2009 3 - Maatschappij en Politiek Magazine
2009 3 - Maatschappij en Politiek Magazine
2009 3 - Maatschappij en Politiek Magazine
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
jaargang 40 - prijs o 5,90 - mei <strong>2009</strong><br />
vakblad voor maatschappijleer<br />
&<br />
3<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
<strong>Maatschappij</strong> <strong>Politiek</strong>
INHOUD<br />
4 Pleidooi voor Europa<br />
Vreugde <strong>en</strong> zorg over de Europese Unie<br />
7 Hoge opkomst van groot belang<br />
Nieuwe aanpak Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
10 Hoe gaan we kiez<strong>en</strong>?<br />
K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van kiesstelsels in Europa<br />
13 Meeste stemm<strong>en</strong> geld<strong>en</strong><br />
Stemgedrag van Nederlandse europarlem<strong>en</strong>tariërs<br />
17 Het fundam<strong>en</strong>t van Europa<br />
Vanzelfsprek<strong>en</strong>de vrede, Nor<strong>en</strong> <strong>en</strong> Europese Unie<br />
20 Kieskompas of StemWijzer?<br />
Wat wijst leerling<strong>en</strong> het beste de weg<br />
door verkiezingsland?<br />
22 Europa saai?<br />
Suggesties voor Europa in de klas<br />
24 Europa is heel ver weg<br />
Verdeeldheid in Europa<br />
26 Gedaan met de rust<br />
Onderwijsinspectie w<strong>en</strong>st andere werkvorm<strong>en</strong><br />
28 Conflict Israël-Palestina voorzi<strong>en</strong> van context<br />
Pleidooi voor maatschappijleerb<strong>en</strong>adering<br />
RUBRIEKEN<br />
3 Geknipt & geschore<br />
25 Grom<br />
30 Lesmateriaal<br />
Europa<br />
33 NVLM<br />
34 Signalem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
Redactioneel<br />
Redactioneel<br />
Vergis ik me, of winn<strong>en</strong> Europese integratie <strong>en</strong> de Europese<br />
Unie (EU) in onderwijsland aan belangstelling? Ongeacht het<br />
antwoord op die vraag is dat wel de hoogste tijd. De aanstaande<br />
verkiezing<strong>en</strong> voor het Europese Parlem<strong>en</strong>t - 4 juni is<br />
het zover - bied<strong>en</strong> daar niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> welkome aanleiding<br />
toe, hopelijk drag<strong>en</strong> de inspanning<strong>en</strong> in het onderwijs ook<br />
bij tot e<strong>en</strong> hogere opkomst van de kiezers.<br />
Nog maar kort geled<strong>en</strong> leidde e<strong>en</strong> ondoordacht Nederlands<br />
refer<strong>en</strong>dum over hoogst noodzakelijke nieuwe regels voor<br />
EU-besluitvorming tot e<strong>en</strong> onomwond<strong>en</strong> ‘nee’. E<strong>en</strong> ‘nee’<br />
dat voor veel kiezers amper meer was dan e<strong>en</strong>s lekker teg<strong>en</strong><br />
D<strong>en</strong> Haag aanschopp<strong>en</strong>. Die lol behoort kiezers te word<strong>en</strong><br />
gegund, maar dan wel als het ook uitsluit<strong>en</strong>d om D<strong>en</strong> Haag<br />
gaat.<br />
Nee roep<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> Europese integratie <strong>en</strong> teg<strong>en</strong> EU-instituties<br />
mag natuurlijk <strong>en</strong> kritiek op bepaalde aspect<strong>en</strong> daarvan<br />
is zonder meer gerechtvaardigd. Wat echter niet mag is<br />
eerst e<strong>en</strong> karikatuur van de Europese Unie mak<strong>en</strong>, deze<br />
vervolg<strong>en</strong>s als werkelijkheid verkop<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarna ‘nee’ gaan<br />
roep<strong>en</strong>. Wat in die karikatur<strong>en</strong> steevast wordt g<strong>en</strong>egeerd is<br />
het fundam<strong>en</strong>tele doel van het Europese integratiestrev<strong>en</strong>:<br />
het schepp<strong>en</strong> van stabiele, vreedzame verhouding<strong>en</strong> binn<strong>en</strong><br />
Europa. Bij alle gerechtvaardigde kritiek moet toch word<strong>en</strong><br />
erk<strong>en</strong>d dat dat strev<strong>en</strong> succesvol is geweest, <strong>en</strong> dus blijv<strong>en</strong>de<br />
steun verdi<strong>en</strong>t. Vandaar dat dit nummer van <strong>Maatschappij</strong><br />
& <strong>Politiek</strong>, voor e<strong>en</strong> belangrijk deel gewijd aan Europa <strong>en</strong><br />
aan die aanstaande verkiezing<strong>en</strong> voor het Europees Parlem<strong>en</strong>t,<br />
daar veel nadruk op legt.<br />
Hans van der Heijde<br />
"
{<br />
Bestuurders matig<strong>en</strong> topsalaris wek<strong>en</strong>. Tegelijkertijd wordt de lesur<strong>en</strong>norm<br />
teruggebracht van 1.040<br />
uur naar 1.000 uur. Met de maatregel<br />
neemt staatssecretaris van Onderwijs<br />
Marja van Bijsterveldt de aanbeveling<strong>en</strong><br />
van de Commissie Cornielje over.<br />
De verkorte zomervakantie gaat niet<br />
t<strong>en</strong> koste van het aantal vakantiedag<strong>en</strong><br />
van leerling<strong>en</strong>.<br />
In ruil voor de week minder krijg<strong>en</strong> zij<br />
De best betaalde bestuurders in het vijf roostervrije dag<strong>en</strong> die gedur<strong>en</strong>de<br />
voortgezet onderwijs moet<strong>en</strong> voorlo- het schooljaar word<strong>en</strong> ingezet.<br />
pig hoogst<strong>en</strong>s 135.000 euro verdie- Lerar<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> die dag<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong><br />
n<strong>en</strong>. Die oproep doet de ver<strong>en</strong>iging voor e<strong>en</strong> cursus, vergadering<strong>en</strong> of de<br />
van schoolbestur<strong>en</strong>, de VO-raad, aan voorbereiding van less<strong>en</strong>. Zo neemt<br />
haar led<strong>en</strong>. In de beloningsleidraad de druk in de rest van het schooljaar<br />
voor schoolbestuurders die die raad af.<br />
vorig jaar opstelde, was het maxi- Met haar plan neemt Van Bijsterveldt<br />
mumsalaris nog 178.000 euro. Met afstand van de 1.040-ur<strong>en</strong>norm van<br />
deze oproep reageert de VO-raad op het vorige kabinet. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> klaag-<br />
de beroering over de salariss<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> te hoge werkdruk <strong>en</strong><br />
schoolbestuurders. Staatssecretaris scholier<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> in actie teg<strong>en</strong> de<br />
van Onderwijs Marja van Bijsterveldt zogehet<strong>en</strong> ophokur<strong>en</strong> in aula’s <strong>en</strong><br />
meldde dat bestuurders onder de cao kantines. Deze lesur<strong>en</strong> zonder les wa-<br />
vall<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus hoogst<strong>en</strong>s 104.000 euro r<strong>en</strong> ingesteld om de norm van 1.040<br />
mog<strong>en</strong> verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>. De lerar<strong>en</strong>vakbon- uur te hal<strong>en</strong>.<br />
d<strong>en</strong> noemd<strong>en</strong> de hogere salariss<strong>en</strong> Van Bijsterveldt is niet bang dat door<br />
daarom illegaal.<br />
de verlaging van de norm de kwali-<br />
Bestuurderssalariss<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> draagteit van het onderwijs afneemt: ‘Het<br />
vlak in de sam<strong>en</strong>leving hebb<strong>en</strong>, schrijft aantal less<strong>en</strong> wordt niet minder. De<br />
de VO-raad aan alle schoolbestur<strong>en</strong>, meeste schol<strong>en</strong> hal<strong>en</strong> namelijk nu die<br />
maar het draagvlak voor de belonings- duiz<strong>en</strong>d uur al niet’.<br />
leidraad was al niet groot <strong>en</strong> is door Vorig jaar hield slechts 28 proc<strong>en</strong>t<br />
de economische crisis verder afg<strong>en</strong>o- van de schol<strong>en</strong> zich aan het minimum<br />
m<strong>en</strong>. Het kabinet heeft al beslot<strong>en</strong> de aantal lesur<strong>en</strong>, hetge<strong>en</strong> al e<strong>en</strong> ruime<br />
ministerssalariss<strong>en</strong> niet te verhog<strong>en</strong> <strong>en</strong> vooruitgang van de zev<strong>en</strong> proc<strong>en</strong>t uit<br />
dat voorbeeld moet<strong>en</strong> schol<strong>en</strong> volg<strong>en</strong> het schooljaar 2006-2007 was.<br />
door e<strong>en</strong> lager maximumsalaris voor Het verscherpte toezicht van de<br />
hun bestuurders aan te houd<strong>en</strong>. De Onderwijsinspectie lijkt daarmee te<br />
VO-raad blijft bestrijd<strong>en</strong> dat schoolbe- werk<strong>en</strong>.<br />
stuurders onder de cao vall<strong>en</strong>. De Algem<strong>en</strong>e Onderwijsbond (AOb)<br />
(Bron: Trouw, 18 maart <strong>2009</strong>) spreekt van ‘e<strong>en</strong> dom plan’ <strong>en</strong> wil<br />
tijd<strong>en</strong>s de cao-onderhandeling<strong>en</strong> niet<br />
Onderwijsbond: vakantieplan dom over verkorting van de zomervakantie<br />
De zomervakantie in het voortgezet prat<strong>en</strong>.<br />
onderwijs gaat vanaf het schooljaar<br />
2011/2012 terug van zev<strong>en</strong> naar zes<br />
(Bron: Het Parool, 28 maart <strong>2009</strong>)<br />
{<br />
{<br />
Scholier<strong>en</strong> tracer<strong>en</strong> met usbstick<br />
Spijbel<strong>en</strong> op schol<strong>en</strong> moet<br />
onmogelijk word<strong>en</strong> door e<strong>en</strong><br />
speciale usb-stick. Iedere leerling<br />
krijgt e<strong>en</strong> dergelijk apparaat<br />
dat tot op e<strong>en</strong> paar meter<br />
nauwkeurig verraadt waar hij<br />
zich binn<strong>en</strong> het schoolgebouw<br />
bevindt. Felix Korthals, directeur<br />
van bed<strong>en</strong>ker Pincash:<br />
‘Zodra iemand binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> paar<br />
meter van de school komt,<br />
wordt hij automatisch op het<br />
systeem aangemeld. Iedere vijf<br />
tot ti<strong>en</strong> minut<strong>en</strong> geeft de stick<br />
e<strong>en</strong> signaal af <strong>en</strong> is tot op drie<br />
meter nauwkeurig te zi<strong>en</strong> waar<br />
iemand uithangt. Doordat het<br />
unieke leerlingnummer is gekoppeld<br />
aan e<strong>en</strong> specifiek lesrooster,<br />
wordt vanzelf zichtbaar<br />
of iemand zich in het klaslokaal<br />
bevindt. De techniek wordt al<br />
gebruikt in Amerikaanse ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong><br />
om dure instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te tracer<strong>en</strong>.<br />
Risico op fraude wordt geminimaliseerd<br />
door van de usb-stick gelijk e<strong>en</strong><br />
soort portemonnee te mak<strong>en</strong>. Leerling<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> hun werkstukk<strong>en</strong> op<br />
de usb-stick zett<strong>en</strong> <strong>en</strong> het is ook gelijk<br />
hun betaalkaart in de kantine.<br />
Bevoegd schoolpersoneel krijgt nog<br />
tijd<strong>en</strong>s de les met e<strong>en</strong> druk op de<br />
knop e<strong>en</strong> overzicht van de aanwezigheid<br />
van leerling<strong>en</strong>. Ouders van afwezige<br />
kinder<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> dan al word<strong>en</strong><br />
gebeld. Ook kan word<strong>en</strong> gekek<strong>en</strong><br />
waar leerling<strong>en</strong> die te laat op school<br />
kwam<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet naar de les ging<strong>en</strong>,<br />
zich bevind<strong>en</strong>. In het voortgezet onderwijs<br />
komt spijbelgedrag vooral<br />
in het eerste uur voor. Na de zomer<br />
begint e<strong>en</strong> proef op vijf regionale opleidingsc<strong>en</strong>tra.<br />
In het schooljaar 2010-<br />
2011 moet de stick beschikbaar zijn.’<br />
(Bron: AD, 30 maart <strong>2009</strong>)<br />
Geknipt & geschor<strong>en</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong> 3
Gijs de Vries<br />
De geschied<strong>en</strong>is van Europa<br />
in de afgelop<strong>en</strong> honderd<br />
jaar wordt gedomineerd<br />
door drie ontwikkeling<strong>en</strong>:<br />
de Eerste Wereldoorlog, de<br />
Tweede Wereldoorlog <strong>en</strong><br />
de Europese integratie. Wie<br />
<strong>en</strong>ig besef van het verled<strong>en</strong><br />
heeft kan niet anders dan<br />
met bewondering <strong>en</strong> dank-<br />
baarheid k<strong>en</strong>nisnem<strong>en</strong> van<br />
het succes van de Europese<br />
integratie. Toch kan Eu-<br />
ropa niet op haar lauwer<strong>en</strong><br />
rust<strong>en</strong>, stelt oud-europar-<br />
lem<strong>en</strong>tariër Gijs de Vries<br />
bij de toek<strong>en</strong>ning van de<br />
onderscheiding van de Fon-<br />
dation du Mérite europé<strong>en</strong>.<br />
4 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong><br />
Land<strong>en</strong> die elkaar g<strong>en</strong>eraties lang als<br />
erfvijand<strong>en</strong> beschouwd<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
geleerd hun m<strong>en</strong>ingsverschill<strong>en</strong> <strong>en</strong> belang<strong>en</strong>conflict<strong>en</strong><br />
vreedzaam <strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s<br />
geme<strong>en</strong>schappelijke rechtsregels op<br />
te loss<strong>en</strong>. Waar haat werd gezaaid <strong>en</strong><br />
bloed werd verspild heers<strong>en</strong> nu vrede<br />
<strong>en</strong> recht. Waar miljo<strong>en</strong><strong>en</strong> zuchtt<strong>en</strong> onder<br />
dictatur<strong>en</strong> heers<strong>en</strong> nu vrijheid <strong>en</strong><br />
democratie, verankerd <strong>en</strong> beschermd<br />
binn<strong>en</strong> de Europese Unie (EU). In november<br />
van dit jaar zal het twintig jaar<br />
geled<strong>en</strong> zijn dat Duitsland zich her<strong>en</strong>igde. Duitsland koos <strong>en</strong> kiest ervoor zijn<br />
rol als sterkste land van Europa uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>, binn<strong>en</strong> de Europese instelling<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> gebond<strong>en</strong> aan het Europees recht. Nerg<strong>en</strong>s anders ter wereld zijn zulke positieve<br />
<strong>en</strong> verstrekk<strong>en</strong>de less<strong>en</strong> uit de geschied<strong>en</strong>is geleerd. Mij vervult dit alles<br />
steeds opnieuw met ontroering, trots <strong>en</strong> diepe vreugde.<br />
Vreugde <strong>en</strong> zorg over de Europese Unie<br />
Pleidooi<br />
voor Europa<br />
Kwetsbaar<br />
Toch gaat die vreugde gepaard met zorg. Niets in de geschied<strong>en</strong>is is perman<strong>en</strong>t.<br />
Onvrede over politiek <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving is in veel Europese land<strong>en</strong> wijdverbreid.<br />
Onverdraagzaamheid jeg<strong>en</strong>s religieuze <strong>en</strong> etnische minderhed<strong>en</strong> groeit; achter<br />
hooggestemde pleidooi<strong>en</strong> voor vrijheid van m<strong>en</strong>ingsuiting schuil<strong>en</strong> maar al te<br />
vaak vooroordel<strong>en</strong> <strong>en</strong> x<strong>en</strong>ofobie. De rec<strong>en</strong>te economische crisis wakkert deze<br />
spanning<strong>en</strong> aan. Eig<strong>en</strong>-volk-eerst-d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wint in veel land<strong>en</strong> aan populariteit. Er<br />
is weinig voor nodig dat die tr<strong>en</strong>d zich in stemmingmakerij teg<strong>en</strong> de Europese<br />
Unie vertaalt. Daarbij komt dat nationale politici - ook in Nederland - ge<strong>en</strong> lering<br />
hebb<strong>en</strong> getrokk<strong>en</strong> uit de verwerping van het grondwettelijk verdrag in Frankrijk,<br />
Nederland <strong>en</strong> Ierland. Nog altijd sprek<strong>en</strong> zij over wat de Unie niet mag do<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> zwijg<strong>en</strong> zij over het concrete beleid dat de Unie wel di<strong>en</strong>t uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>. U<br />
b<strong>en</strong>t toch ook teg<strong>en</strong> de superstaat, nietwaar? Bov<strong>en</strong>al blijv<strong>en</strong> politici het antwoord<br />
schuldig op de kernvraag wat hun visie op de toekomst van Europa is.<br />
Ik verwacht dan ook dat de Europese verkiezing<strong>en</strong> van 4 tot <strong>en</strong> met 7 juni e<strong>en</strong><br />
overwinning voor nationalistische <strong>en</strong> x<strong>en</strong>ofobe partij<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> oplever<strong>en</strong>. Die zijn<br />
t<strong>en</strong>minste duidelijk. De Europese Unie is dus kwetsbaar: veel brozer dan vel<strong>en</strong><br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Burger<br />
Eén cruciale les heeft Europa de afgelop<strong>en</strong> zestig jaar niet geleerd. De les dat<br />
de Europese Unie niet buit<strong>en</strong> haar burgers om kan word<strong>en</strong> gebouwd. Al te lang<br />
hebb<strong>en</strong> politici de Europese integratie afgeschilderd als e<strong>en</strong> economische <strong>en</strong><br />
technische operatie, in plaats van als e<strong>en</strong> politiek proces, waarop burgers volwaardige<br />
invloed moet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
In Brussel gaat het echter om macht. Noodzakelijke, gezam<strong>en</strong>lijk uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
macht, want onze nationale stat<strong>en</strong> zijn niet langer in staat de belangrijkste<br />
publieke goeder<strong>en</strong> - veiligheid, welvaart, gezondheid, recht - zonder hechte<br />
Europese sam<strong>en</strong>werking te waarborg<strong>en</strong>. De nationale staat in Europa kan niet
Gijs de Vries. (Foto: Europese Unie)<br />
langer zonder de Europese Unie. Toch blijv<strong>en</strong> nationale<br />
politici do<strong>en</strong> alsof de Europese Unie wel zonder Europese<br />
burgers kan. Deze kortzichtigheid vormt de achillespees<br />
van de Europese Unie. Zij ondermijnt op termijn ook de<br />
legitimiteit van de nationale staat.<br />
Wat is er nodig om meer burgers de overtuiging te gev<strong>en</strong><br />
dat de Europese integratie ook hun persoonlijk belang<br />
di<strong>en</strong>t? In de eerste plaats duidelijkheid over de bijdrage<br />
van de Unie op drie ess<strong>en</strong>tiële terrein<strong>en</strong> van overheidszorg:<br />
economie, milieu, <strong>en</strong> veiligheid.<br />
Economie<br />
Wat economie <strong>en</strong> werkgeleg<strong>en</strong>heid betreft is het nu voor<br />
alles zaak protectionisme te voorkom<strong>en</strong>. De geme<strong>en</strong>schappelijke<br />
Europese markt is onmisbaar om de economische<br />
crisis het hoofd te bied<strong>en</strong>. Die markt verschaft<br />
onze economieën e<strong>en</strong> cruciaal concurr<strong>en</strong>tievoordeel in de<br />
wereld. Juist nu moet<strong>en</strong> wij vasthoud<strong>en</strong> aan de regels die<br />
de geme<strong>en</strong>schappelijke markt drag<strong>en</strong>. Steun dus voor het<br />
mededingingsbeleid van eurocommissaris Neelie Kroes,<br />
maar ook steun aan de poging<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> wereldhandelsakkoord in de Doharonde<br />
tot stand te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Op het terrein van de handelspolitiek is de Europese<br />
Unie e<strong>en</strong> mondiale grootmacht. Nu is het mom<strong>en</strong>t om die macht, sam<strong>en</strong> met<br />
de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong>, voor e<strong>en</strong> mondiaal handelsakkoord in te zett<strong>en</strong>. Dit alles<br />
vergt politieke moed. Juist nu is er behoefte aan nationale politici die zich sterk<br />
mak<strong>en</strong> voor de Europese markt; ook als het gaat om steun aan nationale bank<strong>en</strong>,<br />
waaronder ING. Bij e<strong>en</strong> Europese financiële markt hoort uiteraard ook Europees<br />
toezicht op die markt. Het is dring<strong>en</strong>d nodig dat premier Jan Peter Balk<strong>en</strong><strong>en</strong>de<br />
<strong>en</strong> zijn collega’s in de Europese Raad hiertoe de onvermijdelijke <strong>en</strong> noodzakelijke<br />
besluit<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>… <strong>en</strong> uitlegg<strong>en</strong>. Dit is ge<strong>en</strong> tijd voor bange politici.<br />
Milieu<br />
De klimaatverandering vormt e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>de bedreiging van onze veiligheid<br />
<strong>en</strong> welvaart. In december 2008 besloot de Europese Unie tot e<strong>en</strong> ambitieus<br />
<strong>en</strong> krachtig klimaatbeleid om in 2020 20 proc<strong>en</strong>t minder CO2 uit te stot<strong>en</strong>. In<br />
december moet<strong>en</strong> op de top in Kop<strong>en</strong>hag<strong>en</strong> besluit<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>, onder meer om<br />
ontwikkelingsland<strong>en</strong> te help<strong>en</strong> armoede <strong>en</strong> klimaatverandering te bestrijd<strong>en</strong>.<br />
Ook hier zull<strong>en</strong> nationale politici het belang van krachtig Europees beleid moet<strong>en</strong><br />
uitdrag<strong>en</strong>.<br />
Veiligheid<br />
Veiligheid is het derde hoofdterrein waar de nationale staat e<strong>en</strong> krachtige Europese<br />
Unie nodig heeft. Klimaatverandering, bevolkingsgroei, armoede <strong>en</strong> fal<strong>en</strong>d<br />
bestuur werk<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> Europa instabiliteit <strong>en</strong> geweld in de hand. De proliferatie<br />
van kernwap<strong>en</strong>s, extremisme, banditisme <strong>en</strong> interstatelijke conflict<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> bij<br />
aan onveiligheid. In Bosnië <strong>en</strong> Kosovo zijn er onopgeloste politieke problem<strong>en</strong>.<br />
Rusland roert zich, China komt op, het Arabisch-Israëlische conflict ettert door.<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong> 5
Gijs de Vries was ondermeer lid van<br />
het Europees Parlem<strong>en</strong>t, regeringsverteg<strong>en</strong>woordiger<br />
op de Europese<br />
Conv<strong>en</strong>tie voor de vaststelling van e<strong>en</strong><br />
Europese Grondwet <strong>en</strong> EU-coördinator<br />
voor terrorismebestrijding.<br />
Dit artikel is e<strong>en</strong> licht bewerkte versie<br />
van e<strong>en</strong> door hem gehoud<strong>en</strong> inleiding<br />
ter geleg<strong>en</strong>heid van de toek<strong>en</strong>ning<br />
van de onderscheiding van de<br />
Fondation du Mérite europé<strong>en</strong><br />
(D<strong>en</strong> Haag, 19 februari <strong>2009</strong>).<br />
6 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong><br />
De internationale veiligheidssituatie wordt complexer, de onvoorspelbaarheid<br />
neemt toe. Ge<strong>en</strong> land in Europa is sterk g<strong>en</strong>oeg om die problem<strong>en</strong> op eig<strong>en</strong><br />
kracht aan te kunn<strong>en</strong>. Diplomatiek <strong>en</strong> militair wordt van de Europese Unie dus<br />
e<strong>en</strong> grotere verantwoordelijkheid gevraagd. Is Nederland daar klaar voor? To<strong>en</strong><br />
minister van Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> Maxime Verhag<strong>en</strong> vorig jaar waarschuwde dat<br />
ook Nederland meer in def<strong>en</strong>sie zal moet<strong>en</strong> invester<strong>en</strong>, bleef het muisstil in D<strong>en</strong><br />
Haag.<br />
Moed <strong>en</strong> burgerschap<br />
Veiligheid, welvaart <strong>en</strong> behoud van e<strong>en</strong> gezond leefmilieu kunn<strong>en</strong> in Europa alle<strong>en</strong><br />
nog word<strong>en</strong> gewaarborgd voor zover nationale politiek in effectief Europees<br />
beleid is ingebed.<br />
Dat vereist van nationale politici dat zij zich op<strong>en</strong>lijk <strong>en</strong> met overtuiging voor e<strong>en</strong><br />
dergelijk Europees beleid uitsprek<strong>en</strong> <strong>en</strong> inzett<strong>en</strong>, in plaats van de indruk te blijv<strong>en</strong><br />
wekk<strong>en</strong> dat de politiek om hun nationale hoofdstad alle<strong>en</strong> draait. Het vereist<br />
dat politieke partij<strong>en</strong> scherp <strong>en</strong> duidelijk aangev<strong>en</strong> hoe de Europese Unie aan de<br />
oplossing van binn<strong>en</strong>landse problem<strong>en</strong> kan <strong>en</strong> moet bijdrag<strong>en</strong>. Meer eerlijkheid<br />
dus, <strong>en</strong> meer moed. Met minder kan Europa niet toe.<br />
Maar er is meer nodig. Burgers van Nederland of Tsjechië, Duitsland of Pol<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> zich ook burgers van Europa kunn<strong>en</strong> voel<strong>en</strong>. Zestig jaar na de oprichting<br />
van de Europese Geme<strong>en</strong>schap di<strong>en</strong>t eindelijk inhoud aan het Europees burgerschap<br />
te word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> - niet als alternatief voor het nationaal burgerschap,<br />
maar als concrete aanvulling erop; bijvoorbeeld via het onderwijs, door financiering<br />
van de mogelijkheid dat elke school e<strong>en</strong> schol<strong>en</strong>band met e<strong>en</strong> andere<br />
school in de Unie kan aangaan of door elke scholier <strong>en</strong> stud<strong>en</strong>t in Europa het<br />
recht <strong>en</strong> de mogelijkheid te gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal maand<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> andere EU-lidstaat<br />
te studer<strong>en</strong>. Waarom is het Erasmus-programma met meer dan e<strong>en</strong> miljo<strong>en</strong><br />
deelnemers zo’n succes? Omdat het jonger<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bredere blik geeft, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> betere<br />
start op de arbeidsmarkt. Omdat het Europa concreet maakt. Die Europese<br />
dim<strong>en</strong>sie van het onderwijs moet dus word<strong>en</strong> versterkt. Natuurlijk hoort daarbij<br />
ook wez<strong>en</strong>lijke aandacht voor geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> cultureel erfgoed. E<strong>en</strong> nationale<br />
canon kan daarbij help<strong>en</strong>, mits die e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> oog heeft voor de inbedding van<br />
ons eig<strong>en</strong> land in Europa.<br />
Teg<strong>en</strong>geluid<br />
Lang hebb<strong>en</strong> vel<strong>en</strong> gedacht dat de Europese integratie vanzelf sprak. Dat de visie<br />
van Immanuel Kant uit Zum Ewig<strong>en</strong> Fried<strong>en</strong> het van die uit Thomas Hobbes’<br />
Leviathan had gewonn<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat, om in de geest van Francis Fukuyama te sprek<strong>en</strong>,<br />
Europa definitief de overwinning op de eig<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is had behaald.<br />
Niets is minder waar. Kleingeestig groepsd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> vooroordel<strong>en</strong> over vreemdeling<strong>en</strong><br />
zijn van alle tijd<strong>en</strong>. Vandaag knag<strong>en</strong> zij aan de wortels van de Europese<br />
integratie. Ook, <strong>en</strong> hoorbaar, in Nederland. Het is tijd voor e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>geluid, ook<br />
van de toonaangev<strong>en</strong>de maar zwijg<strong>en</strong>de Nederlandse politici: e<strong>en</strong> pleidooi voor<br />
e<strong>en</strong> krachtig <strong>en</strong> effectief Europa. E<strong>en</strong> Europa dat vrede <strong>en</strong> recht ook de kom<strong>en</strong>de<br />
g<strong>en</strong>eraties zal kunn<strong>en</strong> handhav<strong>en</strong>, <strong>en</strong> kan uitdrag<strong>en</strong> in de wereld. Het is hoog<br />
tijd voor e<strong>en</strong> pleidooi voor Europa. g
Nieuwe aanpak Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
Hoge opkomst van<br />
groot belang<br />
Wolter Blankert<br />
De Europese Unie is e<strong>en</strong> unie van burgers <strong>en</strong> lidstat<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> hoge opkomst bij de verkiezing<strong>en</strong> voor het Europees<br />
Parlem<strong>en</strong>t op 4 juni is e<strong>en</strong> voorwaarde om dat waar te<br />
mak<strong>en</strong>, maar daarvoor is e<strong>en</strong> nieuwe aanpak noodzakelijk.<br />
Staatkundige verandering<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> in<br />
Nederland niet vlot plaats. De gekoz<strong>en</strong><br />
burgemeester maakte deel uit van<br />
het regeerakkoord van de Paarse kabinett<strong>en</strong>,<br />
maar kwam er niet. De Eerste<br />
Kamer zal niet verdwijn<strong>en</strong> omdat die<br />
er zelf over moet besliss<strong>en</strong>. Het refer<strong>en</strong>dum<br />
heeft ge<strong>en</strong> plaats gekreg<strong>en</strong><br />
in ons staatsbestel, omdat het haaks<br />
op de parlem<strong>en</strong>taire democratie staat.<br />
Desondanks vond de Tweede Kamer<br />
het wel lollig dat instrum<strong>en</strong>t bij de<br />
goedkeuring van het Europees grondwettelijk<br />
verdrag in te zett<strong>en</strong>. Zo gaan<br />
de Nederlanders op 4 juni stemm<strong>en</strong><br />
voor e<strong>en</strong> Europees Parlem<strong>en</strong>t waarvan,<br />
in naam van de democratie, de<br />
bevoegdhed<strong>en</strong> niet zijn uitgebreid.<br />
Donderdag<br />
Dat zal e<strong>en</strong> hoge opkomst niet in de<br />
hand werk<strong>en</strong>, terwijl e<strong>en</strong> opkomst<br />
van meer dan 50 proc<strong>en</strong>t ess<strong>en</strong>tieel is<br />
voor de legitimiteit van de Europese<br />
Unie als e<strong>en</strong> unie van burgers. Om tot<br />
e<strong>en</strong> veel hogere opkomst dan in het<br />
verled<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong> (1999: 30 proc<strong>en</strong>t,<br />
2004: 39,3 proc<strong>en</strong>t), moet<strong>en</strong> nieuwe<br />
weg<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingeslag<strong>en</strong>. Wat reclamespotjes<br />
zijn daarvoor onvoldo<strong>en</strong>de.<br />
De Europese verkiezing<strong>en</strong> l<strong>en</strong><strong>en</strong> zich<br />
voor vernieuw<strong>en</strong>de experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />
omdat er weinig knell<strong>en</strong>de regels geld<strong>en</strong>.<br />
De lidstat<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> zelf hoe hun<br />
verteg<strong>en</strong>woordigers in het Europees<br />
parlem<strong>en</strong>t beland<strong>en</strong>. Als verkiezingdata<br />
zijn 4, 5, 6 <strong>en</strong> 7 juni aangewez<strong>en</strong>.<br />
Nederland heeft heel fantasierijk voor<br />
de donderdag (4 juni) gekoz<strong>en</strong>, met<br />
als red<strong>en</strong> dat die dag op wo<strong>en</strong>sdag,<br />
de traditionele verkiezingsdag, volgt.<br />
Het blijft afwacht<strong>en</strong> of dat e<strong>en</strong> goede<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong> 7
Foto: Europees Parlem<strong>en</strong>t - Unit Audiovisuele Media<br />
keuze is. M<strong>en</strong> gokt er k<strong>en</strong>nelijk op dat<br />
de politiek bewuste Nederlander de<br />
stembus op deze koopavond wel ev<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> de boodschapp<strong>en</strong> door wil<br />
meepikk<strong>en</strong>.<br />
In veel Europese land<strong>en</strong> is zondag de<br />
favoriete verkiezingsdag. Zoals bek<strong>en</strong>d<br />
is dit de dag dat de verveling het<br />
kookpunt nadert <strong>en</strong> dan vormt e<strong>en</strong><br />
stembusgang e<strong>en</strong> welkome uitlaatklep.<br />
In het diepreligieuze Nederland<br />
zou dat tot e<strong>en</strong> opstand van gekwetste<br />
gelovig<strong>en</strong> leid<strong>en</strong>.<br />
Drie dag<strong>en</strong><br />
Alles pleit ervoor drie data t<strong>en</strong> volle<br />
te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> om de opkomst wez<strong>en</strong>lijk<br />
op te krikk<strong>en</strong>. De vaste reactie daarop<br />
8 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong><br />
is dat dit tot onw<strong>en</strong>selijke beïnvloeding<br />
leidt. Door exitpolls <strong>en</strong> dergelijke<br />
is het onmogelijk de uitslag van de<br />
eerste dag stil te houd<strong>en</strong>. Daarna<br />
zoud<strong>en</strong> kiezers zich lat<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> door<br />
het idee bij de winnaar te will<strong>en</strong><br />
hor<strong>en</strong>. Of kiezers echt van die kuddedier<strong>en</strong><br />
zijn, is volstrekt onbek<strong>en</strong>d.<br />
Van de nood kan e<strong>en</strong> deugd word<strong>en</strong><br />
gemaakt. Niet geheimzinnig do<strong>en</strong>,<br />
maar mete<strong>en</strong> de stemm<strong>en</strong> tell<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
de tuss<strong>en</strong>stand<strong>en</strong> onmiddellijk bek<strong>en</strong>d<br />
mak<strong>en</strong>: ‘Opkomst op donderdagavond<br />
4 juni 20 proc<strong>en</strong>t, de Partij voor de<br />
Vrijheid (PVV) gaat aan de leiding,<br />
maar u kunt ze morg<strong>en</strong> nog inhal<strong>en</strong>’.<br />
Dat zou verkiezing<strong>en</strong> boei<strong>en</strong>d mak<strong>en</strong><br />
als e<strong>en</strong> paard<strong>en</strong>race. Op vrijdagavond<br />
5 juni is de opkomst aangezwoll<strong>en</strong><br />
tot 40 proc<strong>en</strong>t; er is sprake van e<strong>en</strong><br />
nek-aan-nekrace, met e<strong>en</strong> ongek<strong>en</strong>de<br />
verkiezingskoorts op zaterdagocht<strong>en</strong>d<br />
als gevolg. Het gesprek in de supermarkt<br />
gaat nerg<strong>en</strong>s anders meer over,<br />
als m<strong>en</strong> de ferv<strong>en</strong>te uitslapers ev<strong>en</strong><br />
buit<strong>en</strong> beschouwing laat. De politieke<br />
leiders p<strong>en</strong>del<strong>en</strong> van praatshow naar<br />
braderie om hun karwei af te mak<strong>en</strong>.<br />
Ze zwep<strong>en</strong> hun kiezers op als de jockey<br />
zijn paard. Met succes, opkomst<br />
70 proc<strong>en</strong>t op het einde van de derde<br />
dag, zaterdag 6 juni. Op zondag kan<br />
word<strong>en</strong> uitgeblaz<strong>en</strong> <strong>en</strong> nabeschouwd,<br />
zondag moet zondag blijv<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> hoge opkomst geeft de werkelijke<br />
verhouding<strong>en</strong> het best weer, werkt
in het nadeel van extreme partij<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verschaft de broodnodige legitimiteit<br />
aan de volksverteg<strong>en</strong>woordiging van<br />
de burgers van de Europese Unie.<br />
Europese partij<strong>en</strong><br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zou het w<strong>en</strong>selijk zijn verandering<strong>en</strong><br />
door te voer<strong>en</strong> die recht<br />
do<strong>en</strong> aan het Europese karakter van<br />
de verkiezing<strong>en</strong>. Vrij simpel kan de<br />
mogelijkheid word<strong>en</strong> geop<strong>en</strong>d om via<br />
e<strong>en</strong> systeem van voorkeursstemm<strong>en</strong><br />
op bek<strong>en</strong>de buit<strong>en</strong>landse kandidat<strong>en</strong><br />
te stemm<strong>en</strong>. Dat kan tot gevolg hebb<strong>en</strong><br />
dat er e<strong>en</strong> Nederlander minder in<br />
het parlem<strong>en</strong>t komt, maar die ramp<br />
moet m<strong>en</strong> op de koop toe nem<strong>en</strong>.<br />
Echte Europese partijvorming voor de<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong> zou de zaak<br />
e<strong>en</strong> stuk transparanter mak<strong>en</strong>. Omdat<br />
Europa Transparant in 2004 als <strong>en</strong>ige<br />
partij op e<strong>en</strong> Europees thema inzette,<br />
kreeg deze partij met circa 7 proc<strong>en</strong>t<br />
van de stemm<strong>en</strong> mete<strong>en</strong> twee zetels.<br />
De voormalige lijsttrekker, Paul van<br />
Buit<strong>en</strong><strong>en</strong>, heeft lat<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> dat alle<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> ‘tek<strong>en</strong> van God’ hem nog kan<br />
beweg<strong>en</strong> opnieuw mee te do<strong>en</strong>. Dat<br />
veronderstelt e<strong>en</strong> wel heel grote belangstelling<br />
bij het Opperwez<strong>en</strong> voor<br />
de Europese zaak.<br />
Daarom moet weer op landelijke<br />
verteg<strong>en</strong>woordigers van landelijke<br />
partij<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gestemd. Die tred<strong>en</strong><br />
weliswaar op als filial<strong>en</strong> van Europese<br />
partij<strong>en</strong>, maar het is de vraag of de<br />
kiezer beseft om welke filial<strong>en</strong> het allemaal<br />
gaat. Zelfs grote stroming<strong>en</strong> als<br />
christ<strong>en</strong>democrat<strong>en</strong> <strong>en</strong> sociaaldemocrat<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> vreemde combinaties<br />
aangaan.<br />
Zo vorm<strong>en</strong> de Britse conservatiev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de Forza Italia sam<strong>en</strong> e<strong>en</strong> fractie<br />
met de christ<strong>en</strong>democrat<strong>en</strong> (Europese<br />
Volkspartij). Liberaal is in Europees<br />
verband zo’n verward begrip dat het<br />
parlem<strong>en</strong>tariërs met ver uite<strong>en</strong>lo-<br />
p<strong>en</strong>de standpunt<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> fractie sam<strong>en</strong>br<strong>en</strong>gt.<br />
Het ligt voor de hand dat<br />
de PVV van Geert Wilders in Europees<br />
verband zal sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> met geestverwant<strong>en</strong><br />
als het Vlaams Blok, maar<br />
omdat dit in Nederland niet goed lijkt<br />
te vall<strong>en</strong>, wordt de kwestie op<strong>en</strong>gelat<strong>en</strong>.<br />
Gekoz<strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>tariërs kunn<strong>en</strong><br />
na de verkiezing<strong>en</strong> immers nog overlegg<strong>en</strong><br />
met wie ze e<strong>en</strong> fractie gaan<br />
vorm<strong>en</strong>; e<strong>en</strong> situatie die in nationaal<br />
verband ond<strong>en</strong>kbaar zou zijn.<br />
Waakhond<br />
Daardoor weet de kiezer veelal niet tot<br />
welke Europese fractie de betrokk<strong>en</strong><br />
partij behoort. Zelfs sommige kandidat<strong>en</strong><br />
verker<strong>en</strong> daarover in het ongewisse.<br />
Op welke partij moet ik stemm<strong>en</strong><br />
als ik mijn sympathie voor de Franse<br />
presid<strong>en</strong>t Nicolas Sarkozy tot uiting wil<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, tot welke Europese fractie<br />
behoort zijn partij? E<strong>en</strong> aardige vraag<br />
voor vwo-5-klass<strong>en</strong>, maar zonder internet<br />
zull<strong>en</strong> de leerling<strong>en</strong> <strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<br />
er niet gemakkelijk achter kom<strong>en</strong> (zijn<br />
UMP maakt overig<strong>en</strong>s ook deel uit van<br />
de Europese Volkspartij).<br />
E<strong>en</strong> Ierse zak<strong>en</strong>man heeft de partij<br />
Libertas opgericht. Libertas moet als<br />
e<strong>en</strong> pan-Europese partij met verteg<strong>en</strong>woordigers<br />
uit alle lidstat<strong>en</strong> gaan<br />
functioner<strong>en</strong>. Mocht dat lukk<strong>en</strong>, dan is<br />
er sprake van e<strong>en</strong> echte omw<strong>en</strong>teling.<br />
Nu lijk<strong>en</strong> vel<strong>en</strong> deze verkiezing<strong>en</strong><br />
vooral als e<strong>en</strong> opiniepeiling voor de<br />
verkiezing<strong>en</strong> van de Tweede Kamer te<br />
beschouw<strong>en</strong>. Dat is jammer, want veel<br />
ver reik<strong>en</strong>de besluit<strong>en</strong> word<strong>en</strong> eerder<br />
in Brussel dan D<strong>en</strong> Haag g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Daarbij kan <strong>en</strong> moet het Europees Parlem<strong>en</strong>t<br />
als waakhond van de burgers<br />
optred<strong>en</strong>. Vereiste daarvoor is wel dat<br />
die burgers lat<strong>en</strong> merk<strong>en</strong> dat het inderdaad<br />
hun waakhond is. g<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong> 9
K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van kiesstelsels in Europa<br />
Hoe gaan we kiez<strong>en</strong>?<br />
Harm Ramkema<br />
De verkiezing<strong>en</strong> voor het Europees Parlem<strong>en</strong>t van 4<br />
tot <strong>en</strong> met 7 juni <strong>2009</strong> zijn ge<strong>en</strong> echte Europese verkiezing<strong>en</strong>.<br />
Het zijn 27 nationale verkiezing<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />
Europees orgaan. Weliswaar heeft de Europese Raad in<br />
2002 <strong>en</strong>kele richtlijn<strong>en</strong> opgesteld waaraan alle lidstat<strong>en</strong><br />
van de Europese Unie (EU) zich moet<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>, maar<br />
desondanks bestaan er nog veel verschill<strong>en</strong> in de manier<br />
waarop de verkiezing<strong>en</strong> voor het Europees Parlem<strong>en</strong>t<br />
plaatsvind<strong>en</strong>. Bij nationale parlem<strong>en</strong>tsverkiezing<strong>en</strong> is de<br />
variëteit aan kiesstelsels echter nog vele mal<strong>en</strong> groter.<br />
E<strong>en</strong> belangrijk onderscheid bij nationale<br />
parlem<strong>en</strong>tsverkiezing<strong>en</strong> is dat<br />
tuss<strong>en</strong> meerderheidsstelsels <strong>en</strong> stelsels<br />
van ev<strong>en</strong>redige verteg<strong>en</strong>woordiging.<br />
In e<strong>en</strong> meerderheidsstelsel krijg<strong>en</strong> alle<strong>en</strong><br />
die kandidat<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zetel die e<strong>en</strong><br />
meerderheid van de stemm<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
gehaald. In e<strong>en</strong> stelsel van ev<strong>en</strong>redige<br />
verteg<strong>en</strong>woordiging krijgt elke partij<br />
e<strong>en</strong> zetelaantal dat ongeveer ev<strong>en</strong>redig<br />
is aan het aantal stemm<strong>en</strong> dat<br />
op die partij is uitgebracht. De zetels<br />
word<strong>en</strong> vrijwel altijd verdeeld met behulp<br />
van kiesdistrict<strong>en</strong>. In het <strong>en</strong>e land<br />
gaat per district slechts e<strong>en</strong> persoon<br />
naar het parlem<strong>en</strong>t (<strong>en</strong>kelvoudige<br />
kiesdistrict<strong>en</strong>), in het andere land<br />
zijn er per district meerdere zetels te<br />
verdel<strong>en</strong> (meervoudige kiesdistrict<strong>en</strong>).<br />
Er bestaan ook verschill<strong>en</strong> in de wijze<br />
10 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong><br />
waarop kandidat<strong>en</strong> nam<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> partij<br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong>. De meeste<br />
land<strong>en</strong> hanter<strong>en</strong> lijst<strong>en</strong>stelsels, die<br />
ook weer variër<strong>en</strong>. Bij geslot<strong>en</strong> lijst<strong>en</strong><br />
kan e<strong>en</strong> kiezer ge<strong>en</strong> voorkeurstem<br />
uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, bij op<strong>en</strong> lijst<strong>en</strong> wel. Er<br />
zijn ook land<strong>en</strong> met person<strong>en</strong>stelsels,<br />
waarin de kiezer op verschill<strong>en</strong>de<br />
person<strong>en</strong> kan stemm<strong>en</strong>. In sommige<br />
land<strong>en</strong> wordt gebruik gemaakt van<br />
e<strong>en</strong> kiesdrempel, in andere niet. Hoe<br />
werkt het e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander in e<strong>en</strong> aantal<br />
EU-lidstat<strong>en</strong>?<br />
België<br />
In België vind<strong>en</strong> de verkiezing<strong>en</strong> voor<br />
de 150 led<strong>en</strong> tell<strong>en</strong>de Kamer van<br />
volksverteg<strong>en</strong>woordigers plaats op<br />
grond van e<strong>en</strong> stelsel van ev<strong>en</strong>redige<br />
verteg<strong>en</strong>woordiging. Voor deze ver-<br />
kiezing<strong>en</strong> is het land opgedeeld in<br />
elf kiesdistrict<strong>en</strong>, waarvan het aantal<br />
zetels afhankelijk is van het aantal inwoners.<br />
In acht kiesdistrict<strong>en</strong> bestaat<br />
e<strong>en</strong> kiesdrempel van 5 proc<strong>en</strong>t (het<br />
ontbrek<strong>en</strong> van de kiesdrempel in de<br />
drie overige district<strong>en</strong> heeft te mak<strong>en</strong><br />
met de taalkwestie). Het kan dus<br />
voorkom<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> partij in het <strong>en</strong>e<br />
district de kiesdrempel wel haalt <strong>en</strong> in<br />
het andere niet. In België bestaat e<strong>en</strong><br />
semi-op<strong>en</strong> lijst<strong>en</strong>stelsel: dat betek<strong>en</strong>t<br />
dat de kiezer e<strong>en</strong> stem kan uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> gehele partijlijst of op e<strong>en</strong><br />
afzonderlijke kandidaat op zo’n lijst.<br />
In België bestaat nog steeds opkomstplicht.<br />
Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk<br />
Het Lagerhuis van het Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk<br />
wordt op grond van e<strong>en</strong> meerderheidsstelsel<br />
met <strong>en</strong>kelvoudige district<strong>en</strong><br />
gekoz<strong>en</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t dat het<br />
land in kiesdistrict<strong>en</strong> onderverdeeld<br />
wordt. Dat aantal kan verander<strong>en</strong>,<br />
want het is afhankelijk van aantall<strong>en</strong><br />
inwoners <strong>en</strong> geografische ligging. Bij<br />
de laatste verkiezing<strong>en</strong> war<strong>en</strong> het er<br />
646. Deg<strong>en</strong>e die in e<strong>en</strong> district de<br />
meeste stemm<strong>en</strong> heeft behaald, komt<br />
nam<strong>en</strong>s zijn partij in het Lagerhuis<br />
(e<strong>en</strong> absolute meerderheid van de<br />
stemm<strong>en</strong> - meer dan 50 proc<strong>en</strong>t - is<br />
dus niet nodig). De stemm<strong>en</strong> op alle<br />
andere kandidat<strong>en</strong> in het kiesdistrict<br />
gaan verlor<strong>en</strong>. Dit systeem noemt m<strong>en</strong><br />
ook wel first-past-the-post. Indi<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
parlem<strong>en</strong>tslid overlijdt of aftreedt,<br />
word<strong>en</strong> in zijn kiesdistrict tuss<strong>en</strong>tijdse<br />
verkiezing<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>.<br />
Ierland<br />
In Ierland vind<strong>en</strong> verkiezing<strong>en</strong> voor<br />
de Dáil plaats volg<strong>en</strong>s het stelsel van<br />
ev<strong>en</strong>redige verteg<strong>en</strong>woordiging met<br />
de single transferable vote, waarbij<br />
het land wordt verdeeld in 42 kies-
district<strong>en</strong>, die elk drie, vier of vijf afgevaardigd<strong>en</strong><br />
kiez<strong>en</strong>. In Ierland staan<br />
de nam<strong>en</strong> van de kandidat<strong>en</strong> in alfabetische<br />
volgorde op het stembiljet,<br />
met vermelding van de politieke partij<br />
waarvoor hij kandidaat staat. De kiezer<br />
zet e<strong>en</strong> ‘1’ voor de naam van de eerste<br />
kandidaat naar keuze, e<strong>en</strong> ‘2’ voor<br />
de tweede kandidaat <strong>en</strong>zovoort. De<br />
kiezer kan zo zijn stem uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> op<br />
kandidat<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong>.<br />
Het is echter niet verplicht om meer<br />
dan e<strong>en</strong> kandidaat aan te kruis<strong>en</strong>. Om<br />
gekoz<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>, moet e<strong>en</strong> kandidaat<br />
de kiesdeler hal<strong>en</strong>. Om die te<br />
bepal<strong>en</strong>, wordt in het kiesdistrict het<br />
totale aantal geldige stemm<strong>en</strong> gedeeld<br />
door het aantal te verdel<strong>en</strong> zetels<br />
plus 1. De uitkomst van deze deling<br />
wordt ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s met 1 opgeteld. Als<br />
de gekoz<strong>en</strong> kandidaat meer stemm<strong>en</strong><br />
heeft gehaald dan de kiesdeler,<br />
word<strong>en</strong> die naar andere kandidat<strong>en</strong><br />
overgeheveld, <strong>en</strong> wel op grond van de<br />
tweede voorkeur van de kiezer. Levert<br />
dat ge<strong>en</strong> kandidat<strong>en</strong> op, dan wordt de<br />
kandidaat met de minste stemm<strong>en</strong> afgevoerd<br />
<strong>en</strong> word<strong>en</strong> zijn stemm<strong>en</strong> op<br />
grond van de tweede voorkeur over<br />
de andere kandidat<strong>en</strong> verdeeld. Dit<br />
proces gaat zo door totdat alle zetels<br />
zijn bezet.<br />
Frankrijk<br />
Voor verkiezing<strong>en</strong> voor de Nationale<br />
Vergadering k<strong>en</strong>t Frankrijk e<strong>en</strong> meerderheidsstelsel<br />
met twee rond<strong>en</strong>. Voor<br />
dit doel is Frankrijk ingedeeld in 577<br />
kiesdistrict<strong>en</strong>. Tijd<strong>en</strong>s de eerste ronde<br />
zijn alle<strong>en</strong> dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> die e<strong>en</strong><br />
absolute meerderheid (meer dan 50<br />
proc<strong>en</strong>t) van de stemm<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
gekreg<strong>en</strong>, maar dan moet wel t<strong>en</strong><br />
minste 25 proc<strong>en</strong>t van de kiesgerechtigd<strong>en</strong><br />
zijn stem hebb<strong>en</strong> uitgebracht.<br />
Als in het betreff<strong>en</strong>de kiesdistrict in<br />
de eerste ronde niemand is gekoz<strong>en</strong>,<br />
dan vindt e<strong>en</strong> week later e<strong>en</strong> tweede<br />
ronde plaats. Alle<strong>en</strong> kandidat<strong>en</strong> die in<br />
de eerste ronde de steun van t<strong>en</strong> min-<br />
Burgemeester Schelto Patijn <strong>en</strong> eurocommissaris<br />
Hans van d<strong>en</strong> Broek op de fiets tijd<strong>en</strong>s<br />
de Europese top in Amsterdam. In het<br />
Verdrag van Amsterdam zijn regels opgesteld<br />
waaraan lidstat<strong>en</strong> bij de verkiezing<strong>en</strong> voor het<br />
Europees Parlem<strong>en</strong>t moet<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong> (Foto:<br />
Europese Unie).<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong> 11
ste 12,5 proc<strong>en</strong>t van de kiesgerechtigd<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> verworv<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> in de<br />
tweede ronde meedo<strong>en</strong>. In de praktijk<br />
gaat de strijd in de tweede ronde tuss<strong>en</strong><br />
twee kandidat<strong>en</strong>. Deg<strong>en</strong>e die de<br />
meeste stemm<strong>en</strong> in het betreff<strong>en</strong>de<br />
district krijgt zal e<strong>en</strong> zetel in het parlem<strong>en</strong>t<br />
innem<strong>en</strong>. Anders dan in het<br />
Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk heeft e<strong>en</strong> volksverteg<strong>en</strong>woordiger<br />
in Frankrijk dus altijd<br />
e<strong>en</strong> meerderheid van de stemm<strong>en</strong><br />
in zijn kiesdistrict achter zich.<br />
Duitsland<br />
Het kiesstelsel in Duitsland wordt vaak<br />
e<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gd kiesstelsel g<strong>en</strong>oemd.<br />
De Duitse kiezer kan twee stemm<strong>en</strong><br />
uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De helft van de parlem<strong>en</strong>tsled<strong>en</strong><br />
(= 299) wordt met behulp<br />
van de zogehet<strong>en</strong> Erststimme (eerste<br />
stem) in ev<strong>en</strong>zoveel kiesdistrict<strong>en</strong> met<br />
meerderheid van stemm<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong>.<br />
De kandidat<strong>en</strong> die door middel van<br />
e<strong>en</strong> eerste stem zijn gekoz<strong>en</strong>, krijg<strong>en</strong><br />
altijd e<strong>en</strong> zetel. De andere helft van de<br />
zetels in het parlem<strong>en</strong>t wordt gekoz<strong>en</strong><br />
via geslot<strong>en</strong> partijlijst<strong>en</strong>, <strong>en</strong> wel met<br />
de Zweitstimme (tweede stem). Deze<br />
partijlijst<strong>en</strong> word<strong>en</strong> per deelstaat (die<br />
fungeert als kiesdistrict) opgesteld <strong>en</strong><br />
de uitslag wordt per deelstaat vastgesteld.<br />
Bepal<strong>en</strong>d voor het totale aantal zetels<br />
dat partij<strong>en</strong> in de Bondsdag krijg<strong>en</strong> is<br />
de tweede stem, de stem dus die op<br />
partijlijst<strong>en</strong> wordt uitgebracht. Indi<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> partij in e<strong>en</strong> deelstaat op grond<br />
van de tweede stem recht heeft op<br />
achtti<strong>en</strong> zetels, terwijl deze partij met<br />
behulp van de eerste stem twintig<br />
kiesdistrict<strong>en</strong> heeft gewonn<strong>en</strong>, mog<strong>en</strong><br />
deze twee person<strong>en</strong> toch in de Bondsdag<br />
zitting nem<strong>en</strong>. Duitsland k<strong>en</strong>t ook<br />
e<strong>en</strong> kiesdrempel van 5 proc<strong>en</strong>t, die<br />
landelijk wordt toegepast. Er is echter<br />
e<strong>en</strong> ontsnappingsclausule: indi<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> partij door middel van de eerste<br />
12 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong><br />
stem drie of meer kiesdistrict<strong>en</strong> heeft<br />
veroverd, mag zij meedo<strong>en</strong> bij de verdeling<br />
van de zetels op grond van de<br />
tweede stem. Dan geldt de kiesdrempel<br />
van 5 proc<strong>en</strong>t dus niet.<br />
Italië<br />
Het Italiaanse kiesstelsel is erg ingewikkeld:<br />
617 parlem<strong>en</strong>tszetels word<strong>en</strong><br />
gekoz<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> stelsel van<br />
ev<strong>en</strong>redige verteg<strong>en</strong>woordiging in 26<br />
kiesdistrict<strong>en</strong> met meerdere afgevaardigd<strong>en</strong><br />
per district (e<strong>en</strong> regio vormt<br />
hierop e<strong>en</strong> uitzondering). De Italian<strong>en</strong><br />
in het buit<strong>en</strong>land kiez<strong>en</strong> daarnaast<br />
twaalf parlem<strong>en</strong>tsled<strong>en</strong>. In Italië wordt<br />
gewerkt met geslot<strong>en</strong> partijlijst<strong>en</strong>.<br />
Voor de ev<strong>en</strong>redige verdeling van de<br />
617 zetels moet<strong>en</strong> de aan de verkiezing<strong>en</strong><br />
deelnem<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong> landelijk<br />
verschill<strong>en</strong>de kiesdrempels hal<strong>en</strong>:<br />
- 10 proc<strong>en</strong>t van de stemm<strong>en</strong> voor<br />
coalities, waarvan t<strong>en</strong> minste e<strong>en</strong><br />
partij meer dan 2 proc<strong>en</strong>t van de<br />
stemm<strong>en</strong> moet hebb<strong>en</strong> gehaald;<br />
- 2 proc<strong>en</strong>t voor elke partij die is aangeslot<strong>en</strong><br />
bij e<strong>en</strong> coalitie, maar dat<br />
geldt niet voor de grootste partij die<br />
de drempel van 2 proc<strong>en</strong>t niet heeft<br />
gehaald;<br />
- 4 proc<strong>en</strong>t voor elke partij die afzonderlijk<br />
heeft meegedaan of als deel<br />
van e<strong>en</strong> coalitie die minder dan<br />
10 proc<strong>en</strong>t van de stemm<strong>en</strong> heeft<br />
gehaald.<br />
De coalitie die de meeste stemm<strong>en</strong><br />
heeft gekreg<strong>en</strong> maar op basis van de<br />
ev<strong>en</strong>redige toewijzing van zetels nog<br />
niet het aantal van 340 zetels heeft<br />
bereikt, krijgt e<strong>en</strong> meerderheidsbonus,<br />
waarmee het aantal zetels van de<br />
coalitie toch op 340 komt (dat is 55<br />
proc<strong>en</strong>t van de 617 zetels). De overige<br />
277 zetels word<strong>en</strong> aan de andere<br />
coalities <strong>en</strong>/of partij<strong>en</strong> toegewez<strong>en</strong>.<br />
Nadat alle landelijke drempels <strong>en</strong> de<br />
bonus op de verdeling van de zetels<br />
zijn toegepast, word<strong>en</strong> de kandidat<strong>en</strong><br />
over de kiesdistrict<strong>en</strong> verdeeld.<br />
Europees Parlem<strong>en</strong>t<br />
Voortvloei<strong>en</strong>d uit het Verdrag van<br />
Amsterdam heeft de Europese Unie<br />
in 2002 e<strong>en</strong> aantal regels opgesteld<br />
waaraan de lidstat<strong>en</strong> bij de verkiezing<strong>en</strong><br />
voor het Europees Parlem<strong>en</strong>t<br />
moet<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s deze regels<br />
moet<strong>en</strong> de Europarlem<strong>en</strong>tariërs in<br />
alle lidstat<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s<br />
e<strong>en</strong> stelsel van ev<strong>en</strong>redige verteg<strong>en</strong>woordiging.<br />
Wel is het mogelijk om<br />
het land in kiesdistrict<strong>en</strong> onder te<br />
verdel<strong>en</strong> - zes land<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hier<br />
vervolg<strong>en</strong>s voor gekoz<strong>en</strong>, te wet<strong>en</strong><br />
België, Frankrijk, Ierland, Italië, Pol<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> het Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk. De overige<br />
land<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> dus één groot kiesdistrict<br />
(zoals Nederland bij landelijke<br />
verkiezing<strong>en</strong>).<br />
De lidstat<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kiesdrempel<br />
van maximaal 5 proc<strong>en</strong>t instell<strong>en</strong>.<br />
Elf land<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> gebruik van deze<br />
mogelijkheid. De kiesdrempel in deze<br />
land<strong>en</strong> ligt tuss<strong>en</strong> de 3 <strong>en</strong> 5 proc<strong>en</strong>t.<br />
De meeste land<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> de verkiezing<strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong>s lijst<strong>en</strong>stelsels, waarbinn<strong>en</strong><br />
variaties mogelijk zijn, zoals het<br />
uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van voorkeurstemm<strong>en</strong>.<br />
Ierland, Malta <strong>en</strong> e<strong>en</strong> deel van het<br />
Ver<strong>en</strong>igd Koninkrijk (Noord-Ierland)<br />
werk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> person<strong>en</strong>stelsel, <strong>en</strong><br />
wel met de single transferable vote<br />
(zie pagina 10). Luxemburg k<strong>en</strong>t nog<br />
e<strong>en</strong> variant hierop. Vier EU-land<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> opkomstplicht, te wet<strong>en</strong> België,<br />
Luxemburg, Griek<strong>en</strong>land <strong>en</strong> Cyprus.<br />
Zodra het Verdrag van Lissabon<br />
van kracht wordt, is het mogelijk om<br />
e<strong>en</strong> uniforme Europese regeling voor<br />
de verkiezing van het Europees Parlem<strong>en</strong>t<br />
in te voer<strong>en</strong> - e<strong>en</strong> regeling die<br />
de goedkeuring nodig heeft van… het<br />
Europees Parlem<strong>en</strong>t zelf. g
Stemgedrag van Nederlandse europarlem<strong>en</strong>tariërs<br />
Meeste stemm<strong>en</strong> geld<strong>en</strong><br />
Eva Huijbregts<br />
De Nederlandse led<strong>en</strong> van het Europees Parlem<strong>en</strong>t br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> zittingsperiode van vijf jaar duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
stemm<strong>en</strong> uit. Aan de hand van deze stemming<strong>en</strong> zijn de<br />
inhoudelijke opvatting<strong>en</strong> van de parlem<strong>en</strong>tariërs bek<strong>en</strong>d,<br />
zoals is te zi<strong>en</strong> op de website www.brusselstemt.nl van<br />
het Instituut voor Publiek <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>. Ook is uit de stemming<strong>en</strong><br />
duidelijk af te lez<strong>en</strong> in hoeverre er binn<strong>en</strong> de delegaties<br />
sprake is van geme<strong>en</strong>schappelijk stemgedrag.<br />
De mate waarin geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
stemgedrag binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> delegatie<br />
plaatsvindt kan inzicht gev<strong>en</strong> in de<br />
e<strong>en</strong>sgezindheid van de parlem<strong>en</strong>tariërs.<br />
Deze e<strong>en</strong>sgezindheid kan<br />
word<strong>en</strong> verklaard door gedeeld gedachtegoed,<br />
maar mogelijk ook door<br />
afsprak<strong>en</strong> om unaniem te stemm<strong>en</strong>.<br />
Om dit te onderzoek<strong>en</strong> zijn de uitslag<strong>en</strong><br />
van de hoofdelijke stemming<strong>en</strong> in<br />
de periode van oktober 2007 tot <strong>en</strong><br />
met september 2008 geanalyseerd. Er<br />
is alle<strong>en</strong> naar hoofdelijke stemming<strong>en</strong><br />
gekek<strong>en</strong> omdat hiervan het individuele<br />
stemgedrag is vastgelegd. Daarnaast<br />
zijn de europarlem<strong>en</strong>tariërs geënquêteerd<br />
om antwoord te krijg<strong>en</strong> op de<br />
vraag in hoeverre er afsprak<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
gemaakt binn<strong>en</strong> delegaties <strong>en</strong> binn<strong>en</strong><br />
de Europese fracties waarvan de delegaties<br />
deel uitmak<strong>en</strong>. Maar liefst 21<br />
parlem<strong>en</strong>tariërs stuurd<strong>en</strong> de <strong>en</strong>quête<br />
ingevuld terug; e<strong>en</strong> respons van 78<br />
proc<strong>en</strong>t.<br />
Delegaties<br />
Op dit mom<strong>en</strong>t zijn de Nederlandse<br />
kiezers met 27 parlem<strong>en</strong>tariërs in het<br />
Europees Parlem<strong>en</strong>t verteg<strong>en</strong>woordigd.<br />
In onderstaand schema staat de<br />
zetelverdeling van de Nederlandse<br />
delegaties sinds de verkiezing<strong>en</strong> van<br />
2004 vermeld.<br />
Zetelverdeling van de Nederlandse delegaties in Europees Parlem<strong>en</strong>t<br />
Delegatie Fractie Zetelaantal<br />
CDA EVP-ED 7<br />
PvdA PES 7<br />
VVD ALDE 4<br />
Gro<strong>en</strong>Links Gro<strong>en</strong><strong>en</strong>/EVA 2<br />
SP GUE/NGL 2<br />
CU-SGP IND/DEM 2<br />
Europa Transparant Gro<strong>en</strong><strong>en</strong>/EVA 2<br />
D66 ALDE 1<br />
EVP-ED: Europese Volkspartij <strong>en</strong> Europese Democrat<strong>en</strong> (in totaal 263 led<strong>en</strong>)<br />
PES: Sociaaldemocratische fractie (in totaal 201 led<strong>en</strong>)<br />
ALDE: Alliantie van Liberal<strong>en</strong> <strong>en</strong> Democrat<strong>en</strong> voor Europa (in totaal 89 led<strong>en</strong>)<br />
Gro<strong>en</strong><strong>en</strong>/EVA: De Gro<strong>en</strong><strong>en</strong>/ Europese Vrije Alliantie (in totaal 42 led<strong>en</strong>)<br />
GUE/NGL: Europees Unitair Links/ Noords Gro<strong>en</strong> Links (in totaal 41led<strong>en</strong>)<br />
IND/DEM: Onafhankelijkheid <strong>en</strong> Democratie (in totaal 29 led<strong>en</strong>)<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong> 13
In het schema is te zi<strong>en</strong> dat er twee<br />
Europese fracties zijn met meer dan<br />
e<strong>en</strong> Nederlandse delegatie: de VVD <strong>en</strong><br />
D66 zitt<strong>en</strong> in dezelfde fractie, net zoals<br />
Gro<strong>en</strong>Links <strong>en</strong> Europa Transparant.<br />
Hierbij moet word<strong>en</strong> opgemerkt dat<br />
de twee parlem<strong>en</strong>tariërs van Europa<br />
Transparant in 2005 hun sam<strong>en</strong>werking<br />
zijn gestopt, maar ze mak<strong>en</strong> beid<strong>en</strong><br />
nog wel deel uit van de Gro<strong>en</strong><strong>en</strong>/<br />
EVA.<br />
Cohesie<br />
Van de delegaties met minimaal twee<br />
led<strong>en</strong> is de cohesie berek<strong>en</strong>d. Met behulp<br />
van e<strong>en</strong> formule van de Lond<strong>en</strong>se<br />
onderzoeker Simon Hix, g<strong>en</strong>aamd<br />
de Agreem<strong>en</strong>t Index (AI), wordt met<br />
e<strong>en</strong> getal tuss<strong>en</strong> 0 <strong>en</strong> 1 aangev<strong>en</strong> hoe<br />
groot de cohesie is. 1 Hierbij is 1 maximaal<br />
(iedere<strong>en</strong> stemt altijd hetzelfde),<br />
<strong>en</strong> is 0 minimaal (parlem<strong>en</strong>tariërs zijn<br />
verdeeld over de drie stemopties die<br />
ze hebb<strong>en</strong>: voor, teg<strong>en</strong>, onthouding).<br />
Agreem<strong>en</strong>t Index (AI) Nederlandse<br />
delegaties Europees Parlem<strong>en</strong>t<br />
Delegatie Cohesie (AI)<br />
CDA 0,981143<br />
PvdA 0,951122<br />
VVD 0,943954<br />
Gro<strong>en</strong>Links 0,987727<br />
SP 0,976952<br />
Christ<strong>en</strong>Unie-SGP 0,993863<br />
In de tabel is te zi<strong>en</strong> dat de cohesie<br />
van alle delegaties hoog is. De gecombineerde<br />
lijst van de Christ<strong>en</strong>Unie-<br />
SGP heeft de hoogste cohesie. Er<br />
zijn slechts ti<strong>en</strong> stemming<strong>en</strong> geweest<br />
waarbij Bas Belder (SGP) <strong>en</strong> Hans<br />
Blokland (Christ<strong>en</strong>Unie) verschill<strong>en</strong>d<br />
hebb<strong>en</strong> gestemd. De cohesie is het<br />
laagst bij de VVD, maar deze is met<br />
e<strong>en</strong> AI van 0,94 ook hoog te noem<strong>en</strong>.<br />
In de <strong>en</strong>quête is de europarlem<strong>en</strong>ta-<br />
14 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong><br />
riërs gevraagd hoe zij geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
stemgedrag binn<strong>en</strong> de eig<strong>en</strong><br />
delegatie beoordel<strong>en</strong>. Door alle<br />
parlem<strong>en</strong>tariërs wordt dit belangrijk<br />
geacht. Zo zei e<strong>en</strong> van h<strong>en</strong>: ‘We zijn<br />
op hetzelfde verkiezingsprogramma<br />
gekoz<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderschrijv<strong>en</strong> dezelfde<br />
basisprincipes. Uiteindelijk is iedere<strong>en</strong><br />
vrij om zelf e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> beslissing te nem<strong>en</strong>,<br />
maar sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> heeft altijd<br />
de voorkeur omdat wij hierdoor e<strong>en</strong><br />
slagvaardige <strong>en</strong> constructieve fractie<br />
zijn’.<br />
Converg<strong>en</strong>tie<br />
Behalve het geme<strong>en</strong>schappelijk stemgedrag<br />
binn<strong>en</strong> de delegaties is het<br />
geme<strong>en</strong>schappelijk stemgedrag tuss<strong>en</strong><br />
de delegaties ook interessant om te<br />
bekijk<strong>en</strong>. In de onderstaande tabel<br />
staat aangegev<strong>en</strong> in hoeveel proc<strong>en</strong>t<br />
van de stemming<strong>en</strong> de meerderheid<br />
van e<strong>en</strong> bepaalde delegatie hetzelfde<br />
heeft gestemd als de meerderheid van<br />
de andere delegatie. Omdat alle<strong>en</strong><br />
huidige delegaties word<strong>en</strong> bestudeerd,<br />
zoals die in 2004 door de Nederlandse<br />
kiezer zijn gekoz<strong>en</strong>, wordt Europa<br />
Transparant hier niet behandeld.<br />
De delegaties met de hoogste converg<strong>en</strong>tie<br />
in stemgedrag zijn de VVD<br />
<strong>en</strong> D66 met 93,97 proc<strong>en</strong>t. Dit kan<br />
word<strong>en</strong> verklaard doordat zij in dezelfde<br />
Europese fractie ALDE zitt<strong>en</strong>,<br />
hetge<strong>en</strong> <strong>en</strong>erzijds betek<strong>en</strong>t dat hun<br />
gedachtegoed dicht bij elkaar ligt,<br />
maar dat anderzijds door afsprak<strong>en</strong><br />
vanuit de fractieleiding invloed op het<br />
stemgedrag wordt uitgeoef<strong>en</strong>d. De<br />
converg<strong>en</strong>tie is het laagst tuss<strong>en</strong> het<br />
CDA <strong>en</strong> de SP, die in minder dan de<br />
helft van de stemming<strong>en</strong> hetzelfde<br />
stemm<strong>en</strong>. Ook opvall<strong>en</strong>d is de relatief<br />
lage converg<strong>en</strong>tie die de Christ<strong>en</strong>Unie-<br />
SGP met de meest gelijkstemm<strong>en</strong>de<br />
delegatie, het CDA, heeft.<br />
Europese fractie<br />
De delegaties in het Europees Parlem<strong>en</strong>t<br />
mak<strong>en</strong> deel uit van Europese<br />
fracties. In de <strong>en</strong>quête is gevraagd hoe<br />
de parlem<strong>en</strong>tariërs geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
stemgedrag in de Europese fractie<br />
waarder<strong>en</strong>. De meest<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> dit<br />
belangrijk te vind<strong>en</strong>: ‘Het verstevigt de<br />
onderhandelingspositie <strong>en</strong> slagkracht’<br />
Stemming<strong>en</strong> waarbij de meerderheid van e<strong>en</strong> delegatie hetzelfde heeft<br />
gestemd als de meerderheid van de andere delegatie (in proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>).<br />
CDA –<br />
PvdA 73,36 –<br />
CDA PvdA VVD Gro<strong>en</strong>Links SP CU-SGP D66<br />
VVD 80,83 75,34 –<br />
Gro<strong>en</strong>Links 52,99 72,10 61,88 –<br />
SP 47,57 64,75 56,88 76,82 –<br />
CU-SGP 69,27 59,59 67,09 51,59 53,95 –<br />
D66 78,93 76,45 93,97 62,55 56,42 66,88 –
<strong>en</strong> ‘Door e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
standpunt met de fractie te hanter<strong>en</strong><br />
valt er meer te bereik<strong>en</strong>’.<br />
Alle<strong>en</strong> de delegaties van de SP <strong>en</strong> de<br />
Christ<strong>en</strong>Unie-SGP vind<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
stemgedrag binn<strong>en</strong> de<br />
fractie soms of helemaal niet belangrijk.<br />
De SP geeft aan lid te zijn van<br />
e<strong>en</strong> confederale fractie waarbij het<br />
bereik<strong>en</strong> van cons<strong>en</strong>sus wel het doel<br />
is, maar geme<strong>en</strong>schappelijk stemgedrag<br />
niet altijd belangrijk is. De Christ<strong>en</strong>Unie-SGP<br />
is lid van e<strong>en</strong> fractie met<br />
meer nationaal georiënteerde partij<strong>en</strong>.<br />
Het geme<strong>en</strong>schappelijke doel van<br />
deze fractie is het teg<strong>en</strong>houd<strong>en</strong> van de<br />
grondwet <strong>en</strong> het teg<strong>en</strong>gaan van alle<br />
vorm<strong>en</strong> van c<strong>en</strong>tralisering. 2 Het doel is<br />
dus niet om op alle terrein<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
te stemm<strong>en</strong>. Uit cijfers van<br />
het Institutul p<strong>en</strong>tru Politici Publice<br />
in Roem<strong>en</strong>ië is af te lez<strong>en</strong> hoe vaak<br />
de Nederlandse delegaties hetzelfde<br />
stemm<strong>en</strong> als de Europese fractie. 3<br />
Deze cijfers bevestig<strong>en</strong> de uitkomst<br />
uit de <strong>en</strong>quête. De SP (80 proc<strong>en</strong>t)<br />
<strong>en</strong> de CU-SGP (60 proc<strong>en</strong>t) stemm<strong>en</strong><br />
aanmerkelijk minder gezam<strong>en</strong>lijk met<br />
de fractie dan de overige partij<strong>en</strong> die<br />
tuss<strong>en</strong> 86 proc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> 96 proc<strong>en</strong>t met<br />
de fractie meestemm<strong>en</strong>.<br />
Om te onderzoek<strong>en</strong> hoe de verhouding<br />
tuss<strong>en</strong> de parlem<strong>en</strong>tariërs, hun<br />
delegatie <strong>en</strong> hun Europese fractie ligt,<br />
is de vraag gesteld welk standpunt<br />
ze volg<strong>en</strong> als het delegatiestandpunt<br />
afwijkt van het fractiestandpunt. Bijna<br />
de helft van de parlem<strong>en</strong>tariërs koos<br />
voor het standpunt van de delegatie,<br />
ongeveer e<strong>en</strong> derde van de volksverteg<strong>en</strong>woordigers<br />
koos voor de eig<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>ing, <strong>en</strong> de rest liet het van de<br />
situatie afhang<strong>en</strong>. Wat opvalt is dat<br />
niemand kiest voor het volg<strong>en</strong> van het<br />
fractiestandpunt. E<strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>tariër<br />
die voor het delegatiestandpunt <strong>en</strong> de<br />
eig<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing koos, licht dit als volgt<br />
toe: ‘De m<strong>en</strong>ing van de delegatie is<br />
Doorkijk naar de zaal van het Europees<br />
Parlem<strong>en</strong>t (Bron: Europees Parlem<strong>en</strong>t –<br />
Unit Audiovisuele Media)<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong> 15
door onszelf bepaald. Als de delegatie<br />
het onderling niet e<strong>en</strong>s is, kunn<strong>en</strong> we<br />
tot e<strong>en</strong> vrije stemming besluit<strong>en</strong>’.<br />
Hiermee wordt de status van het delegatiestandpunt<br />
verduidelijkt. De parlem<strong>en</strong>tariërs<br />
vorm<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> in overleg<br />
het delegatiestandpunt <strong>en</strong> hop<strong>en</strong> unanimiteit<br />
te bereik<strong>en</strong>. Als er m<strong>en</strong>ingsverschill<strong>en</strong><br />
zijn kunn<strong>en</strong> de parlem<strong>en</strong>tariërs<br />
van het meerderheidsstandpunt<br />
afwijk<strong>en</strong>. In die zin komt de fractie in<br />
dit proces op de laatste plaats.<br />
Gedachtegoed of fractiediscipline<br />
In de <strong>en</strong>quête is de parlem<strong>en</strong>tariërs<br />
gevraagd of er afsprak<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
gemaakt om geme<strong>en</strong>schappelijk te<br />
stemm<strong>en</strong>. Deze afsprak<strong>en</strong>, ook wel<br />
fractiediscipline g<strong>en</strong>oemd, kunn<strong>en</strong><br />
alle<strong>en</strong> plaatsvind<strong>en</strong> in delegaties met<br />
minimaal drie led<strong>en</strong>. Er is immers e<strong>en</strong><br />
meerderheid nodig die de minderheid<br />
dwingt met de meerderheid mee te<br />
stemm<strong>en</strong>. De parlem<strong>en</strong>tariërs van<br />
het CDA, de PvdA <strong>en</strong> de VVD beoordel<strong>en</strong><br />
afsprak<strong>en</strong> positief, in de zin<br />
dat geme<strong>en</strong>schappelijk stemgedrag<br />
de delegatie e<strong>en</strong> duidelijke positie of<br />
machtspositie geeft. In de toelichting<br />
nuanceert e<strong>en</strong> aantal parlem<strong>en</strong>tariërs<br />
dit: ‘Het is belangrijk om als delegatie<br />
zoveel mogelijk e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidig standpunt<br />
te lat<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>, maar fractiediscipline<br />
mag niet word<strong>en</strong> afgedwong<strong>en</strong>.<br />
De fractiediscipline is vooral het<br />
resultaat van het feit dat wij dezelfde<br />
basisprincipes onderschrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> van<br />
goed onderling overleg’.<br />
Er is aan alle parlem<strong>en</strong>tariërs ook de<br />
vraag gesteld of er vanuit de partij<br />
in Nederland regels zijn waaraan ze<br />
zich moet<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>. De meerderheid<br />
antwoordt dat ze zich aan het<br />
verkiezingsprogramma moet houd<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal geeft ook aan rek<strong>en</strong>ing<br />
te houd<strong>en</strong> met de standpunt<strong>en</strong> van<br />
de Tweede Kamer. E<strong>en</strong> van de parle-<br />
16 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong><br />
m<strong>en</strong>tariërs zegt het volg<strong>en</strong>de: ‘Het zijn<br />
ongeschrev<strong>en</strong> regels, vooral, dat je rek<strong>en</strong>ing<br />
houdt met de Tweede Kamer,<br />
<strong>en</strong> het programma uitdraagt’.<br />
Ook werd de parlem<strong>en</strong>tariërs naar<br />
hun opvatting<strong>en</strong> over fractiediscipline<br />
binn<strong>en</strong> de Europese fractie gevraagd.<br />
E<strong>en</strong> meerderheid van de delegaties<br />
geeft aan dat er afsprak<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemaakt.<br />
Alle<strong>en</strong> de led<strong>en</strong> die lid zijn van<br />
de Gro<strong>en</strong><strong>en</strong>/EVA, GUE/NGL <strong>en</strong> IND/<br />
DEM zegg<strong>en</strong> dat er ge<strong>en</strong> dwing<strong>en</strong>de<br />
afsprak<strong>en</strong> zijn. Het is dan ook zo dat<br />
binn<strong>en</strong> de fracties waar afsprak<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> gemaakt, door de parlem<strong>en</strong>tariërs<br />
met name de voordel<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>. Zo kan dat de fractie<br />
e<strong>en</strong> machtspositie of duidelijke positie<br />
Red<strong>en</strong><strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
stemgedrag europarlem<strong>en</strong>tariërs<br />
Keuze Aantal<br />
Gedachtegoed 19<br />
Volg<strong>en</strong> van fractiespecialist<strong>en</strong><br />
10<br />
Volg<strong>en</strong> van regels 0<br />
Anders 3<br />
gev<strong>en</strong>.<br />
Vervolg<strong>en</strong>s is in de <strong>en</strong>quête de vraag<br />
gesteld hoe het geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
stemgedrag op fracti<strong>en</strong>iveau is te verklar<strong>en</strong>.<br />
De parlem<strong>en</strong>tariërs mocht<strong>en</strong><br />
twee keuz<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. In de tabel staan<br />
de total<strong>en</strong> weergegev<strong>en</strong>.<br />
Uit de tabel blijkt dat niemand geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
stemgedrag aan de<br />
hand van fractiediscipline verklaard.<br />
De beste voorspellers zijn e<strong>en</strong> gedeeld<br />
gedachtegoed <strong>en</strong> het volg<strong>en</strong> van de<br />
fractiespecialist<strong>en</strong>.<br />
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d kan word<strong>en</strong> gesteld dat<br />
de delegaties <strong>en</strong> fracties zijn sam<strong>en</strong>gesteld<br />
uit m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met hetzelfde ge-<br />
dachtegoed. Om e<strong>en</strong> standpunt kracht<br />
bij te zett<strong>en</strong>, is het soms w<strong>en</strong>selijk dat<br />
er unaniem wordt gestemd. Er zijn<br />
daarover binn<strong>en</strong> de meeste delegaties<br />
<strong>en</strong> fracties afsprak<strong>en</strong>, maar bij grote<br />
bezwar<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> de parlem<strong>en</strong>tariërs<br />
daarvan afwijk<strong>en</strong>.<br />
Verkiezing<strong>en</strong> <strong>2009</strong><br />
De Nederlandse parlem<strong>en</strong>tariërs<br />
gev<strong>en</strong> aan de Nederlandse kiezers te<br />
verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong>. Ze mak<strong>en</strong> echter<br />
nooit sam<strong>en</strong> afsprak<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk<br />
nationaal standpunt in te<br />
nem<strong>en</strong>. De parlem<strong>en</strong>tariërs stemm<strong>en</strong><br />
langs de lijn<strong>en</strong> van hun gedachtegoed<br />
<strong>en</strong> zijn daarom op hun eig<strong>en</strong> delegatie<br />
<strong>en</strong> fractie gericht. Onder meer de converg<strong>en</strong>tietabel<br />
heeft aangetoond dat<br />
er grote verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de partij<strong>en</strong><br />
zijn. Er is op 4 juni <strong>2009</strong> dus heel wat<br />
te kiez<strong>en</strong>! g<br />
Not<strong>en</strong><br />
1. Hix, S., A. Noury and G. Roland,<br />
Power to the parties: Cohesion and<br />
Competition in the European Parliam<strong>en</strong>t,<br />
1979-2001, Cambridge University<br />
Press, 2005.<br />
2. Zie het politieke programma van<br />
IND/DEM op http://indemgroup.<br />
eu/16.<br />
3. Institutul p<strong>en</strong>tru Politici Publici, How<br />
Do Members of the European Parliam<strong>en</strong>t<br />
Work?, Boekarest, 2008.<br />
Eva Huijbregts is afgestudeerd in de<br />
Politicologie (specialisatie <strong>Politiek</strong>e<br />
Theorieën <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> Gedrag) aan de<br />
Universiteit van Amsterdam. Tijd<strong>en</strong>s<br />
haar stage bij het Instituut voor Publiek<br />
<strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> heeft zij ondermeer<br />
onderzoek verricht naar het stemgedrag<br />
van de Nederlandse led<strong>en</strong> van<br />
het Europees Parlem<strong>en</strong>t.
Vanzelfsprek<strong>en</strong>de vrede, Nor<strong>en</strong> <strong>en</strong> Europese<br />
Unie<br />
Het fundam<strong>en</strong>t van Europa<br />
Hans van der Heijde<br />
Europese integratie <strong>en</strong> de Europese Unie kunn<strong>en</strong> de<br />
laatste jar<strong>en</strong> in veel oudere lidstat<strong>en</strong> niet meer op positieve<br />
waardering rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Afwijzing is misschi<strong>en</strong> teveel<br />
gezegd, eerder lijkt het om to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de onverschilligheid<br />
te gaan. Onverschilligheid is nooit terecht <strong>en</strong> erger<br />
dan kritiek. Onverschilligheid leidt tot k<strong>en</strong>nisgebrek.<br />
Hoeveel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk nog wat de fundam<strong>en</strong>tele<br />
doelstelling van het strev<strong>en</strong> naar Europese integratie<br />
was <strong>en</strong> is?<br />
Zomer 2006. In Opava, e<strong>en</strong> stadje in<br />
het uiterste noordoost<strong>en</strong> van Tsjechië,<br />
is e<strong>en</strong> week lang e<strong>en</strong> internationaal<br />
gezelschap van circa zev<strong>en</strong>tig stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
aan lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong> bije<strong>en</strong> voor<br />
e<strong>en</strong> confer<strong>en</strong>tie over onderwijs inzake<br />
internationale sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> vraagstukk<strong>en</strong><br />
van oorlog <strong>en</strong> vrede. Onder<br />
de deelnemers zijn Tsjech<strong>en</strong>, Pol<strong>en</strong>,<br />
Amerikan<strong>en</strong>, Britt<strong>en</strong>, Nederlanders,<br />
Nor<strong>en</strong>, Duitsers, Litouwers <strong>en</strong> Turk<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> van de workshops gaat over<br />
Europese integratie. Noorweg<strong>en</strong><br />
heeft kort tevor<strong>en</strong> na e<strong>en</strong> plebisciet<br />
te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> lid van de<br />
Europese Unie (EU) te will<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Dat feit roept bij stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> nogal wat<br />
discussie op. Beslot<strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> debatavond<br />
te organiser<strong>en</strong> over de pro’s<br />
<strong>en</strong> contra’s van Europese integratie,<br />
of beter: van de wijze waarop die in<br />
Europa gestalte krijgt.<br />
Noors contra<br />
De Noorse delegatie, die unaniem teg<strong>en</strong><br />
de optie van het EU-lidmaatschap<br />
blijkt te hebb<strong>en</strong> gestemd, verdedigt<br />
dat standpunt met verve. Sam<strong>en</strong>gevat<br />
kom<strong>en</strong> de argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> neer op de<br />
volg<strong>en</strong>de:<br />
- de Nor<strong>en</strong>, die per slot van rek<strong>en</strong>ing<br />
nog maar e<strong>en</strong> eeuw e<strong>en</strong> zelfstandige<br />
staat vorm<strong>en</strong>, zijn aan hun onafhankelijkheid<br />
gehecht <strong>en</strong> daarom<br />
niet bereid e<strong>en</strong> deel van hun autonomie<br />
aan e<strong>en</strong> supranationale organisatie<br />
af te staan;<br />
- Noorweg<strong>en</strong> is dankzij de Noordzeeolie<br />
relatief rijk <strong>en</strong> zou binn<strong>en</strong><br />
de Europese Unie e<strong>en</strong> nettobetaler<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong> 17
word<strong>en</strong>. Noorweg<strong>en</strong> zou er in<br />
financieel-economisch opzicht dus<br />
op achteruitgaan;<br />
- het mankeert de EU-instituties nog<br />
teveel aan democratische kwaliteit<strong>en</strong>;<br />
- Noorweg<strong>en</strong> is op e<strong>en</strong> aantal terrein<strong>en</strong><br />
(milieu, gezondheidszorg,<br />
sociaal beleid) veel progressiever<br />
dan de Europese Unie. E<strong>en</strong> EUlidmaatschap<br />
zou op die terrein<strong>en</strong><br />
mogelijk gedwong<strong>en</strong> stapp<strong>en</strong> terug<br />
kunn<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Illustratie: Anneke Gast<br />
Het nettobetalers-kruid<strong>en</strong>iersargum<strong>en</strong>t<br />
daargelat<strong>en</strong>, wil ik niet afding<strong>en</strong><br />
op de argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de Nor<strong>en</strong>.<br />
Interessanter is dat zij niet inging<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>teel argum<strong>en</strong>t voor<br />
het lidmaatschap; e<strong>en</strong> argum<strong>en</strong>t pro<br />
lidmaatschap dat tijd<strong>en</strong>s het debat ook<br />
niet door andere delegaties naar vor<strong>en</strong><br />
werd gebracht. Dat zegt overig<strong>en</strong>s niet<br />
zoveel over die delegaties, maar meer<br />
over e<strong>en</strong> leemte in de k<strong>en</strong>nis over Europese<br />
integratie in het algeme<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
leemte die de Europese Unie maar<br />
niet weet te vull<strong>en</strong>.<br />
18 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong><br />
Europese doelstelling<br />
EGKS, EEG, EG, EU: ze werd<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> allemaal vrijwel uitsluit<strong>en</strong>d<br />
geassocieerd met bureaucratie <strong>en</strong> met<br />
puur economisch-reguler<strong>en</strong>d strev<strong>en</strong>.<br />
Het fundam<strong>en</strong>tele doel van Europese<br />
integratie lijkt echter voor bijna iedere<strong>en</strong><br />
aan het zicht onttrokk<strong>en</strong> te zijn<br />
geraakt. Dit is overig<strong>en</strong>s ge<strong>en</strong> wonder:<br />
sla maar e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> schoolboek op<strong>en</strong> bij<br />
het paragraafje dat over de Europese<br />
Unie <strong>en</strong> haar geschied<strong>en</strong>is gaat. Het<br />
betreft bijna allemaal institutiekunde.<br />
Dat doel was<br />
<strong>en</strong> is het schepp<strong>en</strong><br />
van stabiele,<br />
vreedzame verhouding<strong>en</strong><br />
binn<strong>en</strong><br />
Europa. Wat m<strong>en</strong><br />
verder ook van<br />
de Europese Unie<br />
mag vind<strong>en</strong>, m<strong>en</strong><br />
zal toch moet<strong>en</strong><br />
toegev<strong>en</strong> dat het<br />
Europese integratiestrev<strong>en</strong><br />
daarin<br />
is geslaagd <strong>en</strong> nog<br />
steeds slaagt. Voor<br />
vrijwel iedere Europeaan<br />
van 1945<br />
<strong>en</strong> eerder gold dat<br />
hij t<strong>en</strong>minste e<strong>en</strong><br />
keer in zijn lev<strong>en</strong><br />
aan d<strong>en</strong> lijve oorlog had meegemaakt<br />
<strong>en</strong> vel<strong>en</strong> teld<strong>en</strong> twee of zelfs meer<br />
oorlog<strong>en</strong> in hun persoonlijke lev<strong>en</strong>sgeschied<strong>en</strong>is<br />
(zie kadertekst). Voor de<br />
meeste European<strong>en</strong> van na 1945, die<br />
in bij de Europese integratie betrokk<strong>en</strong><br />
stat<strong>en</strong> zijn gevestigd, geldt dat zij<br />
de eerst<strong>en</strong> in de geschied<strong>en</strong>is zijn die<br />
van oorlogsgeweld gevrijwaard zijn<br />
geblev<strong>en</strong>. Ik haast mij daaraan ‘binn<strong>en</strong><br />
de Europese gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>’ toe te voeg<strong>en</strong>,<br />
om de slimmerik<strong>en</strong> die aan koloniale<br />
oorlog<strong>en</strong> referer<strong>en</strong> het gras voor de<br />
voet<strong>en</strong> weg te maai<strong>en</strong>.<br />
Grap<br />
De red<strong>en</strong>ering van de eerste g<strong>en</strong>eratie<br />
bepleiters van Europese integratie<br />
was, heel kort sam<strong>en</strong>gevat, dat de<br />
economische crisis van de jar<strong>en</strong> dertig<br />
tot protectionistische maatregel<strong>en</strong> van<br />
de Europese stat<strong>en</strong> leidde. Die maatregel<strong>en</strong><br />
verergerd<strong>en</strong> in feite de crisis,<br />
vergroott<strong>en</strong> de politieke spanning<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> die stat<strong>en</strong> <strong>en</strong> droeg<strong>en</strong> zo bij<br />
tot het uitbrek<strong>en</strong> van oorlog. Economische<br />
coördinatie, om te beginn<strong>en</strong><br />
bij de rugg<strong>en</strong>graat van de nationale<br />
economieën (mijnbouw <strong>en</strong> zware<br />
industrie), verhindert protectionisme,<br />
neutraliseert daarmee de kans op<br />
groei<strong>en</strong>de politieke spanning<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
nationale stat<strong>en</strong> <strong>en</strong> kan zo e<strong>en</strong> barrière<br />
teg<strong>en</strong> het uitbrek<strong>en</strong> van oorlog<br />
opwerp<strong>en</strong>.<br />
Op basis van het eerste verdragsmatige<br />
platform kond<strong>en</strong> meer economische<br />
<strong>en</strong> politieke band<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
de lidstat<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geschap<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
aangehaald, zodanig dat nu e<strong>en</strong> situatie<br />
is ontstaan waarin e<strong>en</strong> oorlogsverklaring<br />
van de <strong>en</strong>e lidstaat aan e<strong>en</strong><br />
andere alle<strong>en</strong> nog als grap kan word<strong>en</strong><br />
beschouwd. Vrede in het Europa van<br />
de Europese Unie is inmiddels zo<br />
vanzelfsprek<strong>en</strong>d geword<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong><br />
er k<strong>en</strong>nelijk niet e<strong>en</strong>s meer bij stilstaat<br />
dat dat ruim e<strong>en</strong> halve eeuw geled<strong>en</strong><br />
heel anders was.<br />
Ontspanning<br />
Ook hed<strong>en</strong> t<strong>en</strong> dage reager<strong>en</strong> sommige<br />
van mijn stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
lerar<strong>en</strong>opleiding <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
afhoud<strong>en</strong>d als het gaat om toetreding<br />
tot of e<strong>en</strong> volwaardig lidmaatschap<br />
van de Europese Unie van voormalige<br />
Oostblokstat<strong>en</strong>: ‘Is dat niet goed<br />
geld in e<strong>en</strong> bodemloze put van corruptie<br />
gooi<strong>en</strong>?’, ‘Lat<strong>en</strong> ze eerst maar<br />
e<strong>en</strong>s zorg<strong>en</strong> de boel democratisch<br />
<strong>en</strong> economisch beter op orde te heb-
<strong>en</strong>.’, ‘Waarom al die haast?’ <strong>en</strong> ‘Is de<br />
Europese Unie nu eig<strong>en</strong>lijk al niet te<br />
groot?’.<br />
Ook op hun bezwar<strong>en</strong> zal ik niets<br />
afding<strong>en</strong>, maar met het tragische<br />
voorbeeld van voormalig Joegoslavië<br />
voor og<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> er op zijn minst<br />
vraagtek<strong>en</strong>s bij e<strong>en</strong> dergelijke afwacht<strong>en</strong>de<br />
houding word<strong>en</strong> geplaatst.<br />
Twijfel aan het democratische gehalte<br />
<strong>en</strong> de integriteit van het economisch<br />
lev<strong>en</strong> van bijvoorbeeld Roem<strong>en</strong>ië is<br />
zonder meer gerechtvaardigd, maar<br />
er hoeft niet aan te word<strong>en</strong> getwijfeld<br />
dat het lidmaatschap van de Europese<br />
Unie van Hongarije <strong>en</strong> Roem<strong>en</strong>ië heeft<br />
bijgedrag<strong>en</strong> tot het demp<strong>en</strong> van de<br />
onderlinge spanning<strong>en</strong> over de status<br />
<strong>en</strong> de positie van de grote Hongaarse<br />
minderheid in West-Roem<strong>en</strong>ië <strong>en</strong> over<br />
de eis van rechts-radicale Hongar<strong>en</strong><br />
om die weer onder Hongaars staatsbestuur<br />
te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De bewering dat<br />
de snelle inpassing van voormalige<br />
Oostblokstat<strong>en</strong> in de Europese Unie<br />
(burger)oorlog heeft voorkom<strong>en</strong> gaat<br />
ver <strong>en</strong> is trouw<strong>en</strong>s onbewijsbaar, maar<br />
m<strong>en</strong> zou ook kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> dat voormalig<br />
Joegoslavië heeft bewez<strong>en</strong> dat<br />
de Europese Unie niet snel g<strong>en</strong>oeg is<br />
geweest.<br />
M<strong>en</strong>ing<br />
De vanzelfsprek<strong>en</strong>dheid van vrede<br />
in het Europa van de Europese Unie<br />
heeft ons wellicht do<strong>en</strong> verget<strong>en</strong> dat<br />
die vrede de fundam<strong>en</strong>tele doelstelling<br />
was <strong>en</strong> is. De Europese Unie <strong>en</strong><br />
haar pleitbezorgers zoud<strong>en</strong> er goed<br />
aan do<strong>en</strong> die doelstelling <strong>en</strong> het succes<br />
van het strev<strong>en</strong> daarnaar beter<br />
over het voetlicht te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Ze<br />
zoud<strong>en</strong> ook best met meer nadruk<br />
in de schoolboek<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> staan; ze<br />
behor<strong>en</strong> in elk geval luid <strong>en</strong> duidelijk<br />
deel uit te mak<strong>en</strong> van onderwijs over<br />
Europese integratie. Dat hoeft kritiek<br />
op de Europese Unie niet in de weg<br />
te staan, noch hoeft daar e<strong>en</strong> oproep<br />
uit te word<strong>en</strong> afgeleid om te gaan<br />
stemm<strong>en</strong> bij de verkiezing<strong>en</strong> voor het<br />
Europees Parlem<strong>en</strong>t.<br />
Die Noorse stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Opava moest<strong>en</strong><br />
uiteindelijk toegev<strong>en</strong> dat zij in de<br />
weinig verheff<strong>en</strong>de positie zat<strong>en</strong> door<br />
<strong>en</strong>erzijds ge<strong>en</strong> deel van de Europese<br />
integratie uit te will<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>, maar<br />
anderzijds wel dankbaar te profiter<strong>en</strong><br />
van de stabiele vrede die het Europa<br />
van de Europese Unie k<strong>en</strong>merkt. Twee<br />
van de vijf zeid<strong>en</strong> daar nooit aan te<br />
hebb<strong>en</strong> gedacht voordat zij hun standpunt<br />
hadd<strong>en</strong> bepaald, maar nu - nu<br />
zij dat beseft<strong>en</strong> - te overweg<strong>en</strong> van<br />
standpunt te verander<strong>en</strong>. g<br />
Tijd<strong>en</strong>s het stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>debat in Opava gaf Norbert Weber, hoogleraar<br />
in Berlijn <strong>en</strong> leider van de Duitse delegatie, e<strong>en</strong> verbijster<strong>en</strong>de<br />
illustratie van e<strong>en</strong> persoonlijke oorlogsgeschied<strong>en</strong>is, die lezers<br />
van <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> niet mag word<strong>en</strong> onthoud<strong>en</strong>.<br />
‘Ik b<strong>en</strong> in 1941 gebor<strong>en</strong> in de buurt van dit Tsjechische Opava. Mijn ouders<br />
war<strong>en</strong> Sudet<strong>en</strong>-Duitsers; ons gezin werd in 1945 verdrev<strong>en</strong>. Mijn<br />
vader kreeg hier in 1917, aan het eind van de Eerste Wereldoorlog, als<br />
jongeman e<strong>en</strong> baan bij de spoorweg<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> nog de spoorweg<strong>en</strong> van de<br />
Oost<strong>en</strong>rijks-Hongaarse Dubbelmonarchie. Na de oorlog werd dit gebied<br />
bij de nieuwe staat Tsjecho-Slowakije gevoegd, wat hier ter plaatse met<br />
gewelddadige strubbeling<strong>en</strong> gepaard ging. Hij mocht zijn baan alle<strong>en</strong> houd<strong>en</strong><br />
als hij bewees de Tsjechische taal te beheers<strong>en</strong>. Direct daarna claimde<br />
Pol<strong>en</strong> dit gebied <strong>en</strong> na opnieuw <strong>en</strong>ige schermutseling<strong>en</strong> werd het tijdelijk<br />
Pools. Hij mocht zijn baan alle<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> als hij bewees het Pools machtig<br />
te zijn. Als spoorwegemployee werd hij ingezet bij de oorlog tuss<strong>en</strong> Pol<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de sovjets, in 1920. In 1938 kreeg hij te mak<strong>en</strong> met de annexatie van<br />
Sudet<strong>en</strong>land door de nazi’s. In 1943 werd hij door de Wehrmacht opgeroep<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> naar het oostfront gestuurd. Oost<strong>en</strong>rijker, Tsjech, Pool, Duitser,<br />
vier nationaliteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> drie tal<strong>en</strong>, zonder te verhuiz<strong>en</strong>, twee wereldoorlog<strong>en</strong>,<br />
de Poolse oorlog teg<strong>en</strong> de Sovjetinvasie <strong>en</strong> twee gr<strong>en</strong>sverschuiving<strong>en</strong><br />
met het nodige geweld, zijn gezin uiteindelijk gewelddadig verdrev<strong>en</strong>.<br />
Allemaal in e<strong>en</strong>, Europees m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>.’<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong> 19
Wat wijst leerling<strong>en</strong> het beste de weg door<br />
verkiezingsland?<br />
Kieskompas of StemWijzer?<br />
Lieke Meijs<br />
Met de verkiezing<strong>en</strong> voor het Europees Parlem<strong>en</strong>t in<br />
zicht zull<strong>en</strong> veel Nederlanders met behulp van de<br />
StemWijzer <strong>en</strong> het Kieskompas hun stemvoorkeur voor<br />
4 juni bepal<strong>en</strong> of bevestig<strong>en</strong>. Welke van deze digitale<br />
verkiezingshulpmiddel<strong>en</strong> kan het best word<strong>en</strong> ingezet bij<br />
Voor de verkiezing<strong>en</strong> van 2006 werd<br />
de StemWijzer van het Instituut voor<br />
Publiek <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> (IPP) door 4,7<br />
miljo<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> geraadpleegd. E<strong>en</strong><br />
derde van de gebruikers zei dat het<br />
stemadvies van de StemWijzer mede<br />
hun voorkeur bepaalde. 1 Maar liefst<br />
15 proc<strong>en</strong>t gaf aan op basis van het<br />
StemWijzer-advies van partijkeuze te<br />
zijn veranderd. De meeste gebruikers<br />
ging<strong>en</strong> met behulp van de StemWijzer<br />
na of het afgegev<strong>en</strong> stemadvies overe<strong>en</strong>kwam<br />
met de partij waar op zij<br />
zoud<strong>en</strong> stemm<strong>en</strong>. Naast de bek<strong>en</strong>de<br />
StemWijzer is er ook het Kieskompas.<br />
De makers daarvan zegg<strong>en</strong> ‘op wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
basis e<strong>en</strong> objectieve<br />
stemwijzer te hebb<strong>en</strong> ontwikkeld’.<br />
Gebrek<strong>en</strong><br />
De StemWijzer is er al sinds 1989,<br />
to<strong>en</strong> het begon als boekje met stelling<strong>en</strong><br />
die handmatig moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
20 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong><br />
less<strong>en</strong> over de Europese verkiezing<strong>en</strong>?<br />
geturfd. Het gebruik van de computer<br />
betek<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> grote sprong voorwaarts.<br />
In 2003 kreg<strong>en</strong> de makers van<br />
de StemWijzer de Machiavelliprijs,<br />
voor ‘de emin<strong>en</strong>te <strong>en</strong> wellicht duurzame<br />
bijdrage die aan de publieke informatievoorzi<strong>en</strong>ing<br />
rond verkiezing<strong>en</strong><br />
werd geleverd <strong>en</strong> de belangrijke stimulans<br />
die daarmee aan de politieke<br />
discussie in huiskamers, kantines <strong>en</strong><br />
kantor<strong>en</strong> werd gegev<strong>en</strong>’. Het doel van<br />
StemWijzer was <strong>en</strong> is e<strong>en</strong> educatieve<br />
test om jonger<strong>en</strong> (<strong>en</strong> inmiddels ook<br />
volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>) bij politiek <strong>en</strong> politieke<br />
partij<strong>en</strong> te betrekk<strong>en</strong>.<br />
Er kwam ook kritiek. Zo verweet politicoloog<br />
André Krouwel de makers<br />
van StemWijzer dat zij zich nooit iets<br />
hebb<strong>en</strong> aangetrokk<strong>en</strong> van de aanhoud<strong>en</strong>de<br />
kritiek op het gev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
stemadvies - op basis van scores op<br />
de door de politieke partij<strong>en</strong> zelf geformuleerde<br />
stelling<strong>en</strong>.<br />
Krouwel was e<strong>en</strong> van de initiatiefnemers<br />
van de variant op StemWijzer,<br />
het Kieskompas. Deze werd in oktober<br />
2006 door het dagblad Trouw ontwikkeld,<br />
in sam<strong>en</strong>werking met de Vrije<br />
Universiteit Amsterdam. Het Kieskompas<br />
geeft ge<strong>en</strong> stemadvies maar laat<br />
de gebruiker zijn positie in het politieke<br />
landschap bepal<strong>en</strong>.<br />
Krouwel stelt dat StemWijzer zich alle<strong>en</strong><br />
op de verkiezingsprogramma’s<br />
baseert. De kiezer laat zich echter<br />
door meer zak<strong>en</strong> beïnvloed<strong>en</strong>, bijvoorbeeld<br />
door de geleverde prestaties<br />
van de politieke partij<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vertrouw<strong>en</strong><br />
dat hij in politici heeft. Ook<br />
voor deze aspect<strong>en</strong> kan de gebruiker<br />
zijn scores <strong>en</strong> positie bepal<strong>en</strong>. Het<br />
Kieskompas biedt ook Kieskompas<br />
Educatief dat stelling<strong>en</strong> bevat over de<br />
vier domein<strong>en</strong> van <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
voor havo/vwo.<br />
E<strong>en</strong>- of tweedim<strong>en</strong>sionaal<br />
Wat is het verschil tuss<strong>en</strong> StemWijzer<br />
<strong>en</strong> Kieskompas? Bij de StemWijzer<br />
is sprake van e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>dim<strong>en</strong>sionale<br />
indeling van de scores naar links <strong>en</strong><br />
rechts. Bij het Kieskompas vind<strong>en</strong> de<br />
makers dat niet voldo<strong>en</strong>de. Zij introducer<strong>en</strong><br />
naast de links-rechtsdim<strong>en</strong>sie<br />
e<strong>en</strong> tweede: de GAL/TAN-dim<strong>en</strong>sie<br />
(progressief-conservatief). GAL (progressief)<br />
staat voor voorstanders van<br />
het bevorder<strong>en</strong> van persoonlijke vrijhed<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> TAN (conservatief) voor e<strong>en</strong><br />
positieve waardering voor traditionele<br />
instituties (gezin, kerk) <strong>en</strong> nadruk op<br />
orde <strong>en</strong> stabiliteit.
Deze extra dim<strong>en</strong>sie wordt zichtbaar<br />
in de grafische weergave van scores<br />
van de gebruiker. De StemWijzer<br />
toont staafdiagramm<strong>en</strong> die lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong><br />
met welke partijstandpunt<strong>en</strong> de scores<br />
het meest overe<strong>en</strong>kom<strong>en</strong>. Bij het Kieskompas<br />
lever<strong>en</strong> die scores e<strong>en</strong> positie<br />
op in e<strong>en</strong> tweedim<strong>en</strong>sionaal ass<strong>en</strong>stelsel<br />
van links-rechts <strong>en</strong> van progressiefconservatief.<br />
Verschil zit ook in de factor<strong>en</strong> die<br />
word<strong>en</strong> gewog<strong>en</strong>. Bij de StemWijzer<br />
kunn<strong>en</strong>, als de gebruiker dat aangeeft,<br />
bepaalde items extra zwaar meetell<strong>en</strong>.<br />
Verder kan m<strong>en</strong> bij het eindadvies ook<br />
partij<strong>en</strong> wegklikk<strong>en</strong>, waarop m<strong>en</strong> in<br />
elk geval niet zou gaan stemm<strong>en</strong>.<br />
Bij het Kieskompas kunn<strong>en</strong> desgew<strong>en</strong>st<br />
ook ‘stelling<strong>en</strong> over het regeringsbeleid<br />
van de afgelop<strong>en</strong> drie jaar<br />
(Tweede Kamerverkiezing<strong>en</strong> 2006)’ <strong>en</strong><br />
‘de betrouwbaarheid <strong>en</strong> bekwaamheid<br />
van de partijleiders’ word<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Gebruikers<br />
Hoe d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> gebruikers over deze<br />
grote verschill<strong>en</strong>? Gebruikers zijn nogal<br />
e<strong>en</strong>s verontwaardigd als de uitkomst<br />
niet is die zij verwachtt<strong>en</strong>. Gebruikers<br />
die zowel de StemWijzer als<br />
het Kieskompas invuld<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> de<br />
neiging die verkiezingshulp de beste<br />
te vind<strong>en</strong>, waarvan het eindadvies (het<br />
beste) overe<strong>en</strong>kwam met hun eig<strong>en</strong><br />
stemvoorkeur. Ge<strong>en</strong> wonder, maar<br />
veel heeft m<strong>en</strong> niet aan e<strong>en</strong> dergelijk<br />
vergelijk<strong>en</strong>d oordeel.<br />
Ton Olgers, vakdidacticus <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong> aan de Vrije<br />
Universiteit Amsterdam, ziet voordel<strong>en</strong><br />
in de e<strong>en</strong>dim<strong>en</strong>sionale indeling.<br />
Voor leerling<strong>en</strong> is deze overzichtelijk<br />
<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>baar <strong>en</strong> op meerdere<br />
thema’s toe te pass<strong>en</strong>. Het verband<br />
tuss<strong>en</strong> de posities van de partij<strong>en</strong> op<br />
de links-rechtsschaal <strong>en</strong> op de GAL/<br />
TAN-schaal vindt hij ook daarin wel<br />
degelijk aanwezig. Het zou echter kunn<strong>en</strong><br />
dat e<strong>en</strong> tweedim<strong>en</strong>sionale meting<br />
de foutmarge verkleint. Zijn voorstel is<br />
om met de StemWijzer te start<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
mogelijk e<strong>en</strong> jaar later, of bij vwo-leerling<strong>en</strong><br />
die <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
do<strong>en</strong>, nog e<strong>en</strong>s te peil<strong>en</strong> met het<br />
tweedim<strong>en</strong>sionale Kieskompas.<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>Maatschappij</strong>leer kunn<strong>en</strong><br />
niet om Europese verkiezing<strong>en</strong> he<strong>en</strong>.<br />
De StemWijzer of het Kieskompas kan<br />
e<strong>en</strong> goed hulpmiddel zijn. Bij de Stem-<br />
Wijzer is nu voor e<strong>en</strong> opzet gekoz<strong>en</strong><br />
waarbij leerling<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> stelling<strong>en</strong><br />
krijg<strong>en</strong> voorgeschoteld, maar ook e<strong>en</strong><br />
motivatie van de partij<strong>en</strong> voor hun<br />
standpunt<strong>en</strong>. Op dit mom<strong>en</strong>t (eind<br />
maart ) zijn de StemWijzer <strong>en</strong> het<br />
Kieskompas nog<br />
niet beschikbaar.<br />
Eind april kom<strong>en</strong> ze<br />
online. Jochum de<br />
Graaf, projectleider<br />
StemWijzer van het<br />
IPP, wil wel alvast<br />
e<strong>en</strong> tipje van de<br />
sluier oplicht<strong>en</strong>. De<br />
stelling<strong>en</strong> waarop<br />
leerling<strong>en</strong> bij de<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong> hun m<strong>en</strong>ing<br />
kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> onder meer gaan<br />
over ‘de beperking van de Europese<br />
Unie (EU) tot economische <strong>en</strong> monetaire<br />
sam<strong>en</strong>werking’, ‘de uitbreiding<br />
van de Europese Unie met Turkije’,<br />
<strong>en</strong> de vraag of ‘Nederland kan/mag<br />
vasthoud<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> softdrugsbeleid’.<br />
Overig<strong>en</strong>s br<strong>en</strong>gt het IPP de<br />
StemWijzer ook in andere EU-land<strong>en</strong><br />
uit.<br />
Het is afwacht<strong>en</strong> of er, net als bij de<br />
Tweede Kamerverkiezing<strong>en</strong>, weer 4,7<br />
miljo<strong>en</strong> gebruikers in Nederland zull<strong>en</strong><br />
kom<strong>en</strong>. g<br />
Noot<br />
1. Onderzoek door Marcel Boogers, Tilburg-<br />
se School voor <strong>Politiek</strong> <strong>en</strong> Bestuur, 2006,<br />
zie: www.publiek-politiek.nl.<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong> 21
Suggesties voor Europa in de klas<br />
Europa saai?<br />
Anique ter Welle<br />
Voordat Anique ter Welle in het onderwijs ging werk<strong>en</strong><br />
liep zij <strong>en</strong>ige tijd rond in Europa. Als beleidsmedewer-<br />
ker van e<strong>en</strong> europarlem<strong>en</strong>tariër, als trainer in Oost-<br />
Europa (campagnetraining<strong>en</strong> aan zusterpartij<strong>en</strong> van de<br />
PvdA) <strong>en</strong> op de Balkan in e<strong>en</strong> poging onafhankelijke<br />
media, of free media zoals de Amerikan<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>, op<br />
22 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong><br />
te spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> te ondersteun<strong>en</strong>. Ter Welle heeft<br />
Voor leerling<strong>en</strong> in mijn (voor)exam<strong>en</strong>klass<strong>en</strong><br />
ligt dat anders: ‘Europa, daar<br />
kun je op vakantie of later studer<strong>en</strong>’.<br />
Daar houdt de belangstelling van de<br />
gemiddelde leerling echter wel op.<br />
E<strong>en</strong> Europese grondwet, het democratisch<br />
tekort? Het zal allemaal wel. E<strong>en</strong><br />
hele toer dus om daar verandering in<br />
aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, of het is e<strong>en</strong> geweldige<br />
uitdaging. Het ligt er maar aan<br />
hoe m<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong> staat.<br />
Inmiddels b<strong>en</strong> ik e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong><br />
verder <strong>en</strong> heb ik wel e<strong>en</strong> aantal instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
om de meute voor Europa<br />
in beweging te krijg<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong><br />
worstelt u, lezer, ook wel e<strong>en</strong>s met<br />
Europa in uw klas. Daarom biedt dit<br />
themanummer twee suggesties om<br />
Europa bij de kop te pakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> die in<br />
mijn klas goed werk<strong>en</strong>.<br />
iets met Europa.<br />
K<strong>en</strong>nis<br />
Het is opvall<strong>en</strong>d dat leerling<strong>en</strong> zo<br />
weinig van de individuele lidstat<strong>en</strong><br />
van de Europese Unie (EU) wet<strong>en</strong>.<br />
Daarom is het raadzaam te beginn<strong>en</strong><br />
met e<strong>en</strong> kaartje van Europa waarop<br />
de leerling<strong>en</strong> de EU-lidstat<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun<br />
hoofdsted<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> aangev<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s<br />
do<strong>en</strong> de leerling<strong>en</strong> individueel<br />
e<strong>en</strong> klein onderzoek naar e<strong>en</strong> van<br />
de lidstat<strong>en</strong>. Aan de hand van e<strong>en</strong><br />
vrag<strong>en</strong>lijst mak<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> soort profiel<br />
van het land: bruto nationaal product,<br />
werkgeleg<strong>en</strong>heid, politieke situatie,<br />
belangrijke nationale maatschappelijke<br />
kwesties, bevolkingssam<strong>en</strong>stelling, <strong>en</strong>zovoorts.<br />
Het vormt e<strong>en</strong> aardig begin<br />
om de verschill<strong>en</strong> <strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> de lidstat<strong>en</strong> in kaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> is bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> heel goed voor de to-<br />
pografische k<strong>en</strong>nis. In kleine groep<strong>en</strong><br />
besprek<strong>en</strong> de leerling<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s<br />
hun bevinding<strong>en</strong>. Het betreft e<strong>en</strong><br />
prima start van e<strong>en</strong> week of twee.<br />
Probleemgestuurd<br />
Waar het onderwerp Europa zich verder<br />
heel goed voor le<strong>en</strong>t is probleemgestuurd<br />
onderwijs (PGO). Aan de<br />
Universiteit van Maastricht, waar deze<br />
vorm van onderwijs is ontwikkeld,<br />
wordt het al jar<strong>en</strong> toegepast. PGO verloopt<br />
in zev<strong>en</strong> stapp<strong>en</strong>, de zogehet<strong>en</strong><br />
zev<strong>en</strong>sprong:<br />
Stap 1: Verhelder onduidelijke term<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> begripp<strong>en</strong>.<br />
Stap 2: Definieer het probleem.<br />
Stap 3: Analyseer het probleem.<br />
Stap 4: Inv<strong>en</strong>tariseer op systematische<br />
wijze de verschill<strong>en</strong>de verklaring<strong>en</strong>,<br />
die uit stap 3 naar<br />
vor<strong>en</strong> zijn gekom<strong>en</strong>.<br />
Stap 5: Formuleer leerdoel<strong>en</strong>.<br />
Stap 6: Zoek aanvull<strong>en</strong>de informatie<br />
buit<strong>en</strong> de groep.<br />
Stap 7: Synthetiseer <strong>en</strong> test nieuwe<br />
informatie.<br />
In afgeslankte vorm is probleemgestuurd<br />
onderwijs goed bruikbaar in<br />
hogere klass<strong>en</strong> van het voortgezet<br />
onderwijs. De rol van de doc<strong>en</strong>t is<br />
die van tutor: per groep van vijf à zes<br />
leerling<strong>en</strong> twee tutor<strong>en</strong>, op de achtergrond<br />
welteverstaan. Misschi<strong>en</strong> is dat<br />
wel het meest lastige aan probleemgestuurd<br />
onderwijs, zeker als de doc<strong>en</strong>t<br />
goed in e<strong>en</strong> onderwerp in ingevoerd:<br />
‘D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> jullie daar wel aan?’, ‘Dat<br />
moet je daar <strong>en</strong> daar ev<strong>en</strong> opzoek<strong>en</strong>.’,<br />
‘Dit is eig<strong>en</strong>lijk niet zo belangrijk.’,<br />
‘Dat is de kern van het probleem.’;<br />
allemaal niet do<strong>en</strong>! De taak van de<br />
tutor is observer<strong>en</strong> <strong>en</strong> alle<strong>en</strong> in geval<br />
van nood bijstur<strong>en</strong>. Natuurlijk mag de<br />
tutor af <strong>en</strong> toe wel e<strong>en</strong> vraag stell<strong>en</strong>…
gelukkig maar.<br />
Het studielandschap bestaat bij ons<br />
uit e<strong>en</strong> of twee artikel<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> bepaalde<br />
Europese kwestie, bijvoorbeeld<br />
over de toetreding van Turkije of het<br />
Europees immigratiebeleid. Die kwestie<br />
is het uitgangspunt. Leerling<strong>en</strong><br />
lez<strong>en</strong> de tekst<strong>en</strong> <strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> begripp<strong>en</strong><br />
op die ze niet k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Daarna gaan<br />
ze met elkaar in gesprek over vrag<strong>en</strong><br />
die het artikel oproept. Dit gebeurt<br />
in de vorm van e<strong>en</strong> brainstorm. Elke<br />
vraag is dan ook goed. Dat is lastig<br />
voor leerling<strong>en</strong> (<strong>en</strong> lastig voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
in het algeme<strong>en</strong>), maar wel belangrijk<br />
om creativiteit te stimuler<strong>en</strong>. Zo<br />
prober<strong>en</strong> ze tot de kernvraag van de<br />
kwestie te kom<strong>en</strong>.<br />
Daarna gaan leerling<strong>en</strong> in kleine<br />
groep<strong>en</strong> uite<strong>en</strong> om te prober<strong>en</strong> antwoord<strong>en</strong><br />
op de verschill<strong>en</strong>de (deel)<br />
vrag<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong>. Als ze weer bij<br />
elkaar kom<strong>en</strong>, besprek<strong>en</strong> ze de antwoord<strong>en</strong>,<br />
beoordel<strong>en</strong> ze of de vrag<strong>en</strong><br />
voldo<strong>en</strong>de zijn beantwoord <strong>en</strong> welke<br />
nieuwe vrag<strong>en</strong> die antwoord<strong>en</strong> weer<br />
oproep<strong>en</strong> (wat will<strong>en</strong> ze verder nog<br />
over dit onderwerp wet<strong>en</strong>?) <strong>en</strong> zoek<strong>en</strong><br />
ze weer naar antwoord<strong>en</strong>, <strong>en</strong>zovoorts.<br />
Zo verdiep<strong>en</strong> ze zich zelfstandig in de<br />
kwestie <strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> zich op basis van<br />
de antwoord<strong>en</strong> e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing over de<br />
kwestie. Overig<strong>en</strong>s hoeft dit natuurlijk<br />
niet e<strong>en</strong> gedeelde m<strong>en</strong>ing te zijn.<br />
Afronding<br />
Op de laatste dag (in totaal duurt het<br />
PGO Europa drie dag<strong>en</strong>) pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong><br />
de leerling<strong>en</strong> hun Europese kwesties<br />
aan elkaar. Ze gev<strong>en</strong> informatie <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
of meerdere standpunt<strong>en</strong>. Die pres<strong>en</strong>taties<br />
zijn vrij. In de praktijk betek<strong>en</strong>t<br />
dat veel PowerPoint-pres<strong>en</strong>taties,<br />
maar ook toneelstukjes <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />
debat.<br />
De twee tutor<strong>en</strong> van elke groep beoordel<strong>en</strong><br />
de leerling<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> individu-<br />
eel cijfer. De beoordeling is gebaseerd<br />
op de inzet, de inhoudelijke bijdrage<br />
<strong>en</strong> de pres<strong>en</strong>tatie. Er wordt ook altijd<br />
op het probleemgestuurd onderwijs<br />
teruggeblikt: ‘Wat vind<strong>en</strong> leerling<strong>en</strong><br />
ervan <strong>en</strong> wat heeft het opgeleverd?’.<br />
Leerling<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> het doorgaans leuk<br />
om zelf e<strong>en</strong> aantal dag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dergelijk<br />
onderwerp bij de kop te pakk<strong>en</strong>. Ze<br />
voel<strong>en</strong> zich ook heel erg stud<strong>en</strong>t. Ze<br />
zijn die dag<strong>en</strong> ook niet gehoud<strong>en</strong> aan<br />
de bel, maar mog<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> tijd indel<strong>en</strong>.<br />
Het levert op dat er in elk geval<br />
e<strong>en</strong> Europese kwestie is waar ze veel<br />
meer over wet<strong>en</strong> dan daarvoor <strong>en</strong>,<br />
zo blijkt, is er vaak ook interesse voor<br />
Europa in het algeme<strong>en</strong> gewekt. Niet<br />
langer abstract <strong>en</strong> ver weg, maar e<strong>en</strong><br />
stukje concreter <strong>en</strong> dichterbij. g<br />
Illustratie: Anneke Gast<br />
Europese verkiezing<strong>en</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong> 23
Foto: Europees Parlem<strong>en</strong>t – Unit Audiovisuele Media<br />
Verdeeldheid in Europa<br />
Europa is heel ver weg<br />
Radboud Burgsma<br />
Paul Krugman, Nobelprijswinnaar voor Economie,<br />
legde in zijn column in de New York Times van 16 maart<br />
jongstled<strong>en</strong> de vinger op de zere plek. Europa is e<strong>en</strong> nest<br />
kibbel<strong>en</strong>de lidstaatjes, dat problem<strong>en</strong> inefficiënt<br />
Paul Krugman stelde vast er voor de<br />
economische storm op de hele wereld<br />
ge<strong>en</strong> veilige hav<strong>en</strong> meer is te vind<strong>en</strong>.<br />
Opvall<strong>en</strong>d was zijn zorg over Europa:<br />
‘Het (Europese) contin<strong>en</strong>t faalt in het<br />
effectief reager<strong>en</strong> op de financiële<br />
crisis’.<br />
Europa is net als de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong><br />
geconfronteerd met e<strong>en</strong> zware recessie<br />
<strong>en</strong> voelt de crisis ev<strong>en</strong> hard, maar,<br />
24 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK n MEI <strong>2009</strong><br />
aanpakt. Europa schiet te kort.<br />
zo constateert Krugman, Europa doet<br />
veel minder aan de bestrijding daarvan.<br />
Neem het verschil in monetair beleid.<br />
De Europese C<strong>en</strong>trale Bank (ECB)<br />
is veel minder actief dan de Federal<br />
Reserve Bank. De Amerikaanse presid<strong>en</strong>t<br />
Barack Obama pompte na goedkeuring<br />
van het Congres miljard<strong>en</strong> in<br />
de economie, terwijl binn<strong>en</strong> Europa<br />
eerst alle<strong>en</strong> de nationale overhed<strong>en</strong><br />
hier <strong>en</strong> daar krediet<strong>en</strong> verstrekt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele bank<strong>en</strong> nationaliseerd<strong>en</strong>. Daar<br />
staat wel teg<strong>en</strong>over dat binn<strong>en</strong> Europa<br />
de verzorgingsstat<strong>en</strong> het financiële <strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>selijke leed voorlopig nog kunn<strong>en</strong><br />
verlicht<strong>en</strong>. In de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> ligt<br />
dit duidelijk anders.<br />
Verdeeldheid<br />
Waarin schiet Europa dan ernstig te<br />
kort? Krugman noemt de verdeeldheid<br />
onder de kibbel<strong>en</strong>de lidstat<strong>en</strong>,<br />
het pijnlijke gebrek aan leiderschap<br />
<strong>en</strong> de te laat <strong>en</strong> te traag reager<strong>en</strong>de<br />
Europese C<strong>en</strong>trale Bank. Er is echter<br />
nog e<strong>en</strong> dieper probleem: Europa’s<br />
economische <strong>en</strong> monetaire integratie<br />
loopt te ver vooruit op de politiek. De<br />
economieën van Europa zijn nauw<br />
met elkaar verstr<strong>en</strong>geld, maar het ontbreekt<br />
Europa aan e<strong>en</strong> gecoördineerde<br />
aanpak van de crisis. Nationale regering<strong>en</strong><br />
probeerd<strong>en</strong> <strong>en</strong> prober<strong>en</strong> in eerste<br />
instantie zelf de crisis te bezwer<strong>en</strong>,<br />
met als gevolg dat zij de verd<strong>en</strong>king<br />
van protectionisme op zich lad<strong>en</strong>. Dat<br />
is niet goed voor het onderling vertrouw<strong>en</strong>.<br />
Volg<strong>en</strong>s Krugman ontbreekt<br />
het Europa aan e<strong>en</strong> (supranationale)<br />
regering die de verantwoordelijkheid<br />
inzake Europese economische<br />
maatregel<strong>en</strong> op zich<br />
neemt. Juist vanwege het<br />
ontbre- k<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> Europese<br />
regering had hij e<strong>en</strong> krachtiger<br />
ingrij- p<strong>en</strong> van de Europese<br />
C<strong>en</strong>trale Bank verwacht. Maar<br />
ja, die moest weer rek<strong>en</strong>ing<br />
hou- d<strong>en</strong> met kibbel<strong>en</strong>de<br />
lidsta- t<strong>en</strong>. Europa is dus zwak<br />
geble- k<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> tijd van crisis<br />
<strong>en</strong> was Europese zwakte nu net<br />
niet e<strong>en</strong> van de red<strong>en</strong><strong>en</strong> voor Europese<br />
integratie? g