'Samen op weg naar een duurzame energievoorziening voor de ...
'Samen op weg naar een duurzame energievoorziening voor de ...
'Samen op weg naar een duurzame energievoorziening voor de ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Op 24 oktober 2012 vond in het Walterboscomplex in<br />
Apeldoorn, het bijzon<strong>de</strong>r vormgegeven en <strong>duurzame</strong> pand van<br />
<strong>de</strong> Belastingdienst, <strong>een</strong> congres rondom <strong>duurzame</strong> <strong>energie<strong>voor</strong>ziening</strong><br />
plaats. De nadruk lag daarbij <strong>op</strong> <strong>duurzame</strong><br />
gebiedsontwikkeling, verduurzaming van het energieverbruik<br />
en energiebesparen<strong>de</strong> maatregelen. De Rijksgebouwendienst<br />
teken<strong>de</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> organisatie van het congres.<br />
Het congres beoog<strong>de</strong> <strong>de</strong> samenwerking en kennisuitwisseling te<br />
stimuleren tussen verschillen<strong>de</strong> overheidspartijen. Dit vanuit <strong>de</strong><br />
<strong>op</strong>gave om te komen tot <strong>een</strong> schone en betrouwbare <strong>energie<strong>voor</strong>ziening</strong>,<br />
die ook <strong>op</strong> <strong>de</strong> langere termijn betaalbaar is.<br />
Het ochtendprogramma bood <strong>een</strong> grote variatie aan <strong>de</strong>skundige<br />
sprekers: van <strong>voor</strong>malig VROM-minister Pieter Winsemius en<br />
Eva Klein Schiphorst, directeur vastgoed Rijksgebouwendienst,<br />
tot Bram Hanemaaijer, hoofd energie van <strong>een</strong> bureau dat <strong>de</strong><br />
glastuinbouw adviseert over het gebruik van aardwarmte. Zij<br />
gaven allen <strong>een</strong> persoonlijke en bij vlagen gepassioneer<strong>de</strong> visie<br />
<strong>op</strong> <strong>de</strong> problemen en mogelijkhe<strong>de</strong>n die <strong>de</strong> beperkte beschikbaarheid<br />
van fossiele brandstoffen met zich meebrengt en wat<br />
dat betekent <strong>voor</strong> <strong>de</strong> door <strong>de</strong> overheid afgesproken ambities <strong>op</strong><br />
energie- en milieugebied.<br />
’s Middags kon<strong>de</strong>n <strong>de</strong>elnemers kiezen uit vier verschillen<strong>de</strong><br />
worksh<strong>op</strong>s, on<strong>de</strong>rmeer over grondstoffenmanagement en pilots<br />
<strong>op</strong> het gebied van <strong>duurzame</strong> gebiedsontwikkeling <strong>op</strong> <strong>de</strong><br />
marinebasis in Den Hel<strong>de</strong>r en het centrum van Den Haag<br />
(EnergieRijk Den Haag). De bij<strong>een</strong>komst werd afgesloten met<br />
<strong>een</strong> discussiepanel. De ongeveer 80 congres<strong>de</strong>elnemers waren<br />
<strong>voor</strong>al afkomstig van ministeries, provincie, gem<strong>een</strong>ten en<br />
branche-organisaties.<br />
verslag energiecongres<br />
‘Samen <strong>op</strong> <strong>weg</strong><br />
<strong>naar</strong> <strong>een</strong> <strong>duurzame</strong><br />
<strong>energie<strong>voor</strong>ziening</strong><br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> overheid’<br />
Wie spraken er ‘s ochtends?<br />
• Eva Klein Schiphorst (directeur vastgoed Rijksgebouwendienst,<br />
min. BZK)<br />
• Jaap Uijlenbroek (directeur-generaal Organisatie Bedrijfsvoering<br />
Rijk, min. BZK)<br />
• Martine <strong>de</strong> Vaan (projectlei<strong>de</strong>r Energieneutrale ontwikkeling<br />
Valkenburg, Rijksvastgoed- en ontwikkelingsbedrijf, Min. Fin.)<br />
• Bram Hanemaaijer (hoofd energie en CO2-emissie, Agro<br />
Adviesbureau)<br />
• Pieter Winsemius (<strong>voor</strong>malig minister van VROM, bijzon<strong>de</strong>r<br />
hoogleraar Management Duurzame Ontwikkeling, Universiteit<br />
van Tilburg)<br />
De verschillen<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len wer<strong>de</strong>n vaardig met elkaar verbon<strong>de</strong>n<br />
door gesprekslei<strong>de</strong>r Bas Vereecken (programmadirecteur<br />
Organisatieveran<strong>de</strong>ring Rijksgebouwendienst). Hij <strong>voor</strong>zag zowel<br />
sprekers als zaal geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong> hele dag van prikkelen<strong>de</strong> <strong>voor</strong>zetten<br />
en samenvattingen, zodat er inhou<strong>de</strong>lijke, maar ook geanimeer<strong>de</strong><br />
discussies kon<strong>de</strong>n ontstaan en er veel interactie was<br />
tussen sprekers en zaal.
Als uitgangspunt van het congres dien<strong>de</strong>n <strong>de</strong> afspraken die <strong>de</strong><br />
overheid <strong>op</strong> energiegebied heeft gemaakt, te weten:<br />
• <strong>een</strong> jaarlijkse energiebesparing van 2% in rijksgebouwen<br />
(<strong>op</strong>l<strong>op</strong>end tot 25% in 2020)<br />
• toepassing van milieucriteria bij ink<strong>op</strong>en en aanbeste<strong>de</strong>n<br />
• vanaf 2019 vrijwel energieneutrale utiliteitsbouw<br />
• in 2020 20% min<strong>de</strong>r CO2- uitstoot<br />
• in 2020 moet 14% van <strong>de</strong> energieconsumptie duurzaam<br />
<strong>op</strong>gewekt zijn.<br />
Eva Klein Schiphorst , directeur Vastgoed bij <strong>de</strong><br />
Rijksgebouwendienst, begon met <strong>de</strong> vinger <strong>op</strong> <strong>de</strong> zere plek te<br />
leggen: <strong>de</strong> geologische kalen<strong>de</strong>r laat zien dat we er als mensheid in<br />
<strong>een</strong> paar <strong>de</strong>cennia in zijn ‘geslaagd’ om <strong>de</strong> grondstoffen <strong>op</strong> te<br />
maken die in 300 miljoen jaar tot stand zijn gekomen. De schaarse<br />
fossiele brandstoffen moeten dus beter wor<strong>de</strong>n ingezet, en<br />
daarnaast is het nodig om alternatieve energiebronnen in te zetten.<br />
Als rijkshuisvester wil <strong>de</strong> Rgd daar uiteraard <strong>een</strong> <strong>voor</strong>beeldfunctie<br />
vervullen. Dat moet door samen te gaan werken, en soms wellicht<br />
in onverwachte combinaties, hield ze <strong>de</strong> zaal <strong>voor</strong>, aan <strong>de</strong> hand van<br />
<strong>een</strong> hilarisch plaatje dat <strong>een</strong> innige omhelzing toon<strong>de</strong> tussen <strong>een</strong><br />
zebra en <strong>een</strong> giraffe. De Rgd is <strong>een</strong> grootverbruiker <strong>op</strong> energiegebied.<br />
In <strong>de</strong> <strong>voor</strong>raad zitten 1600 pan<strong>de</strong>n die samen <strong>een</strong> hoeveelheid<br />
energie gebruiken die vergelijkbaar is met <strong>de</strong> energiebehoefte van<br />
<strong>een</strong> flinke stad met 282.000 inwoners, iets tussen Eindhoven en<br />
Utrecht in. Om in die energiebehoefte te <strong>voor</strong>zien zijn 300 draaien<strong>de</strong><br />
windmolens nodig, aldus Klein Schiphorst. Waarbij ze nog maar<br />
<strong>een</strong>s aangaf dat Ne<strong>de</strong>rland in vergelijking met an<strong>de</strong>re Eur<strong>op</strong>ese<br />
lan<strong>de</strong>n relatief weinig gebruik maakt van win<strong>de</strong>nergie. De energiekosten<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> complete rijkshuisvesting zijn <strong>op</strong> jaarbasis 200<br />
miljoen euro. Aangezien <strong>de</strong> energiekosten 10% vormen van <strong>de</strong><br />
huurprijs, zet besparen ook financieel veel zo<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> dijk.<br />
Daarnaast was het congres bedoeld om <strong>de</strong> noodzaak van <strong>een</strong><br />
gem<strong>een</strong>schappelijke mindset te benadrukken: all<strong>een</strong> door intensief<br />
samen te werken en kennis uit te wisselen is het mogelijk om tot<br />
<strong>een</strong> <strong>duurzame</strong> <strong>energie<strong>voor</strong>ziening</strong> te komen. Bovendien is goe<strong>de</strong><br />
samenwerking en afstemming van doorslaggevend belang bij<br />
gebiedsgerichte aanpak, waar veelal sprake is van meer<strong>de</strong>re<br />
betrokken partijen en verschillen<strong>de</strong> belangen.<br />
De Rgd heeft wat betreft het energieverbuik invloed <strong>op</strong> drie<br />
niveaus, ‘<strong>de</strong> drie G’s’: Gebouw, Gebruik en Gebied. Wat <strong>de</strong> eerste G<br />
betreft is er re<strong>de</strong>n tot tevre<strong>de</strong>nheid: De Rgd staat met 3 gebouwen<br />
in <strong>de</strong> t<strong>op</strong> 10 van meest <strong>duurzame</strong> gebouwen in Ne<strong>de</strong>rland. ‘En<br />
onze monumenten staan al zo lang, dat zijn eigenlijk onze<br />
duurzaamste gebouwen.’ Nieuwbouw is dat per <strong>de</strong>finitie niet, en<br />
het betekent in <strong>de</strong> huidige markt natuurlijk ook vaak dat er <strong>een</strong><br />
leeg kantoorpand achterblijft. De twee<strong>de</strong> G van goed Gebruik<br />
levert ook snel aanzienlijke besparingen <strong>op</strong>: <strong>de</strong> Rgd heeft<br />
weliswaar g<strong>een</strong> ‘gedragsprogramma’ <strong>voor</strong> gebruikers, zoals vanuit<br />
<strong>de</strong> zaal werd ge<strong>op</strong>perd, maar probeert gebruikers wel te sturen <strong>op</strong><br />
slim gedrag: dus niet het raam <strong>op</strong>en en <strong>de</strong> verwarming aan. Maar<br />
het gaat <strong>voor</strong>al ook om het nauwkeurig afstellen van <strong>de</strong> klimaatinstallaties<br />
en het verbruik monitoren, zodat uitschieters -<strong>voor</strong>al<br />
<strong>naar</strong> boven natuurlijk- herkend, on<strong>de</strong>rzocht en aangepakt kunnen<br />
wor<strong>de</strong>n. Dat gebeurt nu via FCIB (Functioneel Controleren<br />
Inregelen en Beproeven, <strong>voor</strong> meer info, zie het ge<strong>de</strong>elte over <strong>de</strong><br />
worksh<strong>op</strong>s). Naast <strong>de</strong> noodzakelijke zorg <strong>voor</strong> het milieu zou<br />
direct financieel <strong>voor</strong><strong>de</strong>el daarbij waarschijnlijk <strong>een</strong> goe<strong>de</strong> prikkel<br />
zijn, klonk het vanuit <strong>de</strong> zaal. Daar is <strong>op</strong> dit moment <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
gebruikers van Rgd-pan<strong>de</strong>n g<strong>een</strong> sprake van. ‘Maar rijksbreed<br />
levert het wél geld <strong>op</strong> en we zijn toch steeds meer één organisatie’,<br />
benadrukte <strong>de</strong> spreekster het overkoepelen<strong>de</strong> belang. De<br />
<strong>de</strong>r<strong>de</strong> G, <strong>de</strong> gebiedsgerichte samenwerking, had alles met het doel<br />
van dit congres te maken, aldus Klein Schiphorst. ‘We moeten met<br />
an<strong>de</strong>re overhe<strong>de</strong>n en marktpartijen om tafel om <strong>de</strong> <strong>energie<strong>voor</strong>ziening</strong><br />
in <strong>een</strong> bepaald gebied samen te regelen. Dat is het meest<br />
kostenefficiënt en het meest duurzaam.’ Over <strong>de</strong> vraag wie <strong>de</strong><br />
noodzakelijke extra investeringen moet doen om uitein<strong>de</strong>lijk<br />
financieel <strong>voor</strong><strong>de</strong>el te behalen ontstond direct discussie met <strong>de</strong><br />
zaal. Geld blijft natuurlijk altijd <strong>een</strong> heikel punt, maar, betoog<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
directeur vastgoed, het wordt tijd dat alle partijen daarbij <strong>een</strong>s<br />
boven zichzelf uitstijgen. Dat geldt ook <strong>voor</strong> het Rijk gaf ze aan:<br />
‘als overheid moeten we <strong>de</strong> vrijblijvendheid van ons afschud<strong>de</strong>n<br />
gezien <strong>de</strong> urgentie van het energietekort.’
Jaap Uijlenbroek, directeur-generaal Organisatie<br />
Bedrijfsvoering Rijk, hield zijn gehoor nog maar <strong>een</strong>s <strong>voor</strong> dat<br />
Ne<strong>de</strong>rland ondanks <strong>de</strong> crisis wereldwijd nog in <strong>de</strong> t<strong>op</strong> 5 van<br />
welvarendste lan<strong>de</strong>n staat en dat als we die welvaart door willen<br />
geven aan volgen<strong>de</strong> generaties, we an<strong>de</strong>rs om moeten gaan met<br />
onze energiebronnen. De overheid heeft daarbij <strong>een</strong> <strong>voor</strong>beeldfunctie<br />
‘en als grote speler kunnen we ook het verschil maken.’ Het<br />
‘subsidie-<strong>de</strong>nken’ is wat betreft gedragsveran<strong>de</strong>ring niet heel<br />
effectief geweest, constateer<strong>de</strong> hij, als er g<strong>een</strong> geld meer kwam<br />
was het met <strong>de</strong> inspanningen ook snel afgel<strong>op</strong>en, dus het streven<br />
moet gericht zijn <strong>op</strong> ‘<strong>duurzame</strong> duurzaamheid’. Bij het gebruik van<br />
alternatieve energiebronnen lo<strong>op</strong>t Ne<strong>de</strong>rland ‘zeker niet <strong>voor</strong>aan’<br />
en ook <strong>de</strong> afspraken rond 2% en 20 in 2020 noem<strong>de</strong> hij ‘niet <strong>de</strong><br />
meest ambitieuze’. Bij <strong>de</strong> inko<strong>op</strong> van energie zijn diensten als <strong>de</strong><br />
Rgd en <strong>de</strong>fensie ‘grote jongens’. ‘Die moeten wat doen, hebben<br />
<strong>een</strong> <strong>voor</strong>beeldfunctie en kunnen <strong>de</strong> rest in be<strong>weg</strong>ing krijgen.’ En<br />
het zou geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong> dag diverse malen klinken: het meest<br />
energiezuinige gebouw is géén gebouw, dus het Nieuwe Werken<br />
Martine <strong>de</strong> Vaan houdt zich bij het Rijksvastgoed- en ontwikkelingsbedrijf<br />
on<strong>de</strong>rmeer bezig met <strong>de</strong> ontwikkeling van <strong>een</strong> energieneutrale<br />
woonwijk (5000 woningen) <strong>op</strong> <strong>de</strong> plek van <strong>voor</strong>malig vliegveld<br />
Valkenburg, Zuid-Holland. Energieneutraal: alle energie die straks<br />
binnen het gebied wordt gebruikt (<strong>voor</strong> straatverlichting, winkels,<br />
verwarming, scholen, bewoners etc.) moet ook in hetzelf<strong>de</strong> gebied<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>op</strong>gewekt, en daanraast nog 20.000 kilometer elektrische<br />
en <strong>de</strong> compacte rijksdienst zijn daarbij belangrijk. En ook hier is <strong>de</strong><br />
boodschap: samen! ‘Zodat niet ie<strong>de</strong>r<strong>een</strong> lege verdiepingen heeft<br />
maar er gebouwen kunnen wor<strong>de</strong>n afgestoten of <strong>de</strong>len van<br />
gebouwen gesloten, bij<strong>voor</strong>beeld <strong>op</strong> woensdag en vrijdag.’ Maar<br />
ook hier is <strong>de</strong> vraag ‘wie zal dat betalen’ als het over afschrijven<br />
gaat, steeds aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>. ‘Daar moeten we bovenuit stijgen an<strong>de</strong>rs<br />
komen we er niet.’ Uitein<strong>de</strong>lijk kan <strong>een</strong> goe<strong>de</strong> aanpak geld<br />
<strong>op</strong>leveren ‘we moeten van <strong>een</strong> consumptiemo<strong>de</strong>l <strong>naar</strong> <strong>een</strong><br />
exploitatiemo<strong>de</strong>l, zodat we energie leveren.’ Min<strong>de</strong>r gebruik, zelf<br />
produceren, afval gebruiken: dat samen leidt tot mitigatie, oftwel,<br />
verkleining van <strong>de</strong> CO2 –afdruk. Ook van groot belang: <strong>de</strong> overstap<br />
van <strong>de</strong> objectgerichte aanpak <strong>naar</strong> <strong>een</strong> gebiedsgerichte bena<strong>de</strong>ring<br />
( zie <strong>voor</strong> meer informatie hierover het verslag van <strong>de</strong><br />
worksh<strong>op</strong> <strong>duurzame</strong> gebiedsontwikkeling ‘Pilots EnergieRijk Den<br />
Haag en Den Hel<strong>de</strong>r). Uitein<strong>de</strong>lijk wor<strong>de</strong>n gebouwen allemaal<br />
kleine energieproducenten , <strong>voor</strong>spel<strong>de</strong> Uijlenbroek. De twee<br />
pilots met gebiedsgerichte aanpak zijn bei<strong>de</strong>n comples, maar om<br />
verschillen<strong>de</strong> re<strong>de</strong>nen: in Den Haag is sprake van bestuurlijke<br />
complexiteit van<strong>weg</strong>e <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> partijen die mee beslissen,<br />
maar is d <strong>op</strong>gave <strong>een</strong>voudiger omdat het uitsluitend kantoorpan<strong>de</strong>n<br />
betreft. In Den Hel<strong>de</strong>r is (met <strong>de</strong>fensie als enige partij) <strong>de</strong><br />
<strong>op</strong>gave bestuurlijk <strong>een</strong>voudiger, maar is het gezien <strong>de</strong> variëteit aan<br />
gebouwen juist <strong>een</strong> technisch complexe <strong>op</strong>gave. Het draait steeds<br />
om <strong>de</strong> politieke wil om iets te veran<strong>de</strong>ren, benadrukken <strong>de</strong><br />
sprekers, en die is er. Daar gaat <strong>de</strong> zaal niet zomaar in mee: <strong>de</strong><br />
rijksoverheid werkt gem<strong>een</strong>te en provincies <strong>op</strong> dit moment nogal<br />
<strong>een</strong>s tegen bij<strong>voor</strong>beeld als het gaat om collectief ink<strong>op</strong>en van<br />
energie, of collectief zonne-energie <strong>op</strong>wekken. Fiscale maatregelen<br />
maken dat <strong>op</strong> dit moment weinig aantrekkelijk. Daar zit <strong>een</strong><br />
pijnpuntje, erken<strong>de</strong> Uijlenbroek, die wel benadrukte dat <strong>de</strong> rijksoverheid<br />
permanent transformeert: ‘Over twee jaar zijn we als rijk <strong>een</strong> stuk<br />
ver<strong>de</strong>r. (..) <strong>op</strong> dit moment is het belangrijk dat we niks stuk drukken.’<br />
mobiliteit. Een bijzon<strong>de</strong>re ambitie die wordt ge<strong>de</strong>eld door alle<br />
samenwerken<strong>de</strong> partijen, naast <strong>de</strong> overheid zijn dan 14 marktpartijen,<br />
variërend van BAM en Eneco tot Rabobank, KPMG en TNO. Bij<br />
on<strong>de</strong>rzoek <strong>naar</strong> <strong>de</strong> keuze tussen verschillen<strong>de</strong> vormen van <strong>duurzame</strong><br />
energie was volgens De Vaan gebleken dat geothermische energie<br />
<strong>een</strong> te grote investering met zich mee zou brengen en te ingewikkeld<br />
werd. Voor energie uit biomassa zou <strong>een</strong> <strong>op</strong>pervlakte ter grootte van<br />
<strong>de</strong> Veluwe (1000 km²) noodzakelijk zijn, en daarom niet haalbaar. De<br />
<strong>voor</strong>keur gaat <strong>voor</strong>l<strong>op</strong>ig uit <strong>naar</strong> <strong>een</strong> combinatie van windmolens en<br />
uv-panelen <strong>op</strong> <strong>de</strong> daken van <strong>de</strong> woningen. Om <strong>de</strong> benodig<strong>de</strong><br />
hoeveelheid kilowatts bij elkaar te krijgen moeten die molens wel<br />
‘flinke jongens’ zijn, aldus De Vaan. Het is <strong>de</strong> bedoeling om <strong>de</strong><br />
windmolens snel neer te zetten ‘want je kunt beter bij <strong>een</strong> windmolen<br />
gaan wonen, dan later <strong>een</strong> windmolen in je achtertuin krijgen.’<br />
Dilemma’s vol<strong>op</strong>, schetste De Vaan. Wie gaat er investeren, hoe zit<br />
het met <strong>de</strong> acceptatie van <strong>de</strong> molens, gaat het om ‘eisen’ of ‘verlei<strong>de</strong>n’?<br />
Goe<strong>de</strong> samenwerking met ie<strong>de</strong>r<strong>een</strong> is nodig om het hoge<br />
ambitieniveau waar te kunnen maken: ‘Als je energieneutraliteit als<br />
uitgangspunt neemt moet je er echt samen <strong>voor</strong> knokken. Ik <strong>de</strong>nk dat<br />
het gaat lukken.’ (<strong>voor</strong> meer info: zie www.locatievalkenburg.nl)
Na <strong>een</strong> koffiepauze was het <strong>de</strong> beurt aan <strong>een</strong> marktpartij. Bram<br />
Hanemaaijer, hoofd energie en CO2-emissie bij Agro Adviesbureau<br />
bleek <strong>een</strong> enthousiast pleitbezorger <strong>voor</strong> het gebruik van geothermie,<br />
aardwarmte. In Ne<strong>de</strong>rland gebeurt er nog niet zoveel <strong>op</strong> dit gebied<br />
maar wereldwijd staat aardwarmte <strong>op</strong> <strong>een</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> plaats als alternatieve<br />
energiebron, waarbij IJsland natuurlijk <strong>de</strong> kroon spant. En ook al<br />
heeft Ne<strong>de</strong>rland g<strong>een</strong> geisers, uit on<strong>de</strong>rzoek blijkt dat ook hier veel<br />
mogelijkhe<strong>de</strong>n zijn en het is -dankzij <strong>de</strong> boringen van <strong>de</strong> NAM- zelfs<br />
bekend waar en <strong>op</strong> welke diepte <strong>de</strong> kansen liggen. ‘In principe is het<br />
mogelijk om 50% van <strong>de</strong> energiebehoefte van Ne<strong>de</strong>rland met<br />
aardwarmte te <strong>de</strong>kken.’ In 2007 vond het eerste Ne<strong>de</strong>rlandse project<br />
met aardwarmte plaats in Bleiswijk, daarna volg<strong>de</strong> <strong>een</strong> clusterproject<br />
in Overijssel, nu heeft het Westland het grootste clusterproject<br />
aardwarmte in Ne<strong>de</strong>rland en staan meer dan 10 projecten verspreid<br />
over Ne<strong>de</strong>rland <strong>op</strong> stapel. In het Westland halen vijf groente- en<br />
sierteeltbedrijven on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Gr<strong>een</strong> Well Westland sinds <strong>de</strong><br />
zomer van 2012 samen warm water uit <strong>de</strong> grond <strong>voor</strong> <strong>de</strong> energiebe-<br />
Oud minister Pieter Winsemius<br />
koos <strong>voor</strong> <strong>een</strong> kritische aanpak:<br />
<strong>de</strong> overheid, en zeker <strong>de</strong><br />
techneuten en bèta<strong>de</strong>nkers die<br />
hij in dit gezelschap vermoed<strong>de</strong>,<br />
zijn staartl<strong>op</strong>ers als het gaat om<br />
duurzaam energiebeleid, stel<strong>de</strong><br />
hij. ‘De k<strong>op</strong>l<strong>op</strong>ers, het bedrijfsleven,<br />
is al <strong>een</strong> straatlengte ver<strong>de</strong>r<br />
dan u.’ Het gaat om visie-gedreven<br />
gedrag, hield hij <strong>de</strong> zaal <strong>voor</strong>,<br />
‘als overheid moet je zeggen: zo<br />
doen we het’. Het kan snel gaan,<br />
<strong>voor</strong>spel<strong>de</strong> hij. ‘Denk aan<br />
afvalscheiding. In 1985 werd nog<br />
gezegd: dat kan in Ne<strong>de</strong>rland<br />
niet, met al die krappe balkonnetjes. Nu is het heel normaal. Je ziet<br />
ook <strong>op</strong> energiegebied <strong>de</strong> doorbraak aankomen.’ Om <strong>de</strong> transformatie<br />
te bereiken is het nodig dat het bèta<strong>de</strong>nken plaats maakt <strong>voor</strong><br />
gamma-<strong>de</strong>nken, benadrukte hij. Min<strong>de</strong>r vanuit <strong>de</strong> techniek, meer<br />
vanuit <strong>de</strong> gebruiker. En integraal <strong>de</strong>nken, dat is <strong>de</strong> sleutel bij duurzaamheidsbeleid.<br />
Dus moet er wat hij omschreef als ‘geduldige<br />
financiering’ mogelijk zijn <strong>voor</strong> bij<strong>voor</strong>beeld woningcorporaties, <strong>de</strong><br />
regelgeving moet aangepast ‘en er moet ein<strong>de</strong>lijk <strong>een</strong>s wor<strong>de</strong>n<br />
hoefte van hun kassen en er zijn al uitbreidingsplannen. Aangezien in<br />
<strong>de</strong> kassentuinbouw tussen <strong>de</strong> 20 en 50% van <strong>de</strong> totale kosten <strong>naar</strong><br />
energie gaat, is het logisch dat die sector en <strong>de</strong> gem<strong>een</strong>te Westland<br />
flink doorpakken. De keuze <strong>voor</strong> geothermie levert <strong>op</strong> jaarbasis <strong>een</strong><br />
besparing <strong>op</strong> van 7 miljoen kuub gas, equivalent <strong>voor</strong> <strong>een</strong> vermin<strong>de</strong>ring<br />
van <strong>de</strong> CO2-uitstoot met 12.600 ton. ‘De doelstellingen van <strong>de</strong><br />
Rgd verslaan we dus met groot gemak.’ Geothermie l<strong>een</strong>t zich goed<br />
<strong>voor</strong> gebiedsgerichte aanpak, maar hoge aanvangsinvesteringen<br />
maken financiering in <strong>de</strong>ze tijd lastig. De samenwerking met <strong>de</strong><br />
gem<strong>een</strong>te bevalt goed, aldus Hanemaaijer: ‘Alles binnen <strong>de</strong> wet hoor,<br />
maar het is dus wel fijn dat <strong>de</strong> vergunningsaanvragen altijd boven<strong>op</strong><br />
<strong>de</strong> stapel liggen, dan gaat alles <strong>een</strong> stuk sneller.’ Probleem bij<br />
aardwarmte is dat <strong>de</strong> concrete <strong>op</strong>brengst aan warm water enigszins<br />
onzeker is, erken<strong>de</strong> hij, maar <strong>de</strong> overheid laat hier grote kansen<br />
liggen, hield hij zijn gehoor <strong>voor</strong>. Een goe<strong>de</strong> locatie vin<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> <strong>een</strong><br />
aardwarmte-parkje met ruimte <strong>voor</strong> <strong>de</strong> benodig<strong>de</strong> bronnen, putten<br />
en <strong>een</strong> buizenstelsel <strong>naar</strong> <strong>de</strong> afnemers is in <strong>een</strong> bebouw<strong>de</strong> omgeving<br />
wel wat lastiger dan in het Westland, erken<strong>de</strong> Hanemaaijer, maar<br />
hoeft volgens hem g<strong>een</strong> belemmering te zijn. ‘Parijs had 30 jaar<br />
gele<strong>de</strong>n al 50 aardwarmtebronnen. Ga daar maar <strong>een</strong>s kijken!’<br />
Hanemaaijer: ‘Het is simpel, het is niet gevaarlijk <strong>voor</strong> <strong>de</strong> omgeving,<br />
maar overhe<strong>de</strong>n weten er te weinig vanaf, het is nieuwe business<br />
<strong>voor</strong> ze. Ik snap niet waarom ze er niet mee aan <strong>de</strong> slag gaan. Er is<br />
zoveel mogelijk, <strong>de</strong>nk all<strong>een</strong> maar aan <strong>de</strong> verwarming van buitenba<strong>de</strong>n.<br />
Het staat echt te laag <strong>op</strong> <strong>de</strong> lad<strong>de</strong>r van verduurzaming.’ G<strong>een</strong><br />
won<strong>de</strong>r dat Hanemaaijer aankondig<strong>de</strong> gráág <strong>op</strong> korte termijn met<br />
Martine <strong>de</strong> Vaan in gesprek te willen, die aardwarmte als ‘onhaalbaar’<br />
overboord had gezet <strong>voor</strong> <strong>de</strong> energieneutrale woonwijk in<br />
Valkenburg. (<strong>voor</strong> meer info: zie www.agroadviesbureau.nl)<br />
doorgepakt en gekozen. In Ne<strong>de</strong>rland zijn we slecht in het implementeren.<br />
We doen liever zeven experimenten <strong>op</strong> rij.’ Ook hier weer:<br />
‘Buiten je eigen grenzen <strong>de</strong>nken. Wat is <strong>de</strong> beste plek om zonnepanelen<br />
neer zetten, goed te richten en schoon te hou<strong>de</strong>n? Niet <strong>op</strong> <strong>een</strong> dak<br />
of <strong>op</strong> <strong>een</strong> geluidswal. Wel <strong>op</strong> lege plekken, in <strong>een</strong> bietenveld. Die<br />
bieten zijn gesubsidieerd, alles wat je <strong>op</strong> die grond doet is <strong>voor</strong><strong>de</strong>liger<br />
dan bieten produceren. Waarom doen we dat dan niet?’ Winsemius<br />
pleitte <strong>voor</strong> gebruikmaken van <strong>de</strong> kennis van <strong>de</strong> burgers: ‘Dat is <strong>de</strong><br />
grootste uitdaging <strong>voor</strong> <strong>de</strong> overheid, om het niet zelf meer te doen,<br />
dat is bèta-<strong>de</strong>nken, maar het te láten doen.’ De overheid kan<br />
on<strong>de</strong>rsteunen, maar moet an<strong>de</strong>re partijen ook vertrouwen en <strong>de</strong> kans<br />
geven om te leren, beschikbare kennis toegankelijk maken, corrigeren<br />
kan altijd nog. ‘Het zijn zoveel mensen, daar zitten zoveel goe<strong>de</strong><br />
i<strong>de</strong>eën.’ De tijd van <strong>de</strong> 100% betrouwbare toekomst<strong>voor</strong>spellingen is<br />
<strong>voor</strong>bij, benadrukte Winsemius, beleid moet steeds wor<strong>de</strong>n aangepast.<br />
En wat bruikbare incentives betreft, niet te moeilijk doen: ‘Een<br />
<strong>voor</strong><strong>de</strong>liger contract als je zuinig rijdt met <strong>de</strong> lease-auto’. De overheid<br />
is weinig ambitieus, stel<strong>de</strong> hij. ‘20% energiebesparen in 2020, dat haal<br />
je met twee vingers in je neus. Als je wilt dat mensen echt gaan<br />
veran<strong>de</strong>ren, leg je <strong>de</strong> doelstelling <strong>op</strong> 50% min<strong>de</strong>r verbruik . Dat kan<br />
makkelijk en dan móet het an<strong>de</strong>rs, dat ziet <strong>een</strong> k<strong>op</strong>groep als <strong>een</strong><br />
uitdaging en dan gaat <strong>de</strong> rest wel mee.’ Na <strong>de</strong> lunch was het tijd <strong>voor</strong><br />
<strong>de</strong> worksh<strong>op</strong>s. Uit <strong>een</strong> aanbod van vier verschillen<strong>de</strong> worksh<strong>op</strong>s kon<br />
elke <strong>de</strong>elnemer er twee kiezen.
Worksh<strong>op</strong> Grondstoffenmanagement<br />
Joan Prummel, kwartiermaker grondstoffenmanagement<br />
(min. BZK) en Frank<br />
Knuvers (Belastingdienst) zijn bei<strong>de</strong>n<br />
hartstochtelijke pleitbezorgers van ‘het<br />
sluiten van kringl<strong>op</strong>en’ blijkt tij<strong>de</strong>ns hun<br />
worksh<strong>op</strong>. Afval hoeft g<strong>een</strong> grote kostenpost<br />
te zijn, maar wordt steeds meer <strong>een</strong><br />
bron van inkomsten, blijkt in <strong>de</strong> praktijk al<br />
bij <strong>de</strong> Belastingdienst, die binnen het Rijk<br />
<strong>een</strong> k<strong>op</strong>l<strong>op</strong>er is. Op <strong>de</strong>ze dag zien alle<br />
<strong>de</strong>elnemers dat al door <strong>de</strong> speciaal<br />
ontworpen afvalbakken in het<br />
Walterboscomplex waar gft, bekertjes,<br />
plastic, restafval en gevaarlijk kantoor afval<br />
door <strong>de</strong> me<strong>de</strong>werkers van <strong>de</strong> belastingdienst<br />
apart wordt <strong>weg</strong>gegooid. Door in<br />
<strong>een</strong> vroeg stadium afspraken te maken met<br />
-bij<strong>voor</strong>beeld- <strong>de</strong> leverancier van <strong>de</strong><br />
koffieautomaten levert het koffieresidu<br />
van <strong>de</strong> belastingdienst wellicht binnenkort<br />
geld <strong>op</strong> als grondstof, en 100.000 kilo<br />
koffiedrab min<strong>de</strong>r bespaart nu al <strong>op</strong> <strong>de</strong><br />
kosten van afvalverwerking. Schei<strong>de</strong>n aan<br />
<strong>de</strong> bron scheelt veel, en er zijn natuurlijk<br />
afspraken te maken met leveranciers, dat<br />
scheelt in <strong>de</strong> schoonmaak- en verwerkingskosten.<br />
De belastingdienst bespaart<br />
bij<strong>voor</strong>beeld <strong>op</strong> schoonmaakkosten omdat<br />
er dagelijks g<strong>een</strong> 30.000 prullenbakjes<br />
geleegd hoeven te wor<strong>de</strong>n, maar slechts<br />
900 inzamelbakken. Op jaarbasis <strong>een</strong> flinke<br />
besparing in het contract.<br />
Door <strong>een</strong> kartrekker aan te stellen, <strong>de</strong><br />
functie die Knuvers vervult, blijken<br />
eindgebruikers enthousiaste <strong>de</strong>elnemers,<br />
zijn ze bereid om elkaar aan te spreken <strong>op</strong><br />
milieu-onvrien<strong>de</strong>lijk gedrag: of het nu over<br />
het schei<strong>de</strong>n van afval gaat, het gebruik<br />
van <strong>de</strong> trap in plaats van <strong>de</strong> lift of over het<br />
uitzetten van het beeldscherm van <strong>de</strong><br />
computer en het lichtkn<strong>op</strong>je bij het<br />
verlaten van <strong>de</strong> werkkamer. Het gedrag van<br />
werknemers is bepalend <strong>voor</strong> het succes,<br />
hiel<strong>de</strong>n <strong>de</strong> worksh<strong>op</strong>lei<strong>de</strong>rs hun publiek<br />
<strong>voor</strong>. Een wedstrij<strong>de</strong>lement inbouwen kan<br />
wellicht helpen, of het gedrag on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el<br />
maken van het functioneringsgesprek.<br />
Belangrijk: ‘Meten is weten’ en als<br />
management zorgen dat je bij blijft met<br />
alle ontwikkelingen <strong>op</strong> dit gebied.<br />
Worksh<strong>op</strong> Energiemanagement<br />
Lenny Roseleur (projectlei<strong>de</strong>r<br />
Energiebesparing door FCIB,<br />
Rijksgebouwendienst) en Rudy van Mierlo<br />
(senior adviseur energiemanagement,<br />
Rijkswaterstaat) behan<strong>de</strong>l<strong>de</strong>n in hun<br />
worksh<strong>op</strong> <strong>de</strong> thema’s Functioneel controleren,<br />
inregelen en beproeven van gebouwinstallaties<br />
(FCIB) en het bijbehoren<strong>de</strong><br />
energiemanagement.<br />
FCIB kan <strong>een</strong> belangrijke besparing<br />
<strong>op</strong>leveren in het energieverbruik omdat<br />
installaties in <strong>de</strong> lo<strong>op</strong> <strong>de</strong>r tijd ontregeld<br />
raken (bij<strong>voor</strong>beeld door verbouwingen) of<br />
door goed bedoel<strong>de</strong> aanpassingen, die <strong>voor</strong><br />
<strong>een</strong> enkeling wel effect sorteren maar het<br />
totale systeem juist ‘ontregelen’. Bij FCIB<br />
wordt niet all<strong>een</strong> <strong>naar</strong> <strong>de</strong> werking van <strong>de</strong><br />
on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len gekeken maar wordt het<br />
functioneren van <strong>de</strong> complete installatie<br />
beoor<strong>de</strong>eld en alle on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len <strong>op</strong>nieuw<br />
nagel<strong>op</strong>en en ingeregeld. Zo wor<strong>de</strong>n<br />
bij<strong>voor</strong>beeld vervuil<strong>de</strong> filters, lekkages en<br />
foutief ingestel<strong>de</strong> klokprogramma’s<br />
<strong>op</strong>gespoord. Doel: het systeem werkt niet<br />
all<strong>een</strong>, maar is qua energieverbruik ook zo<br />
doelmatig mogelijk ingesteld. Uiteraard<br />
hoort constante monitoring daarbij. Het<br />
<strong>op</strong>stellen van <strong>een</strong> energieprofiel is <strong>een</strong> goed<br />
mid<strong>de</strong>l om eventuele ‘lekkages’ en het<br />
verbruik <strong>op</strong> elk uur van <strong>de</strong> dag -en nacht- in<br />
beeld te brengen. ‘Door inzichtelijk te<br />
maken wat er gebeurt wor<strong>de</strong>n gebruikers<br />
gemotiveerd om mee te werken.’ Op rustige<br />
dagen zou<strong>de</strong>n <strong>de</strong>len van <strong>een</strong> gebouw<br />
bij<strong>voor</strong>beeld afgesloten kunnen wor<strong>de</strong>n.<br />
Van Mierlo heeft daar inmid<strong>de</strong>ls ervaring<br />
mee: ‘Omdat we als Rijkswaterstaat ons<br />
kantoorgebouw Westraven in Utrecht uit<br />
moesten en verspreid aan het werk gingen,<br />
ont<strong>de</strong>kten we noodgedwongen hoe goed<br />
Het Nieuwe Werken functioneert. We<br />
kunnen zon<strong>de</strong>r ons eigen kantoor.’<br />
Worksh<strong>op</strong> Duurzame<br />
gebiedsontwikkeling<br />
Om hoge ambities <strong>op</strong> het gebied van<br />
energiebesparing en <strong>duurzame</strong> energie<br />
waar te kunnen maken lijkt <strong>een</strong> aanpak <strong>op</strong><br />
gebiedsniveau het meest kansrijk, is <strong>de</strong><br />
overtuiging van <strong>de</strong>skundigen. Piet Glas<br />
(hoofd energiedistributiebedrijf, Min.Def.)<br />
en Henk Heijkers (senior beleidsme<strong>de</strong>werker<br />
duurzaamheid, gem<strong>een</strong>te Den Haag)<br />
gaven tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> worksh<strong>op</strong> Duurzame<br />
Gebiedsonwikkelingstelling inzicht in twee<br />
pilots van het Rijk <strong>op</strong> dit gebied:<br />
EnergieRijk Den Haag en project Den<br />
Hel<strong>de</strong>r. Den Haag is <strong>een</strong> compacte<br />
kantorenlocatie, in Den Hel<strong>de</strong>r gaat het om<br />
<strong>een</strong> uitgestrekt gebied, <strong>de</strong> grootste<br />
vestiging van Defensie. In <strong>de</strong>ze twee<br />
projecten werken DGOBR (Directoraat<br />
Generaal Organisatie Bedrijfsvoering Rijk),<br />
gem<strong>een</strong>te Den Haag, Rijksgebouwendienst<br />
en Defensie nauw samen. DGOBR<br />
beschouwt <strong>de</strong>ze projecten als pilot <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
aanpak van overige locaties waar meer<strong>de</strong>re<br />
rijksdiensten gehuisvest zijn.<br />
De doelstelling van bei<strong>de</strong> projecten is <strong>de</strong><br />
<strong>energie<strong>voor</strong>ziening</strong> <strong>voor</strong> <strong>de</strong> eigen bedrijfsvoering<br />
aan te passen, zodat die betaalbaar,<br />
betrouwbaar en duurzaam wordt <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
lange termijn. En natuurlijk daarmee<br />
uitein<strong>de</strong>lijk ook <strong>de</strong> ecologische footprint te<br />
verkleinen. Voor <strong>de</strong> gem<strong>een</strong>te Den Haag gaat<br />
het daarnaast om <strong>de</strong> ambitie om <strong>een</strong><br />
aantrekkelijke vestigingsplaats te blijven, ook<br />
<strong>voor</strong> internationale organisaties. Hoewel <strong>de</strong><br />
omvang van het energieverbruik bij bei<strong>de</strong><br />
projecten goed vergelijkbaar is, zijn er ook<br />
veel verschillen. Den Hel<strong>de</strong>r is technisch<br />
complex, van<strong>weg</strong>e <strong>de</strong> vele verschillen<strong>de</strong><br />
gebouwen en uit<strong>een</strong>l<strong>op</strong>en<strong>de</strong> functies. In Den<br />
Haag is het project <strong>voor</strong>al bestuurlijk<br />
complexer, omdat er diverse belanghebben<strong>de</strong>n<br />
zijn.<br />
In bei<strong>de</strong> projecten zal <strong>de</strong> complete energieinfrastructuur<br />
wor<strong>de</strong>n aangepakt en kan elke<br />
vorm van <strong>duurzame</strong> energie-<strong>op</strong>wekking in<br />
principe in aanmerking komen, bij<strong>voor</strong>beeld<br />
ook geothermie. Er wordt gezocht <strong>naar</strong><br />
mogelijkhe<strong>de</strong>n van financiering door<br />
marktpartijen. In bei<strong>de</strong> projecten gaat het niet<br />
all<strong>een</strong> om focus <strong>op</strong> <strong>de</strong> mogelijke technieken,<br />
maar is er ook veel aandacht nodig <strong>voor</strong> het<br />
proces en <strong>de</strong> financiering. In <strong>de</strong> discussie<br />
hierover werd het risico gesignaleerd, dat <strong>de</strong><br />
overheid met regelgeving en procedures zelf<br />
<strong>de</strong> beperken<strong>de</strong> factor kan zijn. Eén van <strong>de</strong>
doelen is <strong>een</strong> lage, stabiele energieprijs.<br />
Zolang die -zoals nu- is gek<strong>op</strong>peld aan <strong>de</strong><br />
olieprijs, lijkt dat doel onhaalbaar, constateer<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong> aanwezigen. In <strong>de</strong> contracten moet<br />
daarom transparantie van <strong>de</strong> prijsvorming<br />
van energie wor<strong>de</strong>n afgedwongen.<br />
Worksh<strong>op</strong> Verduurzaming Energie<br />
De overheid zet zich in <strong>voor</strong> <strong>de</strong> <strong>duurzame</strong><br />
inko<strong>op</strong> van energie, maar daar zitten nogal<br />
wat haken en ogen aan, stel<strong>de</strong>n Tom<br />
Kofman (categoriemanager energie-inko<strong>op</strong><br />
Rijk, Min.Def.) en Martijn Ophuis (Climex)<br />
tij<strong>de</strong>ns hun worksh<strong>op</strong> verduurzaming<br />
energie. Voor elektriciteit lukt het wel om<br />
‘groene energie’ in te k<strong>op</strong>en, maar <strong>voor</strong> gas<br />
is vergroening slechts beperkt mogelijk,<br />
door <strong>de</strong> beperkte beschikbaarheid. Het<br />
bestaan<strong>de</strong> certificeringssysteem leidt<br />
nauwelijks tot verduurzaming, von<strong>de</strong>n veel<br />
aanwezigen, want <strong>de</strong> <strong>op</strong>brengst van <strong>de</strong><br />
groencertificaten wordt niet gebruikt om <strong>de</strong><br />
productiecapaciteit van bij<strong>voor</strong>beeld<br />
zon- en win<strong>de</strong>nergie uit te brei<strong>de</strong>n. ‘De<br />
energiesector verkeert nog in <strong>de</strong> dark ages’,<br />
werd later in <strong>de</strong> zaaldiscussie geconclu<strong>de</strong>erd.<br />
De manier waar<strong>op</strong> <strong>de</strong> certificaten nu<br />
functioneren zou je zelfs met ‘aflaten’<br />
kunnen vergelijken, vond <strong>een</strong> <strong>de</strong>elnemer<br />
aan <strong>de</strong> worksh<strong>op</strong>. Het ink<strong>op</strong>en van<br />
<strong>duurzame</strong> energie blijkt zowel <strong>voor</strong> burgers<br />
als overheid <strong>een</strong> ingewikkel<strong>de</strong> materie<br />
waarbij fiscale maatregelen en subsidies<br />
bovendien niet bijdragen aan <strong>de</strong> totstandkoming<br />
van <strong>een</strong> realistische prijs <strong>voor</strong><br />
<strong>duurzame</strong> energie. Er was <strong>een</strong> pleidooi om<br />
bij <strong>de</strong> inko<strong>op</strong> van <strong>duurzame</strong> energie <strong>de</strong><br />
samenwerking <strong>op</strong> te zoeken met lokale<br />
coörporaties <strong>op</strong> dat gebied, dat moet <strong>voor</strong><br />
1-1-2014 best lukken, volgens <strong>de</strong><br />
worksh<strong>op</strong>lei<strong>de</strong>rs.<br />
Naar aanleiding van <strong>de</strong> verslagen over <strong>de</strong><br />
worksh<strong>op</strong>s ontstond er plenair weer<br />
spontaan discussie in <strong>de</strong> zaal. Herhaal<strong>de</strong>lijk<br />
vallen termen als samenwerken en<br />
macro<strong>de</strong>nken: <strong>de</strong> overheid moet boven<br />
zichzelf uitstijgen en niet <strong>op</strong> microniveau<br />
belemmeringen <strong>op</strong>werpen die er<strong>voor</strong><br />
zorgen dat het grote doel daardoor<br />
onbedoeld achter <strong>de</strong> horizon verdwijnt. Er is<br />
<strong>een</strong> zon<strong>de</strong>rmeer ‘prikkelend’ <strong>voor</strong>stel om<br />
het individuele energiegebruik on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el te<br />
maken van het jaarlijkse functioneringsgesprek.<br />
Gesprekslei<strong>de</strong>r Vereecken: ‘Ik weet<br />
niet wat <strong>de</strong> abva-kabo daarvan vindt.’<br />
In het discussie-panel Alex Vermeulen<br />
(waarnemend algem<strong>een</strong> directeur<br />
Rijksgebouwendienst, min. BZK) , Bert <strong>de</strong><br />
Vries (plaatsvervangend –directeur-generaal<br />
Energie, Telecom en Me<strong>de</strong>dinging, min.<br />
EL & I) en Hugo von Meijenfeldt (plaatsvervangend<br />
directeur-generaal Milieu en<br />
Internationaal, Min. I & M). Welke incentives<br />
werken nu het best om duurzaamheid te<br />
bevor<strong>de</strong>ren, is on<strong>de</strong>rwerp van <strong>de</strong> discussie.<br />
De <strong>op</strong>vatting van Uijlenbroek dat energiesubsidies<br />
in het verle<strong>de</strong>n (te) weinig<br />
ren<strong>de</strong>ment <strong>op</strong> hebben geleverd kan rekenen<br />
<strong>op</strong> instemming van Hugo von Meijenfeldt:<br />
‘In <strong>de</strong> instrumentenkeuze hebben we het<br />
wellicht wel<strong>een</strong>s fout gedaan, het had soms<br />
beter fiscaal gekund.’ Er komt langzaamaan<br />
wel be<strong>weg</strong>ing <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> kant <strong>op</strong>, volgens<br />
alle panelle<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> energierekening wordt<br />
<strong>een</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van dbfmo-contracten, <strong>de</strong><br />
energiesector komt met innovaties <strong>op</strong><br />
contractgebied <strong>naar</strong> <strong>de</strong> gebruikers toe en<br />
het besef dat energie heel goed dicht bij<br />
huis kan wor<strong>de</strong>n <strong>op</strong>gewekt, daarvan is<br />
ie<strong>de</strong>r<strong>een</strong> inmid<strong>de</strong>ls ook doordrongen. Over<br />
blin<strong>de</strong> vlekken, <strong>voor</strong>beeldgedrag en dat het<br />
soms niet veel hoeft te kosten, komt<br />
Martine <strong>de</strong> Vaan met <strong>een</strong> praktijk<strong>voor</strong>beeld:<br />
‘Werknemers die binnen <strong>een</strong> bepaal<strong>de</strong><br />
straal van hun werk wonen <strong>een</strong> e-bike<br />
geven als alternatief <strong>voor</strong> <strong>de</strong> auto. Bij <strong>een</strong><br />
experiment bleek <strong>een</strong> kwart daadwerkelijk<br />
over te stappen. Een waanzinnig succes, dat<br />
je zó uit kunt rollen.’ De verschillen<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>partementen zitten elkaar soms<br />
onbedoeld dwars, klonk het af en toe.<br />
Lagere overhe<strong>de</strong>n vin<strong>de</strong>n dat het Rijk soms<br />
blokka<strong>de</strong>s <strong>op</strong>werpt: fiscale regelgeving zit<br />
energiecorporaties in <strong>de</strong> <strong>weg</strong>, milieumaatregelen<br />
maken mestvergisting praktisch<br />
onmogelijk. Von Meijenfeldt noem<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
kritiek wel terecht, er moeten nodig <strong>een</strong><br />
aantal belemmeringen <strong>op</strong> dat vlak <strong>weg</strong><br />
wor<strong>de</strong>n genomen, betoog<strong>de</strong> hij: ‘We<br />
moeten <strong>een</strong> betrouwbare overheid zijn met<br />
dui<strong>de</strong>lijke ambities die <strong>de</strong> markt zekerheid<br />
geven. We moeten <strong>een</strong> meer beschei<strong>de</strong>n rol<br />
innemen, meer faciliteren. We moeten<br />
regelgeving niet vergeten, maar daarmee<br />
ook niet alles dichtplempen, zoals in het<br />
verle<strong>de</strong>n wel is gebeurd.’<br />
Alex Vermeulen sloot het congres af: er<br />
moet <strong>op</strong> korte termijn veel gebeuren om<br />
alle ambities <strong>op</strong> duurzaamheidsgebied te<br />
halen. Dat betekent <strong>op</strong>enstaan <strong>voor</strong> nieuwe<br />
concepten, geeft hij aan, zoals bij<strong>voor</strong>beeld<br />
het leasen van staal en beton. Maar cruciaal<br />
is steeds <strong>de</strong> samenwerking, binnen en<br />
buiten het rijk. Over <strong>de</strong> eigen schuttingen<br />
kijken, uit het technische bèta-<strong>de</strong>nken<br />
tre<strong>de</strong>n: ‘We moeten heel hard samen aan<br />
<strong>de</strong> slag.’ Deze dag was daarvan <strong>een</strong><br />
<strong>voor</strong>beeld, en is wat <strong>de</strong><br />
Rijksgebouwendienst betreft <strong>de</strong> eerste in<br />
<strong>een</strong> reeks van jaarlijkse bij<strong>een</strong>komsten: het<br />
estafettestokje wordt doorgegeven.