <strong>in</strong>tensiver<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> landbouw en <strong>in</strong>tensief schonen <strong>van</strong><br />
sloten is <strong>de</strong> dotterbloem uit veel pol<strong>de</strong>rs verdwenen. Ook bemest<strong>in</strong>g en ontwater<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />
hooilan<strong>de</strong>n langs beken en verdrog<strong>in</strong>g en verruig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> moerasbossen heeft geleid tot<br />
verlies <strong>van</strong> veel groeiplaatsen.<br />
In amersfoort vormen <strong>natuur</strong>gebie<strong>de</strong>n en oevers <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>lijk gebied <strong>de</strong> belangrijkste<br />
nieuwe groeiplaatsen. Door aanleg <strong>van</strong> <strong>natuur</strong>vrien<strong>de</strong>lijke oevers zijn er meer potentiële<br />
groeiplaatsen bij gekomen. De drijven<strong>de</strong> za<strong>de</strong>n kunnen hier kiemen.
Dubbelloof Blechnum spicant<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Dubbelloof is een ’s w<strong>in</strong>ters groenblijven<strong>de</strong> varen. De naam dubbelloof<br />
dankt het aan twee verschillen<strong>de</strong> soorten bla<strong>de</strong>ren. De meeste zijn onvruchtbaar en<br />
staan <strong>in</strong> een rozet. In het mid<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> rozet groeien enkele vruchtbare, rechtopstaan<strong>de</strong><br />
bla<strong>de</strong>n, die tot 80 centimeter lang wor<strong>de</strong>n. De bladslippen <strong>van</strong> <strong>de</strong> vruchtbare bla<strong>de</strong>ren<br />
zijn smaller.<br />
Dubbelloof groeit op halfbeschaduw<strong>de</strong> tot beschaduw<strong>de</strong> plaatsen. vooral langs greppels<br />
en <strong>in</strong> vochtige bossen op arme grond.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Dubbelloof is vrij algemeen <strong>in</strong> het oosten en mid<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
het land. In het lage westen <strong>van</strong> ne<strong>de</strong>rland en op <strong>de</strong> Wad<strong>de</strong>neilan<strong>de</strong>n is <strong>de</strong> varen zeer<br />
schaars. Omdat het aantal groeiplaatsen sterk is afgenomen is <strong>de</strong> soort opgenomen op<br />
<strong>de</strong> ro<strong>de</strong> lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Dubbelloof is <strong>in</strong> amersfoort recent alleen bekend <strong>van</strong> landgoed<br />
schothorst, stoutenburg, Dorreste<strong>in</strong> en <strong>de</strong> bermsloot <strong>van</strong> <strong>de</strong> a28 ter hoogte <strong>van</strong><br />
nimmerdor. In amersfoort groeit dubbelloof vooral op steile, beschaduw<strong>de</strong> sloot- en<br />
greppelkanten <strong>in</strong> bossen en ou<strong>de</strong> parken.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het teveel open kappen <strong>van</strong> bosran<strong>de</strong>n waar dubbelloof staat<br />
kan ervoor zorgen dat het te droog wordt voor <strong>de</strong> varen. De vaak steile wan<strong>de</strong>n waar <strong>de</strong><br />
varen op groeit moeten bij het beheer zorgvuldig wor<strong>de</strong>n behan<strong>de</strong>ld; niet afsteken of<br />
vergraven.<br />
GE AAN<br />
planten en varens<br />
101
planten en varens<br />
102<br />
FF2 GE<br />
Gele helmbloem Pseudofumaria luteo-alba<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De gele helmbloem is een overblijven<strong>de</strong> plant die bloeit <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorzomer<br />
tot <strong>de</strong> herfst. De bloemen staan <strong>in</strong> trossen en zijn prachtig goudgeel. Het plantje wordt<br />
tot zo’n 30 centimeter hoog. Mieren helpen bij <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> za<strong>de</strong>n. aan het<br />
zaad zit namelijk een “mierenbroodje”, een eiwitrijk aanhangsel wat door mieren mee<br />
wordt genomen naar hun nest.<br />
De gele helmbloem houdt <strong>van</strong> een kalkrijke standplaats. Oorspronkelijk komt <strong>de</strong> plant<br />
uit het zui<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> alpen. In ne<strong>de</strong>rland is zij <strong>in</strong>gevoerd als sierplant. <strong>van</strong>af halverwege<br />
negentien<strong>de</strong> eeuw duiken <strong>de</strong> eerste verwil<strong>de</strong>r<strong>de</strong> exemplaren op. De gele helmbloem<br />
heeft een voorkeur voor halfbeschaduw<strong>de</strong> plaatsen en ou<strong>de</strong> muren.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland voor ne<strong>de</strong>rland is <strong>de</strong> soort een zeldzame verschijn<strong>in</strong>g, die<br />
voornamelijk <strong>in</strong> <strong>de</strong> zui<strong>de</strong>lijke helft <strong>van</strong> ons land voorkomt. vooral <strong>in</strong> Zuid-limburg zijn<br />
plaatselijk rijke groeiplekken <strong>van</strong> gele helmbloem te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n op gebouwen <strong>van</strong> mergel.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Wil<strong>de</strong> exemplaren <strong>van</strong> <strong>de</strong> gele helmbloem zijn <strong>in</strong> amersfoort<br />
niet algemeen. Het ou<strong>de</strong> stadscentrum vormt het belangrijkste leefgebied voor <strong>de</strong> gele<br />
helmbloem. Hier groeit <strong>de</strong> plant vooral op ka<strong>de</strong>muren. Grote aantallen gele helmbloemen<br />
zijn te zien voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>gang <strong>van</strong> Museum Flehite.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen ver<strong>van</strong>g<strong>in</strong>g, renovatie en het schoonspuiten <strong>van</strong> (ka<strong>de</strong>)muren<br />
vormen <strong>de</strong> belangrijkste bedreig<strong>in</strong>gen voor <strong>de</strong> gele helmbloem. Door op <strong>de</strong>len <strong>van</strong> muren<br />
geen werkzaamhe<strong>de</strong>n uit te voeren, kunnen planten en groeiplaatsen wor<strong>de</strong>n behou<strong>de</strong>n.<br />
Het toepassen <strong>van</strong> zachte mortel bij herstelwerkzaamhe<strong>de</strong>n en nieuwe muren kan<br />
op termijn zorgen voor geschikte groeiplaatsen en uitbreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> gele helmbloem.
Gewone salomonszegel<br />
Polygonatum multiflorum<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De gewone salomonszegel valt op door <strong>de</strong> blauwachtig groene bla<strong>de</strong>ren<br />
die <strong>in</strong> twee rijen staan. afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> groeiplaats wor<strong>de</strong>n die bla<strong>de</strong>ren 30 centimeter<br />
tot wel bijna een meter lang. In mei en juni komen er on<strong>de</strong>r die bla<strong>de</strong>ren witte<br />
bloemen te hangen. De bloemen hangen naar één kant. een volksnaam voor <strong>de</strong> gewone<br />
salomons-zegel is <strong>van</strong>wege die rijen bloemen ‘biggetjes aan <strong>de</strong> zeug’.<br />
Gewone salomonszegel is een niet al te kieskeurige bosplant <strong>van</strong> vochtige, matig voedselrijke<br />
grond <strong>in</strong> bossen, hakhout en <strong>in</strong> <strong>de</strong> schaduw aan slootkanten. Bosplanten waarmee<br />
gewone salomonszegel vaak samen groeit zijn bosanemoon, grote muur en witte<br />
klaverzur<strong>in</strong>g.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland In ne<strong>de</strong>rland komt <strong>de</strong> gewone salomonszegel vrij algemeen<br />
voor <strong>in</strong> Zuid-limburg. ver<strong>de</strong>r is <strong>de</strong> plant <strong>in</strong> het oosten en mid<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het land en <strong>in</strong> het<br />
aangrenzen<strong>de</strong> rivierengebied te zien. el<strong>de</strong>rs is hij zeer zeldzaam.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Gewone salomonszegel komt voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> bossen <strong>in</strong> het zuidwesten<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente. Daar is <strong>de</strong> soort algemeen <strong>in</strong> bijvoorbeeld nimmerdor, <strong>de</strong> Galgenberg,<br />
rond <strong>de</strong> stichtse roton<strong>de</strong> en <strong>in</strong> Bokkedu<strong>in</strong>en. Daarnaast groeit gewone salomonszegel<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> parkbossen <strong>van</strong> ran<strong>de</strong>nbroek, lockhorst en landgoed schothorst. De<br />
soort wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Zoals veel bosplanten heeft ook <strong>de</strong> gewone salomonszegel<br />
voorkeur voor een ongestoor<strong>de</strong> bosbo<strong>de</strong>m. Bij (bos)werkzaamhe<strong>de</strong>n moet reken<strong>in</strong>g met<br />
<strong>de</strong> groeiplaats <strong>van</strong> <strong>de</strong> gewone salomonszegel wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n.<br />
planten en varens<br />
103
planten en varens<br />
104<br />
FF1<br />
Grasklokje Campanula rotundifolia<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Het grasklokje is een vrij teer plantje met blauwe, klokvormige bloemen.<br />
De bloemen staan <strong>in</strong> ijle trossen en hebben een lengte <strong>van</strong> ongeveer 2 centimeter. De<br />
blaadjes on<strong>de</strong>raan <strong>de</strong> plant zijn rond met een hartvormige voet, <strong>de</strong> stengelblaadjes zijn<br />
langwerpig. Het grasklokje wordt tot 50 centimeter hoog.<br />
Het belangrijkste leefgebied wordt gevormd door onbemeste graslan<strong>de</strong>n op zandgrond.<br />
Het betreft meestal grasland dat niet <strong>in</strong> agrarisch gebruik is, bijvoorbeeld <strong>in</strong> bermen <strong>van</strong><br />
(snel)wegen en langs pa<strong>de</strong>n, langs ran<strong>de</strong>n <strong>van</strong> hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en, op spoortaluds en dijken<br />
en <strong>in</strong> greppels. Daarnaast groeit <strong>de</strong> soort tussen stenen en op muren <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>lijk gebied.<br />
Belangrijk is een voedselarme bo<strong>de</strong>m, an<strong>de</strong>rs verliest het grasklokje <strong>de</strong> concurrentie met<br />
an<strong>de</strong>re planten.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Het grasklokje komt veel voor op <strong>de</strong> hogere zandgron<strong>de</strong>n, <strong>in</strong><br />
het rivierengebied en het heuvelland. el<strong>de</strong>rs is <strong>de</strong> soort zeldzaam. De soort is achteruit<br />
gegaan maar wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De meeste groeiplaatsen liggen <strong>in</strong> het zuidwesten <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
gemeente. De stichtse roton<strong>de</strong> vormt daar het belangrijkste leefgebied. Hier komt <strong>de</strong><br />
soort vooral voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> grazige bermen tussen <strong>de</strong> weg en <strong>de</strong> hei<strong>de</strong>vegetatie. Daarnaast is<br />
het grasklokje on<strong>de</strong>r meer vastgesteld <strong>in</strong> schrale bermen op bedrijventerre<strong>in</strong> De Hoef en<br />
<strong>in</strong> bermen <strong>in</strong> nieuwland. De soort wordt <strong>in</strong> amersfoort niet bedreigd.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen voor schrale graslan<strong>de</strong>n geldt over het algemeen dat verrijk<strong>in</strong>g<br />
met voed<strong>in</strong>gsstoffen na<strong>de</strong>lig is. Door wegverbred<strong>in</strong>g en herprofiler<strong>in</strong>g gaan groeiplaatsen<br />
langs wegen verloren.<br />
verschral<strong>in</strong>gsbeheer <strong>in</strong> bermen is belangrijk voor het behou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> schrale situatie.<br />
In dichte graslan<strong>de</strong>n kan plaggen zorgen voor nieuwe groeiplaatsen. Goed maaibeheer,<br />
gericht op verschralen <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgrond, wordt beloond met <strong>de</strong> groei <strong>van</strong> het grasklokje.
Grote muur Stellaria holostea<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De grote muur is een grote versie <strong>van</strong> het beken<strong>de</strong> vogelmuur. De plant<br />
heeft echter grote, langwerpige blaadjes <strong>in</strong> plaats <strong>van</strong> ron<strong>de</strong> en <strong>de</strong> bloemen zijn veel<br />
groter. De witte bloemen hebben vijf kroonblaadjes en hebben een doorsne<strong>de</strong> tot 4<br />
centimeter. een dubbelganger <strong>van</strong> <strong>de</strong> grote muur is grasmuur. Bij <strong>de</strong> grote muur zijn <strong>de</strong><br />
kroonblaadjes tot <strong>de</strong> helft <strong>in</strong>gesne<strong>de</strong>n, terwijl bij grasmuur <strong>de</strong> koonblaadjes tot aan <strong>de</strong><br />
voet zijn <strong>in</strong>gesne<strong>de</strong>n. De grote muur voelt enigsz<strong>in</strong>s ruw aan.<br />
Zonnige tot ge<strong>de</strong>eltelijk beschaduw<strong>de</strong> bosran<strong>de</strong>n en grazige bermen langs bossen vormen<br />
het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> grote muur. vaak betreft het licht vochtige en licht tot matig<br />
voedselrijke situaties. Groeiplaatsen <strong>van</strong> <strong>de</strong> grote muur kunnen ook verwijzen naar ou<strong>de</strong><br />
boslocaties.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De grote muur komt verspreid voor op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n en <strong>in</strong><br />
het heuvelland en is daar vrij algemeen. In <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie Utrecht is het een vrij zeldzame<br />
soort en komt voor op <strong>de</strong> Heuvelrug en <strong>in</strong> <strong>de</strong> Gel<strong>de</strong>rse vallei. De grote muur wordt <strong>in</strong><br />
ne<strong>de</strong>rland niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De grote muur is zeldzaam <strong>in</strong> amersfoort en slechts <strong>van</strong> enkele<br />
groeiplaatsen bekend, waaron<strong>de</strong>r <strong>in</strong> park schothorst, Dorreste<strong>in</strong>, langs <strong>de</strong> pOn-lijn en<br />
langs <strong>de</strong> Barneveldse Beek. Door het beperkt aantal groeiplaatsen is <strong>de</strong> soort kwetsbaar.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen lokaal kan beheer of ruimtelijke ontwikkel<strong>in</strong>g negatieve<br />
effecten op groeiplaatsen hebben. Over het algemeen geldt dat verruig<strong>in</strong>g en verdrog<strong>in</strong>g,<br />
bijvoorbeeld als gevolg <strong>van</strong> het kappen <strong>van</strong> bomen rond groeiplaatsen, moet wor<strong>de</strong>n<br />
voorkomen. Ook het achterlaten <strong>van</strong> versnipperd snoeimateriaal is niet gewenst.<br />
planten en varens<br />
105
planten en varens<br />
106<br />
Hengel Melampyrum pratense<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Door zijn grasachtige smalle blaadjes en lage groeiwijze valt hengel nauwelijks<br />
op. Dat veran<strong>de</strong>rt <strong>in</strong> <strong>de</strong> bloeitijd. Dan verschijnen aan <strong>de</strong> planten tot bijna 3 centimeter<br />
lange lichtgele, buisvormige bloemen, die dui<strong>de</strong>lijk afsteken tegen <strong>de</strong> groene<br />
achtergrond <strong>van</strong> <strong>de</strong> blaadjes. De plant bloeit <strong>van</strong> mei tot <strong>in</strong> augustus.<br />
De hengel is een halfparasiet. De plant is zelf <strong>in</strong> staat tot fotosynthese, maar tapt tegelijkertijd<br />
voedsel en water af <strong>van</strong> <strong>de</strong> wortels <strong>van</strong> an<strong>de</strong>re planten. Hengel parasiteert op<br />
bijvoorbeeld ruwe berk, zomereik, blauwe bosbes en grassen. Open bosran<strong>de</strong>n vormen<br />
<strong>de</strong> belangrijkste groeiplaats. Deze groeiplaatsen zijn meestal half beschaduwd, maar <strong>de</strong><br />
planten kunnen <strong>in</strong> <strong>de</strong> volle zon groeien mits <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m niet te ver uitdroogt.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Hengel komt voor op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland. Op <strong>de</strong><br />
Utrechtse Heuvelrug en <strong>de</strong> veluwe komt <strong>de</strong> soort vrij algemeen voor. el<strong>de</strong>rs op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n<br />
is het voorkomen meer verspreid en is <strong>de</strong> soort zeldzamer. Zeer lokaal komt hengel<br />
voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en. Hengel staat niet op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De hoge zandgron<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> flanken <strong>van</strong> <strong>de</strong> Heuvelrug langs<br />
<strong>de</strong> west- en zuidrand <strong>van</strong> amersfoort vormen het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> hengel. Hier is <strong>de</strong><br />
soort lokaal algemeen voorkomend, vooral rond <strong>de</strong> stichtse roton<strong>de</strong>. Daarnaast komt<br />
hengel lokaal voor <strong>in</strong> Birkhoven, nimmerdor en Bokkedu<strong>in</strong>en. De soort wordt niet <strong>in</strong> zijn<br />
voorkomen bedreigd. er zijn wel signalen dat door het voedselrijker wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> bermen<br />
<strong>de</strong> soort afneemt.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen lokaal vormt het dichtgroeien <strong>van</strong> bosran<strong>de</strong>n met braam en<br />
amerikaanse vogelkers een bedreig<strong>in</strong>g voor hengel. Ook door wegverbred<strong>in</strong>g en <strong>in</strong>tensiver<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> beheer gaan groeiplaatsen verloren. Hengel lijkt gevoelig voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong><br />
luchtvervuil<strong>in</strong>g en eutrofier<strong>in</strong>g. verdrog<strong>in</strong>g lijkt geen rol te spelen <strong>in</strong> amersfoort.<br />
Bermen en bosran<strong>de</strong>n met hengel wor<strong>de</strong>n bij voorkeur niet of hoogstens eenmalig<br />
(<strong>van</strong>af e<strong>in</strong>d augustus) gemaaid.
Kle<strong>in</strong> glaskruid Parietaria judaica<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Het kle<strong>in</strong> glaskruid is een tamelijk onopvallen<strong>de</strong> muurplant met donkergroene,<br />
ovale tot ruitvormige bla<strong>de</strong>ren. De kle<strong>in</strong>e, lichtgroene bloemetjes staan <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>e<br />
kransjes rond <strong>de</strong> vaak rood aangelopen en behaar<strong>de</strong> stengels. In vergelijk<strong>in</strong>g met groot<br />
glaskruid zijn <strong>de</strong> blaadjes kle<strong>in</strong>er (kle<strong>in</strong>er dan 5 centimeter.) en zijn <strong>de</strong> bloemetjes groter.<br />
Bovendien valt <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> kleur <strong>van</strong> <strong>de</strong> stengels op en is kle<strong>in</strong> glaskruid vaak sterk vertakt.<br />
Bloeitijd is <strong>van</strong> april tot oktober.<br />
Ou<strong>de</strong> muren en verhard<strong>in</strong>gen vormen het belangrijkste biotoop voor kle<strong>in</strong> glaskruid.<br />
Het betreffen overwegend kalkhou<strong>de</strong>n<strong>de</strong>, voedselrijke en permanent vochtige situaties.<br />
Daarnaast groeit glaskruid soms langs hekwerk en on<strong>de</strong>r hagen. Op <strong>de</strong>rgelijke standplaatsen<br />
kunnen het forse planten wor<strong>de</strong>n.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Kle<strong>in</strong> glaskruid is een liefhebber <strong>van</strong> steen en komt dan ook<br />
vooral voor <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>lijk gebied. In veel ou<strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenste<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het rivierengebied komt<br />
zij veelvuldig voor. Het betreft een zui<strong>de</strong>lijke soort, die mogelijk profiteert <strong>van</strong> het opwarmen<br />
<strong>van</strong> het klimaat. In ne<strong>de</strong>rland wordt kle<strong>in</strong> glaskruid niet <strong>in</strong> haar voorkomen<br />
bedreigd en staat zij niet op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In amersfoort is kle<strong>in</strong> glaskruid <strong>in</strong> zijn voorkomen beperkt tot<br />
het ou<strong>de</strong> centrum. Jarenlang was <strong>de</strong> Koppelpoort <strong>de</strong> enige groeiplaats. Inmid<strong>de</strong>ls verspreid<br />
kle<strong>in</strong> glaskruid zich over <strong>de</strong> ka<strong>de</strong>muren door <strong>de</strong> hele stad. een groeiplaats buiten<br />
<strong>de</strong> ka<strong>de</strong>muren is <strong>in</strong> <strong>de</strong> valkestraat.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het schoonspuiten <strong>van</strong> (ka<strong>de</strong>)muren en bestrij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> onkruid<br />
zijn <strong>de</strong> belangrijkste bedreig<strong>in</strong>gen voor kle<strong>in</strong> glaskruid. Meestal wordt <strong>de</strong> soort niet<br />
herkend als bijzon<strong>de</strong>re of bescherm<strong>de</strong> plant. Muurplantvrien<strong>de</strong>lijk beheer, bijvoorbeeld<br />
volgens <strong>de</strong> wolkenmetho<strong>de</strong>, is gunstig voor het kle<strong>in</strong> glaskruid. Daarnaast kan <strong>de</strong> soort<br />
profiteren <strong>van</strong> herstel en aanleg <strong>van</strong> nieuwe muren, <strong>in</strong>dien gebruik wordt gemaakt <strong>van</strong><br />
een zachte, kalkrijke mortel, zoals bij <strong>de</strong> renovatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> ka<strong>de</strong>muren <strong>in</strong> amersfoort.<br />
FF2 BE<br />
planten en varens<br />
107
planten en varens<br />
108<br />
FF2 GE GE<br />
Kle<strong>in</strong>e zonnedauw Drosera <strong>in</strong>termedia<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De kle<strong>in</strong>e zonnedauw is een kle<strong>in</strong> en laagblijvend plantje met langwerpige,<br />
rood aangelopen blaadjes. Op <strong>de</strong> blaadjes staan lange haren met een druppeltje kleverige<br />
vloeistof, waarmee <strong>in</strong>secten wor<strong>de</strong>n ge<strong>van</strong>gen. De kle<strong>in</strong>e witte bloemetjes staan <strong>in</strong><br />
een ijle tros op een lange bloeisteel. De bloeitijd is <strong>van</strong> mei tot en met augustus.<br />
Het habitat <strong>van</strong> <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zonnedauw bestaat uit kale, vochtige en zure, voedselarme<br />
zandgrond. Oeverzones <strong>van</strong> vennen en uitgestoven laagtes <strong>in</strong> hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en vormen <strong>de</strong><br />
belangrijkste groeiplaats. Dergelijke groeiplaatsen ontstaan door een wisselend waterpeil<br />
en uitstuiven <strong>van</strong> zand tot op het grondwater of door het plaggen <strong>van</strong> hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en<br />
en schonen <strong>van</strong> oeverzones <strong>van</strong> vennen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De kle<strong>in</strong>e zonnedauw komt <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland voor op <strong>de</strong> hogere<br />
zandgron<strong>de</strong>n <strong>in</strong> Zuid-, Mid<strong>de</strong>n en Oost-ne<strong>de</strong>rland. Hier is het plantje niet zeldzaam op<br />
vochtige hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en en bij vennen. De soort wordt <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland niet <strong>in</strong> zijn voorkomen<br />
bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Het voorkomen <strong>van</strong> <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zonnedauw <strong>in</strong> amersfoort is<br />
beperkt tot hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n en vennen ten zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> a28. In nimmerdor is geschikt leefgebied<br />
aanwezig langs <strong>de</strong> greppelsloot <strong>van</strong> <strong>de</strong> a28, maar <strong>de</strong> soort is hier nog niet waargenomen.<br />
veel overige hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en <strong>in</strong> amersfoort, specifiek <strong>de</strong> stichtse roton<strong>de</strong> en<br />
vlasakker, zijn te droog voor kle<strong>in</strong>e zonnedauw. Door het beperkte aantal groeiplaatsen<br />
is <strong>de</strong> soort kwetsbaar <strong>in</strong> amersfoort.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Door opvolg<strong>in</strong>g en verruig<strong>in</strong>g verdwijnen <strong>de</strong> pioniersituaties<br />
waar kle<strong>in</strong>e zonnedauw voorkomt. een wisselend waterpeil <strong>van</strong> vennen is gunstig voor<br />
behoud <strong>van</strong> <strong>de</strong> groeiplaatsen. Op voedselrijkere locaties is regelmatig plaggen of afgraven<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> vegetatie noodzakelijk om pioniersituaties te creëren.
Klokjesgentiaan Gentiana pneumonanthe<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De klokjesgentiaan is een tot 60 centimeter hoge gentiaan. De meeste<br />
planten blijven echter kle<strong>in</strong>er dan 30 centimeter door <strong>de</strong> schrale omstandighe<strong>de</strong>n waaron<strong>de</strong>r<br />
zij groeien. De bla<strong>de</strong>n zijn lijn- tot lancetvormig en hebben één tot drie nerven. De<br />
tot vier centimeter lange blauwe klokvormige bloemen hebben vijf slippen. Bloeitijd is<br />
<strong>van</strong> juli tot september.<br />
natte, zure gron<strong>de</strong>n vormen het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> klokjesgentiaan. vaak zijn dat vochtige<br />
pioniersituaties op hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n, veenmoerassen en natte heischrale graslan<strong>de</strong>n. De<br />
klokjesgentiaan is waardplant <strong>van</strong> het gentiaanblauwtje. Deze dagvl<strong>in</strong><strong>de</strong>r zet eitjes af<br />
op <strong>de</strong> bloemknoppen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De klokjesgentiaan is <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland vrij zeldzaam. De hoge<br />
zandgron<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het zui<strong>de</strong>n, mid<strong>de</strong>n en oosten <strong>van</strong> het land vormen het belangrijkste<br />
verspreid<strong>in</strong>gsgebied. Daarnaast komt <strong>de</strong> soort lokaal voor <strong>in</strong> heischrale graslan<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />
Zuid-Holland en <strong>in</strong> <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en. Door sterkte achteruitgang staat <strong>de</strong> klokjesgentiaan als<br />
gevoelig op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De klokjesgentiaan is recent verschenen <strong>in</strong> het <strong>natuur</strong>ontwikkel<strong>in</strong>gsgebied<br />
Bloeidaal, aan <strong>de</strong> oostkant <strong>van</strong> amersfoort. Dit is momenteel <strong>de</strong> enige beken<strong>de</strong><br />
groeiplaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> gemeente amersfoort. De soort komt daarnaast verspreid voor<br />
op natte hei<strong>de</strong>terre<strong>in</strong>en <strong>in</strong> Den treek, ten zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> a28.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Door verdrog<strong>in</strong>g en dichtgroeien of vergrassen gaat het leefgebied<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> klokjesgentiaan verloren. In gebie<strong>de</strong>n waar <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>lijke dynamiek is verdwenen<br />
is periodiek maaien <strong>van</strong> <strong>de</strong> vegetatie en (kle<strong>in</strong>schalig) plaggen noodzakelijk voor<br />
het behou<strong>de</strong>n of creëren <strong>van</strong> nieuwe groeiplaatsen.<br />
De nieuwe groeiplaats <strong>in</strong> Bloeidaal is een voorbeeld dat met <strong>de</strong> juiste (her)<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g, beheer<br />
en terugbrengen <strong>van</strong> milieucondities het creëren <strong>van</strong> nieuwe groeiplaatsen mogelijk.<br />
FF2 GE GE<br />
planten en varens<br />
109
planten en varens<br />
110<br />
FF1<br />
Kon<strong>in</strong>gsvaren Osmunda regalis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De kon<strong>in</strong>gsvaren is een tot meer dan twee meter hoge varen met grote,<br />
dubbel geveer<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>ren. net als an<strong>de</strong>re varens maakt <strong>de</strong> kon<strong>in</strong>gsvaren sporen <strong>in</strong> plaats<br />
<strong>van</strong> za<strong>de</strong>n. De sporen wor<strong>de</strong>n gevormd aan het uite<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>van</strong> rechtopstaan<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>ren<br />
die <strong>in</strong> het centrum <strong>van</strong> <strong>de</strong> plant groeien. Deze pluimvormige bla<strong>de</strong>ren kleuren bru<strong>in</strong> <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> nazomer.<br />
vochtige tot natte locaties langs bosran<strong>de</strong>n, wateren en greppels en veenmoerassen<br />
vormen het leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> kon<strong>in</strong>gsvaren. Hier groeit <strong>de</strong> soort op een schaduwrijke<br />
locatie op (zwak) zure, vaak humusrijke grond. Het is een langzame groeier met een grote<br />
en stevige wortelstok.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De kon<strong>in</strong>gsvaren komt verspreid voor <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n<br />
en <strong>in</strong> <strong>de</strong> laagveengebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> noord- en Zuid-Holland en <strong>de</strong> kop <strong>van</strong> Overijssel<br />
en Friesland. Op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n groeit zij veelal op <strong>de</strong> flanken <strong>van</strong> <strong>de</strong> stuwwallen en <strong>in</strong><br />
beekdalen. De kon<strong>in</strong>gsvaren wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De kon<strong>in</strong>gsvaren is <strong>in</strong> amersfoort zeer zeldzaam. De belangrijkste<br />
groeiplaats ligt <strong>in</strong> nimmerdor, langs een sloot aan <strong>de</strong> a28. Deze locatie wordt al <strong>in</strong><br />
1896 beschreven door Heimans en Koekoek <strong>in</strong> het tijdschrift De leven<strong>de</strong> <strong>natuur</strong>. Daarnaast<br />
groeit <strong>de</strong> kon<strong>in</strong>gsvaren op landgoed schothorst <strong>in</strong> het moerasgebiedje Bree<strong>de</strong><br />
Goren, op een locatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> wijk Kattenbroek en op landgoed stoutenburg.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen verdrog<strong>in</strong>g en verlies <strong>van</strong> groeiplaatsen bij werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
vormen <strong>de</strong> belangrijkste bedreig<strong>in</strong>gen. Gevoelig voor maaien en begraz<strong>in</strong>g. De huidige<br />
groeiplaatsen <strong>in</strong> amersfoort liggen <strong>in</strong> <strong>natuur</strong>gebie<strong>de</strong>n en landgoe<strong>de</strong>ren en zijn daardoor<br />
veilig gesteld.
Lelietje-<strong>van</strong>-dalen Convallaria majalis<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g Ie<strong>de</strong>reen kent het lelietje-<strong>van</strong>-dalen. De kle<strong>in</strong>e klokvormige, rijk geuren<strong>de</strong><br />
witte bloemetjes sieren op Moe<strong>de</strong>rdag menig ontbijttafel. De term majalis <strong>in</strong> <strong>de</strong> wetenschappelijke<br />
naam geeft aan dat <strong>de</strong> soort <strong>in</strong> mei bloeit. Het lelietje-<strong>van</strong>-dalen wordt tot<br />
30 centimeter hoog. later <strong>in</strong> het jaar vallen <strong>de</strong> oranjero<strong>de</strong> besjes op.<br />
Het lelietje-<strong>van</strong>-dalen groeit <strong>in</strong> loofbossen, <strong>in</strong> europa vooral <strong>in</strong> bergachtige streken. De<br />
naam, zowel <strong>de</strong> wetenschappelijke als <strong>de</strong> ne<strong>de</strong>rlandse, is afgeleid <strong>van</strong> <strong>de</strong> groeiplaats, dalen<br />
en valleien. Juist daar is het leefgebied te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n, vochtige en vrij voedselrijke grond.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Het lelietje-<strong>van</strong>-dalen is gebon<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />
Zuid-, Mid<strong>de</strong>n- en Oost-ne<strong>de</strong>rland en lokaal <strong>in</strong> <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en. Daar groeit zij <strong>in</strong>, meestal wat<br />
ou<strong>de</strong>re, loofbossen. een <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> groeiplaatsen heeft betrekk<strong>in</strong>g op verwil<strong>de</strong>r<strong>de</strong> tu<strong>in</strong>planten.<br />
De soort wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen bedreigd.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In amersfoort v<strong>in</strong><strong>de</strong>n we het lelietje-<strong>van</strong>-dalen vooral op <strong>de</strong><br />
zandgron<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het zuidwesten <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente, waar zij vrij algemeen is <strong>in</strong> loofbossen.<br />
Daarnaast groeit <strong>de</strong> soort <strong>in</strong> ou<strong>de</strong>re stadsparken, landgoe<strong>de</strong>ren en <strong>in</strong> veel tu<strong>in</strong>en. Het<br />
lelietje-<strong>van</strong>-dalen is <strong>in</strong> amersfoort geen bedreig<strong>de</strong> soort.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen verdrog<strong>in</strong>g en verruig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> groeiplaatsen en kappen <strong>van</strong> bos<br />
vormen <strong>de</strong> belangrijkste bedreig<strong>in</strong>gen voor <strong>de</strong>ze soort. In amersfoort is daar<strong>van</strong> echter<br />
geen sprake. lelietjes-<strong>van</strong>-dalen kunnen gemakkelijk wor<strong>de</strong>n verplant, zodat <strong>de</strong> planten<br />
bij werkzaamhe<strong>de</strong>n behou<strong>de</strong>n kunnen blijven.<br />
planten en varens<br />
111
planten en varens<br />
112<br />
KW EB<br />
Moeraswolfsklauw Lycopodiella <strong>in</strong>undata<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De moeraswolfsklauw is een kruipend, lichtgroen mosachtig plantje. De kle<strong>in</strong>e,<br />
spitse blaadjes zijn gerangschikt rondom <strong>de</strong> liggen<strong>de</strong> stengels. alleen <strong>de</strong> aarvormige<br />
bloeiwijze staat rechtop. Het betreft een sporenplant, vergelijkbaar met varens en mossen.<br />
Moeraswolfsklauw is een pionier <strong>van</strong> permanent vochtige, zure zandgrond. We v<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />
hem dan ook vooral op oevers <strong>van</strong> vennen en greppels en sloten op arme zandgrond.<br />
vaak wordt <strong>de</strong> soort dan begeleid door kle<strong>in</strong>e of ron<strong>de</strong> zonnedauw, knolrus en snavelbies.<br />
De aren met sporen wor<strong>de</strong>n gevormd <strong>in</strong> <strong>de</strong> zomerperio<strong>de</strong>, <strong>van</strong>af mei.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De moeraswolfsklauw is gebon<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n en<br />
wordt dan ook vooral <strong>in</strong> Zuid-, Mid<strong>de</strong>n- en Oost-ne<strong>de</strong>rland gevon<strong>de</strong>n. lokaal ook <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> kalkarme du<strong>in</strong>en en op <strong>de</strong> Wad<strong>de</strong>neilan<strong>de</strong>n. De soort wordt niet <strong>in</strong> zijn voorkomen<br />
bedreigd en profiteert <strong>van</strong> herstelwerkzaamhe<strong>de</strong>n aan vennen en <strong>natuur</strong>ontwikkel<strong>in</strong>g.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Momenteel is <strong>de</strong> moeraswolfsklauw bekend <strong>van</strong> twee locaties<br />
<strong>in</strong> amersfoort. De een betreft een recent <strong>natuur</strong>vrien<strong>de</strong>lijke <strong>in</strong>gerichte sloot langs<br />
<strong>de</strong> a28 bij landgoed nimmerdor. Daarnaast is <strong>de</strong> soort <strong>in</strong> 2010 gevon<strong>de</strong>n <strong>in</strong> het <strong>natuur</strong>ontwikkel<strong>in</strong>gsgebied<br />
Bloeidaal, op pas afgegraven grond. De soort is zeldzaam en wordt,<br />
gelet op <strong>de</strong> beperkte hoeveelheid geschikt leefgebied, bedreigd. Buiten amersfoort komt<br />
moeraswolfsklauw voor op verschillen<strong>de</strong> locaties, meestal <strong>natuur</strong>ontwikkel<strong>in</strong>gsgebie<strong>de</strong>n,<br />
op <strong>de</strong> Heuvelrug.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Het verdwijnen <strong>van</strong> pioniersituaties en verdrog<strong>in</strong>g vormen <strong>de</strong><br />
belangrijkste bedreig<strong>in</strong>gen. De moeraswolfsklauw is als pioniersoort afhankelijk <strong>van</strong><br />
kale zandgrond. In <strong>natuur</strong>lijke situaties zorgt een wisselend waterpeil met <strong>in</strong>undatie <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> w<strong>in</strong>ter of het uitstuiven <strong>van</strong> zandgrond voor nieuw leefgebied. In en rond ste<strong>de</strong>lijk<br />
gebied is <strong>de</strong> soort echter afhankelijk <strong>van</strong> menselijk <strong>in</strong>grijpen, specifiek het aanleggen <strong>van</strong><br />
<strong>natuur</strong>gebie<strong>de</strong>n en het periodiek afgraven <strong>van</strong> oevers.
Rietorchis Dactylorhiza praetermissa<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De rietorchis is een forse, tot 70 centimeter hoge orchi<strong>de</strong>e. De soort heeft<br />
vrij bre<strong>de</strong>, langwerpige bla<strong>de</strong>ren, die al dan niet gevlekt zijn met r<strong>in</strong>gvormige, paarsbru<strong>in</strong>e<br />
vlekken. De bloem is roze tot lichtpaars <strong>van</strong> kleur en staat <strong>in</strong> een langgerekte en dichte<br />
bloeiwijze. tussen <strong>de</strong> bloemen staan groene tot rozerood aangelopen schutbla<strong>de</strong>ren, die<br />
tot ver buiten <strong>de</strong> bloeiwijze uitsteken. In vergelijk<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> sterk gelijken<strong>de</strong> bre<strong>de</strong> orchis<br />
bloeit <strong>de</strong> rietorchis later. De bloeitijd is <strong>van</strong> juni tot juli.<br />
allerlei licht vochtige, kalkhou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> situaties bie<strong>de</strong>n leefgebied aan <strong>de</strong> rietorchis. In vergelijk<strong>in</strong>g<br />
met an<strong>de</strong>re orchi<strong>de</strong>eën groeit <strong>de</strong> rietorchis op stikstofrijke groeiplaatsen. Indien<br />
<strong>de</strong> locatie te voedselrijk wordt en als gevolg daar<strong>van</strong> verruigt en verbost of verdroogt,<br />
verdwijnt <strong>de</strong> rietorchis.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De rietorchis behoort tot <strong>de</strong> meest voorkomen<strong>de</strong> orchi<strong>de</strong>eën <strong>van</strong><br />
ne<strong>de</strong>rland. West-ne<strong>de</strong>rland, zowel <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en, <strong>de</strong> <strong>de</strong>lta als het laagveengebied en <strong>de</strong> kop <strong>van</strong><br />
Overijssel vormen het belangrijkste verspreid<strong>in</strong>gsgebied. Daarnaast wordt <strong>de</strong> rietorchis <strong>in</strong><br />
alle an<strong>de</strong>re prov<strong>in</strong>cies waargenomen. Op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n, met uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en,<br />
is <strong>de</strong> rietorchis zeldzaam. De soort wordt niet bedreigd en staat niet op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De wijken Kattenbroek en Zielhorst vormen <strong>in</strong> amersfoort<br />
het belangrijkste verspreid<strong>in</strong>gsgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> rietorchis. Hier groeit <strong>de</strong> soort vooral langs<br />
slootkanten. Daarnaast zijn groeiplaatsen bekend <strong>in</strong> park schothorst, schuilenburg en<br />
Industrieterre<strong>in</strong> <strong>de</strong> Isselt. De rietorchis wordt <strong>in</strong> amersfoort niet bedreigd.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Door verdrog<strong>in</strong>g (waterontrekk<strong>in</strong>g), verruig<strong>in</strong>g of veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />
<strong>in</strong> beheer gaan groeiplaatsen verloren. De rietorchis is slecht bestand tegen <strong>in</strong>tensieve<br />
begraz<strong>in</strong>g, maar kan profiteren <strong>van</strong> extensieve begraz<strong>in</strong>g <strong>in</strong>dien dat bijvoorbeeld leidt<br />
tot het terugdr<strong>in</strong>gen <strong>van</strong> ruigte en riet.<br />
De rietorchis profiteert <strong>van</strong> kle<strong>in</strong>schalige <strong>natuur</strong>ontwikkel<strong>in</strong>g, bijvoorbeeld het aanleggen<br />
<strong>van</strong> <strong>natuur</strong>vrien<strong>de</strong>lijke oevers. Goed maaibeheer is belangrijk.<br />
FF2 BE<br />
planten en varens<br />
113
planten en varens<br />
114<br />
FF2 KW<br />
Steenanjer Dianthus <strong>de</strong>ltoi<strong>de</strong>s<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De steenanjer, ook wel Zwolse anjer genoemd, is een tot ongeveer 40 centimeter<br />
hoge vaste plant met smalle, grijsgroene blaadjes en rozero<strong>de</strong> bloemetjes. De bloemen<br />
bestaan uit vijf, <strong>in</strong> één vlak gesprei<strong>de</strong>, getan<strong>de</strong> kroonbla<strong>de</strong>n. Opvallend is <strong>de</strong> donkere<br />
r<strong>in</strong>g rond het centrum <strong>van</strong> <strong>de</strong> bloem. De steenanjer bloeit <strong>van</strong> juni tot september.<br />
steenanjers groeien op droge, kalkarme tot zure zandgrond <strong>in</strong> laagblijven<strong>de</strong> tot wat verruig<strong>de</strong><br />
grazige vegetaties. Heischrale bermen, kanaaldijken, rivieroevers en zanddu<strong>in</strong>tjes<br />
vormen <strong>de</strong> belangrijkste biotopen. Het betreffen overwegend zonnige standplaatsen.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De steenanjer komt verspreid voor <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland, met zwaartepunten<br />
<strong>in</strong> het stroomgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> Overijsselse vecht en D<strong>in</strong>kel, <strong>de</strong> du<strong>in</strong>en en <strong>de</strong><br />
Utrechtse Heuvelrug. veel v<strong>in</strong>dplaatsen daarbuiten hebben betrekk<strong>in</strong>g op verwil<strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />
exemplaren. De steenanjer staat op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> lijst als vrij zeldzaam, waarbij sprake is <strong>van</strong><br />
een matige afname.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De steenanjer komt verspreid maar zeldzaam voor <strong>in</strong> amersfoort.<br />
In het zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente komt <strong>de</strong> soort on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re voor <strong>in</strong> <strong>de</strong> bermen <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> a28, op <strong>de</strong> stichtse roton<strong>de</strong> en <strong>in</strong> nimmerdor. Daarnaast is <strong>de</strong> steenanjer bekend <strong>van</strong><br />
Bedrijventerre<strong>in</strong> De Hoef. een nieuwe groeiplaats is toegevoegd met <strong>de</strong> aanleg <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
geluidwal <strong>in</strong> nieuwland. Hier groeit <strong>de</strong> steenanjer <strong>in</strong> vrij grote aantallen. De soort lijkt<br />
stabiel, mogelijk is sprake <strong>van</strong> een lichte toename door ecologisch bermbeheer.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen verruig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> vegetaties door achterstallig beheer en verrijk<strong>in</strong>g<br />
met voed<strong>in</strong>gsstoffen, betred<strong>in</strong>g en verbred<strong>in</strong>g <strong>van</strong> wegen vormen <strong>de</strong> belangrijkste<br />
bedreig<strong>in</strong>gen voor groeiplaatsen <strong>van</strong> <strong>de</strong> steenanjer <strong>in</strong> amersfoort.<br />
Door verschral<strong>in</strong>gsbeheer <strong>van</strong> bermen en grazige vegetaties op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />
amersfoort, waarbij gestreefd wordt naar heischrale vegetaties, ontstaat leefgebied voor<br />
<strong>de</strong> steenanjer.
Steenbreekvaren Asplenium septentrionale<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De steenbreekvaren is een teer ogend varentje. De talrijke kle<strong>in</strong>e ron<strong>de</strong> tot<br />
elliptische <strong>de</strong>elblaadje zijn regelmatig achter elkaar en tegenoverstaand gerangschikt<br />
op <strong>de</strong> bru<strong>in</strong>zwarte hoofdnerf. De enkel geveer<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>ren zijn meestal 10-15 centimeter<br />
lang, maar <strong>in</strong> i<strong>de</strong>ale situaties kunnen <strong>de</strong>ze een lengte bereiken tot 40 centimeter. na <strong>de</strong><br />
w<strong>in</strong>ter vallen <strong>de</strong> blaadjes af en wor<strong>de</strong>n nieuwe blaadjes gevormd. De sporen wor<strong>de</strong>n<br />
gevormd <strong>in</strong> <strong>de</strong> zomer.<br />
De steenbreekvaren groeit alleen op kalkrijke muren en stenige locaties als rotsblokken,<br />
waterputten en straatkolken. De varen is gevoelig voor uitdrog<strong>in</strong>g en groeit dan ook<br />
meestal op beschutte locaties of op plaatsen met permanente vochtvoorzien<strong>in</strong>g. Op drogere<br />
locaties groeit zij vrijwel altijd uit <strong>de</strong> zon.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland ste<strong>de</strong>lijk gebied en Zuid-limburg vormen het belangrijkste<br />
leefgebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> steenbreekvaren. De soort komt voor <strong>in</strong> alle (grote) ste<strong>de</strong>n met een<br />
oud centrum, waar zij lokaal algemeen kan zijn. In kle<strong>in</strong>ere ste<strong>de</strong>n en dorpen is <strong>de</strong> steenbreekvaren<br />
bedui<strong>de</strong>nd zeldzamer en vaak beperkt tot een enkele groeiplaats, bijvoorbeeld<br />
<strong>in</strong> ou<strong>de</strong> waterputten. De steenbreekvaren staat niet op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> De steenbreekvaren komt vrij algemeen voor op <strong>de</strong> ka<strong>de</strong>muren<br />
<strong>in</strong> het centrum <strong>van</strong> amersfoort. Hier is <strong>de</strong> varen lokaal talrijk, zoals op <strong>de</strong> muren <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> Zuids<strong>in</strong>gel. Het aantal exemplaren is <strong>de</strong> laatste jaren sterk toegenomen. Inci<strong>de</strong>nteel<br />
wordt <strong>de</strong> steenbreekvaren buiten het centrum aangetroffen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen ver<strong>van</strong>g<strong>in</strong>g, renovatie en het schoonspuiten <strong>van</strong> (ka<strong>de</strong>)muren<br />
vormen <strong>de</strong> belangrijkste bedreig<strong>in</strong>gen voor <strong>de</strong> steenbreekvaren. Door op <strong>de</strong>len <strong>van</strong> muren<br />
geen werkzaamhe<strong>de</strong>n uit te voeren, kunnen planten en groeiplaatsen wor<strong>de</strong>n behou<strong>de</strong>n.<br />
Het toepassen <strong>van</strong> zachte mortel bij herstelwerkzaamhe<strong>de</strong>n en nieuwe muren kan op termijn<br />
zorgen voor geschikte groeiplaatsen en uitbreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> steenbreekvaren.<br />
FF2 BE<br />
planten en varens<br />
115
planten en varens<br />
116<br />
FF2 BE<br />
Tongvaren Asplenium scolopendrium<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De tongvaren is door zijn onge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> en langwerpige, licht groene glanzen<strong>de</strong><br />
bla<strong>de</strong>ren, een opvallen<strong>de</strong> varen. De tot 5 centimeter bre<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>ren kunnen een<br />
lengte bereiken <strong>van</strong> 50 centimeter en hebben een hartvormige voet. aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkant<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze bla<strong>de</strong>ren wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> zomerperio<strong>de</strong> langs <strong>de</strong> zijnerven sporen gevormd. De<br />
bla<strong>de</strong>ren zijn w<strong>in</strong>tergroen.<br />
Muren vormen <strong>de</strong> belangrijkste groeiplaats voor <strong>de</strong> tongvaren. Dit kunnen ka<strong>de</strong>muren<br />
zijn, maar ook muren <strong>van</strong> gebouwen en muurtjes <strong>in</strong> waterputten, kel<strong>de</strong>rs, gemalen en<br />
an<strong>de</strong>re vaak vochtige situaties bie<strong>de</strong>n geschikte groeiplaatsen. In Utrecht wordt <strong>de</strong> tongvaren<br />
veel <strong>in</strong> straatkolken aangetroffen. Daarnaast groeien tongvarens op <strong>de</strong> grond <strong>in</strong><br />
bossen, op basaltglooi<strong>in</strong>gen en op boomstammen. als pionier is het vaak <strong>de</strong> eerste varen<br />
op nieuwe of herstel<strong>de</strong> muren.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland De tongvaren komt verspreid <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland voor. De grootste<br />
aantallen wor<strong>de</strong>n aangetroffen <strong>in</strong> <strong>de</strong> ste<strong>de</strong>n met een ou<strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenstad <strong>in</strong> West-ne<strong>de</strong>rland<br />
en het rivierengebied. Daarnaast relatief veel <strong>in</strong> Zeeland, waar <strong>de</strong> vorstgevoelige<br />
tongvaren mogelijk profiteert <strong>van</strong> <strong>de</strong> warmere w<strong>in</strong>ters, en verspreid <strong>in</strong> Zuid-limburg.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> Het ou<strong>de</strong> stadscentrum vormt het belangrijkste leefgebied<br />
voor <strong>de</strong> tongvaren. Hier groeit <strong>de</strong> plant vooral op ka<strong>de</strong>muren. De laatste jaren is het aantal<br />
tongvarens sterk toegenomen. Hoge aantallen tongvarens kunnen wor<strong>de</strong>n waargenomen<br />
op <strong>de</strong> Zuids<strong>in</strong>gel. De soort wordt <strong>in</strong> amersfoort niet bedreigd.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen ver<strong>van</strong>g<strong>in</strong>g, renovatie en het schoonspuiten <strong>van</strong> (ka<strong>de</strong>)muren<br />
vormen <strong>de</strong> belangrijkste bedreig<strong>in</strong>gen voor <strong>de</strong> tongvaren. Door op <strong>de</strong>len <strong>van</strong> muren geen<br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n uit te voeren, kunnen planten en groeiplaatsen wor<strong>de</strong>n behou<strong>de</strong>n. Het<br />
toepassen <strong>van</strong> zachte mortel bij herstelwerkzaamhe<strong>de</strong>n en nieuwe muren kan op termijn<br />
zorgen voor geschikte groeiplaatsen en uitbreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> tongvaren.
Wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong> Origanum vulgare<br />
Omschrijv<strong>in</strong>g De wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong> is een tot 50 centimeter hoge plant met donkergroene,<br />
tegenover elkaar staan<strong>de</strong> eivormige blaadjes op zacht behaar<strong>de</strong> stengels. De kle<strong>in</strong>e<br />
paarsroze, zel<strong>de</strong>n witte, bloemetjes staan <strong>in</strong> trosjes. Wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong> heeft een kruidige<br />
geur en smaak en is als oregano als smaakmaker <strong>van</strong> pizza’s bekend. De plant bloeit <strong>van</strong><br />
juli tot september.<br />
Wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong> groeit op droge, matig voedselrijke en kalkhou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> grond. In ste<strong>de</strong>lijk<br />
gebied vormen braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en een belangrijk biotoop, maar daar groeit <strong>de</strong><br />
plant ook tussen straatstenen en langs gevels. Dit betreffen vaak <strong>van</strong>uit tu<strong>in</strong>en verwil<strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />
planten. In het rivierengebied en limburg groeit <strong>de</strong> wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong> langs zomen,<br />
<strong>in</strong> ruigten en kalkgrasland. In Zeeland veel op dijken.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland Wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong> komt <strong>van</strong> vooral voor <strong>in</strong> limburg, het rivierengebied<br />
en Zeeland. als gevolg <strong>van</strong> verwil<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g (tu<strong>in</strong>planten) en aanvoer <strong>van</strong> gebiedsvreem<strong>de</strong><br />
grond wordt <strong>de</strong> soort ook el<strong>de</strong>rs aangetroffen. Wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong> wordt niet <strong>in</strong><br />
zijn voorkomen bedreigd en staat niet op <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> lijst.<br />
Voorkomen <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> In amersfoort zijn slechts enkele groeiplaatsen bekend <strong>van</strong><br />
wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong>. vrijwel altijd betreft het waarnem<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> bermen, waaron<strong>de</strong>r die <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> stichtse roton<strong>de</strong> en <strong>de</strong> geluidwal <strong>in</strong> nieuwland. De soort is zeldzaam <strong>in</strong> amersfoort<br />
en <strong>de</strong> meeste v<strong>in</strong>dplaatsen hebben waarschijnlijk betrekk<strong>in</strong>g op verwil<strong>de</strong>r<strong>de</strong> exemplaren,<br />
<strong>in</strong>zaai of adventief voorkomen.<br />
Bedreig<strong>in</strong>gen en kansen Door het bebouwen <strong>van</strong> braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en en <strong>in</strong>tensiver<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> gebruik <strong>van</strong> spoorwegemplacementen gaan groeiplaatsen <strong>van</strong> wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong><br />
verloren. Ook door onkruidbestrijd<strong>in</strong>g gaan planten verloren.<br />
Wil<strong>de</strong> marjole<strong>in</strong> kan profiteren <strong>van</strong> ‘rommelhoekjes’ en braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en. Geef<br />
planten op braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en <strong>de</strong> ruimte voor zolang dat kan. Daardoor kunnen<br />
soorten zich versprei<strong>de</strong>n en wordt het voortbestaan gewaarborgd.<br />
FF2 BE<br />
planten en varens<br />
117
Blauwband<br />
Reuzenberenklauw<br />
Japanse<br />
duizendknoop<br />
118<br />
Grote<br />
waternavel<br />
ExotEn op BEzoEk<br />
Al eeuwenlang wordt onze <strong>natuur</strong> verrijkt met nieuwe planten<br />
en dieren. Dat kunnen soorten zijn die op eigen kracht, op<br />
<strong>natuur</strong>lijke wijze, ons land bereiken. Of soorten die ons land<br />
bereiken dankzij toedoen <strong>van</strong> <strong>de</strong> mens. Die laatste soorten<br />
noemen we exoten.<br />
Exoten kunnen ons land op verschillen<strong>de</strong> manieren bereiken.<br />
Bijvoorbeeld via zaadjes <strong>in</strong> wol uit Nieuw-Zeeland, via een<br />
krat bananen uit Ecuador, met ballastwater op een schip uit<br />
Azië, ontsnapt uit een tu<strong>in</strong>vijver of zwemmend via een door<br />
<strong>de</strong> mens gegraven kanaal. Veel (sub)tropische soorten zullen<br />
onze w<strong>in</strong>ters niet overleven en kunnen zich dan ook niet<br />
vestigen. Soorten uit lan<strong>de</strong>n en streken met een vergelijkbaar<br />
klimaat als <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland echter wel.<br />
In <strong>Amersfoort</strong> komen diverse exoten voor. Een <strong>de</strong>el daar<strong>van</strong><br />
wordt als <strong>in</strong>geburgerd beschouwd. Die soorten leven al meer<br />
dan een eeuw <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland en planten zich voort <strong>in</strong> <strong>de</strong> vrije<br />
<strong>natuur</strong>. Voorbeel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> exoten <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> zijn het konijn<br />
(herkomst Zuid-Europa en verspreid door <strong>de</strong> Rome<strong>in</strong>en), <strong>de</strong><br />
muskusrat (Noord-Amerika), <strong>de</strong> nijlgans (Afrika) en <strong>de</strong> coloradokever<br />
(Mexico).<br />
Een kle<strong>in</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> nieuwe soorten zal zich ontpoppen als<br />
<strong>in</strong>vasieve exoot: een plant of dier die zich <strong>in</strong> korte tijd sterk<br />
uitbreidt en zorgt voor scha<strong>de</strong> aan ecosystemen en economie.<br />
Een voorbeeld daar<strong>van</strong> is <strong>de</strong> smalle waterpest. Deze Noord-<br />
Amerikaanse plantensoort heeft zich beg<strong>in</strong> 19 <strong>de</strong> eeuw <strong>in</strong> Ne-<br />
Muurfijnstraal<br />
<strong>de</strong>rland gevestigd. De explosieve groei <strong>van</strong> <strong>de</strong> soort zorg<strong>de</strong><br />
ervoor dat wateren volledig dicht groei<strong>de</strong>n en niet meer bevaarbaar<br />
wer<strong>de</strong>n. Een an<strong>de</strong>r voorbeeld is <strong>de</strong> recente opmars<br />
<strong>van</strong> diverse soorten zoetwaterkreeften. Zij brachten een<br />
schimmel mee, waar onze <strong>in</strong>heemse rivierkreeft niet tegen<br />
bestemd is en als gevolg daar<strong>van</strong> bijna uitgestorven is. Voorbeel<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> recent gevestig<strong>de</strong> exoten <strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> zijn <strong>de</strong><br />
muurfijnstraal (een plant) en <strong>de</strong> blauwband (een vis). Exoten<br />
waar we veel last <strong>van</strong> hebben zijn <strong>de</strong> Japanse duizendknoop.<br />
Zij overwoekeren onze Ne<strong>de</strong>rlandse planten.<br />
Soorten die op eigen kracht Ne<strong>de</strong>rland bereiken, zijn geen<br />
exoten. De laatste jaren zijn diverse nieuwe soorten <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland<br />
vastgesteld, of zijn soorten teruggekomen die eer<strong>de</strong>r<br />
waren verdwenen. Ook zien we een toename <strong>van</strong> diverse<br />
soorten. Vaak zijn dat soorten uit zui<strong>de</strong>lijk gelegen streken, die<br />
profiteren <strong>van</strong> <strong>de</strong> opwarm<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het klimaat.
kliMAAtvERAndER<strong>in</strong>G<br />
overal verhuiz<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong><br />
Het klimaat veran<strong>de</strong>rt. De gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> jaartemperatuur stijgt.<br />
Het wordt warmer en we krijgen te maken met weersextremen.<br />
Dit heeft <strong>in</strong>vloed op <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>. Omgerekend moet een<br />
plant of dier zo’n vier kilometer per jaar naar het noor<strong>de</strong>n<br />
opschuiven om nog <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> jaartemperatuur te<br />
hebben. Voor een aantal soorten is dat teveel gevraagd.<br />
Uitdag<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> jaren is <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> klimaatbestendiger<br />
te maken en zo <strong>de</strong> biodiversiteit te behou<strong>de</strong>n. Dit kan<br />
enerzijds door <strong>natuur</strong>gebie<strong>de</strong>n te vergroten en te verb<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
Soorten kunnen zich dan beter handhaven en meeverhuizen.<br />
An<strong>de</strong>rzijds moeten we <strong>de</strong> soorten die gevoelig zijn voor klimaatveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />
het naar <strong>de</strong> z<strong>in</strong> maken door optimale <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g<br />
en beheer <strong>van</strong> het huidige leefgebied.<br />
Gelijktijdig is het goed om bij al die veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong><br />
te beseffen dat een te sterk op soorten gerichte aanpak<br />
waarschijnlijk niet <strong>de</strong> beste aanpak is. Natuurlijke processen<br />
zijn belangrijk voor het behoud <strong>van</strong> biodiversiteit. Een aanpak<br />
gericht op leefgebie<strong>de</strong>n, ecologische processen en vitale <strong>natuur</strong><br />
is kansrijker.<br />
ontwikkel<strong>in</strong>gen <strong>van</strong> <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>cennia<br />
Algemeen beeld is dat het voorjaar vroeger beg<strong>in</strong>t en soorten<br />
eer<strong>de</strong>r starten. Het sneeuwklokje bloeit een maand eer<strong>de</strong>r dan<br />
50 jaar gele<strong>de</strong>n. De kievit komt twee weken vroeger terug.<br />
Soorten die geen specifieke eisen stellen aan hun leefomgev<strong>in</strong>g<br />
zullen w<strong>in</strong>nen <strong>van</strong> kritische soorten. Zo ook mobiele<br />
soorten en snelle voortplanters. Versnipper<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het landschap<br />
is voor veel soorten een probleem.<br />
De verwacht<strong>in</strong>g is dat zo’n 10-15% <strong>van</strong> onze huidige plantensoorten<br />
het hier niet langer uithoudt. Vooral soorten <strong>van</strong> bijzon<strong>de</strong>re<br />
milieus als moerassen en schrale natte graslan<strong>de</strong>n<br />
gaan achteruit. Me<strong>de</strong> als gevolg <strong>van</strong> <strong>de</strong> klimaatveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />
lijken er echter ook <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland jaarlijks meer soorten bij te<br />
komen dan te verdwijnen. Deze wor<strong>de</strong>n vooral gevon<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />
het ste<strong>de</strong>lijk gebied. Daar zitten helaas ook vervelen<strong>de</strong> soorten<br />
als <strong>de</strong> Ambrosia bij, die het hooikoortsseizoen met twee<br />
maan<strong>de</strong>n verlengt.<br />
Korstmossen versprei<strong>de</strong>n zich snel en zui<strong>de</strong>lijke soorten nemen<br />
toe ten koste <strong>van</strong> noor<strong>de</strong>lijke soorten. Enkele tropische<br />
korstmossen hebben <strong>Amersfoort</strong> <strong>in</strong>mid<strong>de</strong>ls al bereikt.<br />
Terwijl libellen niet zo’n probleem hebben met het verhuizen<br />
en we meer zui<strong>de</strong>lijke soorten zullen krijgen hebben <strong>de</strong> dagvl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />
het moeilijk. Doordat dagvl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs erg afhankelijk zijn<br />
<strong>van</strong> verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gsstroken lukt het veel soorten niet om mee te<br />
verhuizen. De verwacht<strong>in</strong>g is dat 75% <strong>van</strong> <strong>de</strong> soorten achteruit<br />
gaat. Slechts 25% neemt toe. Soorten die profiteren zijn<br />
bijvoorbeeld <strong>de</strong> kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong>nepage en het oranjetipje.<br />
Ambrosia<br />
119
120<br />
Wespsp<strong>in</strong><br />
Bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>secten wor<strong>de</strong>n we nu al verrast door veel mobiele zui<strong>de</strong>lijke<br />
soorten. Als voorbeeld <strong>de</strong> wespsp<strong>in</strong> en zui<strong>de</strong>lijke boomspr<strong>in</strong>khaan.<br />
M<strong>in</strong><strong>de</strong>r leuke verschijn<strong>in</strong>gen zijn <strong>de</strong> toename <strong>van</strong><br />
teken en <strong>de</strong> eikenprocessierups. Veel <strong>in</strong>secten soorten zijn echter<br />
niet zo mobiel en zullen net als <strong>de</strong> dagvl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs afnemen.<br />
De vogeltrek zal veran<strong>de</strong>ren. M<strong>in</strong><strong>de</strong>r noor<strong>de</strong>lijke overw<strong>in</strong>teraars<br />
en ook m<strong>in</strong><strong>de</strong>r soorten die naar het zui<strong>de</strong>n hoeven weg<br />
te trekken. Wegtrekken<strong>de</strong> vogels wor<strong>de</strong>n bij terugkomst verrast<br />
door an<strong>de</strong>r voedsel. Zo komt <strong>de</strong> bonte vliegen<strong>van</strong>ger te<br />
laat voor <strong>de</strong> rupsen waarmee het <strong>de</strong> jongen voedt. Van onze<br />
algemene vogelsoorten blijken er drie keer zoveel achteruit te<br />
gaan dan vooruit. Vooruit gaat bijvoorbeeld <strong>de</strong> putter en bijeneter.<br />
De watersnip, graspieper, fitis en fluiter gaan achteruit.<br />
zui<strong>de</strong>lijke boomspr<strong>in</strong>khaan<br />
Soorten <strong>van</strong> warme droge milieus zoals <strong>de</strong> zandhagedis profiteren<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> opwarm<strong>in</strong>g. Amfibieën <strong>van</strong> natte en vochtige<br />
milieus wor<strong>de</strong>n bedreigd door toename zomerverdamp<strong>in</strong>g.<br />
De watertjes zullen droogvallen voordat <strong>de</strong> jongen geschikt<br />
zijn om het land op te gaan.<br />
Uitdag<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> jaren is <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> klimaatbestendiger<br />
te maken. Dit kan door <strong>natuur</strong>gebie<strong>de</strong>n te vergroten en<br />
te verb<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Soorten kunnen zich dan beter handhaven en<br />
meeverhuizen. Daarnaast moeten we het <strong>de</strong> soorten die gevoelig<br />
zijn voor klimaatveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g naar <strong>de</strong> z<strong>in</strong> maken door<br />
optimale <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g en beheer <strong>van</strong> het huidige leefgebied.<br />
Gelijktijdig is het goed om bij al die veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong><br />
te beseffen dat een te sterk op soorten gerichte aanpak<br />
waarschijnlijk niet <strong>de</strong> beste aanpak is. Natuurlijke processen<br />
zijn belangrijk voor het behoud <strong>van</strong> biodiversiteit. Een aanpak<br />
gericht op leefgebie<strong>de</strong>n, ecologische processen en vitale <strong>natuur</strong><br />
is kansrijker.
GAAt hEt nu GoEd?<br />
Om te meten of het goed gaat met <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland is<br />
er lan<strong>de</strong>lijk een uitgebreid, meerjarig meetnet. De cijfers die<br />
hieruit komen zijn verontrustend. Ondanks <strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
herstel zijn er ook soorten die het moeilijk hebben. De lan<strong>de</strong>lijke<br />
Ro<strong>de</strong> Lijst met bedreig<strong>de</strong> soorten wordt helaas alleen maar<br />
groter. Vooral een aantal specialistische soorten, die ‘veeleisend’<br />
zijn met betrekk<strong>in</strong>g tot hun leefomgev<strong>in</strong>g, zitten <strong>in</strong> <strong>de</strong> gevarenzone.<br />
Als we niet oppassen, wordt <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r divers.<br />
Naast <strong>de</strong> ‘echte’ <strong>natuur</strong>gebie<strong>de</strong>n heeft <strong>de</strong> stad een steeds belangrijkere<br />
functie voor het behoud <strong>van</strong> biodiversiteit.<br />
Wat <strong>Amersfoort</strong> bijzon<strong>de</strong>r maakt is <strong>de</strong> enorme grote soortenrijkdom,<br />
die ook voortkomt uit <strong>de</strong> bijzon<strong>de</strong>re landschappelijke<br />
ligg<strong>in</strong>g. Iets waar we trots op kunnen zijn. Maar ook<br />
<strong>in</strong> <strong>Amersfoort</strong> lijkt het op <strong>de</strong> situatie die voor heel Ne<strong>de</strong>rland<br />
geldt. Hoewel <strong>de</strong>ze stand <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> als een nulmet<strong>in</strong>g<br />
kan wor<strong>de</strong>n beschouwd wor<strong>de</strong>n er bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele soorten<br />
wel uitspraken gedaan over hoe het er nu voorstaat. Hieron<strong>de</strong>r<br />
volgen wat constater<strong>in</strong>gen op hoofdlijnen.<br />
Bossen, bosran<strong>de</strong>n en hei<strong>de</strong><br />
In <strong>de</strong> bosgebie<strong>de</strong>n en op <strong>de</strong> overgang naar <strong>de</strong> vallei gaat het<br />
goed met een aantal grotere zoogdieren. De boommarter en<br />
das profiteren <strong>van</strong> het meer <strong>natuur</strong>lijk bosbeheer en aaneengesloten<br />
<strong>natuur</strong> door faunapassages en verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gszones.<br />
Ook met vleermuizen gaat het over het algemeen goed. Bosbeheer<br />
gericht op meer <strong>natuur</strong>lijk bos met ou<strong>de</strong> bomen met<br />
holtes blijft wel aandachtspunt. Hier<strong>van</strong> profiteren <strong>de</strong> rosse<br />
vleermuis, watervleermuis, een aantal spechtensoorten en <strong>de</strong><br />
boommarter.<br />
Met <strong>de</strong> populatie alpenwatersalaman<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> <strong>de</strong> bossen, eigenlijk<br />
een gebiedsvreem<strong>de</strong> soort, gaat het goed. De kamsalaman<strong>de</strong>r<br />
echter, gaat b<strong>in</strong>nen <strong>Amersfoort</strong> achteruit. Dit is<br />
ook het geval met sommige soorten <strong>van</strong> <strong>de</strong> bosrand zoals <strong>de</strong><br />
bosmieren en bru<strong>in</strong>e eikepage. Aandacht voor bosrandbeheer<br />
is ook gewenst <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> hazelworm. Door verdwijnen leefgebied<br />
kan <strong>de</strong> soort afnemen. In <strong>de</strong> bosgebie<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> parken<br />
zijn <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> bosplanten achteruitgegaan.<br />
Met een aantal roofvogelsoorten gaat het goed. Bejagen en<br />
vergiftigen is verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rd en dat is te zien <strong>in</strong> <strong>de</strong> stand. Een opportunist<br />
als <strong>de</strong> sperwer trekt meer <strong>de</strong> stad <strong>in</strong>.<br />
Op <strong>de</strong> hei<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Stichtste Roton<strong>de</strong> is <strong>de</strong> zandhagedis nog<br />
steeds aanwezig, hoewel het een kwetsbare kle<strong>in</strong>e populatie<br />
blijft. En <strong>in</strong> <strong>de</strong> aanliggen<strong>de</strong> schrale bermen gaat het goed met<br />
grasklokje, steenanjer en an<strong>de</strong>re planten <strong>van</strong> schrale milieus.<br />
Dit zijn ook <strong>de</strong> bermen waar het hooibeestje en <strong>de</strong> heivl<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />
het goed doen.<br />
Soorten afhankelijk <strong>van</strong> gebouwen<br />
Voor een aantal, <strong>van</strong> gebouwen afhankelijke soorten zoals<br />
<strong>de</strong> gierzwaluw, huismus en zwarte roodstaart, is extra aandacht<br />
gewenst. En hoewel <strong>de</strong> dwergvleermuis een algemeen<br />
voorkomen<strong>de</strong> soort is, is ook bij <strong>de</strong>ze soort en voor an<strong>de</strong>re<br />
gebouwbewonen<strong>de</strong> soorten aandacht voor <strong>de</strong> verblijfplaat-<br />
121
122<br />
nieuwland
sen <strong>in</strong> huizen nodig. Want bouwen en biodiversiteit kan heel<br />
goed samen gaan. Met <strong>de</strong> typische muurplanten op <strong>de</strong> ka<strong>de</strong>muren<br />
gaat het goed. Zowel <strong>de</strong> steenbreekvaren, tongvaren<br />
als het kle<strong>in</strong> glaskruid zijn sterk uitgebreid.<br />
Watergebon<strong>de</strong>n soorten<br />
Door alle maatregelen <strong>van</strong> <strong>de</strong> afgelopen jaren aan watergangen<br />
is <strong>de</strong> waterkwaliteit en <strong>de</strong> variatie <strong>in</strong> het watersysteem<br />
toegenomen. Er zijn vispassages en meer <strong>natuur</strong>lijke oevers<br />
aangelegd. Dit heeft een positief effect gehad op het voorkomen<br />
<strong>van</strong> een aantal vissoorten. En ook meer<strong>de</strong>re libellensoorten<br />
profiteren hier<strong>van</strong>. De wei<strong>de</strong>beekjuffer is voorbeeld<br />
<strong>van</strong> een soort die zich na tientallen jaren weggeweest te zijn<br />
weer vestigt en verspreidt. Dit wijst op een betere zuurstofhuishoud<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> het water. De toename <strong>van</strong> amfibieën op<br />
<strong>de</strong> oever is weer goed voor <strong>de</strong> r<strong>in</strong>gslang. De laatste profiteert<br />
ook <strong>van</strong> menselijke hulp <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> het aanleggen <strong>van</strong><br />
broed- en composthopen. In het ste<strong>de</strong>lijk gebied brei<strong>de</strong>n op<br />
<strong>de</strong> <strong>de</strong> oever rietorchis en dotterbloem zich uit.<br />
voorbeel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> herstel<br />
Dat ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> nieuwe <strong>natuur</strong> zijn vruchten afwerpt<br />
blijkt uit nieuwe groeiplaatsen voor soorten <strong>van</strong> vochtige<br />
open gebie<strong>de</strong>n. Klokjesgentiaan en moeraswolfsklauw <strong>in</strong><br />
Bloeidaal zijn daar voorbeel<strong>de</strong>n <strong>van</strong>.<br />
En soorten waar het m<strong>in</strong><strong>de</strong>r mee gaat<br />
Het aantal boerenlandvogels gaat zowel <strong>in</strong> Europa als <strong>in</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rland hard achteruit. De grutto, tureluur, kievit, torenvalk,<br />
boerenzwaluw en veldleeuwerik zitten <strong>in</strong> <strong>de</strong> top 10 <strong>van</strong><br />
snelste dalers. Voor veel soorten een afname <strong>van</strong> meer dan<br />
50%. Intensiver<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> landbouw is één <strong>van</strong> <strong>de</strong> belangrijkste<br />
oorzaken <strong>van</strong> <strong>de</strong> achteruitgang <strong>van</strong> boerenlandvogels. In<br />
<strong>Amersfoort</strong> gaat het door gericht wei<strong>de</strong>vogelbeheer plaatselijk<br />
beter met <strong>de</strong> grutto. Een positief voorbeeld is het wei<strong>de</strong>vogelreservaat<br />
De Slaag.<br />
Daarbuiten gaat het m<strong>in</strong><strong>de</strong>r goed. Een vroeger algemene soort<br />
als <strong>de</strong> veldleeuwerik is ook hier sterk afgenomen en ook <strong>de</strong><br />
torenvalk wordt m<strong>in</strong><strong>de</strong>r gezien. Rond boerenerven gaat het<br />
beter met kerkuilen en zwaluwen door nestkastprojecten en<br />
erf<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g. Maar ondanks dat neemt het aantal zwaluwen<br />
Bloeidaal<br />
123
124<br />
nog steeds af. De trend <strong>van</strong> <strong>de</strong> heikikker en <strong>de</strong> poelkikker is niet<br />
dui<strong>de</strong>lijk. Zowel aandacht voor het water- als het landbiotoop is<br />
hier <strong>van</strong> belang. M<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>in</strong>tensief slootkantbeheer kan ook zorgen<br />
voor terugkeer <strong>van</strong> een typeren<strong>de</strong> soort als <strong>de</strong> dotterbloem.<br />
Voor eigenlijk alle soorten <strong>in</strong> Hoogland-west geldt dat behoud<br />
en versterken <strong>van</strong> het kle<strong>in</strong>schalig cultuurlandschap en plaatselijk<br />
m<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>in</strong>tensief beheer positief zal uitwerken. Terwijl <strong>de</strong><br />
rugstreeppad wat afneemt is <strong>de</strong> pol<strong>de</strong>r nog steeds <strong>van</strong> <strong>in</strong>ternationaal<br />
belang voor <strong>de</strong> overw<strong>in</strong>teren<strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e zwaan.<br />
Bij <strong>de</strong> vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs hebben enkele meer kritische soorten het<br />
moeilijk; gentiaanblauwtje lijkt verdwenen uit <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie<br />
Utrecht en soorten als het hooibeestje en groot dikkopje wor<strong>de</strong>n<br />
maar beperkt gezien. M<strong>in</strong><strong>de</strong>r kritische vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs als <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e<br />
vos, landkaartje en citroenvl<strong>in</strong><strong>de</strong>r volgen het wisselen<strong>de</strong><br />
beeld zoals <strong>in</strong> heel Ne<strong>de</strong>rland is te zien. Er zijn goe<strong>de</strong> jaren en<br />
m<strong>in</strong><strong>de</strong>r goe<strong>de</strong> jaren. Het bont zandoogje neemt overal sterk<br />
toe, jaar na jaar wor<strong>de</strong>n er meer op meer plaatsen gezien. Ook<br />
het voorkomen <strong>van</strong> het oranjetipje neemt toe. Voor een goe<strong>de</strong><br />
vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rstand is het beheer <strong>van</strong> bermen erg belangrijk. Van<br />
strak gemaai<strong>de</strong> bermen, maar ook <strong>van</strong> erg verruig<strong>de</strong> brandnetelbermen<br />
hebben vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs geen profijt.<br />
Een dui<strong>de</strong>lijke afname, vaak ook lan<strong>de</strong>lijk, is te zien <strong>van</strong> meer<br />
gevoelige soorten. Zo weten we <strong>van</strong> Stadspark Schothorst dat<br />
er s<strong>in</strong>ds <strong>de</strong> jaren ‘80 bijna tw<strong>in</strong>tig <strong>van</strong> <strong>de</strong> ooit zestig soorten<br />
broedvogels verdwenen zijn. De kuifleeuwerik, waterspitsmuis,<br />
gentiaanblauwtje zijn uit <strong>Amersfoort</strong> verdwenen, <strong>de</strong><br />
bonte vliegen<strong>van</strong>ger heeft last <strong>van</strong> <strong>de</strong> klimaatveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g.<br />
Soorten <strong>van</strong> boerenland gaan achteruit.<br />
Stabiele blijvers<br />
Dat er <strong>in</strong> een dynamische stad ook hele stabiele milieus zijn<br />
bewijzen <strong>de</strong> kon<strong>in</strong>gsvaren, bospaar<strong>de</strong>nstaart en grote glimworm<br />
die al m<strong>in</strong>stens een eeuw op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> locatie voorkomen.<br />
Dit geldt vermoe<strong>de</strong>lijk ook voor <strong>de</strong> grote mod<strong>de</strong>rkruiper<br />
<strong>in</strong> buitengebied-west.<br />
oever Barneveldse Beek
hoE vERdER<br />
Met het programma <strong>Amersfoort</strong> Groene Stad wordt gewerkt<br />
aan een samenhangen<strong>de</strong> groenstructuur b<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> gemeente<br />
<strong>Amersfoort</strong> en directe omgev<strong>in</strong>g. Bouwprojecten wor<strong>de</strong>n<br />
aangegrepen om ook kansen voor <strong>natuur</strong> te creëren. Samen<br />
met gron<strong>de</strong>igenaren <strong>in</strong> het buitengebied wordt gewerkt aan<br />
een gevarieerd agrarisch gebied. Bij het beheer <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeentelijke<br />
bermen, oevers, bosplantsoen en bossen wordt<br />
reken<strong>in</strong>g gehou<strong>de</strong>n met <strong>natuur</strong>; we brengen <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> tot<br />
‘naast <strong>de</strong> voor<strong>de</strong>ur’. Voor een aantal kwetsbare soorten nemen<br />
we specifieke maatregelen. Er wordt gewerkt met een<br />
gedragsco<strong>de</strong> <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> Flora- en Faunawet en met<br />
monitor<strong>in</strong>g brengen we <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> soorten ver<strong>de</strong>r <strong>in</strong><br />
beeld. Het Centrum voor Natuur- en Milieueducatie landgoed<br />
Schothorst werkt met veel projecten en diensten aan draagvlak<br />
voor <strong>natuur</strong>.<br />
Op allerlei fronten is er echter nog w<strong>in</strong>st te halen. Het Biodiversiteitactieplan<br />
geeft verschillen<strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n. Ook voor<br />
komen<strong>de</strong> jaren blijven <strong>de</strong> aandachtspunten uit het actieplan<br />
<strong>van</strong> belang. Op www.amersfoort.nl/groenestad kunt u het<br />
Biodiversiteitsactieplan lezen.<br />
vergroten en verb<strong>in</strong><strong>de</strong>n<br />
De biodiversiteit moeten we niet uit het oog verliezen. Maar<br />
strikt soortenbeleid wordt door <strong>de</strong> klimaatveran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />
effectief. Soorten zijn ‘aan <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>l’. We moeten ons nog<br />
meer richten op het landschap en leefgebie<strong>de</strong>n. Sleutelwoor<strong>de</strong>n<br />
blijven het vergroten en verb<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>van</strong> groengebie<strong>de</strong>n.<br />
Variatie en leefgebied verbeteren is nodig om ook <strong>de</strong> kritische<br />
soorten b<strong>in</strong>nen boord te hou<strong>de</strong>n. Zo voorkomen we afvlakken<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong>. In het ste<strong>de</strong>lijk gebied zijn veel mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
om menselijke activiteit en <strong>natuur</strong> te laten samen gaan. Natuur<br />
op bedrijventerre<strong>in</strong>en (Isselt, De Hoef), tij<strong>de</strong>lijke <strong>natuur</strong><br />
op braakliggen<strong>de</strong> terre<strong>in</strong>en. En <strong>natuur</strong> op, aan en <strong>in</strong> gebouwen.<br />
Om <strong>de</strong> kracht <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad te mobiliseren voor <strong>natuur</strong> is het<br />
voor sommigen nodig om meer <strong>in</strong>zicht te hebben <strong>in</strong> ‘<strong>de</strong> <strong>natuur</strong><br />
als lust, en niet als last’. Aan <strong>natuur</strong> kan ook verdiend<br />
wor<strong>de</strong>n. Het benutten <strong>van</strong> ecosysteemdiensten kan daar<strong>in</strong><br />
een rol spelen. En daarbij moet het groen <strong>in</strong> en om <strong>de</strong> stad<br />
een plek blijven waar het goed wan<strong>de</strong>len, fietsen en genieten<br />
is. Een plek om an<strong>de</strong>ren te ontmoeten.<br />
Wilt u zelf aan <strong>de</strong> slag, dan beg<strong>in</strong>nen <strong>de</strong> kansen voor <strong>natuur</strong><br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> achtertu<strong>in</strong>. Een groene achter- of geveltu<strong>in</strong> met soorten<br />
waar vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs en vogels gek op zijn, draagt bij aan <strong>Amersfoort</strong><br />
als groene stad. Met <strong>de</strong> buren, <strong>de</strong> school of een verenig<strong>in</strong>g<br />
kunnen stukjes openbaar groen zelf beheerd wor<strong>de</strong>n. Ver<strong>de</strong>r<br />
helpt het doorgeven <strong>van</strong> waarnem<strong>in</strong>gen <strong>van</strong> (bijzon<strong>de</strong>re)<br />
soorten <strong>de</strong> stand <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> actueel te hou<strong>de</strong>n.<br />
125
126<br />
WAt kunt u doEn vooR hEt BEhoud vAn<br />
BiodivERSitEit <strong>in</strong> AMERSfooRt?<br />
Bescherm<strong>in</strong>g <strong>van</strong> planten en dieren en behoud <strong>van</strong> biodiversiteit<br />
is <strong>in</strong> het belang <strong>van</strong> ons allemaal. Ook u kunt daar een bijdrage<br />
aan leveren. Hieron<strong>de</strong>r staan 10 maatregelen genoemd,<br />
die u als <strong>in</strong>woner <strong>van</strong> <strong>Amersfoort</strong> kan treffen.<br />
1. Bijenhotel<br />
Bijen hebben het moeilijk. Op eenvoudige wijze kunt u een<br />
bijenhotel maken. Bijvoorbeeld door gaatjes te boren <strong>in</strong> een<br />
houtblok of een bun<strong>de</strong>ltje rietjes en holle takjes op een zonnig<br />
plekje op te hangen. Zie ook www.bijenhotels.nl.<br />
2. Mussen- en gierzwaluwkast<br />
Mussen en gierzwaluwen broe<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r dakpannen en <strong>in</strong> gebouwen.<br />
Door renovatie en nieuwbouw gaan veel nestplaatsen<br />
verloren. Het ophangen <strong>van</strong> nestkasten draagt bij aan het<br />
nestaanbod <strong>in</strong> <strong>de</strong> stad.<br />
3. tu<strong>in</strong>reservaat<br />
Steeds meer tu<strong>in</strong>en wor<strong>de</strong>n betegeld of voorzien <strong>van</strong> kunstgras.<br />
Daardoor verliest <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> veel terre<strong>in</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> stad. Het<br />
verwij<strong>de</strong>ren <strong>van</strong> enkele tegels geeft al w<strong>in</strong>st. Nog mooier is als
uw tu<strong>in</strong> een tu<strong>in</strong>reservaatje wordt. Vol met planten, bloemen en<br />
houtstapeltjes. Daar profiteert <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> het meeste <strong>van</strong>. Uw<br />
tu<strong>in</strong>reservaat kunt u aanmel<strong>de</strong>n op www.tu<strong>in</strong>reservaten.nl.<br />
4. Gat <strong>in</strong> <strong>de</strong> schutt<strong>in</strong>g<br />
Door <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> schutt<strong>in</strong>gen en hekwerk kunnen<br />
egels, pad<strong>de</strong>n en kikkers geen kant uit. Een kle<strong>in</strong>e open<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> schutt<strong>in</strong>g <strong>van</strong> 10 x 10 centimeter is voor een egel voldoen<strong>de</strong><br />
om <strong>de</strong> tu<strong>in</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> buren te bereiken.<br />
5. plant een haag<br />
Vooral mussen hebben het moeilijk <strong>in</strong> tu<strong>in</strong>en zon<strong>de</strong>r hagen.<br />
Ze zijn dan extra kwetsbaar voor roofvogels als sperwer.<br />
Een dichte haag <strong>van</strong> bijvoorbeeld liguster of haagbeuk<br />
of een vuurdoorn tegen <strong>de</strong> gevel biedt mussen en<br />
an<strong>de</strong>re vogels een veilig heenkomen en nestgelegenheid.<br />
Kijk ook eens op www.vogelbescherm<strong>in</strong>g.nl/tu<strong>in</strong>vogel.<br />
6. poe<strong>de</strong>len <strong>in</strong> <strong>de</strong> vijver<br />
Vijvers zijn een waar eldorado <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>lijk gebied. Zelfs een<br />
kle<strong>in</strong>e vijver zorgt voor veel soorten planten en dieren <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
tu<strong>in</strong>. Bijvoorbeeld kikkers en libellen. Een plastic speciekuip<br />
wordt al gebruik door kle<strong>in</strong>e watersalaman<strong>de</strong>rs en waterjuffers.<br />
En vogels kunnen er lekker <strong>in</strong> bad<strong>de</strong>ren.<br />
127
128<br />
7. Composthoop<br />
Composthopen wemelen <strong>van</strong> het leven. Egels en vogels zijn er<br />
dol op en u kunt er <strong>de</strong> tu<strong>in</strong> mee bemesten. Wie weet v<strong>in</strong>dt u er<br />
zelfs eitjes <strong>van</strong> <strong>de</strong> r<strong>in</strong>gslang <strong>in</strong>!<br />
8. nectar voor vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rs, hommels en bijen<br />
Sommige soorten planten leveren veel nectar voor <strong>in</strong>secten.<br />
Voorbeel<strong>de</strong>n zijn <strong>de</strong> vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rstruik, wil<strong>de</strong> kamperfoelie, tijm, rozemarijn,<br />
liguster.<br />
9. Geen scha<strong>de</strong>lijke bestrijd<strong>in</strong>gsmid<strong>de</strong>len<br />
Zet <strong>de</strong> juiste plant op <strong>de</strong> juiste plaats. Planten waarvoor u een<br />
plaatsje kiest dat geschikt voor ze is, krijgen m<strong>in</strong><strong>de</strong>r last <strong>van</strong><br />
parasieten, groeien beter en leven langer. Gezon<strong>de</strong> tu<strong>in</strong>planten<br />
hebben m<strong>in</strong><strong>de</strong>r snel last <strong>van</strong> plagen. Kies daarom planten, struiken<br />
en bomen die passen bij het klimaat en <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m en houd<br />
reken<strong>in</strong>g met zon en schaduw bij het plaatsen.<br />
10. Alles op z’n tijd!<br />
Houd reken<strong>in</strong>g met het ritme <strong>van</strong> <strong>de</strong> dieren. Snoei bijvoorbeeld<br />
niet <strong>in</strong> het broedseizoen (15 maart/15 juli) en maak uw vijver <strong>in</strong><br />
het najaar schoon als <strong>de</strong> jonge kikkers al <strong>de</strong> kant op zijn.
MEt dAnk AAn...<br />
Deze stand <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>natuur</strong> is er me<strong>de</strong> dankzij al die vrijwilligers (en professionals) die één<br />
of meer<strong>de</strong>re waarnem<strong>in</strong>gen doorgaven. Voor het doorgeven bedanken wij:<br />
Lex Aal<strong>de</strong>rs, Jannes Aal<strong>de</strong>rs, Bas Aal<strong>de</strong>rs, Anneke Abma, A. Achterkamp, Annemiek Adams,<br />
Daniël Agterberg, Jannie Aikema, Astrid <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Aker, T. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Akker, Wim Akkerman,<br />
Kar<strong>in</strong> Alberts-<strong>van</strong> <strong>de</strong>r Wou<strong>de</strong>, Memduh Altankari, Tim Asbreuk, Renée <strong>van</strong> Assema, Guido<br />
B, Marcel Baartmans, Luud Baas, M.M.E. Backerra, A.J.G. Bakkenes, G. Bakker, Arnold Balk,<br />
Gijs Baller, Anja Barendrecht, Dick <strong>van</strong> Beek, Jan <strong>van</strong> <strong>de</strong> Beek, Anneke Beemer, Rob <strong>van</strong><br />
Beers, Erik <strong>van</strong> Beers, G. <strong>van</strong> Bekkum, Jan <strong>van</strong> Benten, Frank Berendse, Jaap Berens, Marian<br />
Berg, Jaap <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Berg, Erik <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Berg, Bert <strong>van</strong> <strong>de</strong> Berg, R. v.d. Berg, Martijn Bergen,<br />
Lydia Berghuis, Ron JM Berkhout, Jeroen Bes, Ruud <strong>van</strong> Beusekom, Paula Bijkerk, R. Blaauw,<br />
Peter Blaauw, Frejo Blaauw, D<strong>in</strong>eke Blaauw-Groenhof, Mira Blokland, Louis Blommeste<strong>in</strong>,<br />
J. Blotenburg, John Boekhout, Mart<strong>in</strong> Boelens, Juun <strong>de</strong> Boer, Rogier Bokelman, Marius<br />
Bolck, J Bold<strong>in</strong>g, Nicolai Bolt, Greet Boomhouwer, H. Boon, Lex Boon, Paul Boonstra,<br />
Lean<strong>de</strong>r te Booy, G <strong>van</strong> <strong>de</strong> Bor , Frits <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Borg, Alw<strong>in</strong> Borhem, Bram Borkent, Irene<br />
Borst, Menno <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Bos, Frank Bos, Johan <strong>van</strong> t Bosch, Wouter Bosgra, Harry Bosman,<br />
T<strong>in</strong>eke Bosselaar, Mark Bosua, Gerard Bou<strong>de</strong>ste<strong>in</strong>, Herman Bouman, Ad Bouman, Louis<br />
Boumans, Marlies Bouten, J Bouwman , Jo Bouwmeester, Jan Bouwmeester, Peter <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Braak, Jeroen Brandjes, Loes Breebaart, Floris Brekelmans, Arie <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Bremer, Christian<br />
Br<strong>in</strong>kman, Dhr. Bronkhorst, Joke Brouwer, Bernd <strong>de</strong> Bruijn, Zomer Bruijn, Kees <strong>de</strong> Bru<strong>in</strong>,<br />
Henny <strong>de</strong> Bru<strong>in</strong>, Ellen <strong>de</strong> Bru<strong>in</strong>, Simon <strong>van</strong> Brunschot, Joost Budd<strong>in</strong>gh, Joost Buiks, Bernd-<br />
Jan Buls<strong>in</strong>k, Jaenette <strong>van</strong> <strong>de</strong> Bunt, Melis Burger, Athol Burrill, Hanneke Bus, Yuri Buvelot,<br />
Pepijn Calle, Mart<strong>in</strong> Camphuijsen, Paul Camps, Annemiek Cornelissen, A Couperus, B<br />
Couperus, B <strong>van</strong> De<strong>de</strong>m, Frank Derriks, Willem <strong>van</strong> Deventer, Loes Dieben, Ko Dieleman,<br />
Dierenambulance <strong>Amersfoort</strong> e.o., Henk <strong>van</strong> Dijk, Edward Dijkema, Ineke <strong>van</strong> Dijken, Jaap<br />
Dijkhuizen, Jan Dijkhuizen, M. Dijksterhuis, G.M. Dirkse, Hr. <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Donk, Roel <strong>van</strong><br />
Dooremaal, Bas Dopper, Dick <strong>van</strong> Dorp, K. <strong>van</strong> Dort, Jan Drapers, Joop <strong>van</strong> Drie, Anco<br />
Driessen, Piet <strong>de</strong> Droog, Pieter <strong>van</strong> Duijvenbo<strong>de</strong>, Yolanda en Rob Dunk, Hetty Echten,<br />
129
130<br />
Bart <strong>van</strong> Eeken, Jan Egelmeers, Bram Eichelsheim, Thijs <strong>van</strong> Eijk, Stijn Eikelboom, Mevr.<br />
Elemans, Hans Elfer<strong>in</strong>k, Gijs <strong>van</strong> <strong>de</strong>n En<strong>de</strong>, Benny En<strong>de</strong>voets, C.C.I. Engel, Wim Engels,<br />
Sicco Ens, M. Erkelens, Sebastiaan <strong>van</strong> ‘t Erve, Geerte Feijten, Anne <strong>de</strong> Feijter, Albert<br />
Fopma, Meer <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Frank, Dhr. Fretz, Evert Froon, Ridjeska Froon, Sivienka Froon, Rob<br />
Gabriëls, Floor Gabriëls, H.C. Gartner, Henk Gazan, Bert Geelmuij<strong>de</strong>n, Bert Geer<strong>de</strong>s, Peter<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Geest, Gerben <strong>van</strong> Geest, Madieke Gehem, Wilma <strong>van</strong> Gel<strong>de</strong>ren, J.. <strong>van</strong> Gent, Olav-<br />
Jan <strong>van</strong> Gerwen, Jan <strong>de</strong> Gooijer, Arno Goossens, Mevr. A. Goud, Filip Goussaert, Gerben <strong>de</strong><br />
Graaf, Ellen Grie<strong>de</strong>, Jan Willem Griffioen, Edgar <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Grift, Arie Grimbergen, W.. Groen,<br />
Jacques Groen, Henk Groenewoud, Michiel <strong>de</strong> Groodt, Maarten <strong>de</strong> Groot, Paul <strong>de</strong> Groot,<br />
Jan <strong>de</strong> Groot, Dhr. <strong>de</strong> Groot, Mark Grutters, Gerard <strong>van</strong> Haaff, San<strong>de</strong>r Haak, Wessel<br />
Hakstege, Machtelt Halewijn, Johan Harmsen, V<strong>in</strong>cent Hart, Jan <strong>van</strong> Harten, A.M.<br />
Hazeleger, Leo Heemskerk, Kees <strong>de</strong> Heer, Peter ter Hei<strong>de</strong>, Jar<strong>in</strong>ka Heij<strong>in</strong>k, D Heijkers, Anna<br />
<strong>de</strong>n Held, Held Hanneke <strong>de</strong>n en Marc Schmitz, Mart<strong>in</strong> Hemels, Fons Hemels, Rob<br />
Hemmel<strong>de</strong>r, Kar<strong>in</strong> Hendriks, Henk Hendriks, Rudolf <strong>van</strong> Hengel, Wim Hengeveld, Ilse<br />
Hento, Bart <strong>van</strong> Herk, J. H<strong>in</strong>felaar, Marjole<strong>in</strong> H<strong>in</strong>kofer, Bert <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoef, A.W. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hoef,<br />
B. v..d. Hoef, W. Hoekstra, Ype Hoekstra, Paul Hoekstra, Marie-José <strong>van</strong> Hoevelaak-Berens,<br />
Erik <strong>van</strong> t Hof, R<strong>in</strong>us Hofs, Michel Hogenboom, Fred <strong>van</strong> Holland, Bert <strong>van</strong> t Holt, Léon<br />
Hon<strong>in</strong>gs, Anita <strong>van</strong> Hooff, Paul Hoogenboezem, Ben <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Horn, Margreet ter Horst,<br />
Truus Horsten, Marga <strong>van</strong> Houten, Alrik Hoven, Jenny Huijskes, Bart Huisman, Henk<br />
Hulshof, Alice <strong>van</strong> Hunnik, W.E.G. Hurkmans, Jord Ingenbleek, IVN Eemland Vl<strong>in</strong><strong>de</strong>rgroep,<br />
IVN-jeugd, Luuk Jansen, Eric A. Jansen, S Jansen, Hugh Jansman, Liesbeth Janssen, A.<br />
Joman, Wout <strong>de</strong> Jong, Ton <strong>de</strong> Jong, Anneke <strong>de</strong> Jong, Theo <strong>de</strong> Jong, Arend <strong>de</strong> Jong, Celien<br />
<strong>de</strong> Jong, Dick Jonkers, Robert Jan Jonkvorst, Daniël Joppe, Remco Jousma, Pim Juls<strong>in</strong>g,<br />
David <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Kaa<strong>de</strong>n, Maarten W. Kaales, Mevr. N. Kalker, Piet Kalkman, Ton Kalwij, J.P.<br />
Kam, Thijs <strong>van</strong> <strong>de</strong> Kamp, Wim Kamphuis, Dhr. A.R. Kanters, Joop <strong>de</strong> Keijzer, Hans <strong>van</strong><br />
Keken, Andre <strong>van</strong> Keken, Menno Kelhout, Len <strong>van</strong> Kerkhof, Mar<strong>in</strong>us Kers, Ronald Kes, Leo<br />
<strong>van</strong> Kessel, Marijke <strong>van</strong> Keulen, Bram ter Keurs, Albert Klarenberg, Paul Kle<strong>in</strong>geld, Piet<br />
He<strong>in</strong> Klip, Kasper Kluiver, Ted <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Knaap, Bart <strong>de</strong> Knegt, H. Knijnenburg, KNNV, W.C.<br />
Knol, Mevr. Koekoek, Gerard Kok, Peter <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Kolk, Han <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Kolk, <strong>de</strong> Kon<strong>in</strong>g, Jos<br />
Koopmans, Vera Koops, Sjors <strong>de</strong> Kort, Peter Koster, V<strong>in</strong>cent Kraan, R Krieger, Gerard <strong>van</strong>
<strong>de</strong>r Kroef, Marijke Kroon, Joke <strong>de</strong> Kruif, Cor <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Laak, Serge <strong>van</strong> Laar, V<strong>in</strong>cent <strong>van</strong> Laar,<br />
G.M. <strong>van</strong> Laar, San<strong>de</strong>r Lagerveld, Erik Lam, Geert Lamers, Mark Lammers, A.W. <strong>de</strong> Lange,<br />
Wim <strong>de</strong> Lange, Bertus <strong>de</strong> Lange, Roeland Langendam, Edw<strong>in</strong> Langendoen, Ferry <strong>van</strong> <strong>de</strong>r<br />
Lans, Michel Lebon, Ellen <strong>van</strong> Leeuwen, T<strong>in</strong>eke <strong>van</strong> Leeuwen, Conny Leij<strong>de</strong>kker-W<strong>in</strong>thorst,<br />
Marjan Leis<strong>in</strong>k, Fred <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Lelie, Marjo <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Lelie, John Lewis, Frans <strong>van</strong> Lier, Paul<br />
Liklikuwata, Peter C. L<strong>in</strong>a, Harry L<strong>in</strong><strong>de</strong>, Gert Lo<strong>de</strong>wijk, Herman <strong>van</strong> Loen, Dolf Logemann ,<br />
Marjanne <strong>van</strong> Loon, Dick Lubl<strong>in</strong>k, Rob <strong>van</strong> Maanen, Erw<strong>in</strong> <strong>van</strong> Maanen, Peter Maas, H.<br />
Marcus, Ton Marqunie, Erik Maten, Peter <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Meer, Robert <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Meer, Frank <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>r Meer, H. <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Meer, Hil<strong>de</strong> <strong>van</strong> Meerveld, Jan Merkus, Frank Mertens, Embert<br />
Messel<strong>in</strong>k, Bert Meulenbeld, Hans Meulenbelt, Trudy <strong>van</strong> Mid<strong>de</strong>n, Anne Moerman,<br />
Yvonne Mol, Cees Mol, Die<strong>de</strong>rik <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Molen, H. Moller Pillot, Gerard Monkhorst, J.<br />
Muilwijk, Piet Mul<strong>de</strong>rs, Leonoor <strong>van</strong> Muy<strong>de</strong>n, P.M.D. Nagelkerke, Jacky Nieuwstraten,<br />
Bert Nijenhuis, Leo Nijhuis, Mevr. J. Nijland, Gert Nijs<strong>in</strong>k, H. Nobbe, A. Noortman, Mevr.<br />
Oerlemans, Nico Omlo, F <strong>van</strong> Ommen, Johan <strong>van</strong> Onna, Cecile Oorthuis, H. Oosterhof,<br />
Hans <strong>van</strong> Oosterhout, Gerben Oosterhuis, Niek Oosterveen, J. <strong>van</strong> Os, Marijn <strong>van</strong> Oss,<br />
Daniël Paalvast, Hans <strong>van</strong> Pad<strong>de</strong>nburgh, Monique Pasker, T<strong>in</strong>eke <strong>van</strong> Pelt, Kees Penn<strong>in</strong>x,<br />
Michiel Peters, Hans Peterse, Guus Peterse, Auke Petten, Heidi Piso, Erik Pomp, Hennie<br />
Poppe, Adriaan Pothuizen, Mar<strong>in</strong>ka <strong>van</strong> Puijenbroek, Henk Puijk, Kees Quaadgras, Jolanda<br />
Ragetli, Andre <strong>van</strong> Reenen, Kees <strong>van</strong> Reenen, Erw<strong>in</strong> Re<strong>in</strong>stra, W. Res<strong>in</strong>g, Jacquel<strong>in</strong>e vd<br />
Rest, Paul <strong>de</strong> Reus, Bert Rheiter, Peter Richters, Cécile <strong>van</strong> <strong>de</strong> Riet, Bram Rijksen, Cornelis<br />
<strong>van</strong> Rijn, A. Ro<strong>de</strong>nburg , Peter Roerig, Henk Jan Roersma, Marcel Romeijn, B. <strong>de</strong> Rooij,<br />
Raijmond <strong>van</strong> Rooijen, Marthea Rooks, Frank Roos, Kees Rozier, Wil <strong>de</strong> Ru, Henny<br />
Ruizendaal, T. Ruys, Dick Schakel, Jelle Scharr<strong>in</strong>ga, Rob Schellevis, T<strong>in</strong>eke <strong>van</strong> Schijn<strong>de</strong>l,<br />
Rene Schipper, Trix Schipper, Marc Schmitz, Ria Schockman, Marcel Scholten, Ben Schoon,<br />
Nelleke Schoorel, Eelke Schoppers, Marcel Schoumans, Jan Schoutrop, Dhr. Schreu<strong>de</strong>r,<br />
He<strong>in</strong> Schuurmans, S. Segal, San<strong>de</strong>r Seure, Hanneke Sev<strong>in</strong>k, Noel Shillcock, Frank Sidler,<br />
Anton Sijbers, Sandra Sijbrandij, T Slagboom, Wim Sm<strong>in</strong>k, Leen<strong>de</strong>rt Smit, Carol<strong>in</strong>e Smit,<br />
Els Smul<strong>de</strong>rs, Jan Sneek, Dhr. Snij<strong>de</strong>rs, Rene <strong>van</strong> Soelen, Menno Soes, Hetty Soetekouw,<br />
SOVON watervogeltellers, Dhr. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Spa, Leo Spier, Hanno Steenbergen, Erik<br />
Steenbergen, Jeroen Steenbergen, Bernd Steenbergen, H. Ste<strong>in</strong>metz, Erik Stobbe,<br />
131
132<br />
litERAtuuR<br />
Elja Stoel, Carol<strong>in</strong>e Stoll, M. Stolwijk, Pieter Stolwijk, Marion Straathof, Jessie Straathof,<br />
Pieter Struyk, Hans Sur<strong>in</strong>ga, Beb Sur<strong>in</strong>ga, Luiken Swiers, Nelly Swijnenburg, Alex Tabak,<br />
Hans Termaat, J Termaat, Emma Teul<strong>in</strong>g, Wouter Teunissen, Luca <strong>van</strong> Tilburg, Rob <strong>van</strong><br />
Tilburg, Rob & Marga Timmer, Jeroen <strong>van</strong> Tol, Daan <strong>van</strong> Tol, Joke Top, Arnold Top, S. Topper,<br />
Harper Tromp, Melchior <strong>van</strong> Tweel, Hans-Peter Uebelguenn, Theo Uneken, Wilma<br />
Valkenburg, Dhr. Varenkamp, Bart Vastenhouw, Koen <strong>van</strong> Veen, Ton Veenendaal,<br />
Veldwerk-op-vrijdag, Kars Vel<strong>in</strong>g, Baukje Vellekoop, Marco <strong>van</strong> Veller, Joke Veltkamp,<br />
Wilma Verbeek, Dick Verbeek, Wilma Verburg, Hans Verburg, Bertus Verburg, Joop<br />
Verburgh, C.J. Vermey, Britta Versteeg-Scholten, Guus Verstraeten, Marijn Verweij, Ton<br />
Verweij, Carel <strong>de</strong> V<strong>in</strong>k, Aart V<strong>in</strong>k, Fred Vis, E. Visscher, Gerrit Visscher, Jesse Visscher, Bert<br />
Visscher, Sybe Visser, Menko Vlaard<strong>in</strong>gerbroek, Rob Vlem<strong>in</strong>g, Jaap <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Vliet, Koos <strong>van</strong><br />
Vliet, San<strong>de</strong>r <strong>van</strong> Vliet, Ynse Vlietstra, Dik Vonk, Mevr. Vonk, Annie Vonk, Olga Vonk, Inge<br />
Voorbach, Mevr. Voorneveld, Sjoerd Vre<strong>de</strong>nbregt, Jelte Vre<strong>de</strong>nbregt, Joachim Vreeman,<br />
Gi<strong>de</strong>on Vreeman, Sip <strong>de</strong> Vries, Etienne <strong>de</strong> Vries, Leo <strong>de</strong> Vries, Hisko <strong>de</strong> Vries, Peter <strong>de</strong> Vries,<br />
Henk <strong>de</strong> Vries, Wim Vuik, D. Vun<strong>de</strong>r<strong>in</strong>k, René <strong>de</strong> Waal, E. <strong>de</strong> Waal, Deen <strong>van</strong> Wagen<strong>in</strong>gen,<br />
Jan Walpoott, Eric Walravens, P. v.d. Water, Kees <strong>van</strong> Wegen, Bert Weggelaar, Michiel <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>r Wei<strong>de</strong>, Leon <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Weij, L. Weij, Rick <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Weij<strong>de</strong>, Harry Weijs, E. <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Werff,<br />
IVN <strong>Amersfoort</strong> Werkgroep knotten, Daan <strong>van</strong> Werven, Ina Westbroek, E. Westerhof, Sem<br />
<strong>van</strong> Wieren, Mariëtte Wiers<strong>in</strong>ga, Sjoerd <strong>van</strong> Wierst, B. <strong>van</strong> Wijk, Ton <strong>van</strong> Wijk, Dhr. Wijntjes,<br />
Rombout <strong>de</strong> Wijs, Peter <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Wijst, Wim <strong>de</strong> Wild, Piet <strong>de</strong> Wil<strong>de</strong>, Cor <strong>de</strong> Wil<strong>de</strong>, E<br />
Wil<strong>de</strong>man, Truus Wil<strong>de</strong>rs, Jasper Willemsen, Ronald Wilms., Rutger Wilschut, Jan <strong>van</strong> <strong>de</strong>r<br />
W<strong>in</strong><strong>de</strong>n, Trudy W<strong>in</strong>thorst, Jaap Wisman, A. Wisse, Marjole<strong>in</strong> Wisse, Pieter <strong>de</strong> Wit, Agnes<br />
Witte, Ilco W. <strong>van</strong> Woersem, R. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wolfshaar, Henk Wolters, Patrick Wouterse,<br />
Marianne Wustenhoff, Faouzzia Zaghdoud, Ab Zeegers, Thijs <strong>de</strong> Zeeuw, Mark Zekhuis,<br />
C.P.M. Zoon, Paul <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Zwart, Niels <strong>de</strong> Zwarte, Joke Zwennes.<br />
Veel on<strong>de</strong>rzoeksrapporten zijn <strong>de</strong> basis voor <strong>de</strong>ze <strong>Stand</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Natuur. Vanwege het<br />
grote aantal is gekozen ze niet hier op te nemen als literatuurlijst.<br />
Op <strong>de</strong> website www.amersfoort.nl/groenestad zijn ze wel te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n.