100 Tips om energie te besparen - IBGE
100 Tips om energie te besparen - IBGE
100 Tips om energie te besparen - IBGE
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong><br />
<strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
overzicht<br />
Verbruik minder <strong>energie</strong> en bescherm uw por<strong>te</strong>monnee, uw gezondheid én het milieu 3<br />
Waar<strong>om</strong> op <strong>energie</strong> <strong>besparen</strong>? 4-5<br />
Rationeel <strong>energie</strong> verbruiken zonder één euro uit <strong>te</strong> geven (… of toch bijna) 6<br />
Verwarming 7-8<br />
Thermische isolatie 9<br />
Airconditioning 10<br />
Elektrische toes<strong>te</strong>llen 11<br />
Fornuis en oven 11<br />
Koelkast en diepvriezer 12<br />
Vaatwasser - Wasmachine 13<br />
Droogkast – “Klein elektro” 14<br />
Verlichting 15-16<br />
Warm wa<strong>te</strong>r 17-18<br />
Vervoer 19-20<br />
Een stapje verder: bijzonder rendabele inves<strong>te</strong>ringen 21<br />
Thermische isolatie 22<br />
Verwarming 23-24<br />
Elektrische huishoudtoes<strong>te</strong>llen 25<br />
Vervoer 26<br />
Ga voor hernieuwbare <strong>energie</strong>: het werkt echt! 27-28<br />
Open de jacht op verborgen kos<strong>te</strong>n! 29<br />
Win eerst inlichtingen in! 31<br />
DE ENERGIE-UITDAGING<br />
Tijdens de 1 e editie van de Energie-uitdaging - die van november 2005<br />
tot april 2006 liep - verbonden 138 Brusselse gezinnen zich ertoe <strong>om</strong> een aantal<br />
eenvoudige handelingen aan <strong>te</strong> nemen die gunstige gevolgen zouden hebben<br />
voor hun <strong>energie</strong>verbruik. Vier gezinnen op vijf zijn daarin geslaagd. Gemiddeld<br />
verminderden ze hun verbruik met 13 %, hetgeen voor elk een jaarlijkse besparing<br />
van € 335 en een vermindering van de CO2-uitstoot met 950 kg be<strong>te</strong>kende! Indien<br />
alle 491.357 gezinnen van ons Gewest dezelfde inspanning zouden leveren, zouden<br />
de Brusselaars samen elk jaar € 164.604.595 kunnen <strong>besparen</strong> en hun CO2-uitstoot<br />
met meer dan 466.789 ton verminderen!<br />
Ook u kunt deelnemen aan de volgende Energie-uitdaging. Het levert alleen maar<br />
voordelen op: voor uw por<strong>te</strong>monnee, uw gezondheid én het milieu (www.<strong>energie</strong>uitdaging.be).<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
verbruik minder <strong>energie</strong> en<br />
bescherm uw por<strong>te</strong>monnee,<br />
uw gezondheid én het milieu<br />
Traditionele <strong>energie</strong>vormen worden s<strong>te</strong>eds duurder, vervuilen het milieu en worden<br />
zeldzaam.<br />
De brandstofprijzen kunnen we zelf niet bepalen ... maar we kunnen wél iets doen aan<br />
ons <strong>energie</strong>verbruik!<br />
Hiervoor bestaan er tal van oplossingen. Samen maken ze het mogelijk minder of be<strong>te</strong>r<br />
<strong>energie</strong> <strong>te</strong> verbruiken zonder iets af <strong>te</strong> doen aan ons leefc<strong>om</strong>fort. Deze eenvoudig toe <strong>te</strong><br />
passen tips zorgen ervoor dat we flink in onze factuur kunnen snoeien en zijn des <strong>te</strong> meer<br />
rendabel wegens de stijgende <strong>energie</strong>prijzen.<br />
Door deel <strong>te</strong> nemen aan de eers<strong>te</strong> “Energie-uitdaging” hebben een aantal Brusselse<br />
gezinnen ervaren dat ze hun verbruik met succes konden verminderen (zie kader) !<br />
De nieuwe uitgave ervan zal nog meer Brusselaars toela<strong>te</strong>n deze uitdaging aan <strong>te</strong> gaan.<br />
Deze brochure is gewijd aan die tientallen kleine dingen die wij dagelijks kunnen doen <strong>om</strong><br />
op een rationele manier <strong>energie</strong> <strong>te</strong> gebruiken. Zich deze handelingen eigen maken kost<br />
niets of <strong>te</strong>n hoogs<strong>te</strong> enkele euro’s.<br />
Als u zin hebt <strong>om</strong> nog een stapje verder <strong>te</strong> gaan, kunt u ook inves<strong>te</strong>ren in <strong>energie</strong><strong>besparen</strong>de<br />
oplossingen. Hiermee boekt u gegarandeerd goede resulta<strong>te</strong>n: in deze brochure vindt u<br />
er een aantal voorbeelden van.<br />
Een derde pis<strong>te</strong> die kan worden gevolgd, is die van de hernieuwbare <strong>energie</strong>ën. Deze bieden<br />
het voordeel onuitput<strong>te</strong>lijk <strong>te</strong> zijn en het milieu <strong>te</strong> beschermen. Deze <strong>energie</strong>soor<strong>te</strong>n zijn<br />
gemakkelijk beschikbaar, ze vervuilen niet, ze zijn meer en meer rendabel en verminderen<br />
onze afhankelijkheid <strong>te</strong>n opzich<strong>te</strong> van gas- en olieproducerende landen.<br />
Op <strong>te</strong>rmijn zullen al deze positieve veranderingen in ons <strong>energie</strong>gedrag belangrijke<br />
gunstige gevolgen hebben: op onze gezondheid en ons gezinsbudget maar ook op<br />
kwali<strong>te</strong>it van de lucht en het leven in Brussel.<br />
EVElynE HuyTEBROEcK<br />
Brussels Minis<strong>te</strong>r van leefmilieu en Energie<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
waar<strong>om</strong> op <strong>energie</strong><br />
<strong>besparen</strong>?<br />
Er zijn 6 belangrijke redenen waar<strong>om</strong> we op<br />
<strong>energie</strong> zouden moe<strong>te</strong>n <strong>besparen</strong>: geld, econ<strong>om</strong>ie,<br />
milieu, wetgeving, geopolitiek en maatschappij.<br />
OmDAT ENERGIE DUUR Is!<br />
De prijzen van olie, gas en elektrici<strong>te</strong>it blijven maar<br />
stijgen. Deskundigen zijn van mening dat die trend<br />
zich zal blijven voortzet<strong>te</strong>n. Als we ons vandaag<br />
voorbereiden, kunnen we er al onmiddellijk de<br />
vruch<strong>te</strong>n van plukken en moe<strong>te</strong>n we ons minder<br />
zorgen maken over de toek<strong>om</strong>st.<br />
OmDAT DE TRADITIONElE ENERGIEbRONNEN<br />
slINkEN!<br />
Fossiele <strong>energie</strong>soor<strong>te</strong>n (petroleum, gas, uranium,<br />
s<strong>te</strong>enkool,…) raken uitgeput. Omdat ze niet<br />
hernieuwbaar zijn, slinken hun voorraden in<br />
toenemende ma<strong>te</strong>. Zo s<strong>te</strong>eg het verbruik ervan<br />
op wereldschaal de voorbije 30 jaar met 75 %.<br />
En het blijft nog stijgen. Als we niet snel onze<br />
verbruikersgewoon<strong>te</strong>s veranderen, zal de vraag naar<br />
traditionele <strong>energie</strong>bronnen op zeer kor<strong>te</strong> <strong>te</strong>rmijn<br />
de productiecapaci<strong>te</strong>it overstijgen! Het resultaat<br />
hiervan zal zijn: een drastische vermindering van<br />
deze bronnen, kort daarop gevolgd door een<br />
absolu<strong>te</strong> schaars<strong>te</strong>.<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
OmDAT fOssIElE ENERGIE vERvUIlT!<br />
Door de productie en verbranding van fossiele<br />
brandstoffen (petroleum, s<strong>te</strong>enkool en gas) k<strong>om</strong>t<br />
er koolstofdioxide (cO ) in de atmosfeer <strong>te</strong>recht.<br />
2<br />
Waar de concentratie van dat gas gedurende<br />
10.000 jaar relatief stabiel is gebleven, is ze sinds<br />
de industriële revolutie met 30 % ges<strong>te</strong>gen. Die<br />
toegen<strong>om</strong>en uitsto<strong>te</strong>n zijn verantwoordelijk voor<br />
de opwarming van onze planeet en de gevolgen<br />
daarvan: klimaatveranderingen, het smel<strong>te</strong>n van<br />
de ijskappen, een stijging van het zeeniveau, meer<br />
tornado’s, orkanen en cyclonen, overstr<strong>om</strong>ingen,<br />
het uits<strong>te</strong>rven van dieren en plan<strong>te</strong>n die zich niet<br />
kunnen aanpassen aan die veranderingen enz.<br />
Kort<strong>om</strong>, rampzalige gevolgen die zich bovendien<br />
ook al in België la<strong>te</strong>n gevoelen.
OmDAT wE hET kyOTOpROTOcOl<br />
mOETEN NAlEvEN!<br />
Het Kyotoprotocol trad in voege in 2005 en werd<br />
bekrachtigd door 163 landen (situatie op 18 april<br />
2006), waaronder ook België. Het protocol legt deze<br />
landen op hun uitstoot van broeikasgassen (BKG)<br />
tussen 1990 en 2010 met gemiddeld 5 % <strong>te</strong>rug <strong>te</strong><br />
dringen. België heeft zich ertoe verbonden zijn BKG-<br />
uitsto<strong>te</strong>n <strong>te</strong>gen 2010 met 7,5 % <strong>te</strong> verminderen in<br />
vergelijking met 1990. Een uitdaging die ook geldt<br />
voor het Brussels Hoofds<strong>te</strong>delijk Gewest!<br />
OmDAT wE TE zEER AfhANkElIjk<br />
zIjN vAN DE pRODUcERENDE lAN-<br />
DEN!<br />
België voert nagenoeg al zijn <strong>energie</strong> in. Die<br />
<strong>energie</strong>afhankelijkheid vormt een po<strong>te</strong>ntiële<br />
bedreiging voor onze econ<strong>om</strong>ie want we hebben<br />
Energieverbuik<br />
ui<strong>te</strong>indelijk <strong>energie</strong>verbruik<br />
per sector in het brussels<br />
hoofds<strong>te</strong>delijk gewest - 2004<br />
huisvesting 41 %<br />
<strong>te</strong>rtiaire sector 31 %<br />
vervoer 25 %<br />
industrie 3 %<br />
(Energiebalans 2004, Leefmilieu Brussel - BIM)<br />
geen enkele daadwerkelijke controle over de prijzen<br />
en de bevoorrading van onze <strong>energie</strong>. Door minder<br />
<strong>energie</strong> <strong>te</strong> verbruiken, maar ook door hernieuwbare<br />
<strong>energie</strong>soor<strong>te</strong>n <strong>te</strong> ontwikkelen, kunnen we die<br />
afhankelijkheid bijgevolg inperken.<br />
OmDAT hET vOORAl DE GEzINNEN<br />
AANGAAT!<br />
In 2004 was het <strong>energie</strong>verbruik in het<br />
Brussels Hoofds<strong>te</strong>delijk Gewest verdeeld<br />
over de huisvestingssector (41%), de <strong>te</strong>rtiaire<br />
sector (administraties, scholen, ziekenhuizen,<br />
kantoorgebouwen enz.) (31%), het vervoer (25%)<br />
en de industrie (3%). Het is dus erg belangrijk<br />
het <strong>energie</strong>verbruik en de cO -uitsto<strong>te</strong>n in onze<br />
2<br />
woningen <strong>te</strong> verminderen. Vooral als men weet<br />
dat elk Brussels gezin gemiddeld 5,2 ton cO per 2<br />
jaar uitstoot (4 ton in de woning en 1,2 ton met de<br />
wagen).<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
ationeel <strong>energie</strong><br />
verbruiken zonder één<br />
euro uit <strong>te</strong> geven (… of<br />
toch bijna)<br />
Het vervoer bui<strong>te</strong>n beschouwing gela<strong>te</strong>n, geeft een Brussels gezin jaarlijks gemiddeld 1.400 euro uit<br />
aan <strong>energie</strong>.<br />
54 % van dat budget dient voor verwarming, 27 % voor verlichting en elektrische toes<strong>te</strong>llen, 12 % voor<br />
warmwa<strong>te</strong>rproductie en 6 % voor het bereiden van voedsel.<br />
Energiefactuur<br />
De verwarming is dus de eers<strong>te</strong> post waarin<br />
we kunnen snoeien in ons <strong>energie</strong>verbruik.<br />
Airconditioning is dan weer een erg dure <strong>te</strong>chniek<br />
die we best vermijden.<br />
Het is ook mogelijk elektrische huishoud-<br />
appara<strong>te</strong>n (wasmachine, vaatwasser, koelkast),<br />
maar ook hifike<strong>te</strong>ns of c<strong>om</strong>pu<strong>te</strong>rs efficiën<strong>te</strong>r <strong>te</strong><br />
gebruiken.<br />
gemiddelde <strong>energie</strong>factuur<br />
van een brussels gezin<br />
(zonder vervoer)<br />
verwarming 54 %<br />
extra verwarming 1 %<br />
warm wa<strong>te</strong>r 12 %<br />
koken 6 %<br />
verlichting en elektrische toes<strong>te</strong>llen 27 %<br />
(Energiebalans 2004, Leefmilieu Brussel - BIM)<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
De productie van warm wa<strong>te</strong>r kan s<strong>te</strong>rk worden<br />
verminderd zonder daarvoor <strong>te</strong> moe<strong>te</strong>n inboe<strong>te</strong>n<br />
aan hygiëne.<br />
Ook al zijn de kos<strong>te</strong>n voor voedselbereiding en<br />
verlichting minder hoog, toch is het vaak in die<br />
«kleine pos<strong>te</strong>n» dat we het gemakkelijkst <strong>energie</strong><br />
kunnen <strong>besparen</strong>!<br />
Op de volgende pagina’s vindt u tal van tips die u<br />
zullen helpen uw <strong>energie</strong>verbruik <strong>te</strong>rug <strong>te</strong> dringen<br />
zonder één euro uit <strong>te</strong> geven... of toch bijna.
de verwarming<br />
Een Brussels gezin bes<strong>te</strong>edt gemiddeld 54 % van<br />
zijn <strong>energie</strong>budget aan verwarming! Deze erg dure<br />
post is ook de voornaams<strong>te</strong> bron van CO2-uitstoot<br />
vanuit woningen. Minder of be<strong>te</strong>r verwarmen is<br />
dus een logische eers<strong>te</strong> stap naar een rationeel<br />
<strong>energie</strong>gebruik.<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN…<br />
1/ Verwarm tOt maximum 19 à 20° C<br />
19 tot 20° c is een gezonde en c<strong>om</strong>fortabele<br />
<strong>om</strong>gevings<strong>te</strong>mperatuur. De <strong>te</strong>mperatuur in uw<br />
woning of werkplaats met één graad verlagen, doet<br />
uw <strong>energie</strong>factuur met 6 tot 7 % dalen. Als u van 22<br />
naar 19° c gaat, is dat zelfs 20 %!<br />
2/ Verlaag de <strong>te</strong>mperatuur<br />
’s naChts en als u niet thuis bent<br />
’s nachts, wanneer u onder de dekens ligt,<br />
of wanneer u overdag afwezig bent, is een<br />
<strong>om</strong>gevings<strong>te</strong>mperatuur van 16° c ruim voldoende.<br />
Als u voor een lange periode van huis bent (bv.<br />
een lang weekend of een week vakantie) s<strong>te</strong>lt u de<br />
verwarming best in op maximaal 12° c.<br />
Aurélie (deelneems<strong>te</strong>r<br />
aan de Energie-uitdaging):<br />
“Ondanks het feit dat we nogal<br />
kouwelijk zijn, zijn we in november<br />
in de woonkamer van 20° C naar 19° C<br />
overgeschakeld. Na enkele dagen waren<br />
we het al gewoon... en we werden zeker<br />
niet vaker verkouden. In <strong>te</strong>gendeel,<br />
misschien zelfs minder!”<br />
DE ENERGIE-UITDAGING<br />
3/ s<strong>te</strong>l uw thermOstatisChe<br />
kranen gOed af<br />
uw thermostatische kranen la<strong>te</strong>n toe de <strong>te</strong>mperatuur<br />
in elke kamer afzonderlijk <strong>te</strong> regelen. S<strong>te</strong>l ze dus<br />
correct in! Zo vermijdt u dat u onnodig ruim<strong>te</strong>s<br />
verwarmt die gratis door de zon worden verwarmd,<br />
of kamers waar u niet vaak k<strong>om</strong>t.<br />
nummer op<br />
de thermostatische<br />
kraan<br />
<strong>te</strong>mperatuur<br />
in de kamer<br />
* 7°C<br />
1 12°C<br />
2 16°C slaapkamers<br />
3 20°C woonkamer<br />
4 24°C <strong>te</strong> vermijden!<br />
5 25°C <strong>te</strong> vermijden!<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
4/ OntluCht uw radiatOren<br />
Als het onders<strong>te</strong> deel van uw radiotor warm is <strong>te</strong>rwijl<br />
het bovens<strong>te</strong> deel koud blijft, moet de radiator<br />
worden ontlucht. Doe dit meerdere keren per jaar,<br />
zonder de verwarmingske<strong>te</strong>l uit <strong>te</strong> schakelen. Als uw<br />
woning uit meerdere verdiepingen bestaat, begin<br />
dan bij de radiatoren op de benedenverdieping en<br />
ga zo verder naar de hogere verdiepingen.<br />
5/ leg nOOit iets Op uw radiatOren<br />
Door uw radiator <strong>te</strong> bedekken of er een<br />
meubel of ze<strong>te</strong>l voor <strong>te</strong> plaatsen, verkleint u<br />
zijn verwarmingsoppervlak. Daardoor daalt zijn<br />
efficiëntie met 10 %!<br />
6/ sChakel uw Verwarmingske<strong>te</strong>l<br />
uit bij lange afwezigheid Of in de<br />
zOmer<br />
De waakvlam van een gasverwarmingske<strong>te</strong>l<br />
verbruikt 24u/24 <strong>energie</strong>, zonder nog maar <strong>te</strong><br />
spreken over de verliezen die het gevolg zijn van de<br />
werking van de ke<strong>te</strong>l! Daardoor gaat jaarlijks tot 250<br />
m³ aan gas verloren. Schakel uw verwarmingske<strong>te</strong>l<br />
volledig uit wanneer u langer dan een week van<br />
huis bent. Als uw warm wa<strong>te</strong>r geproduceerd wordt<br />
door een ander toes<strong>te</strong>l, schakel dat dan ook uit<br />
gedurende de hele periode dat u uw woning niet<br />
verwarmt. Voor een maximale veiligheid sluit je<br />
<strong>te</strong>vens best de gaskraan af.<br />
Kies tot slot voor een verwarmingske<strong>te</strong>l zonder<br />
waakvlam (met aut<strong>om</strong>atische onts<strong>te</strong>king) als u uw<br />
installatie vernieuwt.<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
7/ prOfi<strong>te</strong>er Van de zOn<br />
Profi<strong>te</strong>er bij mooi maar koud weer van glazen<br />
elemen<strong>te</strong>n aan de zonkant (vens<strong>te</strong>rs, schuiframen,<br />
koepels enz.) <strong>om</strong> de woning op een natuurlijke<br />
manier <strong>te</strong> verwarmen. Open de gordijnen of luiken<br />
van ’s morgens vroeg.<br />
8/ stOf de Verwarmingselemen<strong>te</strong>n<br />
gOed af<br />
Stof houdt warm<strong>te</strong> vast. Stof dan ook radiatoren<br />
en andere convectoren regelmatig af <strong>om</strong> hen een<br />
optimaal rendement <strong>te</strong> geven.<br />
De gezinnen die<br />
actief deelnamen aan<br />
de Energie-uitdaging zagen hun<br />
verwarmingsverbruik gemiddeld met<br />
10 % dalen. Maar er zijn er die tot 19 %<br />
besparingen realiseerden!<br />
DE ENERGIE-UITDAGING
thermische isolatie<br />
Verwarmen is één zaak, geen warm<strong>te</strong> verliezen is<br />
een ander paar mouwen. Uw woning isoleren is<br />
een absolu<strong>te</strong> voorwaarde voor een optimaal ren-<br />
dement van uw verwarmingsinstallatie. Voor een<br />
correctie isolatie van de woning moet u enkele in-<br />
ves<strong>te</strong>ringen doen (zie pagina 22). Maar zelfs met<br />
een paar eenvoudige tips en zonder ingrijpende<br />
renovatiewerken is het al mogelijk minder warm-<br />
<strong>te</strong>-<strong>energie</strong> <strong>te</strong> verspillen.<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN…<br />
9/ sluit de deuren<br />
Hou niet verwarmde ruim<strong>te</strong>s geslo<strong>te</strong>n, <strong>om</strong> de koude<br />
niet <strong>te</strong> verspreiden in de rest van de woning. Sluit<br />
eveneens de deuren tussen de woonruim<strong>te</strong>s en de<br />
gangen <strong>om</strong> warm<strong>te</strong>verlies <strong>te</strong> vermijden.<br />
10/ sluit ’s naChts gOrdijnen,<br />
blinden en luiken<br />
Op die manier vermindert u het warm<strong>te</strong>verlies via de<br />
ramen met 30 tot 50 %, vooral wanneer het bui<strong>te</strong>n<br />
koud is en u slechts enkele beglazing hebt. Hang<br />
geen gordijnen voor de radiatoren of laat ze er niet<br />
vlak boven hangen. Anders verwarmt u het raam in<br />
plaats van de kamer!<br />
EN vOOR ENkElE EURO’s…<br />
11/ Vermijd tOCht<br />
K<strong>om</strong>t er lucht door uw oude vens<strong>te</strong>rs of onder<br />
uw deuren? Bevestig dan isolerende ma<strong>te</strong>rialen:<br />
rubberen of synthetische dichtingen, «tochtbanden»,<br />
«tochtdieren» enz. die men in alle doe-het-zelfzaken<br />
vindt.<br />
12/ beVestig refleC<strong>te</strong>rende<br />
panelen<br />
Bevestig panelen van piepschuim (isolerend) en<br />
aluminium (reflec<strong>te</strong>rend) tussen uw muren en uw<br />
radiatoren. De warm<strong>te</strong> van de radiator wordt be<strong>te</strong>r<br />
benut <strong>om</strong> de ruim<strong>te</strong> <strong>te</strong> verwarmen en u beperkt het<br />
verlies via de muur met 70 %, vooral als het <strong>om</strong> een<br />
niet-geïsoleerde bui<strong>te</strong>nmuur gaat.<br />
13/ isOleer uw leidingen<br />
Plaats een schuimrubberen <strong>om</strong>hulsel rond leidingen<br />
in de niet-verwarmde delen van uw woning. uw<br />
besparing? 6 euro per jaar en per me<strong>te</strong>r geïsoleerde<br />
leiding!<br />
Niet alleen isoleren, maar ook ventileren!<br />
Zowel in de z<strong>om</strong>er als in de win<strong>te</strong>r is het erg<br />
belangrijk dat de lucht in uw woning regelmatig<br />
wordt ververst. Door <strong>te</strong> koken, <strong>te</strong> verwarmen en<br />
gewoon al <strong>te</strong> ademen, vervuilen we de lucht in<br />
huis en produceren we wa<strong>te</strong>rdamp.Een <strong>te</strong> vochtige<br />
ruim<strong>te</strong> bevordert de ontwikkeling van bac<strong>te</strong>riën<br />
en schimmels die luchtwegallergieën kunnen<br />
veroorzaken en uw huis aantas<strong>te</strong>n.Als uw huis niet<br />
is uitgerust met een ventilatiesys<strong>te</strong>em kunt u zelf<br />
voor een minimale ventilatie zorgen. Zet elke dag<br />
in elke kamer het raam lang genoeg wijd open<br />
<strong>om</strong> de lucht <strong>te</strong> verversen (zelfs in de win<strong>te</strong>r, maar<br />
schakel dan wel zolang de verwarming uit!).<br />
Max (deelnemer aan de Energie-uitdaging): “Onderaan mijn bui<strong>te</strong>ndeur<br />
bevestigde ik aan elke kant een dubbele tochtband, die de beweging van de deur<br />
volgt. Dit werkt erg goed, ook al is er wat wrijving. Er stro<strong>om</strong>t geen lucht meer onder.”<br />
DE ENERGIE-UITDAGING<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
ventilatie en<br />
airconditioning<br />
Onze gewoon<strong>te</strong>n veranderen, maar dat be<strong>te</strong>kent<br />
helaas niet altijd een vooruitgang. S<strong>te</strong>eds meer<br />
gezinnen kopen een airconditioningsys<strong>te</strong>em <strong>om</strong><br />
de hit<strong>te</strong> tijdens de z<strong>om</strong>ermaanden <strong>te</strong> vermijden.<br />
Een wel erg dure <strong>te</strong>chniek voor een erg beperk<strong>te</strong><br />
winst aan c<strong>om</strong>fort…<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN...<br />
14/ Vermijd airCOnditiOning<br />
Een airconditioninginstallatie verbruikt tweemaal<br />
meer elektrici<strong>te</strong>it dan een wasmachine die drie<br />
keer per week wordt gebruikt. uw jaarlijkse<br />
elektrici<strong>te</strong>itsfactuur stijgt er tot 25 % door!<br />
Voor een goede werking moe<strong>te</strong>n trouwens alle<br />
vens<strong>te</strong>rs geslo<strong>te</strong>n blijven. En als men weet dat onze<br />
woningen erg <strong>te</strong> lijden hebben onder het gebrek<br />
aan ventilatie, is dit dus verre van ideaal.<br />
Haal dus be<strong>te</strong>r geen airconditioning in huis.<br />
15/ besCherm u <strong>te</strong>gen de zOn en<br />
zOrg VOOr frisse bui<strong>te</strong>nluCht<br />
Sluit overdag de luiken aan de zonkant. Open de<br />
vens<strong>te</strong>rs ’s morgens en ’s nachts, wanneer de<br />
<strong>te</strong>mperatuur bui<strong>te</strong>n lager is dan binnen.<br />
16/ kies VOOr een gOede<br />
natuurlijke Ventilatie<br />
De warm<strong>te</strong> van overdag kan ’s nachts worden<br />
verdreven door een zacht briesje. Als de woning<br />
ramen heeft in twee verschillende gevels, kunnen<br />
ze, geopend, voor een verfrissende luchtstr<strong>om</strong>ing<br />
zorgen…<br />
Is dat niet het geval, dan kan u proberen <strong>te</strong> profi<strong>te</strong>ren<br />
van een verticale luchtafvoer (schoors<strong>te</strong>eneffect),<br />
door de ramen gedeel<strong>te</strong>lijk <strong>te</strong> openen in de kamers<br />
die afgekoeld moe<strong>te</strong>n worden en in het bovens<strong>te</strong><br />
deel van het gebouw (dakvens<strong>te</strong>r bijvoorbeeld).<br />
0 <strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
EN vOOR ENkElE EURO’s...<br />
17/ kies VOOr een VentilatOr<br />
Als het echt veel <strong>te</strong> warm is, koopt u best een<br />
ventilator in plaats van een airconditioningsys<strong>te</strong>em.<br />
Een ventilator koelt de lucht niet af maar maakt<br />
wel de hit<strong>te</strong> draaglijker. Bovendien verbruikt hij<br />
minder dan een airco. Een plafondventilator is<br />
doeltreffender <strong>om</strong>dat hij zorgt voor een trage en<br />
regelmatige ventilatie.<br />
18/ laat het aan de plan<strong>te</strong>n OVer<br />
Plaats plan<strong>te</strong>n <strong>te</strong>gen de gevels en op het dak.<br />
Tuin- of klimplan<strong>te</strong>n regelen de <strong>te</strong>mperatuur en de<br />
vochtigheid op een natuurlijke manier, en dat zowel<br />
in de z<strong>om</strong>er als in de win<strong>te</strong>r.
elektrische<br />
toes<strong>te</strong>llen<br />
Elektrische huishoudtoes<strong>te</strong>llen verbruiken bij-<br />
zonder veel <strong>energie</strong>. Ze zijn verantwoordelijk<br />
voor bijna 24 % van de <strong>energie</strong>factuur van gezin-<br />
nen. Koelkast, kookplaat en wasmachine zijn<br />
misschien onmisbaar maar door ze op de juis<strong>te</strong><br />
manier <strong>te</strong> gebruiken, kunnen we meestal nog heel<br />
wat <strong>besparen</strong>.<br />
fORNUIs EN OvENs<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN...<br />
19/ dek de kOOkpOt<strong>te</strong>n af<br />
Zet een deksel op uw kookpot<strong>te</strong>n als u aan het<br />
koken bent. Het e<strong>te</strong>n wordt sneller warm of gaar,<br />
u voork<strong>om</strong>t overmatig warm<strong>te</strong>verlies en bespaart<br />
50% <strong>energie</strong> per maaltijd die u bereidt.<br />
20/ gebruik kOOkpOt<strong>te</strong>n met de<br />
juis<strong>te</strong> afmeting<br />
Kies pannen of kookpot<strong>te</strong>n met een diame<strong>te</strong>r<br />
die overeenk<strong>om</strong>t met die van de kookplaat of<br />
gaspit. Als de pannen of pot<strong>te</strong>n <strong>te</strong> groot zijn, is de<br />
opwarmtijd overdreven lang. Zijn ze <strong>te</strong> klein, dan<br />
is dat niet alleen gevaarlijk, er gaat ook heel wat<br />
warm<strong>te</strong> verloren.<br />
21/ gebruik niet <strong>te</strong> Veel wa<strong>te</strong>r<br />
Het is niet nodig een gro<strong>te</strong> kookpot tot aan de rand<br />
<strong>te</strong> vullen <strong>om</strong> 200 gram spaghetti <strong>te</strong> koken! Kook<br />
uw voedingswaren in een aangepas<strong>te</strong> hoeveelheid<br />
wa<strong>te</strong>r. u bespaart tijd én <strong>energie</strong>.<br />
22/ haal VOedingsmiddelen<br />
VrOeger uit de diepVriezer<br />
Haal uw produc<strong>te</strong>n enkele uren voor hun bereiding<br />
al uit de diepvriezer. Zo kunnen ze op een natuurlijke<br />
manier ontdooien en hebben ze minder <strong>energie</strong><br />
nodig <strong>om</strong> warm <strong>te</strong> worden.<br />
23/ prOfi<strong>te</strong>er Van thermisChe<br />
inertie<br />
Hebt u een elektrisch fornuis? Schakel de kookplaat<br />
dan uit enkele minu<strong>te</strong>n voor het einde van de kooktijd.<br />
Dankzij thermische inertie (de kookplaat blijft nog<br />
enkele minu<strong>te</strong>n warm) kunnen voedingsmiddelen<br />
nog even verder sudderen zonder dat hiervoor<br />
<strong>energie</strong> nodig is.<br />
24/ Open niet VOOrtdurend de<br />
OVen<br />
Om na <strong>te</strong> gaan of uw gerech<strong>te</strong>n bijna klaar zijn of<br />
<strong>om</strong> ze verder <strong>te</strong> bewerken: haal ze snel uit de oven<br />
en sluit <strong>te</strong>lkens weer de ovendeur. Als u de deur<br />
heel de tijd open laat staan, verliest u veel warm<strong>te</strong>.<br />
25/ geef de VOOrkeur aan de<br />
miCrOgOlfOVen<br />
Veel voedingsmiddelen (zoals aardappelen) kunnen<br />
gekookt of opgewarmd worden in de microgolfoven.<br />
Deze verbruikt tot 75 keer minder <strong>energie</strong> dan<br />
een traditionele oven. Voor het ontdooien van uw<br />
voedingsmiddelen past u best tip 22 toe.<br />
26/ gebruik uw hOgedrukpan<br />
Gebruik uw hogedrukpan zo vaak mogelijk. u kunt<br />
er tal van gerech<strong>te</strong>n mee bereiden en wint er 40 tot<br />
70 % tijd en <strong>energie</strong> mee.<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
kOElkAsT EN DIEpvRIEzER<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN...<br />
27/ Vermijd warm<strong>te</strong>brOnnen<br />
Koude produceren vraagt enorm veel <strong>energie</strong>.<br />
Koelkast en diepvriezer ver<strong>te</strong>genwoordigen meer<br />
dan 25 % van uw totale elektrici<strong>te</strong>itsverbruik. Plaats<br />
ze dus niet in een warme ruim<strong>te</strong> of in de buurt van<br />
een warm<strong>te</strong>bron (radiator, fornuis, raam aan de<br />
zonkant).<br />
28/ laat VOedingsmiddelen<br />
afkOelen<br />
laat bereidingen eerst afkoelen voor u ze in de<br />
koelkast of diepvriezer plaatst. Toes<strong>te</strong>llen verbruiken<br />
immers veel meer als ze warme voedingsmiddelen<br />
moe<strong>te</strong>n afkoelen of invriezen.<br />
29/ OntdOOi regelmatig<br />
Ontdooi uw diepvriezer regelmatig: twee millime<strong>te</strong>r<br />
ijs verhoogt het verbruik met maar liefst 10 %!<br />
30/ gebruik de ruim<strong>te</strong>s Op een<br />
juis<strong>te</strong> manier<br />
Overlaad uw koelkast niet. Hierdoor verhoogt het<br />
<strong>energie</strong>verbruik en vermindert de bewaartijd van<br />
de voedingsmiddelen (de koude lucht circuleert<br />
minder goed). De diepvriezer daaren<strong>te</strong>gen moet<br />
altijd voldoende gevuld zijn; vul eventueel de<br />
leeg<strong>te</strong>s op met piepschuim.<br />
31/ sluit de deuren snel<br />
Open de deuren van de toes<strong>te</strong>llen slechts heel<br />
even, zodat de koude niet kan ontsnappen.<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
32/ stOf af<br />
Stof de ach<strong>te</strong>rkant van de koelkast en diepvriezer<br />
regelmatig af. Zo verbruiken ze minder.<br />
33/ COntrOleer de<br />
<strong>te</strong>mperatuurins<strong>te</strong>llingen<br />
Handhaaf de <strong>te</strong>mperatuur van uw koelkast tussen<br />
4 en 6° c en die van uw diepvriezer op –18° c.<br />
lagere <strong>te</strong>mperaturen zijn onnodig en duur. Volg<br />
de <strong>te</strong>mperatuur van uw koelkast zo nodig met een<br />
aangepas<strong>te</strong> therm<strong>om</strong>e<strong>te</strong>r.<br />
EN vOOR ENkElE EURO’s…<br />
34/ VerVang de diChtingen<br />
Vervang indien nodig de dichtingen van de koelkast<br />
of diepvriezer. Een vel papier zou probleemloos<br />
tussen de deur moe<strong>te</strong>n blijven zit<strong>te</strong>n. Als u<br />
weerstand voelt wanneer u het verwijdert, is dat het<br />
<strong>te</strong>ken dat de deur goed sluit. Als dat niet het geval<br />
is, vervangt u best de dichting <strong>om</strong> zo een besparing<br />
van 10 % <strong>te</strong> verwezenlijken!
vAATwAssER<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN...<br />
35/ Vul hem VOlledig<br />
Een vaatwasser verbruikt veel wa<strong>te</strong>r (tussen 12<br />
en 20 li<strong>te</strong>r per wasbeurt) en elektrici<strong>te</strong>it. Als u de<br />
machine 4 keer per week gebruikt, kost ze u bijna<br />
€ 50! Schakel uw vaatwasser dus enkel in als hij<br />
vol is.<br />
36/ kies zuinige prOgramma’s<br />
Afwasbeur<strong>te</strong>n die lang duren of een hoge<br />
<strong>te</strong>mperatuur gebruiken, hebben vaak weinig zin. Als<br />
uw machine over die mogelijkheid beschikt, gebruikt<br />
u best “EcO”-programma’s of programma’s met<br />
een lage <strong>te</strong>mperatuur.<br />
37/ maak de fil<strong>te</strong>r regelmatig<br />
sChOOn<br />
Een regelmatig gereinigde fil<strong>te</strong>r verlengt de<br />
levensduur van de vaatwasser en beperkt zijn<br />
<strong>energie</strong>verbruik.<br />
wAsmAchINE<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN...<br />
38/ sOr<strong>te</strong>er het wasgOed Op de<br />
juis<strong>te</strong> manier<br />
Op die manier kunt u altijd wassen op de laagst<br />
mogelijke <strong>te</strong>mperatuur.<br />
39/ was Op een lage <strong>te</strong>mperatuur<br />
Gezien het vermogen van de nieuws<strong>te</strong> machines<br />
en de meer frequen<strong>te</strong> wasbeur<strong>te</strong>n, heeft het<br />
bijna geen zin meer op een hoge <strong>te</strong>mperatuur <strong>te</strong><br />
wassen. Programma’s van 60° c en 40° c volstaan<br />
ruimschoots. Voor moderne kleding is 30° c vaak<br />
al genoeg! Op 40° c bespaart u 70 % <strong>energie</strong> in<br />
vergelijking met een wasbeurt op 90° c.<br />
40/ Vermijd VOOrwasjes<br />
Vul uw machine goed en vermijd voorwasjes. Ze<br />
duren lang en zijn vaak overbodig, vooral met de<br />
huidige wasproduc<strong>te</strong>n. uw winst? 15 % aan wa<strong>te</strong>r<br />
en elektrici<strong>te</strong>it.<br />
41/ gebruik het “eCO”-prOgramma<br />
Slechts licht vervuilde kleding? Gebruik het “EcO”programma<br />
dat een lagere <strong>te</strong>mperatuur gebruikt en<br />
de wasduur verkort. u verwezenlijkt een besparing<br />
van 30 tot 40 % in vergelijking met een gewone<br />
wascyclus.<br />
42/ maak de fil<strong>te</strong>r regelmatig<br />
sChOOn<br />
Een regelmatig gereinigde fil<strong>te</strong>r verlengt de<br />
levensduur van de wasmachine en beperkt zijn<br />
<strong>energie</strong>verbruik.<br />
Céline en Bernard<br />
(deelnemers aan de Energieuitdaging):<br />
«In plaats van onze<br />
jaarlijkse extra factuur van ongeveer<br />
350 euro, kregen we deze keer 150 euro<br />
<strong>te</strong>rugbetaald. We hebben dus zo’n 500<br />
euro gewonnen.»<br />
DE ENERGIE-UITDAGING<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
DROOGkAsT<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN...<br />
43/ gebruik ze zO weinig mOgelijk<br />
Een droogkast verbruikt enorm veel <strong>energie</strong>,<br />
namelijk 2 tot 3 keer meer dan uw wasmachine!<br />
Droog uw wasgoed zo vaak mogelijk bui<strong>te</strong>n of<br />
in een geventileerde ruim<strong>te</strong>. leg het niet op de<br />
radiatoren. Door hem <strong>te</strong> bedekken, kan de radiator<br />
geen warm<strong>te</strong> verspreiden en loopt u het risico<br />
dat er in de kamer condensatie ontstaat door de<br />
verdamping van het vocht in het wasgoed.<br />
44/ zwier aan 1.200 tOeren<br />
Als u absoluut een droogkast moet gebruiken,<br />
kies dan voor een maximaal zwiervermogen van<br />
1.200 toeren/minuut, wat doeltreffend genoeg is en<br />
minder <strong>energie</strong> verbruikt.<br />
klEIN ElEkTRO<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN...<br />
45/ Vermijd de waakstand en<br />
sChakel uw tOes<strong>te</strong>llen VOlledig<br />
uit<br />
Televisie, dvd-speler, decoder, hifike<strong>te</strong>n,... Al deze<br />
toes<strong>te</strong>llen die in waakstand (of stand-by) blijven<br />
aangeslo<strong>te</strong>n, verbruiken elektrici<strong>te</strong>it wanneer ze niet<br />
worden gebruikt. Schakel ze “volledig” uit, dus met<br />
behulp van de “on/off”-knop op het toes<strong>te</strong>l zelf.<br />
Als u uw c<strong>om</strong>pu<strong>te</strong>r uitschakelt, schakel dan ook het<br />
scherm en alle randapparatuur uit.<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
46/ haal laders uit het<br />
stOpCOntaCt<br />
Het is eveneens volk<strong>om</strong>en zinloos en duur laders<br />
van bat<strong>te</strong>rijen, gsm’s, tandenbors<strong>te</strong>ls, fototoes<strong>te</strong>llen<br />
enz. continu in het stopcontact <strong>te</strong> la<strong>te</strong>n zit<strong>te</strong>n. Haal<br />
ze uit het stopcontact wanneer u ze niet gebruikt.<br />
EN vOOR ENkElE EURO’s...<br />
47/ kOOp een s<strong>te</strong>kkerblOk met<br />
sChakelaar<br />
Wanneer er verschillende toes<strong>te</strong>llen zijn aangeslo<strong>te</strong>n<br />
rond eenzelfde centrale eenheid, zoals dat het geval<br />
is voor informaticatoes<strong>te</strong>llen, de h<strong>om</strong>ecinema of de<br />
hifike<strong>te</strong>n, is het verstandig alle toes<strong>te</strong>llen aan <strong>te</strong><br />
slui<strong>te</strong>n op een s<strong>te</strong>kkerblok met schakelaar. Zo kunt<br />
u met één druk op de knop alle toes<strong>te</strong>llen volledig<br />
uitschakelen.<br />
48/ gebruik herlaadbare<br />
bat<strong>te</strong>rijen<br />
Voor toes<strong>te</strong>llen die op bat<strong>te</strong>rijen werken, gebruikt<br />
u best herlaadbare bat<strong>te</strong>rijen. Ze zijn veel zuiniger<br />
en milieuvriendelijker dan hun wegwerpbare<br />
soortgeno<strong>te</strong>n.<br />
49/ geef de VOOrkeur aan een lCdsCherm<br />
Als u het scherm van uw c<strong>om</strong>pu<strong>te</strong>r moet vervangen,<br />
koop dan een plat scherm met vloeibare kristallen<br />
(lcd). u doet een <strong>energie</strong>besparing van meer dan<br />
60 % in vergelijking met een klassieke beeldbuis.<br />
Maar denk eraan: hoe gro<strong>te</strong>r het scherm, hoe meer<br />
<strong>energie</strong> het verbruikt.
de verlichting<br />
Het elektrici<strong>te</strong>itsverbruik van de Brusselse gezin-<br />
nen blijft maar toenemen. Natuurlijk is een goede<br />
verlichting onontbeerlijk <strong>om</strong> uw ogen <strong>te</strong> bescher-<br />
men, vooral als u leest of werkt. Maar er is ook<br />
heel wat verspilling die gemakkelijk kan worden<br />
vermeden …<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN...<br />
50/ prOfi<strong>te</strong>er Van het zOnliCht<br />
Zonlicht is het bes<strong>te</strong> licht voor het menselijke oog.<br />
Open gordijnen en luiken zodra u opstaat en richt<br />
de ruim<strong>te</strong> zo in dat u <strong>te</strong>n volle kunt genie<strong>te</strong>n van dit<br />
natuurlijk licht.<br />
51/ ga VOOr liCh<strong>te</strong> tin<strong>te</strong>n<br />
Als u de kamer opnieuw schildert of behangt, kies<br />
dan voor lich<strong>te</strong> kleuren. In een donker in<strong>te</strong>rieur<br />
moet de lichts<strong>te</strong>rk<strong>te</strong> twee tot drie keer hoger zijn.<br />
Hetzelfde geldt trouwens voor lampenkappen in<br />
een donkere kleur.<br />
52/ dOOf lampen die u niet nOdig<br />
hebt<br />
Doof het licht in kamers die u niet gebruikt of verlaat,<br />
vooral wanneer de verlichting er uit klassieke<br />
gloeilampen bestaat (doof tl-lich<strong>te</strong>n als u langer dan<br />
20 minu<strong>te</strong>n afwezig bent). Het heeft geen enkele<br />
zin die lampen onnodig <strong>te</strong> la<strong>te</strong>n branden. leer ook<br />
uw kinderen die gewoon<strong>te</strong> aan. Hoe vroeger dit<br />
gebeurt, hoe be<strong>te</strong>r de gewoon<strong>te</strong> ingeburgerd zal<br />
zijn.<br />
53/ reinig uw lampen<br />
Stof uw lampen en lampenkappen regelmatig<br />
af <strong>om</strong> hun lichtrendement <strong>te</strong> verhogen. Was ook<br />
regelmatig uw lichtdoorla<strong>te</strong>nde gordijnen.<br />
54/ VerliCht dOelgeriCht<br />
Het heeft geen zin de hele kamer in licht <strong>te</strong> la<strong>te</strong>n<br />
baden <strong>om</strong> in een hoekje <strong>te</strong> zit<strong>te</strong>n lezen of aan uw<br />
bureau <strong>te</strong> werken. Kies voor lokale verlichting die<br />
minder verbruikt.<br />
lees de verpakkingen !<br />
Op de verpakking van alle lampen (klassiek, halogeen, spaar-<br />
of neonlampen) wordt de <strong>energie</strong>klasse aangeduid, van A<br />
tot G. Spaarlampen situeren zich in de A- of B-klasse. Voor<br />
klassieke gloeilampen is dat eerder E of F.<br />
Meer dan de helft van<br />
de gezinnen die deelnamen<br />
aan de Energie-uitdaging hebben hun<br />
elektrici<strong>te</strong>itsverbruik<br />
14% zien dalen!<br />
met gemiddeld<br />
DE ENERGIE-UITDAGING<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
EN vOOR ENkElE EURO’s...<br />
De traditionele gloeilampen, die nog s<strong>te</strong>eds het<br />
meest worden gebruikt, hebben een erg laag<br />
rendement: 95 % van de verbruik<strong>te</strong> <strong>energie</strong> wordt<br />
<strong>om</strong>gezet in warm<strong>te</strong>, en slechts 5 % in licht. Ook<br />
halogeenlampen slorpen veel <strong>energie</strong> op en<br />
kunnen u 50 tot 80 euro per jaar kos<strong>te</strong>n (voor een<br />
halogeenlamp van 300 Watt op een voet). Op<strong>te</strong>er<br />
dus voor al<strong>te</strong>rnatieven.<br />
55/ gebruik lampen met een laag<br />
Verbruik<br />
Een spaarlamp (laag verbruik) zorgt voor een<br />
lichts<strong>te</strong>rk<strong>te</strong> die mins<strong>te</strong>ns 4 keer hoger is dan die<br />
van een klassieke lamp. Energiebesparing: 75<br />
tot 80 %. Bovendien wordt ze niet zo warm en is<br />
haar levensduur tot 15 keer hoger. De duurdere<br />
aankoopprijs is dus snel <strong>te</strong>rugverdiend. De recen<strong>te</strong><br />
spaarlampmodellen geven een veel warmere<br />
en meer aangename verlichting dan de eers<strong>te</strong><br />
modellen die op de markt werden gebracht. u kunt<br />
ze dus overal installeren.<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
56/ en waarOm eens geen<br />
neOnlampen?<br />
neonlampen leveren ongeveer dezelfde prestaties<br />
als spaarlampen. Ze zijn flink geëvolueerd: ze<br />
bestaan nu in verschillende afmetingen en kleuren,<br />
en hun licht is warmer geworden. u kunt ze<br />
gebruiken als bijk<strong>om</strong>ende verlichting, bijvoorbeeld<br />
in uw keuken, uw garage, uw bergruim<strong>te</strong>, uw<br />
kelders enz.<br />
!<br />
OpGEpAsT:<br />
GEvAARlIjk AfvAl!<br />
Klassieke lampen en halogeenlampen<br />
mogen gewoon in de wit<strong>te</strong><br />
zak, maar spaar- en neonlampen<br />
bevat<strong>te</strong>n kwik. Het is dus gevaarlijk<br />
afval dat thuishoort in de inzamelronde<br />
voor chemisch huishoudafval<br />
(Groene Plekjes, Mobiele Groene<br />
Plekjes of gemeen<strong>te</strong>lijk of gewes<strong>te</strong>lijk<br />
containerpark), zodat het kan<br />
worden gerecycleerd.<br />
Zie www.netbrussel.be (Rubriek<br />
“chemisch huishoudelijk afval”)
warm wa<strong>te</strong>r<br />
Elke inwoner van Brussel verbruikt gemiddeld 30 tot 60 li<strong>te</strong>r warm wa<strong>te</strong>r per dag. Dat is me<strong>te</strong>en goed<br />
voor 12 % van de <strong>energie</strong>factuur van een huishouden. Hygiëne is goed. Maar gekoppeld aan enkele<br />
spaarzame gewoon<strong>te</strong>s is het nog veel be<strong>te</strong>r!<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN...<br />
57/ neem een snelle dOuChe<br />
neem liever een snelle douche dan een bad. u<br />
gebruikt slechts 40 li<strong>te</strong>r wa<strong>te</strong>r voor een douche<br />
<strong>te</strong>genover <strong>100</strong> tot 130 li<strong>te</strong>r voor een bad! Kleine<br />
kinderen kunnen met twee in bad. uw besparing:<br />
50 %!<br />
58/ draai tijdig de kranen tOe<br />
Sluit de kraan wanneer u zich inzeept. Het wa<strong>te</strong>r<br />
blijft anders onnodig lopen.<br />
59/ beperk de <strong>te</strong>mperatuur<br />
Beperk de <strong>te</strong>mperatuur tot 50° c voor een<br />
doorloopsys<strong>te</strong>em en 60° c voor een boiler. Die<br />
<strong>te</strong>mperatuur is hoog genoeg, u verbruikt minder<br />
<strong>energie</strong> en voork<strong>om</strong>t kalkaanslag in uw toes<strong>te</strong>l.<br />
60/ maak Optimaal gebruik Van uw<br />
gOOts<strong>te</strong>en<br />
laat het warme wa<strong>te</strong>r niet voortdurend lopen<br />
wanneer u de afwas doet. Vul de goots<strong>te</strong>en en<br />
gebruik hetzelfde zeepsop. Spoel met koud wa<strong>te</strong>r.<br />
61/ spOel snel na gebruik<br />
Giet me<strong>te</strong>en na gebruik een beetje wa<strong>te</strong>r in nog<br />
warme kookpot<strong>te</strong>n. Op die manier doet u al een<br />
voorwasje. Spoel ook licht bevuild keukengerei<br />
even af na gebruik (vergiet, mengk<strong>om</strong>men enz.)<br />
in plaats van ze me<strong>te</strong>en toe <strong>te</strong> vertrouwen aan de<br />
vaatwasser.<br />
62/ sChakel de installatie uit<br />
tijdens lange afwezigheden<br />
Doof de waakvlam van de boiler wanneer u voor<br />
langere tijd afwezig bent. u bespaart <strong>energie</strong> en<br />
bovendien is het veiliger.<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
EN vOOR ENkElE EURO’s...<br />
63/ Vergeet niet <strong>te</strong> Ontkalken<br />
laat uw elektrisch opslagvat (boiler) regelmatig<br />
ontkalken. Kalk die zich vasthecht op de weerstand<br />
vermindert de efficiëntie van het toes<strong>te</strong>l. U hebt dan<br />
meer <strong>energie</strong> nodig <strong>om</strong> uw wa<strong>te</strong>r op <strong>te</strong> warmen.<br />
64/ isOleer leidingen<br />
Als u over een opslagvat of boiler beschikt, isoleert<br />
u best de warmwa<strong>te</strong>rleidingen.<br />
65/ installeer een<br />
spaardOuChekOp<br />
Een spaardouchekop met debietbegrenzer is wat<br />
duurder bij aankoop, maar maakt het wel mogelijk<br />
aanzienlijke besparingen op warm wa<strong>te</strong>r - en dus<br />
ook op <strong>energie</strong> - <strong>te</strong> verwezenlijken.<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
66/ installeer een<br />
prOgrammeringsklOk<br />
Als uw verwarmingske<strong>te</strong>l zowel warm wa<strong>te</strong>r voor<br />
de radiatoren als voor de sanitaire voorzieningen<br />
(badkamer, keuken) produceert, kunt u de productie<br />
van warm wa<strong>te</strong>r gemakkelijk afs<strong>te</strong>mmen op de<br />
vraag door een programmeringsklok <strong>te</strong> installeren.<br />
67/ kies VOOr gas<br />
Doorloopsys<strong>te</strong>men op aardgas hebben doorgaans<br />
een be<strong>te</strong>r rendement dan opslagsys<strong>te</strong>men. Als ze<br />
bovendien werden uitgerust met een sys<strong>te</strong>em voor<br />
aut<strong>om</strong>atische onts<strong>te</strong>king <strong>besparen</strong> ze op de <strong>energie</strong><br />
die anders naar de waakvlam gaat (€ 40/jaar).<br />
Door onze tips gedurende de 6 maanden van de Energie-uitdaging toe<br />
<strong>te</strong> passen, konden Véronique en Paul hun elektrici<strong>te</strong>itsverbruik met 8 % en hun<br />
gasverbruik met 17 % <strong>te</strong>rugschroeven! Dit k<strong>om</strong>t overeen met een jaarlijkse besparing van<br />
400 euro en met 1.300 kg minder CO2 in de atmosfeer.<br />
DE ENERGIE-UITDAGING
het vervoer<br />
Aan hun vervoer kennen de Brusselaars een ener-<br />
giebudget toe dat bijna even groot is als dat voor<br />
hun huisvesting! Dergelijke hoge s<strong>om</strong> is vooral toe<br />
<strong>te</strong> schrijven aan het autogebruik: bijna 1 op 2 in-<br />
woners verplaatst zich regelmatig met de wagen<br />
en bijna 2 op 3 rijdt ermee naar het werk. De ge-<br />
volgen ervan kennen we: druk verkeer, opstoppin-<br />
gen, luchtvervuiling, stress, ongevallen,... En een<br />
mobili<strong>te</strong>it die s<strong>te</strong>eds krapper wordt: in de stad<br />
rijdt men gemiddeld 30 km/u!<br />
De oplossing: de auto minder of op een be<strong>te</strong>re ma-<br />
nier gebruiken.<br />
zONDER ééN ENkElE EURO UIT TE GEvEN...<br />
68/ laat de autO in de garage<br />
staan VOOr kOr<strong>te</strong> afstanden<br />
In Brussel bedraagt bijna de helft van de<br />
verplaatsingen minder dan 3 km. Maar dat zijn wel<br />
de meest vervuilende ritjes! Een brood of de krant<br />
gaan halen? De kinderen naar het buurtschooltje<br />
brengen? Gebruik de fiets of ga <strong>te</strong> voet voor kor<strong>te</strong><br />
afstanden. u doet een besparing van <strong>100</strong> % en het<br />
is bovendien goed voor de gezondheid!<br />
69/ maak meer gebruik Van het<br />
Openbaar VerVOer<br />
Voor langere trajec<strong>te</strong>n is het openbaar vervoer<br />
erg handig, vooral in de stad. Het brengt u overal<br />
naartoe en is goedkoper, sneller en veiliger dan de<br />
auto.<br />
70/ kies VOOr al<strong>te</strong>rnatieVen<br />
carpooling maakt het mogelijk samen met collega’s<br />
die in de buurt wonen naar het werk <strong>te</strong> rijden.<br />
Ook “carsharing” (autoverhuur ‘à la car<strong>te</strong>’) is een<br />
praktische en minder dure oplossing. In Brussel zijn<br />
er meer dan tien cambiostations... En wat dacht u<br />
van een taxi?<br />
71/ gebruik een sOepele rijstijl<br />
Een soepele rijstijl of “eco-drive” maakt een<br />
brandstofbesparing van 20 tot 40 % mogelijk.<br />
• start zachtjes,<br />
• schakel snel over naar een hogere versnelling,<br />
• vermijd plots optrekken en bruusk remmen,<br />
• gebruik liever de motorrem dan het rempedaal,<br />
• schakel de motor uit als u langer dan één minuut<br />
stilstaat.<br />
Laure en Vincent<br />
(deelnemers aan de Energieuitdaging):<br />
“We hebben de trein<br />
herontdekt, met zijn tariefsys<strong>te</strong>men (key<br />
card, rail pass), kleine en gro<strong>te</strong> stations,<br />
c<strong>om</strong>fort en gemak voor bepaalde<br />
verplaatsingen. Er wonen 3 bevriende<br />
gezinnen in een straal van 1 km en<br />
we lenen een auto wanneer we hem<br />
absoluut nodig hebben. Ook hebben we<br />
spontaan een ander carpoolingvoors<strong>te</strong>l<br />
ontvangen. Als je erover spreekt, krijg<br />
je aut<strong>om</strong>atisch wel eens voors<strong>te</strong>llen.<br />
Besluit: we zijn niet meer van plan<br />
opnieuw een auto <strong>te</strong> kopen”!<br />
DE ENERGIE-UITDAGING<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
mAAk GEbRUIk vAN DE pREmIEs!<br />
Iedere inwoner van het Brussels Hoofds<strong>te</strong>delijk<br />
Gewest die zijn nummerplaat inlevert of<br />
zijn auto laat vernietigen, kan onder bepaalde<br />
voorwaarden genie<strong>te</strong>n van een abonnement<br />
op het openbaar vervoer in Brussel, een<br />
cambioabonnement en/of een premie voor<br />
de aankoop van een fiets.<br />
Meer informatie op 070 / 21 00 25 of<br />
www.brusselair-premie.be!<br />
72/ Verwarm de mOtOr niet VOOr<br />
Door de evolutie van de aut<strong>om</strong>obiel<strong>te</strong>chnologie is<br />
het niet meer nodig de motor voor <strong>te</strong> verwarmen.<br />
Start zonder gas <strong>te</strong> geven en voeg u onmiddellijk<br />
in het verkeer, zonder de motor <strong>te</strong> bruuskeren. Dat<br />
is de bes<strong>te</strong> én zuinigs<strong>te</strong> manier <strong>om</strong> de motor op <strong>te</strong><br />
warmen.<br />
!<br />
73/ wees spaarzaam met de<br />
airCOnditiOning<br />
Als de airconditioning onafgebroken en op vol<br />
vermogen werkt, kan uw brandstofverbruik met wel<br />
30 % stijgen! Als u over deze optie beschikt, maakt<br />
u er dus maar be<strong>te</strong>r geen nut<strong>te</strong>loos gebruik van.<br />
• Gebruik op een doordach<strong>te</strong> wijze de gekoelde<br />
lucht, namelijk wanneer het echt nodig is en<br />
nadat u eerst de mees<strong>te</strong> hit<strong>te</strong> hebt we<strong>te</strong>n<br />
<strong>te</strong> verdrijven door <strong>te</strong> ventileren, en zonder<br />
een thermische schok <strong>te</strong> veroorzaken bij het<br />
uitstappen.<br />
• Vermijd een <strong>te</strong> lage <strong>te</strong>mperatuur. De ideale<br />
<strong>te</strong>mperatuur voor de gezondheid? Maximum 5°c<br />
lager dan de bui<strong>te</strong>n<strong>te</strong>mperatuur.<br />
• laat het sys<strong>te</strong>em regelmatig eventjes werken<br />
(elke week 1 minuut) <strong>om</strong> <strong>te</strong> voork<strong>om</strong>en dat er<br />
lekken ontstaan waardoor de gassen - die de<br />
ozonlaag aantas<strong>te</strong>n - ontsnappen.<br />
0 <strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
74/ COntrOleer regelmatig de<br />
bandenspanning<br />
Aut<strong>om</strong>obilis<strong>te</strong>n bes<strong>te</strong>den <strong>te</strong> weinig aandacht aan<br />
hun banden, zowel wat betreft de spanning als de<br />
slijtage. controleer elke maand de bandenspanning.<br />
Goed opgep<strong>om</strong>p<strong>te</strong> banden voork<strong>om</strong>en een<br />
overmatig verbruik (een druk<strong>te</strong>kort van 0,14 bar is<br />
al me<strong>te</strong>en goed voor een extra verbruik van 1 %),<br />
voork<strong>om</strong>en een vroegtijdige slijtage en verhogen<br />
uw veiligheid.<br />
75/ OVerlaad uw wagen niet<br />
Overlaad uw wagen niet onnodig, vooral op het<br />
dak. Een volgeladen bagagedrager kan een stijging<br />
van 40 % van het brandstofverbruik veroorzaken.<br />
Bevestig fietsen ach<strong>te</strong>raan de wagen: op het dak<br />
bevestigd, zijn ze ervoor verantwoordelijk dat de<br />
auto 20 tot 30 % meer brandstof verbruikt.<br />
De gezinnen die<br />
actief deelnamen aan de<br />
Energie-uitdaging en die beslis<strong>te</strong>n<br />
hun verplaatsingen per auto aan <strong>te</strong><br />
pakken, konden hun brandstofverbruik<br />
gemiddeld met 7,5 % <strong>te</strong>rugschroeven.<br />
Maar voor de gezinnen die een speciale<br />
inspanning hebben geleverd <strong>om</strong> hun<br />
brandstofverbruik <strong>te</strong> verminderen,<br />
bedroeg de gemiddelde besparing 30 %!<br />
DE ENERGIE-UITDAGING
EEN sTApjE vERDER:<br />
bIjzONDER RENDAbElE<br />
INvEsTERINGEN !<br />
Een aantal <strong>energie</strong><strong>besparen</strong>de inves<strong>te</strong>ringen<br />
zijn niet enkel rendabel, maar u krijgt er ook<br />
premies van het Brussels Gewest of fiscale<br />
voordelen van de federale Staat voor. Hier volgen<br />
een aantal tips <strong>om</strong> uw <strong>energie</strong>budget <strong>te</strong><br />
verlich<strong>te</strong>n en uw gezondheid en het milieu <strong>te</strong><br />
beschermen.<br />
wElkE INvEsTERINGEN ?<br />
Kiezen voor :<br />
• een goede thermische isolatie van de<br />
woning<br />
• een optimaal werkend verwarmingssys<strong>te</strong>em<br />
• zuinige huishoudtoes<strong>te</strong>llen<br />
• verlichting met een laag verbruik<br />
• wa<strong>te</strong>r opgewarmd door de zon<br />
• het onderhoud van de wagen en/of de<br />
aankoop van een «schoon voertuig»<br />
hOE EEN kEUzE mAkEN ?<br />
Eerst moet u de huidige toestand van uw wo-<br />
ning bestuderen: ligging, oriëntatie, isolatie,<br />
enz. Om u <strong>te</strong> helpen met deze diagnose ont-<br />
wikkelde leefmilieu Brussel hulpmiddelen.<br />
• Surf voor tips naar onze websi<strong>te</strong><br />
www.leefmilieubrussel.be.<br />
• Kijk op www.<strong>energie</strong>-uitdaging.be voor deel-<br />
name aan de <strong>energie</strong>-uitdaging. u kunt er<br />
maand na maand uw <strong>energie</strong>verbruik bere-<br />
kenen (zie “calculator”).<br />
•<br />
Voor een expertise of gratis <strong>energie</strong>check-<br />
up van uw woning kunt u contact opnemen<br />
met het ABEA (zie www.stadswinkel.be en<br />
de gegevens aan het einde van deze bro-<br />
chure).<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
Het warm<strong>te</strong>verlies in een gebouw is voor 30 % <strong>te</strong><br />
wij<strong>te</strong>n aan de muren, 30 % aan de vens<strong>te</strong>rs, 25<br />
% aan het dak en voor 15 % aan de vloer van de<br />
benedenverdieping. Door uw woning <strong>te</strong> isoleren,<br />
houdt u de bui<strong>te</strong>n<strong>te</strong>mperatuur <strong>te</strong>gen en bewaart<br />
u de <strong>te</strong>mperatuur binnen. U moet dus minder<br />
verwarmen en u beperkt op die manier uw ener-<br />
giekos<strong>te</strong>n.<br />
Het is bewezen dat inves<strong>te</strong>ren in de <strong>energie</strong>pres-<br />
taties van de woning een rendabele zaak is want<br />
het kan de <strong>energie</strong>factuur met wel 40 % doen da-<br />
len!<br />
thermische isolatie<br />
76/ isOleer uw dak<br />
Een niet-geïsoleerd dak kan een warm<strong>te</strong>verlies van<br />
25 % veroorzaken. Het type van isolatie is afhankelijk<br />
van uw dak (vlak of hellend, met of zonder ingerich<strong>te</strong><br />
zolder,...). De specialis<strong>te</strong>n van het ABEA geven u<br />
graag advies over de bes<strong>te</strong> isolatie voor uw woning<br />
(zie gegevens op het einde van deze brochure). En<br />
vergeet ook de premies niet (zie kader)! mAAk GEbRUIk<br />
vAN DE pREmIEs!<br />
In het kader van de<br />
eers<strong>te</strong> Energie-uitdaging van<br />
het Brussels Gewest besloot de familie<br />
De Marco van hun uitbreidingswerken<br />
<strong>te</strong> profi<strong>te</strong>ren <strong>om</strong> ook de vloeren, muren<br />
en het dak <strong>te</strong> isoleren. Resultaat:<br />
een optimaal c<strong>om</strong>fort en optimale<br />
<strong>te</strong>vredenheid. Dankzij deze werken<br />
en andere <strong>energie</strong><strong>besparen</strong>de<br />
inves<strong>te</strong>ringen zagen ze hun<br />
<strong>energie</strong>factuur met 32 % afnemen.<br />
DE ENERGIE-UITDAGING<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
77/ VerVang uw raamwerk en<br />
Vens<strong>te</strong>rs<br />
Kies voor dubbele beglazing met een hoog<br />
rendement. De laats<strong>te</strong> generatie zorgt voor een<br />
isolatie die 5 keer hoger is dan die van enkele<br />
beglazing en 2 keer hoger dan die van de<br />
traditionele dubbele beglazing. u verbe<strong>te</strong>rt zo uw<br />
c<strong>om</strong>fort en bespaart op <strong>energie</strong> <strong>te</strong>rwijl u uw huis<br />
een belangrijke meerwaarde bezorgt.<br />
Elk jaar kent het Brussels Gewest<br />
premies toe voor de renovatie en<br />
isolatie van gebouwen. In het kader<br />
van dergelijke inves<strong>te</strong>ringen verleent<br />
ook de federale Staat bepaalde<br />
fiscale voordelen.Meer informatie op<br />
pagina 31!<br />
!
de verwarming<br />
Na het isoleren (de meest <strong>energie</strong>rendabele inves-<br />
<strong>te</strong>ring) is het door minder en be<strong>te</strong>r <strong>te</strong> verwarmen<br />
dat u de groots<strong>te</strong> besparingen verwezenlijkt.<br />
U beschikt over centrale verwarming en een indi-<br />
viduele verwarmingske<strong>te</strong>l? Hieronder vindt u een<br />
lijst met inves<strong>te</strong>ringen die u helpen <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
en die u snel zult hebben <strong>te</strong>rugverdiend.<br />
78/ laat uw Verwarmingske<strong>te</strong>l<br />
OnderhOuden<br />
niets zo goed als een grondig onderhoud van<br />
uw verwarmingske<strong>te</strong>l <strong>om</strong> 3 tot 5 % <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
op brandstof en uw veiligheid <strong>te</strong> garanderen.<br />
Het jaarlijkse onderhoud van verwarmingske<strong>te</strong>ls<br />
op stookolie is een wet<strong>te</strong>lijke verplichting. Een<br />
driejaarlijks onderhoud van verwarmingske<strong>te</strong>ls op<br />
gas is aanbevolen voor een optimaal rendement.<br />
79/ installeer een thermOstaat<br />
Dankzij een thermostaat bespaart u 15 tot 25 % op<br />
uw verwarmingskos<strong>te</strong>n. Met een programmeerbare<br />
thermostaat kunt u in heel de woning ’s nachts of<br />
tijdens een langere afwezigheid de <strong>te</strong>mperatuur<br />
verlagen, <strong>om</strong> deze net voor uw thuisk<strong>om</strong>st<br />
aut<strong>om</strong>atisch weer <strong>te</strong> verhogen.<br />
Naar aanleiding<br />
van de eers<strong>te</strong> Energieuitdaging<br />
van het Brussels Gewest<br />
deed de familie Dufour verschillende<br />
<strong>energie</strong><strong>besparen</strong>de inves<strong>te</strong>ringen<br />
(dubbele beglazing, isolatie enz.) voor<br />
bijna 10.000 euro. Ze kocht onder<br />
meer een nieuwe condensatieke<strong>te</strong>l<br />
op gas HR+, installeerde een centrale<br />
thermostaat en liet op alle radiatoren<br />
thermostatische kranen plaatsen. In<br />
vergelijking met het goedkoops<strong>te</strong> jaar<br />
met de oude installatie, bespaarde het<br />
gezin meer dan 38 % op hun gasrekening.<br />
Voor de post elektrici<strong>te</strong>it bedroeg de<br />
besparing 15 %. De Dufours kregen van<br />
het Brussels Hoofds<strong>te</strong>delijk Gewest een<br />
premie van 2.300 euro. Tegen de huidige<br />
<strong>energie</strong>prijs zullen ze hun inves<strong>te</strong>ring<br />
binnen ± 12 jaar hebben <strong>te</strong>rugverdiend.<br />
DE ENERGIE-UITDAGING<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
80/ installeer thermOstatisChe<br />
kranen<br />
Ze vormen een ideale aanvulling op de thermostaat<br />
en maken het mogelijk de <strong>te</strong>mperatuur per kamer <strong>te</strong><br />
regelen én uw factuur met nog eens 10 % <strong>te</strong> verla-<br />
gen. De installatie ervan is op minder dan twee jaar<br />
tijd <strong>te</strong>rugverdiend. Plaats er best geen in de kamer<br />
waar de thermostaat zich bevindt, <strong>om</strong>dat die de<br />
werking ervan zou kunnen verstoren.<br />
81/ installeer een bui<strong>te</strong>nsOnde<br />
Als u een condensatieke<strong>te</strong>l hebt, kan u de werking<br />
ervan nog verbe<strong>te</strong>ren door de installatie van een<br />
bui<strong>te</strong>nsonde die ervoor zorgt dat het wa<strong>te</strong>r op een<br />
ideale <strong>te</strong>mperatuur wordt opgewarmd, in functie<br />
van de bui<strong>te</strong>n<strong>te</strong>mperatuur. En dat allemaal volledig<br />
aut<strong>om</strong>atisch!<br />
Voor klassieke verwarmingske<strong>te</strong>ls op aardgas re-<br />
gelt u be<strong>te</strong>r zelf handmatig de wa<strong>te</strong>r<strong>te</strong>mperatuur<br />
(de installatie van een bui<strong>te</strong>nsonde is niet aange-<br />
raden). Programmeer deze op 70° c. Dat is ruim<br />
voldoende voor een c<strong>om</strong>fortabele <strong>te</strong>mperatuur de<br />
hele win<strong>te</strong>r lang.<br />
82/ VerVang uw Oude Verwarmingske<strong>te</strong>l<br />
Als uw verwarmingske<strong>te</strong>l meer dan twintig jaar oud<br />
is, vervangt u hem best door een performan<strong>te</strong> ver-<br />
warmingske<strong>te</strong>l die optimaal gedimensioneerd is<br />
voor de <strong>te</strong> verwarmen ruim<strong>te</strong>. Het moet een hoog-<br />
rendementske<strong>te</strong>l (HR+ lage <strong>te</strong>mperatuur) of een<br />
condensatieke<strong>te</strong>l (HR-Top) zijn. Zijn <strong>energie</strong>verbruik<br />
is veel minder hoog. u kunt dus aanzienlijke besparingen<br />
doen én u vervuilt minder!<br />
Gas of stookolie: elk heeft zo zijn voordelen, maar<br />
gas is milieuvriendelijker.<br />
Elektrici<strong>te</strong>it daaren<strong>te</strong>gen is een pak duurder voor de<br />
verwarming van een woning.<br />
Er bestaan trouwens andere al<strong>te</strong>rnatieven, die een<br />
beroep doen op hernieuwbare <strong>energie</strong>ën (zie pagina<br />
27).<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
En denk eraan: voor een optimale werking van de<br />
installatie is een goede ventilatie van de stookruim<strong>te</strong><br />
erg belangrijk.<br />
!<br />
mAAk GEbRUIk<br />
vAN DE pREmIEs!<br />
Het Brussels Gewest kent premies<br />
toe als u uw verwarmingske<strong>te</strong>l vervangt.<br />
In het kader van een dergelijke<br />
inves<strong>te</strong>ring en voor de installatie van<br />
thermostatische kranen geeft ook de<br />
federale Staat fiscale kortingen.<br />
Meer informatie op pagina 31!
elektrische<br />
huishoudtoes<strong>te</strong>llen<br />
Er bestaan geen vijftig verschillende manieren <strong>om</strong><br />
in<strong>te</strong>lligent <strong>te</strong> inves<strong>te</strong>ren in elektrische toes<strong>te</strong>llen<br />
<strong>om</strong> zo op <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>. De bes<strong>te</strong> oplossing<br />
is: zuinige toes<strong>te</strong>llen kopen! Maar u kunt nog an-<br />
dere in<strong>te</strong>ressan<strong>te</strong> aankopen doen…<br />
83/ kOOp tOes<strong>te</strong>llen met een label<br />
In elektrozaken vindt u een <strong>energie</strong>label op elk<br />
toes<strong>te</strong>l van het type koelkast, diepvriezer, elektrische<br />
oven of wasmachine. Dat label k<strong>om</strong>t overeen met<br />
een classificatie van A tot G: de toes<strong>te</strong>llen van<br />
klasse A (d.w.z. AAA, A+ en A++, naargelang het<br />
type van toes<strong>te</strong>l) zijn merkelijk zuiniger in gebruik<br />
en vervuilen dus ook veel minder. De prestaties<br />
van toes<strong>te</strong>llen van klasse B zijn minder goed, <strong>om</strong><br />
zo verder <strong>te</strong> dalen tot klasse G, met toes<strong>te</strong>llen die<br />
helemaal verbannen zouden moe<strong>te</strong>n worden. De<br />
machines met een A-label zijn een beetje duurder,<br />
maar u kunt bij aankoop ervan wel van premies<br />
genie<strong>te</strong>n.<br />
84/ kies VOOr een gasfOrnuis<br />
u overweegt de aankoop van een nieuw fornuis?<br />
Weet dan dat een gasfornuis twee keer minder<br />
<strong>energie</strong> verbruikt dan een elektrisch.<br />
85/ kies VOOr een drOOgkast met<br />
afVOer<br />
Als u het niet kunt s<strong>te</strong>llen zonder een elektrische<br />
droogkast en u over een afvoerkanaal beschikt, kies<br />
dan voor een droogkast met afvoer. Ze verbruiken<br />
minder dan condensatiedroogkas<strong>te</strong>n. Kies een<br />
toes<strong>te</strong>l van klasse A.<br />
!<br />
mAAk GEbRUIk<br />
vAN DE pREmIEs!<br />
Het Brussel Gewest geeft premies<br />
bij aankoop van <strong>energie</strong>zuinige<br />
huishoudtoes<strong>te</strong>llen.<br />
Meer informatie op pagina 31!<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
het vervoer<br />
Het belangrijks<strong>te</strong> is uw wagen degelijk <strong>te</strong> onder-<br />
houden. En als u een nieuwe auto koopt, maak<br />
dan een slimme keuze...<br />
86/ OnderhOud uw wagen<br />
regelmatig<br />
Een slecht onderhouden wagen kan tot 50 % meer<br />
brandstof verbruiken!<br />
laat vooral het volgende nakijken:<br />
• de staat van de bougies<br />
• de staat van de luchtfil<strong>te</strong>r<br />
• de injectie<br />
• de ge<strong>om</strong>etrie of balancering van de wielen<br />
87/ kOOp een “sChOne autO”<br />
Als u bij een concessiehouder een wagen gaat<br />
kopen, vindt u op elke auto een etiket waarop<br />
informatie over het brandstofverbruik en de cO - 2<br />
uitstoot prijkt.<br />
Auto’s van klasse A en B zijn zuiniger en vervuilen<br />
minder. Bovendien geeft de federale Staat premies<br />
bij aankoop ervan.<br />
De productie van dergelijke wagens is tot nu toe<br />
nog beperkt tot bepaalde merken. Toch is het<br />
nagenoeg zeker dat de mees<strong>te</strong> autoconstruc<strong>te</strong>urs<br />
de ontwikkeling van schone en zuinige voertuigen<br />
s<strong>te</strong>eds hoger op hun priori<strong>te</strong>i<strong>te</strong>nlijstje zullen zet<strong>te</strong>n.<br />
Als het vermogen en het c<strong>om</strong>fort hetzelfde zijn, kun<br />
je maar be<strong>te</strong>r de bes<strong>te</strong> prijs-kwali<strong>te</strong>itverhouding<br />
kiezen (kwali<strong>te</strong>it = zuinig en ecologisch)!<br />
Zie https://portal.health.fgov.be (Rubriek Milieu><br />
cO -gids van de schone auto)<br />
2<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
88/ kies VOOr een eCOnOme<strong>te</strong>r Of<br />
bOOrdCOmpu<strong>te</strong>r<br />
Als u een nieuwe wagen koopt, kies er dan één die<br />
uitgerust is met een econ<strong>om</strong>e<strong>te</strong>r (geeft oververbruik<br />
aan) of een boordc<strong>om</strong>pu<strong>te</strong>r (meet het gemiddelde<br />
en realtimeverbruik).<br />
Deze twee toebehoren hebben aangetoond<br />
betrouwbaar en erg nuttig <strong>te</strong> zijn als u uw<br />
brandstofverbruik onder controle wilt houden.<br />
Tania, alleenstaand met<br />
één kind, kocht een kleine auto<br />
(998 cc) van <strong>energie</strong>klasse B (minder<br />
dan 115 gram CO2/<strong>100</strong> km) voor 7.500<br />
euro. De gemakkelijk bestuurbare en<br />
c<strong>om</strong>pac<strong>te</strong> auto verbruikt 4,5 li<strong>te</strong>r/<strong>100</strong><br />
km. Tania genoot een fiscale korting<br />
van 3 % op de aankoopprijs van haar<br />
wagen.<br />
DE ENERGIE-UITDAGING
ga voor hernieuwbare<br />
<strong>energie</strong>: het werkt<br />
echt!<br />
Als aanvulling op fossiele <strong>energie</strong>vormen maakt<br />
het gebruik van hernieuwbare <strong>energie</strong>soor<strong>te</strong>n<br />
aanzienlijke besparingen mogelijk. Het garan-<br />
deert daarnaast een lange<strong>te</strong>rmijnstabili<strong>te</strong>it van<br />
de prijs en draagt bij tot een schoner milieu.<br />
Door de ontwikkeling van nieuwe beroepen met<br />
betrekking tot hernieuwbare <strong>energie</strong>, worden bo-<br />
vendien duurzame plaatselijke banen gecreëerd<br />
en worden we minder afhankelijk van gas- en olie-<br />
producerende landen.<br />
In Brussel zijn er verschillende oplossingen die de<br />
s<strong>te</strong>un genie<strong>te</strong>n van de overheid.<br />
89/ Verwarm wa<strong>te</strong>r met zOnne<strong>energie</strong><br />
Zonnereceptoren op het dak nemen het zonlicht op<br />
<strong>om</strong> het in de vorm van warm<strong>te</strong> over <strong>te</strong> brengen naar<br />
een wa<strong>te</strong>rreservoir. Als dit wa<strong>te</strong>r niet warm genoeg<br />
is, levert het traditionele wa<strong>te</strong>rverwarmingssys<strong>te</strong>em<br />
aut<strong>om</strong>atisch de bijk<strong>om</strong>ende graden. Deze<br />
<strong>te</strong>chnologie heeft in heel Europa haar nut al bewezen.<br />
Zelfs in Brussel maakt ze het mogelijk meer dan<br />
50% van het wa<strong>te</strong>r dat een gezin gebruikt gratis<br />
<strong>te</strong> verwarmen. Dit type van installatie is <strong>te</strong>chnisch<br />
mogelijk in de mees<strong>te</strong> eengezinswoningen en in tal<br />
van appar<strong>te</strong>men<strong>te</strong>n.<br />
90/ Vang zOnne-elektriCi<strong>te</strong>it Op<br />
Het “fotovoltaïsche” proces is de <strong>om</strong>zetting van<br />
lichtstralen in elektrici<strong>te</strong>it. Fotovoltaïsche <strong>energie</strong> is<br />
perfect aangepast aan de s<strong>te</strong>delijke <strong>om</strong>geving. Met<br />
10 m² aan fotovoltaïsche panelen op uw dak en een<br />
<strong>energie</strong>verstandige gedrag kan u bijna 40% van<br />
uw elektrici<strong>te</strong>itsbehoef<strong>te</strong>n dekken. En zonder aan<br />
c<strong>om</strong>fort <strong>te</strong> moe<strong>te</strong>n inboe<strong>te</strong>n!<br />
91/ kies VOOr zOnneVerwarming<br />
Een zonneverwarmingssys<strong>te</strong>em bestaat uit<br />
thermische zonnereceptoren die identiek zijn<br />
aan die van een zonneboiler en doorgaans op<br />
het dak of op een afdak worden geplaatst. Deze<br />
receptoren zet<strong>te</strong>n het opgen<strong>om</strong>en zonlicht op<br />
in warm<strong>te</strong>. net zoals bij de zonneboiler wordt de<br />
warm<strong>te</strong> opgeslagen in een wa<strong>te</strong>rreservoir, dat hier<br />
gebruikt wordt <strong>om</strong> het huis <strong>te</strong> verwarmen over gro<strong>te</strong><br />
uitwisselingsoppervlakken. Een dergelijke installatie<br />
dekt eveneens het groots<strong>te</strong> deel van de behoef<strong>te</strong>n<br />
aan warm wa<strong>te</strong>r. Ze moet ook onders<strong>te</strong>und worden<br />
door een klassiek verwarmingssys<strong>te</strong>em, maar heeft<br />
aangetoond erg rendabel <strong>te</strong> zijn.<br />
Naar aanleiding van de<br />
eers<strong>te</strong> Energie-uitdaging van<br />
het Brussels Gewest liet de familie<br />
Jonckers 5,5 m² aan zonnepanelen<br />
installeren op het dak van haar huis.<br />
Die panelen voeden een tank van 400<br />
li<strong>te</strong>r en verwarmen met behulp van<br />
de zon 50 % van het sanitaire wa<strong>te</strong>r,<br />
volk<strong>om</strong>en gratis! De inves<strong>te</strong>ring:<br />
5.000 euro. Een premie van het<br />
Brussels Hoofds<strong>te</strong>delijk Gewest en<br />
een andere van de in<strong>te</strong>rc<strong>om</strong>munale<br />
Sibelga dekt bijna een derde van<br />
dat bedrag. Met de gerealiseerde<br />
besparingen zal de installatie <strong>te</strong>gen<br />
de huidige <strong>energie</strong>prijs over 10 tot 15<br />
jaar <strong>te</strong>rugbetaald zijn.<br />
DE ENERGIE-UITDAGING<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
92/ Verwarm met hOut<br />
Als u een bestaande verwarmingske<strong>te</strong>l moet<br />
vervangen, kunt u een moderne ke<strong>te</strong>l met<br />
houtkorrels, (vaak pellets genoemd) kopen. Hij is<br />
volledig aut<strong>om</strong>atisch en geeft hetzelfde c<strong>om</strong>fort als<br />
een stookolieke<strong>te</strong>l. De brandstof wordt één keer per<br />
jaar geleverd of, afhankelijk van het beschikbare<br />
opslagvolume, vaker.<br />
u wilt een bijk<strong>om</strong>ende verwarmingsbron op hout,<br />
zoals een kachel of een inzethaard (een “casset<strong>te</strong>”),<br />
installeren? Weet dan dat er de voorbije jaren<br />
nieuwe, aut<strong>om</strong>atische en krachtige toes<strong>te</strong>llen op de<br />
markt zijn verschenen (onder meer pelletkachels).<br />
!<br />
mAAk GEbRUIk<br />
vAN DE pREmIEs!<br />
Het Brussel Gewest geeft premies voor thermische<br />
en fotovoltaïsche zonne-<strong>energie</strong>. Als<br />
u een inves<strong>te</strong>ring doet waarbij hernieuwbare<br />
<strong>energie</strong>-vormen zijn betrokken, verleent ook<br />
de federale Staat een fiscale korting.<br />
Meer informatie op pagina 31!<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
Aannemer Claude<br />
renoveerde in Elsene een<br />
huis bestaande uit twee duplexen<br />
twee triplexwoningen. Het huis<br />
werd volledig vernieuwd volgens de<br />
regels van de klimaatarchi<strong>te</strong>ctuur en<br />
verzekert elke huurder een geschat<br />
jaarlijks verbruik van 800 euro, of<strong>te</strong>wel<br />
de helft van het gemiddelde verbruik<br />
van de Brusselaars! De appar<strong>te</strong>men<strong>te</strong>n<br />
worden verwarmd via een sys<strong>te</strong>em<br />
bestaande uit een warm<strong>te</strong>p<strong>om</strong>p<br />
en oppervlak<strong>te</strong>verwarming op lage<br />
<strong>te</strong>mperatuur, dat <strong>te</strong>gen de huidige<br />
<strong>energie</strong>prijs binnen 12 jaar <strong>te</strong>rugbetaald<br />
zal zijn.<br />
DE ENERGIE-UITDAGING<br />
93/ pOmp warm<strong>te</strong> Op<br />
Met behulp van elektrici<strong>te</strong>it haalt een warm<strong>te</strong>p<strong>om</strong>p<br />
warm<strong>te</strong> uit de lucht, het wa<strong>te</strong>r of de bodem, <strong>om</strong> het<br />
vervolgens in een gebouw <strong>te</strong> verspreiden. Het gaat<br />
dus <strong>om</strong> een hybride <strong>te</strong>chniek: ze doet niet alleen<br />
een beroep op hernieuwbare <strong>energie</strong>bronnen, maar<br />
ook op fossiele <strong>energie</strong>, zij het in mindere ma<strong>te</strong>.<br />
Deze verwarmingsvorm is volk<strong>om</strong>en betrouwbaar,<br />
weinig vervuilend en maakt heel wat besparingen<br />
mogelijk. Ze is evenwel niet geschikt voor alle<br />
woningen, zodat het aan <strong>te</strong> raden is, vóór u deze<br />
inves<strong>te</strong>ring overweegt, even <strong>te</strong> rade <strong>te</strong> gaan bij de<br />
Apere (zie pagina 31).
open de jacht op<br />
verborgen kos<strong>te</strong>n!<br />
De <strong>energie</strong> die gebruikt wordt <strong>om</strong> <strong>te</strong> verlich<strong>te</strong>n,<br />
zich <strong>te</strong> verwarmen of zich <strong>te</strong> verplaatsen, kan een-<br />
voudig bepaald worden: men leest het verbruik<br />
gemakkelijk af van de p<strong>om</strong>p en de gas- of elektri-<br />
ci<strong>te</strong>itsfactuur. Maar voor alles wat we verbruiken<br />
– of het nu <strong>om</strong> een product of een dienst gaat – be-<br />
talen we ook een <strong>energie</strong>prijs. Er wordt immers<br />
<strong>energie</strong> gebruikt tijdens de vervaardiging, het<br />
transport, de verpakking, de verwijdering na ge-<br />
bruik... van elk product. Dat is wat we verborgen<br />
of “grijze <strong>energie</strong>” noemen. En daarvan verbrui-<br />
ken we nog meer dan de rechtstreekse <strong>energie</strong>…<br />
Ook hier geldt weer dat we met een weloverwo-<br />
gen koopgedrag heel wat kunnen <strong>besparen</strong> op<br />
grijze <strong>energie</strong>. En die besparingen zijn net zo be-<br />
langrijk voor het milieu als voor onszelf.<br />
94/ Vermijd OnnOdige<br />
Verpakkingen<br />
Kies voor onverpak<strong>te</strong> produc<strong>te</strong>n, drink kraantjeswa<strong>te</strong>r<br />
en koop andere dranken in flessen met statiegeld.<br />
Gebruik herbruikbare zakken of plastic boxen<br />
wanneer u boodschappen doet. Koop herlaadbare<br />
of hervulbare produc<strong>te</strong>n (onderhoudsproduc<strong>te</strong>n<br />
enz.).<br />
95/ kOOp Op een slimme manier<br />
Vermijd individuele porties (duurder en met meer<br />
verpakkingen) en geef de voorkeur aan geconcentreerde<br />
produc<strong>te</strong>n (onderhoud, wasmiddel<br />
enz.).<br />
96/ Vermijd Verspilling<br />
Maak een boodschappenlijstje, schat de benodigde<br />
hoeveelheden in en koop enkel de produc<strong>te</strong>n die u<br />
nodig hebt. let in de winkel op de vervaldatum van<br />
de produc<strong>te</strong>n. Respec<strong>te</strong>er de koudeke<strong>te</strong>n (koop<br />
diepgevroren produc<strong>te</strong>n bijvoorbeeld als laats<strong>te</strong>).<br />
Denk er na een maaltijd of een bereiding aan het<br />
overschot in <strong>te</strong> vriezen. Bewaar de restjes voor<br />
la<strong>te</strong>r.<br />
97/ kOOp streek- en<br />
seizOensprOduC<strong>te</strong>n<br />
Koop streek- en seizoensproduc<strong>te</strong>n (groen<strong>te</strong>n, fruit,<br />
aardappelen enz.), die veel verser zijn en geen lange<br />
transportke<strong>te</strong>n volgen die veel <strong>energie</strong> vereist.<br />
98/ sOr<strong>te</strong>er uw afVal<br />
Papier, glas, blikjes, drinkkartons, plastic<br />
verpakkingen,... Voor al deze produc<strong>te</strong>n wordt<br />
een <strong>energie</strong>prijs betaald. Sor<strong>te</strong>er ze zodat ze<br />
gerecycleerd kunnen worden en help zo hun impact<br />
op het milieu <strong>te</strong> beperken.<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
0 <strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
win eerst<br />
inlichtingen in!<br />
99/ infOrmeer u OVer <strong>energie</strong> en<br />
het milieu!<br />
Alles over <strong>energie</strong> en milieu in het Brussels<br />
Hoofds<strong>te</strong>delijk Gewest<br />
leefmilieu Brussel - BIM<br />
De milieu- en <strong>energie</strong>administratie van het Brussels<br />
Hoofds<strong>te</strong>delijk Gewest<br />
Dienst Info-leefmilieu<br />
Gulledelle <strong>100</strong> - 1200 Brussel<br />
Tel.: 02 775 75 75<br />
E-mail: info@ibgebim.be<br />
Websi<strong>te</strong>: www.leefmilieubrussel.be<br />
Voor gepersonaliseerde <strong>te</strong>chnische informatie<br />
Het Brussels Energie Agentschap (ABEA)<br />
Sint-Goriksplein 1 - <strong>100</strong>0 Brussel<br />
Tel.: 02 512 86 19<br />
E-mail: info@curbain.be<br />
Websi<strong>te</strong>: www.curbain.be<br />
Alles over hernieuwbare <strong>energie</strong> in Brussel<br />
APERe vzw<br />
Omwen<strong>te</strong>lingsstraat 7 - <strong>100</strong>0 Brussel<br />
Tel.: 02 218 78 99<br />
E-mail: info@apere.org<br />
Websi<strong>te</strong>: www.apere.org<br />
<strong>100</strong>/ win inliChtingen in OVer<br />
premies en fisCale kOrtingen!<br />
Voor alle informatie over de geldende premies in<br />
Brussel<br />
leefmilieu Brussel - BIM.<br />
De milieu- en <strong>energie</strong>administratie van het Brussels<br />
Hoofds<strong>te</strong>delijk Gewest<br />
Dienst Info-leefmilieu<br />
Gulledelle <strong>100</strong> - 1200 Brussel<br />
Tel.: 02 775 75 75<br />
E-mail: info@ibgebim.be<br />
Websi<strong>te</strong>: www.leefmilieubrussel.be<br />
(Rubrieken “Energie” of “Gezinnen/Huisvesting/<br />
Energie”)<br />
Voor alle informatie over de renovatiepremie<br />
Minis<strong>te</strong>rie van het Brussels Hoofds<strong>te</strong>delijk Gewest<br />
Bestuur Ruim<strong>te</strong>lijke Ordening en Huisvesting<br />
Dienst Huisvesting<br />
c.c.n. – c<strong>om</strong>municatiecentrum noord<br />
Vooruitgangstraat 80, Bus 1 - 1030 Brussel<br />
Tel.: 02 204 14 02 van 9 tot 12 uur<br />
Websi<strong>te</strong>: www.prime-renovation.irisnet.be<br />
Voor alle informatie over fiscale kortingen voor<br />
<strong>energie</strong><strong>besparen</strong>de inves<strong>te</strong>ringen<br />
Federale Overheidsdienst Financiën<br />
Wetstraat 12 - <strong>100</strong>0 Brussel<br />
Tel.: 02 233 81 11<br />
In<strong>te</strong>rnet: http://<strong>energie</strong>.mineco.fgov.be<br />
Klik op ‘Energie’<br />
(Rubriek “Belastingvermindering voor <strong>energie</strong><strong>besparen</strong>de<br />
inves<strong>te</strong>ringen”)<br />
Federale Overheidsdienst Econ<strong>om</strong>ie<br />
north Ga<strong>te</strong> III<br />
Koning Albert II-straat 16 - <strong>100</strong>0 Brussel<br />
Tel.: 02 206 41 11<br />
E-mail: Dg.ener@mineco.fgov.be<br />
Websi<strong>te</strong>: http://<strong>energie</strong>.mineco.fgov.be<br />
Klik op ‘Energie’<br />
(Rubriek “Belastingvermindering voor <strong>energie</strong><strong>besparen</strong>de<br />
inves<strong>te</strong>ringen”)<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong>
edactie en vertaling : fade in<br />
layout : l. defaweux<br />
herlezingc<strong>om</strong>ité : g. Clerfayt, r. de laet, l. grippa, m. mergam, j. Van bambeke en x. Van roy.<br />
Coordinatie : p. de mulder<br />
wet<strong>te</strong>lijk gedeponeerd : d/5762/2006/12<br />
Verantwoordelijke uitgevers : j.p. hannequart & e. schamp - gulledelle <strong>100</strong> - 1200 brussel<br />
gedrukt met plantaardige inkt op gerecycleerd papier<br />
fotokrediet (©) :<br />
apere : p.28 (links)<br />
soleil rouge - xavier Claes : cover, p.8 (rechts), p. 31<br />
europese gemeenschap : p. 6<br />
Corel : p.4 (hoog-rechts), p. 5, p. 29 (hoog rechts)<br />
image bank : p. 21<br />
C. Carbonnelle : p. 7, p. 10, p.14 (links), p.19, p.23, p.29, p31<br />
m. desager : p.8 (links), p. 11, p. 12, p. 13 , p. 14 (rechts), p.17,<br />
l. demanet : p.9<br />
<strong>100</strong> tips <strong>om</strong> <strong>energie</strong> <strong>te</strong> <strong>besparen</strong><br />
© leefmilieu brussel - bim • november 2006