1 - Gemeente Woerden
1 - Gemeente Woerden
1 - Gemeente Woerden
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Riolering in beeld<br />
Benchmark rioleringszorg 2010
Riolering in beeld<br />
Benchmark rioleringszorg 2010<br />
Stichting<br />
RIONED<br />
\
Inhou<br />
Riolering in Beeld 2010
1 Voorwoord 6<br />
2 Verantwoording 8<br />
3 Samenvatting 12<br />
A Omgevingskenmerken 18<br />
Al <strong>Gemeente</strong>grootte en stedelijkheid 20<br />
A2 Bodemsoort en hoogteverschillen 24<br />
A3 Grondwater en bodemgebruik 28<br />
B Aanwezige riolering 32<br />
BI Aansluitingen op de riolering 34<br />
B2 Vrijvervalriolering 38<br />
B3 Overstorten 46<br />
B4 Gemalen en persleidingen 48<br />
B5 Mechanische riolering 50<br />
B6 Drainage 52<br />
C Beheer van de riolering 54<br />
Cl De mensen achter de riolering 56<br />
C2 GRP en andere planvormen 60<br />
C3 Samenwerking in beleid en uitvoering 64<br />
C4 Reiniging en inspectie 68<br />
Inhoud<br />
C5 Onderzoek: werking van de riolering en grondwater(overlast) 70<br />
C6 Gegevensbeheer 74<br />
C7 Vervanging en renovatie 76<br />
C8 Reparatie 82<br />
C9 Beheer van water in de bebouwde kom 84<br />
D Functioneren en presteren 88<br />
Dl Volksgezondheid 90<br />
D2 Afvoerzekerheid 92<br />
D3 Technisch functioneren en storingen 94<br />
D4 Wateroverlast voorkomen 98<br />
D5 Waterkwaliteit en milieu 102<br />
D6 Waardering van gebruikers 104<br />
D7 Meldingen en klachten 106<br />
E Financiën 108<br />
El Totale kosten van de riolering(szorg) 110<br />
E2 Investeringen 114<br />
E3 Kapitaallasten, directe afschrijvingen en voorzieningen 120<br />
E4 Beheerkosten 126<br />
E5 Rioolheffing 132<br />
F Bijlagen 138<br />
Fl Verklarende woordenlijst en gebruikte afkortingen 140<br />
F2 Kosten uit investeringen, kostendekking en rioolheffing 144<br />
F3 Klanttevredenheidsonderzoek (juni 2010) 148
Riolering in Beeld 2010
Riolering in Beeld 2010 biedt een uniek<br />
inzicht in de kenmerken en prestaties van<br />
de rioleringszorg in Nederland. Nooit eerder<br />
hebben alle 430 gemeenten aan een benchmark<br />
meegedaan. De rioleringssector laat<br />
hiermee zien dat professionaliteit hoog in<br />
het vaandel staat.<br />
Rioleringsbeheerders willen graag van elkaar<br />
leren en tegelijkertijd verantwoording afleggen<br />
over hun prestaties. Centraal staan hoe<br />
de riolering functioneert, hoe het beheer<br />
is georganiseerd en hoe de prestaties en<br />
ambities van gemeenten aansluiten bij<br />
de wettelijke zorgplichten voor stedelijk<br />
afvalwater, hemel- en grondwater.<br />
Dit onderzoek is heel belangrijk in deze tijd<br />
waarin de verschillende overheden vanwege<br />
de economische crisis en de benodigde<br />
bezuinigingen kritisch kijken naar het functioneren<br />
van de (afval)waterketen. Op basis<br />
van de uitkomsten van dit onderzoek kan<br />
de rioleringssector trots zijn. De hoofddoelen<br />
van de riolering (volksgezondheid, droge<br />
voeten en waterkwaliteit) worden glansrijk<br />
bereikt. Nederlandse huishoudens krijgen<br />
deze basisvoorziening met een grote<br />
betrouwbaarheid tegen lage jaarlijkse kosten.<br />
Ter vergelijking, een doorsnee basispakket<br />
kabeltelevisie kost al meer.<br />
Stichting RIONED heeft dit onderzoek<br />
uitgevoerd in samenwerking met de<br />
Vereniging van Nederlandse <strong>Gemeente</strong>n<br />
(VNG) en het ministerie van Infrastructuur<br />
en Milieu (voorheen: VROM). De gezamenlijke<br />
provincies hebben een financiële bijdrage<br />
geleverd.<br />
Wij verwachten dat deze publicatie en<br />
de andere onderdelen van de benchmark<br />
rioleringszorg (de gemeenterapporten,<br />
de database, de leerkringen en het verbetertraject)<br />
bijdragen aan een verdere verbetering<br />
van de riolering en de rioleringszorg.<br />
Stichting RIONED<br />
November 2010<br />
Voorwoord<br />
Aantal deelnames benchmark<br />
Q^p<br />
T^
2 Verantwoording<br />
Riolering in Beeld 2010<br />
/ / /
Inleiding<br />
Riolering in Beeld 2010 beschrijft de huidige<br />
stand van zaken van de riolering(szorg) in<br />
Nederland. De informatie is afkomstig van<br />
de gegevensinventarisatie die deel uitmaakt<br />
van de benchmark rioleringszorg 2010,<br />
waaraan alle 430 gemeenten deelnemen.<br />
De benchmark is geen doel op zichzelf, maar<br />
een middel om te ontdekken waar gemeenten<br />
in hun eigen werkprocessen de meeste winst<br />
kunnen boeken. Hier vindt u een kort overzicht<br />
van de totstandkoming en uitvoering.<br />
Eerdere benchmarks<br />
In deze benchmark wordt veel gerefereerd<br />
aan de Rioleringsatlas 2005, die feitelijk fungeert<br />
als de eerste landsdekkende benchmark<br />
op het gebied van de gemeentelijke watertaken.<br />
Daaraan nam 76% van de gemeenten<br />
deel (waar 83% van de Nederlandse bevolking<br />
woont). In het voorwoord vindt u een<br />
overzichtskaart van de deelnemers.<br />
Tussen 2001 en 2008 namen ruim 180<br />
gemeenten bovendien een of meerdere keren<br />
deel aan de verdiepende leerkringen van de<br />
benchmark rioleringszorg. Samen hebben<br />
deze gemeenten zo'n 11,9 miljoen inwoners<br />
(72% van de bevolking). In groepjes van zo'n<br />
25 ä 30 gemeenten vergeleken de deelnemers<br />
zich op een aantal prestatie-indicatoren<br />
en gingen zij het gesprek aan om kennis,<br />
ervaringen en 'good practices' uit te wisselen.<br />
Door de stimulerende rol van een aantal provincies<br />
hebben regionale groepen gemeenten<br />
zich aan elkaar gespiegeld en hun werkprocessen<br />
geanalyseerd en verbeterd.<br />
Verantwoording<br />
Doorontwikkeling<br />
In 2007 hebben de waterketenpartners<br />
bestuurlijke afspraken met elkaar gemaakt<br />
in het Bestuursakkoord Waterketen. Mede<br />
onder invloed van de Tweede Kamer is hierin<br />
onder meer afgesproken dat er drie landelijke<br />
benchmarks zouden komen: voor drinkwatervoorziening,<br />
riolering en afvalwaterzuivering.<br />
Deze benchmarks moeten inzicht geven in<br />
het presteren van de drie sectoren en een<br />
verdere impuls geven aan de doelmatigheid.<br />
De benchmark voor de rioleringszorg is complex<br />
omdat alle 430 gemeenten meedoen.<br />
Stichting RIONED, de Vereniging van<br />
Nederlandse <strong>Gemeente</strong>n (VNG) en het ministerie<br />
van Infrastructuur en Milieu (voorheen:<br />
VROM) hebben gekozen voor uitvoering van<br />
de benchmark rioleringszorg in twee stadia.<br />
Eerst vindt de landelijke prestatiemeting<br />
plaats, waarvan in dit rapport de uitkomsten<br />
staan. Aansluitend volgt voor de gemeenten<br />
het verdiepende leer- en verbetertraject.<br />
Gegevensverzameling<br />
Stichting RIONED heeft eind 2009 met alle<br />
gemeenten afgesproken dat zij voor de benchmark<br />
vaste contactpersonen aanstellen.<br />
Op 18 maart 2010 verspreidde Stichting<br />
RIONED de online vragenlijst onder deze<br />
contactpersonen. In de twee maanden daarna<br />
leverden zij allemaal hun gegevens aan. Een<br />
helpdesk ondersteunde de gemeenten met de<br />
interpretatie van vragen en definities, het achterhalen<br />
van de gegevens en het controleren<br />
van de ingevoerde data. De peildatum van de<br />
benchmark is 1 januari 2010. De benchmark<br />
beschouwt het jaar 2009 als vergelijkingsjaar.<br />
De vragenlijst bevatte diverse controles om<br />
foutieve invoer te voorkomen en interne consistentie<br />
te waarborgen. Vanaf juni 2010 heeft<br />
het benchmarkteam van Stichting RIONED de<br />
benchmarkdatabase uitgebreid gecontroleerd<br />
en gevalideerd. Hiervoor is bij veel gemeenten<br />
ook navraag gedaan om de gegevens te verifiëren<br />
en aan te vullen. Daarna zijn de antwoorden<br />
op landelijk niveau geanalyseerd en de<br />
resultaten verwerkt in deze publicatie.
Benchmarkproducten<br />
Riolering in Beeld 2010<br />
Het koepelrapport Riolering in Beeld staat als<br />
product van de benchmark rioleringszorg niet<br />
op zichzelf. Tegelijk met de publicatie ervan<br />
in november 2010 ontvangt elke gemeente<br />
een individuele rapportage met een selectie<br />
van vergelijkingen en indicatoren over<br />
aanwezige voorzieningen, functioneren<br />
en presteren, beheer en financiën.<br />
Vanaf 18 november 2010 kunnen gemeenten<br />
deelnemen aan het leer- en verbetertraject.<br />
Daarin kunnen zij in kleiner verband (regionaal<br />
of rond een concreet thema) zelf de<br />
verdieping zoeken en zichzelf verbeteren aan<br />
de hand van de voorbeelden en ervaringen<br />
(good practices) van andere gemeenten.<br />
Tijdens dit traject blijft het benchmarkplatform<br />
www.benchmarkrioleringszorg.nl operationeel,<br />
als een verzamelplaats van good<br />
practices en als ontmoetingspunt en portal<br />
waarop de benchmarkdatabase met analysetooi<br />
voor alle deelnemers beschikbaar is.<br />
De Benchmark rioleringszorg maakt onderdeel<br />
uit van de verzameling benchmarks in<br />
de <strong>Gemeente</strong>lijke benchmarkgids van het<br />
Kwaliteitsinstituut Nederlandse <strong>Gemeente</strong>n<br />
(KING) van de VNG en van het platform<br />
voor gemeentelijke prestatievergelijking<br />
www.waarstaatjegemeente.nl.<br />
Zorgvuldigheid en verbetering van<br />
gegevens<br />
Stichting RIONED en haar benchmarkteam<br />
hebben de gegevens zo nauwkeurig mogelijk<br />
verzameld, bewerkt en geanalyseerd. Als<br />
desondanks toch fouten zijn gemaakt, dan<br />
ontvangt Stichting RIONED graag correcties,<br />
aanvullingen en/of suggesties om de gegevens<br />
en analyses verder te verbeteren.<br />
Meldingen en verzoeken tot aanpassing<br />
(inclusief onderbouwing) zijn welkom op<br />
benchmark@rioned.org. Na toetsing zal<br />
Stichting RIONED waar nodig mutaties<br />
in de benchmarkdatabase verwerken.<br />
10<br />
Bestuurlijke verantwoordelijkheid<br />
Dit project en het eindrapport Riolering<br />
in Beeld zijn tot stand gekomen onder<br />
verantwoordelijkheid van de Stuurgroep<br />
Benchmarking Rioleringszorg van Stichting<br />
RIONED. De samenstelling van de Stuurgroep<br />
is als volgt:<br />
Simon Binnendijk, voorzitter<br />
Carine Vleerbos, IPO<br />
Marion Fokké-Baggen, Ministerie van<br />
Infrastructuur en Milieu<br />
Gert Dekker, VNG<br />
Hugo Gastkemper, Stichting RIONED<br />
Eric Oosterom, Stichting RIONED
Dankwoord<br />
Dit eindrapport is een product van Stichting<br />
RIONED, waaraan veel verschillende partijen<br />
hebben bijgedragen. Graag bedankt Stichting<br />
RIONED de volgende organisaties:<br />
• Royal Hastening (Nijmegen) voor het<br />
flexibele en kundige team adviseurs dat de<br />
helpdesk, gegevensverzameling, -controle,<br />
-analyse en rapportage heeft uitgevoerd.<br />
(Koen, Tjeerd, Oscar, Francine, Herman en<br />
Hein: bedankt!)<br />
• ABF Research (Delft) voor technische en<br />
inhoudelijke ondersteuning bij de gegevensverzameling<br />
en het maken van de<br />
rapporten.<br />
• Quint Result (Amsterdam) voor het mogen<br />
benutten van hun benchmarkplatform.<br />
DotOffice (Oosterbeek) voor de softwaretools<br />
voor de gemeenterapporten.<br />
Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu<br />
voor de financiële bijdrage en inhoudelijke<br />
ondersteuning.<br />
De gezamenlijke provincies voor hun<br />
financiële bijdrage.<br />
Deloitte Consulting (Amsterdam) voor hun<br />
inbreng bij het tot stand komen van de<br />
methodiek.<br />
Wolters Noordhoff Uitgevers voor het<br />
genereus ter beschikking stellen van de<br />
kaarten uit de Bosatlas van Ondergronds<br />
Nederland.<br />
Karlijn Kunst (Lijntekst) voor haar<br />
uitstekende tekstredactie.<br />
Melchior Kerklaan (VNG) voor kritische<br />
toetsing van de financiële teksten.<br />
Verantwoording<br />
• GAW ontwerp en communicatie voor hun<br />
geweldige inzet om alle figuren, kaarten<br />
en tabellen op te maken en tot een<br />
prachtig geheel te verwerken.<br />
• Drukkerij Modern voor het (onder tijdsdruk)<br />
produceren van deze publicatie.<br />
• En uiteraard alle medewerkers van de<br />
430 gemeenten die door hun deelname<br />
en het investeren van tijd en energie in<br />
de gegevensverzameling deze unieke<br />
benchmark mogelijk maken. Zij zullen<br />
er de komende jaren hopelijk ook de<br />
vruchten van plukken!<br />
Riolering in Beeld is georganiseerd en<br />
geschreven door Eric Oosterom met bijdragen<br />
van Rob Hermans. Beide zijn werkzaam bij<br />
Stichting RIONED.<br />
11
^<br />
^ ^ ^ ^<br />
3 Samenvatting^*<br />
Riolering in Beeld 2010<br />
12<br />
^fc*
Het riool doet zijn werk en is op orde<br />
De riolering, de gemeentelijke watertaken<br />
voor afvalwater, hemelwater en grondwater,<br />
levert een grote bijdrage aan onze gezondheid,<br />
een goed milieu en het voorkomen van<br />
waterproblemen door hevige regen. Het<br />
grootste deel van de Nederlandse bevolking<br />
kent en erkent het belang van de riolering.<br />
Men vindt de goede werking en het gemak<br />
vanzelfsprekend.<br />
De rioolvervanging ligt grosso modo op het<br />
niveau dat past bij de leeftijdsopbouw en een<br />
technische levensduur van 60 tot 80 jaar.<br />
Er is geen vervangingsachterstand. De kosten<br />
zijn de afgelopen jaren gestegen door het<br />
treffen van milieumaatregelen, de aanpak van<br />
wateroverlast en de vervanging van riolen.<br />
<strong>Gemeente</strong>n erkennen het belang van benchmarking<br />
van hun watertaken. Alle 430<br />
gemeenten (100%) nemen deel aan deze<br />
benchmark, wat uniek is voor een gemeentelijke<br />
benchmark. In 2005 heeft 76% van<br />
de gemeenten gegevens geleverd voor<br />
de Rioleringsatlas, wat feitelijk de eerste<br />
landsdekkende benchmark van de rioleringszorg<br />
was.<br />
Nederlanders tevreden over de riolering:<br />
nuttig en betrouwbaar<br />
Het nut en de aanwezigheid van riolering is<br />
vanzelfsprekend. Het overgrote deel van de<br />
Nederlanders weet dat de riolering bijdraagt<br />
aan de gezondheid. Ook het belang van riolering<br />
voor droge voeten en het tegengaan<br />
van stankoverlast is algemeen bekend.<br />
Zo'n 98% van de Nederlanders is tevreden<br />
of zeer tevreden over de riolering. Het aantal<br />
klachten is sinds 2005 gedaald.<br />
Het riool is gemiddeld per aansluiting<br />
slechts 0,2 minuut per jaar niet beschikbaar.<br />
Ter vergelijking, een huishouden is gemiddeld<br />
0,4 minuut per jaar verstoken van gas, heeft<br />
14 minuten per jaar geen drinkwater en<br />
28,9 minuten geen elektriciteit. Een gezin<br />
betaalt in 2010 gemiddeld 167 euro rioolheffing,<br />
en dat is minder dan de lasten<br />
voor de andere voorzieningen.<br />
Samenvatting<br />
£ 10<br />
Tijdsduur dat een basisvoorziening niet beschikbaar is<br />
(per aansluiting, 2009)<br />
1<br />
Riolering Gas Drinkwater Elektriciteit<br />
Lasten per huishouden (2010)<br />
Hoogste aansluitingsgraad van Europa;<br />
Aanpak van hevige buien<br />
Nederland heeft met 99,8% de hoogste aansluitingsgraad<br />
van Europa. Alle rioolstelsels<br />
zijn aangesloten op rioolwaterzuiveringen<br />
die voldoen aan Europese richtlijnen.<br />
Alle overstorten die ook maar enigszins een<br />
risico vormden voor volksgezondheid of vee<br />
zijn aangepakt. De maatregelen om de vervuiling<br />
uit de overige riooloverstorten terug<br />
te dringen zijn door 60% van de gemeenten<br />
volledig gerealiseerd. De overige gemeenten<br />
zijn op basis van afspraken met het waterschap<br />
bezig met het treffen van maatregelen.<br />
92% van de gemeenten neemt maatregelen om<br />
het risico op waterschade door hevige buien en<br />
langdurige regen te beperken. Ruim driekwart<br />
van deze gemeenten verwacht de maatregelen<br />
uiterlijk in 2015 te hebben afgerond.<br />
13
1,2%<br />
1,0%<br />
s<br />
1 0,8%<br />
2<br />
jj, 0,6%<br />
1 0/1%<br />
0,2%<br />
95%<br />
IJsland<br />
Ierland<br />
Portugal<br />
Aansluitingsgraad per land (2007)<br />
Stijgende vervanging, renovatie en ombouw vrijvervalstelsel<br />
^H<br />
1 1<br />
1 1 l<br />
1 1 1<br />
1 1 1<br />
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009<br />
Jaar<br />
Riolering in Beeld 2010<br />
I vervanging, renovatie<br />
en ombouw<br />
ombouw<br />
vervanging en renovatie<br />
j M Zweden Fin|and<br />
Noorwegen U H^Hr '-'<br />
Et, ^P^Wv<br />
14<br />
Vervanging sterk gestegen; asset<br />
management verplicht sinds 1993<br />
Er is van 2006 tot 2009 9.100 km buis riolering<br />
bijgekomen door nieuwe aanleg, vervanging<br />
en het ombouwen van gemengde door<br />
gescheiden stelsels. De hoeveelheid riolering<br />
ouder dan 60 jaar is door vervanging gedaald<br />
van 4.350 naar 3.500 km.<br />
Asset management van de riolering is<br />
verplicht sinds 1993 toen het <strong>Gemeente</strong>lijk<br />
Rioleringsplan werd ingevoerd. In dit GRP<br />
legt de gemeente de toestand van de riolering,<br />
de voorgenomen maatregelen en de<br />
kosten en financiering vast. Gemiddeld<br />
maken de gemeenten elke 5 jaar een nieuw<br />
plan. Veel gemeenten werken in 2010 aan<br />
een nieuw GRP vanwege de formele uitbreiding<br />
van hun taken met de zorgplichten<br />
voor hemelwater en grondwater.<br />
<strong>Gemeente</strong>n hebben inzicht in de kwaliteit van
hun riolering. Zij inspecteren gemiddeld<br />
jaarlijks 7% van hun stelsels. <strong>Gemeente</strong>n<br />
reinigen per jaar 10% van het totale rioolstelsel.<br />
De uitvoering van inspectie en reiniging<br />
besteden gemeenten grotendeels uit<br />
aan gespecialiseerde bedrijven.<br />
Kosten 2006 - 2010; <strong>Gemeente</strong>n met<br />
slappe bodem, hoge bebouwingsdichtheid<br />
of oud stelsel zijn duurder uit<br />
De totale kosten stegen tussen 2006 en 2009<br />
met 4,4% per jaar, waarvan 2,3% door groei<br />
van de lengte riolering (prijspeil 2009). De<br />
totale kosten zijn voor 2009 opgebouwd uit<br />
directe afschrijvingskosten (14%), rente en<br />
afschrijvingen voor investeringen uit het<br />
verleden (41%), en de beheerkosten (45%).<br />
In de periode tussen 2006 en 2016 neemt<br />
het aandeel kapitaallasten toe van 40% naar<br />
45%, daalt het aandeel beheerkosten van<br />
44% naar 39% en blijft het aandeel direct<br />
afgeboekte investeringen relatief even groot.<br />
De stijging van de totale inkomsten rioolheffing<br />
sinds 1985 bedraagt gemiddeld 7,4% per<br />
jaar. Een belangrijke oorzaak is de toename<br />
van het aandeel van de rioolheffing in de<br />
totale exploitatie-inkomsten. In 1985 vormden<br />
de inkomsten rioolheffing 38% van de<br />
inkomsten, de overige 62% werd door<br />
gemeenten uit de algemene middelen (OZB)<br />
bekostigd. Het aandeel van de rioolheffing<br />
is inmiddels gestegen naar ruim 98%.<br />
Bepaalde plaatselijke omstandigheden leiden<br />
tot kostenverschillen. <strong>Gemeente</strong>n met een<br />
bodem met veel klei en veen, een hoge bebouwingsdichtheid<br />
of een oud stelsel hebben<br />
gemiddeld hogere kosten per km stelsel. Het<br />
grootste effect op de totale kosten komt door<br />
de mate van stedelijkheid; de jaarlijkse kosten<br />
per km stelsel van de zeer sterk stedelijke<br />
gemeenten zijn 65% meer dan die van de landelijke<br />
gemeenten. De invloed van de omvang<br />
van de gemeente op de gemiddelde totale kosten<br />
is daarbij relatief beperkt en afwijkend van<br />
vorm. In plaats van een doorlopend stijgende<br />
lijn hebben hier de middelgrote gemeenten<br />
relatief de laagste kosten per km stelsel.<br />
Samenvatting<br />
18.000<br />
16.000<br />
14.000<br />
12.000<br />
10.000<br />
8.000<br />
6.000<br />
4.000<br />
2.000<br />
0<br />
18.000<br />
16.000<br />
14.000<br />
' 12.000<br />
10.000<br />
8.000<br />
6.000<br />
4.000<br />
2.000<br />
0<br />
18.000<br />
16.000<br />
_ 14.000<br />
.| 12.000<br />
I 10.000<br />
•jr 8.000<br />
J 6.000<br />
V<br />
15<br />
4.000<br />
2.000<br />
0<br />
Effect op de totale kosten van:<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte<br />
Mate van stedelijkheid<br />
10-20 20-50 50-100 =-100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte {x 1.000 inwoners)<br />
500-1.000 1.000-1500 1.500-2.500<br />
Stedelijkheid<br />
Gemiddelde leeftijd van het vrijvervalstelsel<br />
Grondslag<br />
20-25 25-30 30-40<br />
Stelselleeftijd Gaar)<br />
25-50 50-75<br />
% veen + klei/veen
Riolering in Beeld 2010<br />
Tussen 2005 en 2010 is veel geïnvesteerd in<br />
de aanleg van riolering, waterkwaliteitsmaatregelen<br />
en het ombouwen van gemengde<br />
naar gescheiden stelsels. De investeringen<br />
stegen met 5,6% (gecorrigeerd voor inflatie).<br />
De kapitaallasten (rente en afschrijvingen<br />
op investeringen uit het verleden) zijn tussen<br />
2006 en 2009 met 8,5% gestegen. Deze<br />
toename is beperkt doordat ten behoeve<br />
van investeringen gelden zijn onttrokken<br />
aan reserves en voorzieningen.<br />
De beheerkosten zijn toegenomen van<br />
3.870 euro naar 4.650 euro per kilometer<br />
rioolbuis. De kosten voor onderzoek namen<br />
het meest toe vergeleken met personeels-,<br />
reparatie- en overige kosten.<br />
Prognose voor 2010-2016: minder stijging<br />
van kosten<br />
Hoewel de rioolheffing in de periode 2010 tot<br />
en met 2016 zal blijven stijgen, is de verwachte<br />
jaarlijkse stijging met 3,8% per jaar (prijspeil<br />
2010) lager dan het gemiddeld van 7,4%<br />
in de afgelopen 25 jaar. De verwachte stijging<br />
is vooral een gevolg van het gaandeweg toenemen<br />
van de kapitaallasten door het activeren<br />
van nieuwe investeringen. Deze toename<br />
bedraagt naar verwachting 3,1% per jaar.<br />
Zowel de beheerkosten als de voorgenomen<br />
investeringen blijven vrijwel gelijk aan het<br />
niveau van 2010. De vervangingsinvesteringen<br />
blijven stijgen, maar worden gecompenseerd<br />
doordat de investeringen voor aansluiten op<br />
het riool en verbetering van de waterkwaliteit<br />
inmiddels grotendeels gerealiseerd zijn.<br />
De beheerkosten stijgen tot 2016 volgens<br />
de gemeenten niet of nauwelijks.<br />
Met de huidige reserves is bijna 2% van de<br />
riolering te vervangen. Er ligt in Nederland<br />
voor ruim 77 miljard euro (incl. btw) aan riolering<br />
in de grond.<br />
<strong>Gemeente</strong>n die investeringen direct afboeken<br />
hebben op de korte termijn hogere lasten,<br />
maar zijn over de levensduur van de riolering<br />
(soms veel) goedkoper uit omdat geen rente<br />
betaald hoeft te worden. Bij het vergelijken<br />
van de kosten en inkomsten van gemeenten<br />
is het van belang om te weten hoe de<br />
16<br />
gemeente de kosten over de verschillende<br />
decennia verdeelt.<br />
Samenwerking tussen gemeente en<br />
waterschap fors geïntensiveerd<br />
Ruim 73% van de gemeenten heeft expliciete,<br />
bestuurlijke afspraken met het waterschap en<br />
eenzelfde percentage heeft een waterplan<br />
vastgesteld. Het aantal optimalisatiestudies<br />
om afgestemde en doelmatige maatregelen<br />
aan riolering en zuivering te bepalen is<br />
gestegen van 34% (2005) naar 62% van<br />
de gemeenten (2009).<br />
Per waterschap variëren de investeringen<br />
van gemeenten in milieuverbeteringen in de<br />
periode 2005 - 2009 een factor 6. De benchmark<br />
kan voor waterschappen en gemeenten<br />
aanleiding zijn om na te gaan in hoeverre de<br />
uitleg van het beleid door een waterschap<br />
leidt tot verschillen in investeringen.<br />
Unieke basis voor leren door benchmarking<br />
Alle gemeenten krijgen vanuit deze benchmark<br />
naast Riolering in Beeld een rapportage<br />
over de eigen gemeente en via internet toegang<br />
tot de gegevensset van alle gemeenten.<br />
De rapportages en gegevens gaan leiden tot<br />
vragen over de waarde van de eigen gegevens,<br />
verschillen met andere gemeenten en<br />
naar verbeterpunten. Door onder meer regionale<br />
bijeenkomsten, collegiale contacten,<br />
verdiepend onderzoek en verzamelen van<br />
good practices werken gemeenten aan verdere<br />
verbetering van effectiviteit en efficiëntie<br />
van de rioleringszorg.<br />
De database (voor deelnemers) en informatie<br />
over het leer- en verbetertraject zijn beschikbaar<br />
via www.benchmarkrioleringszorg.nl.
Verantwoording
A Omgevingskenmerken<br />
A Omgevingskenmerken<br />
Invloedrijke algemene gegevens van gemeenten<br />
<strong>Gemeente</strong>n kunnen zich op basis van de analyses en indicatoren van deze<br />
benchmark aan elkaar spiegelen, vanuit de verschillen leren en de rioleringszorg<br />
verder verbeteren. De verbetermogelijkheden liggen vooral op organisatorisch en<br />
beleidsmatig gebied. Aan omgevingskenmerken als bodemsoort en hoogteligging<br />
kunnen gemeenten tenslotte weinig veranderen. Maar in elke gemeente hebben<br />
omgevingsfactoren wél invloed (gehad) op de riolering. Bijvoorbeeld op de keuze<br />
voor stelseltype en ontwerp, het huidige functioneren, het beheer, de kosten en<br />
de verwachte toekomstige ontwikkeling.<br />
Dit hoofdstuk geeft informatie over de belangrijkste omgevingsfactoren. Waar<br />
mogelijk en relevant zijn deze gegevens in latere hoofdstukken benut om de<br />
gemeenten te groeperen en de variatie in hun uitkomsten te analyseren.<br />
18
Al <strong>Gemeente</strong>grootte en stedelijkheid<br />
A2 Bodemsoort en hoogteverschillen<br />
A3 Grondwater en bodemgebruik
A Omgevingskenmerken<br />
J I<br />
il II UK Ulli<br />
Al <strong>Gemeente</strong>grootte en stedelijkheid<br />
Bij veel aspecten in dit onderzoek wordt onder meer gekeken naar de invloed<br />
van de gemeentegrootte en stedelijkheid. Nederland heeft 16,6 miljoen inwoners,<br />
verdeeld over 430 gemeenten. Hiervan woont 32,5% in de grote steden<br />
(> 100.000 inwoners). De meeste gemeenten hebben tussen 10.000 en 50.000<br />
inwoners. Een gemiddeld huishouden bestaat uit 2,2 personen.<br />
20
Aantal gemeenten en inwonersaantal<br />
Per 1 januari 2010 heeft Nederland 16,6<br />
miljoen inwoners. Dit aantal groeit geleidelijk<br />
en leidt naar verwachting tot een piek rond<br />
2040 van zo'n 17,5 miljoen inwoners. Voor de<br />
riolering (vooral voor het aantal rioolaansluitingen)<br />
is relevant dat het aantal huishoudens<br />
en de woningvoorraad sneller stijgen dan het<br />
aantal inwoners. Voor vergelijkingen van het<br />
aantal rioolaansluitingen hanteert dit rapport<br />
de som van het aantal huishoudens en het<br />
aantal bedrijven.<br />
Nederland telt op 18 maart 2010 430<br />
gemeenten. Bij veel aspecten in dit onderzoek<br />
wordt gekeken naar de invloed van<br />
de gemeentegrootte. De verdeling van de<br />
gemeenten naar inwonersaantal (volgens<br />
de gebruikelijke CBS-categorieën) laat zien<br />
dat de meeste gemeenten tussen 10.000 en<br />
50.000 inwoners hebben en dat 32,5% van de<br />
Nederlanders in de grote steden (> 100.000<br />
inwoners) woont.<br />
S 20%<br />
Al <strong>Gemeente</strong>grootte en stedelijkheid<br />
Inwoners, huishoudens en woningvoorraad<br />
1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010<br />
Jaar<br />
<strong>Gemeente</strong>n verdeeld naar inwonersaantal (CBS)<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte<br />
Zeer klein<br />
Klein<br />
Middelgroot<br />
Groot<br />
Zeer groot<br />
Aantal inwoners<br />
< 10.000<br />
10.000 - 20.000<br />
20.000 - 50.000<br />
50.000 -100.000<br />
> 100.000<br />
<strong>Gemeente</strong>n en inwoners naar gemeentegrootte Inwonersaantal per gemeente<br />
2.6<br />
•
Mate van stedelijkheid<br />
De stedelijkheid van gemeenten is in beeld<br />
te brengen met drie kentallen:<br />
• Bevolkingsdichtheid: het aantal inwoners<br />
per km 2 land. Nadeel van deze parameter is<br />
dat alleen de woonfunctie van een gebied<br />
wordt meegewogen.<br />
• Omgevingsadressendichtheid: een gemiddelde<br />
(per gebied) van het aantal adressen<br />
binnen een cirkel van één kilometer rond<br />
elk adres in dat gebied. De omgevingsadressendichtheid<br />
geeft de mate van concentratie<br />
van menselijke activiteiten weer,<br />
zoals wonen, werken, schoolgaan, winkelen<br />
en uitgaan. Het CBS gebruikt de omgevingsadressendichtheid<br />
als maat voor<br />
de stedelijkheid van een bepaald gebied.<br />
Dit rapport hanteert de omgevingsadressendichtheid<br />
als maat voor de stedelijkheid<br />
van een gemeente.<br />
• Inwonersaantal: het aantal bij een gemeente<br />
ingeschreven inwoners. Dit rapport hanteert<br />
het inwonersaantal als maat voor de<br />
gemeentegrootte. Naast de stedelijkheid<br />
is het inwonersaantal ook een indicatie<br />
van het organisatieniveau van het gemeentelijke<br />
apparaat. Het inwonersaantal<br />
zegt weinig over de ruimtelijke verdeling<br />
van die inwoners.<br />
Al <strong>Gemeente</strong>grootte en stedelijkheid<br />
D 2.000<br />
Bron: CBS<br />
Stedelijkheid<br />
Niet stedelijk<br />
Weinig stedelijk<br />
Matig stedelijk<br />
Sterk stedelijk<br />
Omgevingsadressendichtheid (adressen per km 2 )<br />
v^<br />
Mate van stedelijkheid naar omgevingsadressendichtheid (CBS)<br />
Zeer sterk stedelijk<br />
Omgevingsadressendichtheid<br />
(Aantal adressen per km 2 )<br />
2.500<br />
Aantal gemeenten<br />
(%)<br />
123 (28,6)<br />
151 (35,1)<br />
83 (19,3)<br />
61 (14,2)<br />
12 (2,8)
A Omgevingskenmerken<br />
24
Variatie in bodemsoort, -stijging en -daling<br />
Riolering is een fysiek en infrastructureel<br />
werk, net als bijvoorbeeld wegen, kabels en<br />
bebouwing. Voor het ontwerp en het functioneren<br />
ervan is de aanwezige bodemsoort<br />
(aandeel zand, veen en klei) heel belangrijk,<br />
vooral de bovenste laag van één tot enkele<br />
meters diep, de laag waarin het stelsel ligt<br />
of komt te liggen.<br />
De Nederlandse bodem is continu in beweging.<br />
De winning van zout en gas en het<br />
inklinken van veen veroorzaken bodemdalingen.<br />
In de komende vijftig jaar kan de bodem<br />
regionaal ruim een halve meter zakken.<br />
Daarnaast hebben grote delen van Oost- en<br />
Zuid-Nederland juist te maken met (kleine)<br />
bodemstijgingen, onder meer door het afzetten<br />
van sediment.<br />
A2 Bodemsoort en hoogteverschillen<br />
25<br />
LithoLogie: de toplaag en diepere grondsoort van de bodem<br />
] Veraarde bovengrond op diep veen<br />
] Veraarde bovengrond op veen op zand<br />
] Kleidek op veen<br />
] Kleidek op veen op zand<br />
] Zanddek op veen op zand<br />
] Veen op ongerijpte klei<br />
] Leemarm fijn zand<br />
] Zwak lemig fijn zand<br />
] Zwak lemig fijn zand op grof zand<br />
] Sterk lemig fijn zand op (kei)leem<br />
] Sterk lemig zand<br />
• Grof zand<br />
• Zavel met homogeen profiel<br />
• Lichte klei met homogeen profiel<br />
• Klei met zware tussenlaag<br />
• Klei op veen<br />
D Klei op fijn zand<br />
D Klei op grof zand<br />
• Leem<br />
• Bebouwing, kunstmatig<br />
aangelegde gebieden
Actueel hoogtebestand van Nederland (AHN)<br />
Globale bodemzetting in<br />
meters bij het opbrengen<br />
van 1 meter droog zand<br />
• minder dan 0,2<br />
• 0,2 - 0,3<br />
• 0,3 - 0,5<br />
• 0,5 - 0,6<br />
• 0,6 • 0,<br />
• 0,8 of meer<br />
D geen zetting<br />
Verwacht bodemdaling en -stijging<br />
Bodemdaling in centimeters<br />
• 60 of meer<br />
• 40-60<br />
• 30-40<br />
D 20-30<br />
D 10-20<br />
D 2-10<br />
n minder dan 2<br />
Bodemstijging in centimeters<br />
• minder dan 2<br />
• 2 of meer<br />
D geen verandering<br />
A Omgevingskenmerken<br />
26<br />
Lokaal kan de bodem ook nog dalen door het<br />
gewicht van de bodem zelf, het gewicht van<br />
bebouwing en aangebrachte grond én te<br />
grote grondwaterafvoer. Veel gebieden in<br />
Nederland zijn gevoelig voor deze dalingen<br />
(zettingen), vooral klei- en veengronden. In<br />
grote delen van Zuid-Holland en ook elders<br />
kan het aanbrengen van een meter droog<br />
zand leiden tot een bodemzetting van bijna<br />
een meter.<br />
De bodemstructuur bepaalt de zettingsgevoeligheid<br />
en daarmee of fundering van onderdelen<br />
(zoals gemalen, putten of zelfs buizen)<br />
nodig is. Zettingen en in het bijzonder zettingsverschillen<br />
verkorten de levensduur van<br />
de riolering, vaak door falende huis- en kolkaansluitingen<br />
of verbindingen tussen de bui-
zen. Bovendien verstoren ongelijkmatige zettingen<br />
de afstroming. De bodemsoort heeft<br />
dus aanzienlijke technische en financiële<br />
consequenties voor de rioleringszorg.<br />
Definitie en aanwezigheid slappe bodem<br />
Het <strong>Gemeente</strong>fonds houdt sinds 1968 rekening<br />
met kostenverhogende effecten van slappe<br />
bodem. In 2001 zijn de criteria en meetregels<br />
opnieuw vastgesteld. Het <strong>Gemeente</strong>fonds hanteert<br />
twee verdeelmaatstaven: de 'bodemfactor'<br />
(tussen 0 en 1,7) en het 'percentage slechte<br />
grond' (tussen 0% en 100%).<br />
'Slechte grond' houdt in dat binnen de eerste<br />
8 m onder het maaiveld een 5 m dik, aaneengesloten<br />
holoceen veen-, klei- of klei/veenpakket<br />
zit. In die 5 meter mag hooguit 50 cm<br />
zand voorkomen. Bij 'veen' zit in de bovenste<br />
5 m slechte grond minimaal 4 m veen, bij<br />
'klei/veen' tussen 0,5 en 4 m veen, en bij<br />
'klei' maximaal 0,5 m veen. Naast deze meer<br />
financiële parameters voor de bodemsoort<br />
maakt de benchmark ook gebruik van het<br />
aandeel veen en klei/veen in de bodem.<br />
Hoogteligging<br />
Vanuit de geologische ontstaansgeschiedenis<br />
is er een directe relatie tussen de hoogteligging<br />
en de hoogteverschillen van gebieden<br />
en de daar aanwezige bodemsoort. Vooral<br />
hoogteverschillen hebben een effect op de<br />
riolering. Zij spelen een rol bij de keuze van<br />
de ontwerpuitgangspunten en bij het functioneren<br />
van stelsels. Door hoogteverschillen<br />
kunnen riolen makkelijk onder afschot gelegd<br />
worden. Dat is prettig, want dan is het afvalwater<br />
eenvoudig onder vrijverval af te voeren<br />
en zijn dus geen pompen nodig. Maar dit<br />
betekent ook dat hemelwater (bij hevige<br />
neerslag) oppervlakkig kan afstromen en zich<br />
in lagere delen kan verzamelen. Dan is het<br />
sturen van incidentele waterstromen weer een<br />
uitdaging om wateroverlast te voorkomen.<br />
A2 Bodemsoort en hoogteverschillen<br />
Aandeel slappe bodem (<strong>Gemeente</strong>fonds)<br />
Actueel hoogtebestand van Nederland (AHN)<br />
Legenda in meters<br />
,•-12 - -7<br />
•• -7 - -6<br />
m -6 - -5<br />
• -5 - -4<br />
• -4 - -3<br />
• -3 - -2,5<br />
• -2,5 - -2<br />
• -2 - -1,5<br />
B -IJ - -i<br />
E -i • •-0,5<br />
• -0,5 • • 0<br />
1 0 • 0,5<br />
3 0,5 • 1<br />
1 1 • 1.5<br />
• 1,5 • • 2<br />
B 2 • 2,5<br />
• 2,5 • 3<br />
y 3 • 3,5<br />
• 3,5 •<br />
B 4<br />
^ 4,5 • • 5<br />
B 5 •<br />
BB1 e<br />
B i •<br />
• 8 •<br />
• 9<br />
Adviesdienst Geo-Informatie en ICT Rijkswaterstaat<br />
27<br />
- 4<br />
• 4,5<br />
- 6<br />
• 7<br />
- 8<br />
• 9<br />
•10<br />
|10 • •12<br />
312<br />
Zl 14<br />
U*<br />
n 1 ^|20 *<br />
Zl 2 - 14<br />
- 16<br />
- IB<br />
-20<br />
- 25<br />
** -30<br />
^ 3 0 -35<br />
^]40<br />
35 -40<br />
-45<br />
V^<br />
•—]<br />
CD<br />
•<br />
LZI<br />
] 100 -125<br />
:<br />
' :<br />
45 - 50<br />
50 - 60<br />
60 - 70<br />
70 - 80<br />
80 - 90<br />
90 -100<br />
125 -150<br />
150 - 175<br />
175 -200<br />
200 -250<br />
250 -300<br />
300 -350
KV-.C-J<br />
rs.i<br />
A Omgevingskenmerken<br />
,. ."Tk>"<br />
A3 Grondwater en bodemgebi ik<br />
De Nederlandse bodem bevat veel grondwater waarvan het peil door verschillende<br />
factoren fluctueert. In stedelijk gebied zijn het rioolsysteem en het (grond)<br />
watersysteem met elkaar verweven. Sinds 2008 hebben gemeenten een wettelijke<br />
zorgplicht om grond wate roverlast te voorkomen.<br />
28<br />
.<br />
ïW<br />
*ft<br />
NEK
Regionale hydrologische toestand<br />
De poreuze ondergrond van Nederland bevat<br />
veel grondwater. Diverse factoren beïnvloeden<br />
het grondwatersysteem, zoals: de hoeveelheid<br />
neerslag en verdamping, de bodemopbouw,<br />
de nabijheid en het peil van het<br />
oppervlaktewater, de aanwezigheid van<br />
ondergrondse constructies, grondwaterwinningen<br />
in de omgeving, kwel/wegzijg ing,<br />
aanwezige beplanting en zettingen. Het<br />
regent meer dan er water verdampt.<br />
Nederland kent vier typerende geohydrologische<br />
situaties:<br />
Hoog-Nederland: Hogere zandgronden in<br />
Oost- en Zuid-Nederland, plus de duingebieden,<br />
met een diepgelegen grondwaterspiegel.<br />
Grondwatertrappen: hoogste en laagste grondwaterstanden<br />
(Bron: Bosatlas van Ondergronds Nederland & Alterra)<br />
Gemiddeld hoogste (GHG) en<br />
laagste (GLG) grondwaterstand<br />
in centimeters beneden maaiveld<br />
grondwatertrap GHG<br />
I •
Waterberging in de bodem<br />
A Omgevingskenmerken<br />
De bodem heeft van nature een regulerende<br />
en bufferende functie in de waterhuishouding.<br />
Via de poriën zakt hemelwater weg<br />
in de bodem om daar het grondwater aan<br />
te vullen. Na verloop van tijd voert het<br />
hemelwater af via sloten, beken en rivieren.<br />
Zandgronden kunnen veel meer water bergen<br />
dan veengronden.<br />
Als bebouwing en (weg)verharding de bodem<br />
afdekken, stroomt hemelwater grotendeels<br />
naar het riool. Hierdoor krijgen de rwzi's<br />
meer water te verduren. Om dit te voorkomen,<br />
proberen waterschappen en gemeenten<br />
hemelwater apart van het afvalwater te<br />
Waterbergend vermogen van de bodem<br />
Waterbergend vermogen<br />
• Groot<br />
• Gemiddeld<br />
D Buitendijks gebied<br />
• Bebouwing<br />
30<br />
verwerken. Zo is het hemelwater lokaal<br />
langer vast te houden en kan het alsnog<br />
in de bodem infiltreren.<br />
De grondwaterstand is in de afgelopen vijftig<br />
jaar ruim 30 cm verlaagd. Dat was nodig voor<br />
de landbouw, de bosbouw en de aanleg van<br />
nieuwbouwwijken. Maar ook de grondwaterwinning<br />
voor drinkwater en industrie droeg<br />
bij aan die verlaging. 1<br />
<strong>Gemeente</strong>lijke zorgplicht voor grondwater<br />
De grondwaterstand heeft veel invloed op<br />
de gebruiksmogelijkheden van de grond.<br />
In stedelijk gebied zijn het rioolsysteem en
het (grond)watersysteem soms (onbedoeld)<br />
met elkaar verweven. Op grond van de Wet<br />
gemeentelijke watertaken hebben gemeenten<br />
sinds 2008 een grondwaterzorgplicht.<br />
Uitgangspunt bij grondwateroverlast is de<br />
verantwoordelijkheid van de perceelseigenaar<br />
voor maatregelen op het eigen terrein. Bij<br />
structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand<br />
voor de aan de grond gegeven<br />
bestemming in bebouwd gebied, is het aan<br />
de gemeente maatregelen te nemen waarmee<br />
problemen zoveel mogelijk voorkomen<br />
worden, mits mogelijk en doelmatig.<br />
Bodemgebruik: bebouwing vervangt<br />
natuur<br />
De inrichting van het landschap had lange<br />
tijd een aardkundige basis: dorpen op hooggelegen<br />
gronden en akkerbouw op vruchtbare,<br />
lagergelegen kleigrond. In de afgelopen<br />
eeuw is dat ingrijpend veranderd. Dankzij<br />
verbeterde bouw- en funderingstechnieken<br />
speelt de ondergrond tegenwoordig een<br />
ondergeschikte rol bij de locatiekeuze<br />
voor nieuwe woonwijken en wegen.<br />
Tussen 1900 en nu is het bodemgebruik sterk<br />
veranderd. Het aandeel bebouwing is met<br />
18% toegenomen, dat van natuurgebieden<br />
met 18% afgenomen. De verstedelijking vond<br />
vooral plaats in West-Nederland, Noord-<br />
Brabant, Zuid-ümburg, rond de Utrechtse<br />
Heuvelrug, op de Veluwe en in Twente.<br />
Verstedelijking en aanleg<br />
nutsvoorzieningen<br />
De groei van stedelijk gebied is duidelijk<br />
terug te zien in de woningvoorraad. Met name<br />
vanaf 1960 is de hoeveelheid woningen sterk<br />
gestegen. Naar verwachting zet de stijgende<br />
lijn zich ook de komende jaren voort.<br />
Gelijkopgaand met de sterke verstedelijking<br />
van Nederland vond de aanleg van het gasdistributienet,<br />
het (laagspannings)elektriciteitsnet<br />
en de riolering plaats (zie ook B4).<br />
1 Bosatlas van Ondergronds Nederland, Noordhoff<br />
Uitgevers (Groningen, 2009).<br />
A3 Grondwater en bodemgebruik<br />
31<br />
Bodemgebruik 1900<br />
Bodemgebruik 2005<br />
2%2%1%<br />
Woningvoorraad 1900-2009<br />
Gras<br />
Akkerbouw<br />
Helde<br />
Bos<br />
Bebouwing<br />
Zand<br />
Overig<br />
Gras<br />
Akkerbouw<br />
Heide<br />
Bos<br />
Bebouwing<br />
Zand<br />
Overig<br />
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1980 1990 2000 Z010<br />
Jaar<br />
Woningvoorraad 1900-2009<br />
1930 1940 1950 1960 1970 1980 1990 2000<br />
Jaar<br />
gasleidingnel<br />
laagspanningsnet<br />
electriciteit
B Aanwezige riolering<br />
B Aanwezige riolering<br />
Opbouw en onderdelen van de riolering<br />
Dit hoofdstuk geeft inzicht in de verdeling van de fysieke bouwstenen waaruit de<br />
riolering in Nederland is opgebouwd. Zo komen aantal en soorten aansluitingen aan<br />
bod, de verschillende typen vrijvervalstelsel, rioolgemalen, transportpersleidingen,<br />
overstorten en - voornamelijk in het buitengebied - mechanische riolering en IBA's.<br />
Ook is er aandacht voor de drainage die gemeenten beheren.<br />
32
1--<br />
*<br />
B Aanwezige riolering<br />
BI Aansluitingen op de riolering<br />
*<br />
Nederland heeft in Europa de hoogste aansluitingsgraad: 99,8% is aangesloten<br />
op riolering (inclusief decentrale voorzieningen). Bovendien wordt al het<br />
ingezamelde afvalwater gezuiverd. Ook in het buitengebied zijn bijna alle<br />
percelen aangesloten, vaak op mechanische riolering.<br />
34<br />
lil
Koploper in Europa<br />
Vergeleken met de meeste Europese landen<br />
heeft Nederland met 99,8% een hoge aansluitingsgraad.<br />
Bovendien wordt hier al het<br />
ingezamelde en getransporteerde afvalwater<br />
in rwzi's gezuiverd. Dit in tegenstelling tot<br />
andere landen in Europa, waar de riolering<br />
soms nog voor een groot deel afvoert naar en<br />
loost in het oppervlaktewater. Door Europese<br />
regelgeving voor stedelijk afvalwater en de<br />
kwaliteit van oppervlaktewater zal dit naar<br />
verwachting in de toekomst verbeteren.<br />
Vrijwel iedereen is aangesloten<br />
In Nederland is 95% van de bijna 7,2 miljoen<br />
huishoudens aangesloten op vrijvervalriolering.<br />
Hiervan is 69% van de huishoudens aangesloten<br />
op gemengde riolering en 26% op<br />
een (verbeterd) gescheiden stelsel, dat afvalen<br />
hemelwater apart van elkaar afvoert en<br />
verwerkt.<br />
Sanering buitengebied vrijwel klaar<br />
Het aansluitingspercentage is in Nederland<br />
zo hoog, omdat veel energie is gestoken in<br />
de zogenaamde 'sanering van lozingen in het<br />
buitengebied'. Saneren wil zeggen: aansluiten<br />
op een vorm van riolering. In 2005 waren<br />
100.000 huishoudens nog niet aangesloten<br />
op (mechanische) riolering, in 2010 geldt<br />
dat nog maar voor 14.000 percelen (0,19%).<br />
BI Aansluitingen op de riolering<br />
35<br />
Aansluitingsgraad per land<br />
1#<br />
• 95%<br />
Portugal<br />
Denemarken<br />
Koninkrijk Poli<br />
«4M I"«*»" Duitsland<br />
Aantal huishoudens per type riolering<br />
Gemengde vrijvervalriolering<br />
(Verbeterd) gescheiden vrijvervalriolering<br />
Mechanische riolering<br />
IBA (individuele behandeling van afvalwater)<br />
Septic tanks e.d., met ontheffing zorgplicht<br />
4.944.000<br />
1.888.000<br />
298.000<br />
24.000<br />
20.000<br />
68,8%<br />
26,3%<br />
4,1%<br />
0,34%<br />
0,28%<br />
Nog aan te sluiten (saneren) 14.000 0,19%
• 1.600<br />
Te saneren percelen per provincie (niet geëxtrapoleerd)<br />
^c^<br />
D «%<br />
• Geen gegevens<br />
Te saneren percelen als % van de woningvoorraad<br />
•w^<br />
B Aanwezige riolering<br />
36<br />
In totaal heeft 58% van de gemeenten<br />
(n=405) de sanering van niet-aangesloten<br />
woningen afgerond. Slechts tien gemeenten<br />
zijn verantwoordelijk voor de helft (7.150)<br />
van het aantal nog te saneren percelen. Deze<br />
gemeenten liggen allemaal in laag Nederland.<br />
Per provincie zijn er wel forse verschillen. In<br />
Noord- en Zuid-Holland samen ligt 50% van<br />
de nog aan te sluiten percelen. Met Groningen,<br />
Friesland en Zeeland erbij komt het percentage<br />
op 87%. Sommige gemeenten staan nog voor<br />
een aanzienlijke opgave, zoals gemeente<br />
Beemster die nog 16% van haar woningen<br />
moet saneren.<br />
Op basis van artikel 10.33 Wet milieubeheer<br />
kunnen gemeenten een provinciale ontheffing<br />
van de aansluitingsplicht krijgen. Gezamenlijk<br />
hebben de gemeenten ontheffingen voor<br />
circa 20.000 woningen. Vaak lozen deze<br />
huishoudens via bestaande voorzieningen,<br />
zoals septic tanks.<br />
IBA's beperkt aangelegd<br />
In 2005 gaven de gemeenten aan dat een aanzienlijk<br />
deel van de nog te saneren percelen<br />
via IBA's (voorzieningen voor individuele<br />
behandeling van afvalwater) zou worden<br />
aangesloten. Maar in de afgelopen jaren<br />
hebben gemeenten voornamelijk gekozen<br />
voor de aanleg van mechanische riolering.<br />
Per 1 januari 2010 gebruikt 4% van de huishoudens<br />
mechanische riolering (zie B5) en<br />
0,3% IBA's.
IBA's bevinden zich vooral in de kleine en<br />
middelgrote gemeenten. De niet-stedelijke<br />
gemeenten hebben gemiddeld 61x zoveel<br />
IBA's als de zeer sterk stedelijke gemeenten.<br />
Dalfsen heeft relatief het hoogste aantal<br />
IBA's: 18% van de huishoudens is op zo'n<br />
individuele voorziening aangesloten.<br />
Ongeveer een derde van de gemeenten<br />
beheert alle IBA's zelf, circa 15% doet dit<br />
voor een deel van de aanwezige IBA's. In de<br />
andere helft van de gemeenten worden alle<br />
IBA's door de eigenaar, het waterschap of<br />
een commerciële partij beheerd.<br />
BI Aansluitingen op de riolering<br />
37<br />
18%<br />
16%<br />
14%<br />
12%<br />
10%<br />
8%<br />
6%<br />
4%<br />
20%<br />
8%<br />
e%<br />
4%<br />
2%<br />
.0%<br />
8%<br />
6%<br />
4%<br />
2%<br />
Te saneren percelen als % van woningvoorraad<br />
0% 25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (407 respondenten)<br />
Aandeel woningen aangesloten op IBA's<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100 Nederland<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Aandeel woningen aangesloten op IBA's<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (395 respondenten)<br />
Aandeel IBA's beheerd door gemeente<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (283 respondenten)
B2 Vrijvervalriolering<br />
B Aanwezige riolering<br />
Ruim 95% van de Nederlandse huishoudens is aangesloten op vrijvervalriolering.<br />
<strong>Gemeente</strong>n hebben bijna 90.000 km buizen voor gemengde riolen en aparte<br />
vuilwater- en hemelwaterriolen. Het aandeel stelsel gemengde riolering is het<br />
grootst: 71,3% tegen 28,7% gescheiden riolering. De meeste buizen hebben een<br />
kleine diameter en zijn van beton. Ongeveer 87% van de huidige riolering is in de<br />
afgelopen vijftig jaar aangelegd. De gemiddelde leeftijd ligt rond de dertig jaar.<br />
38
Gemengd, gescheiden en verbeterd<br />
gescheiden<br />
Nederland kent verschillende rioolsystemen.<br />
De inzameling van (huishoudelijk) afvalwater<br />
vindt in Nederland hoofdzakelijk plaats onder<br />
vrijverval. Ruim 95% van de huishoudens is<br />
aangesloten op de vrijvervalriolering.<br />
In een gemengd riool stromen afval- en<br />
hemelwater samen in één buis naar de rioolwaterzuivering<br />
(rwzi). (Verbeterd) gescheiden<br />
systemen voeren afval- en hemelwater in<br />
twee aparte buizen af: één voor afvalwater<br />
(dwa) en één voor hemelwater (hwa).<br />
Bij gescheiden riolen gaat al het hemelwater<br />
direct naar vijvers of sloten. Het afvalwater<br />
stroomt naar een gemaal, dat het afvalwater<br />
naar de rwzi pompt.<br />
Bij verbeterd gescheiden riolen lopen hemelen<br />
afvalwater naar een gemaal. Vanaf daar<br />
gaat een deel van het hemelwater naar de<br />
rwzi. Dat is het water van kleinere buien en<br />
het begin van grotere buien, dat ook een deel<br />
van het vuil uit de buizen en van de straat<br />
meeneemt. Hierbij zit ook grotendeels het<br />
afvalwater uit foutieve huisaansluitingen<br />
(bijvoorbeeld een dwa-leiding die per ongeluk<br />
is aangesloten op een hwa-leiding). De rest<br />
van het hemelwater loopt naar een vijver of<br />
sloot.<br />
B2 Vrijvervalriolering<br />
| Gemengd riool<br />
Gescheiden riool<br />
Gescheiden riool Verbeterd gescheiden riool<br />
woning<br />
bedrijf<br />
l<br />
lil<br />
- regenwater<br />
oppervlaktewater<br />
regenwater<br />
/<br />
afvalwater (<br />
RWZI<br />
39<br />
bedrijf<br />
oppervlaktewater<br />
regenwater<br />
O<br />
beperkte afvoer<br />
RWZI
Stelseltype<br />
Gemengd<br />
Totale lengte typen vrijvervalriolering<br />
(verbeterd) gescheiden<br />
- afvalwater (dwa)<br />
- hemelwater (hwa)<br />
Totaal vrijverval<br />
km buis<br />
50.800<br />
38.800<br />
20.400<br />
18.400<br />
89.600<br />
km stelsel<br />
50.800 (71,3%)<br />
20.400 (28,7%)<br />
71.200<br />
Aandeel gemengd van totaal vrijvervalstelsel<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (426 respondenten)<br />
Aandeel gemengd van totaal vrijvervalstelsel<br />
C^#"<br />
B Aanwezige riolering<br />
40<br />
Uitgebreid buizennetwerk<br />
De totale buislengte van alle vrijvervalstelsels<br />
is bijna 90.000 km. Hiervan ligt 50.800 km<br />
buis in gemengde en 38.800 km buis in (verbeterd)<br />
gescheiden riolering. Een (verbeterd)<br />
gescheiden stelsel heeft aparte buizen voor<br />
de afvoer van afval- en hemelwater. De stelsellengte<br />
van een (verbeterd) gescheiden<br />
rioolstelsel is dus niet gelijk aan de lengte<br />
buis, maar ruwweg de helft. Vanuit het oogpunt<br />
van aanleg en beheer is de hoeveelheid<br />
buis belangrijker, want die lengte bepaalt<br />
primair de benodigde inspanningen en dus<br />
ook de kosten.<br />
Minder gemengde riolering<br />
Uitgaand van gelijke hoeveelheden buis<br />
per woning loost van de huishoudens die<br />
op vrijvervalriolering zijn aangesloten 71,3%<br />
via een gemengd systeem en 28,7% via een<br />
(verbeterd) gescheiden stelsel. Per gemeente<br />
varieert het aandeel gemengde riolering van<br />
0 tot 100%. Vooral in Flevoland en Noord- en<br />
Zuid-Holland ligt meer gescheiden riolering<br />
dan in Noord- en Zuid-Nederland.<br />
In Limburg en Groningen hebben relatief<br />
veel gemeenten een (vrijwel) geheel gemengde<br />
riolering. Sinds 2005 is het aandeel<br />
gemengd stelsel op basis van stelsellengte<br />
gedaald van 76% naar 71,3%. Tegenwoordig<br />
leggen gemeenten voor de gescheiden afvoer<br />
van hemelwater bijna altijd (verbeterd)<br />
gescheiden riolering aan. Ook bouwen ze<br />
(delen van) gemengde stelsels om naar<br />
gescheiden systemen (afkoppelen).<br />
In de toekomst zet deze trend zich voort.
Groter betekent minder riolering<br />
In het algemeen geldt: hoe groter de<br />
gemeente, hoe kleiner de lengte vrijvervalstelsel<br />
per woning. De afname van de hoeveelheid<br />
buis is relatief groter dan de afname<br />
van de hoeveelheid stelsel. Dit komt doordat<br />
grotere gemeenten relatief meer gescheiden<br />
riolering hebben. De gemeenten onder<br />
20.000 inwoners hebben per woning 30%<br />
meer buislengte en 44% meer stelsellengte<br />
ten opzichte van de gemeenten groter dan<br />
100.000 inwoners. Vergeleken met de G4<br />
(> 250.000 inwoners) zijn de verschillen zelfs<br />
respectievelijk 89% en 109%, dus ruim twee<br />
keer zo veel stelsellengte. Uitsplitsing naar<br />
omgevingsadressendichtheid geeft dezelfde<br />
trend van dalende buislengte met toenemende<br />
stedelijkheid.<br />
Tussen 2005 en 2010 vonden gemeentelijke<br />
herindelingen plaats, waardoor de gecombineerde<br />
gemeenten vaak in een andere<br />
gemeenteklasse terechtkwamen. Hierdoor<br />
zijn per categorie (indeling naar grootte)<br />
de veranderingen van de totale hoeveelheid<br />
vrijvervalriolering en de verdeling gemengd/<br />
gescheiden lastig te vergelijken.<br />
B2 Vrijvervalriolering<br />
41<br />
Stelsel- en buislengte per woning<br />
10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
gescheiden, buislengte<br />
gemengde, stelsellengte<br />
(= buislengte)<br />
gescheiden, stelsellengte<br />
Lengte gemengde riolering per woning op vrijvervalriolering (in meter)<br />
Verdeling buislengten vrijvervalriolering<br />
10-20 20-50 50-100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x LO0O inwoners)<br />
T^<br />
gescheiden<br />
gemengd
Leeftijdsverdeling vrijvervalstelsel<br />
1950 1950-59 1960-69 1970-79 1980-89 1990-99 2000-09<br />
Periode van aanleg<br />
3 Leeftijdsverdeling per gemeentegrootteklasse<br />
10-20 20-50 50-100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Gemiddelde leeftijd vrijvervalstelsel (in jaren)<br />
B Aanwezige riolering<br />
42<br />
Leeftijd neemt licht toe<br />
Een van de benchmarkvragen ging over het<br />
aanlegjaar van de per 1 januari 2010 aanwezige<br />
buizen. Voor (recentelijk) vervangen of gerenoveerde<br />
buizen geldt het moment van vervanging<br />
of renovatie als aanlegjaar, bij reparatie<br />
geldt het jaar van de oorspronkelijke aanleg.<br />
Ongeveer 51% van de huidige riolering is in<br />
de laatste dertig jaar aangelegd en circa 87%<br />
in de laatste vijftig jaar. Uitgesplitst naar<br />
gemeentegrootte blijken de onderlinge verschillen<br />
in gemiddelde leeftijd van de vrijvervalriolering<br />
beperkt. De kleinste gemeenten<br />
hebben gemiddeld de oudste stelsels, gevolgd<br />
door de allergrootste gemeenten.<br />
De gemiddelde leeftijd van een gemeentelijk<br />
stelsel is te benaderen door per tijdvak het<br />
stelsel te dateren op het middelste jaartal<br />
(dus voor '1980-1989': 1985) en voor de categorie<br />
'ouder dan 60 jaar' uit te gaan van 1930<br />
(= 80 jaar). De gewogen gemiddelde leeftijd<br />
van het Nederlandse vrijvervalstelsel komt zo<br />
op 29,4 jaar. In 2004 was dat nog 28,4 jaar,<br />
de toename in 6 jaar is dus 1,0 jaar. 1<br />
Uitschieters onder de individuele gemeenten<br />
zijn Schiermonnikoog (51,6 jaar), Ubbergen<br />
(49,5 jaar) en Wassenaar (49,1 jaar) met<br />
gemiddeld relatief oude stelsels. Jonge stelsels<br />
liggen in Zeewolde (16,6 jaar), Houten<br />
(17,2 jaar) en Almere (18,2 jaar).
De gemiddelde leeftijd van woningen is in<br />
Nederland 44,5 jaar. Geografisch zijn aanzienlijke<br />
verschillen te zien. De 'historische'<br />
grote steden hebben een relatief oude<br />
woningvoorraad. Haarlem voert de lijst aan<br />
met woningen van gemiddeld 64,1 jaar oud,<br />
gevolgd door Loppersum (62,9 jaar) en<br />
Bussum (61,9 jaar). De jongste woningvoorraad<br />
staat in Zeewolde (14,5 jaar) en Almere<br />
(15,3 jaar). Wat opvalt, is dat langs de gehele<br />
kuststrook de woningen gemiddeld relatief<br />
oud zijn, in tegenstelling tot Oost- en Zuid-<br />
Nederland.<br />
Een lage verhouding van de leeftijd van de<br />
woningen en de leeftijd vrijvervalriolering<br />
kan voor gemeenten een indicatie zijn dat<br />
de riolering binnenkort aan vervanging toe is.<br />
Albrandswaard (0,76), Leiderdorp (0,79) en<br />
Nieuwegein (0,79) hebben de laagste verhouding.<br />
Slochteren (2,81) en Vlieland (2,47)<br />
hebben juist een hoge verhouding, de vrijvervalriolering<br />
is daar jong ten opzichte<br />
van de woningvoorraad.<br />
B2 Vrijvervalriolering<br />
43<br />
48<br />
Gemiddelde leeftijd woningvoorraad (in jaren)<br />
T^<br />
Verhouding leeftijd woningen / leeftijd vrijvervalriolering
8.000<br />
7.000<br />
e.ooo<br />
5.000<br />
4.000<br />
3.000<br />
2.000<br />
LOOO<br />
o<br />
Leeftijdsverdeling per decennium<br />
^<br />
^^^••1<br />
^^^^^^H<br />
^^^^^^H<br />
VT1<br />
M nu<br />
T P<br />
^^^^^H<br />
^^^^^H<br />
• 1 n<br />
• 1 •r •r •p<br />
•i •i •i<br />
w p •<br />
i i r<br />
1'<br />
r<br />
r p p p<br />
Onbekend >60 50-60 40-50 30-40 20-30 10-20<br />
Stelselleeftijd (jaar)<br />
Bodemfactor versus leeftijd vrijvervalriolering<br />
0-10.000<br />
10.000-20.000<br />
20.000-50.000<br />
50.000-100.000<br />
=• 100.000<br />
0 tot 10 jaar<br />
10 tot 20 jaar<br />
20 tot 30 jaar<br />
30 tot 40 jaar<br />
40 tot 50 jaar<br />
50 tot 60 jaar<br />
Ouder dan 60 jaar<br />
B Aanwezige riolering<br />
44<br />
Aanlegpieken en -dalen<br />
De grotere gemeenten zijn in het algemeen<br />
eerder en op grotere schaal begonnen met<br />
rioleren. Het vrijvervalstelsel van met name<br />
de 100.000+-gemeenten is gelijkmatiger in<br />
de tijd aangelegd dan dat van de kleinere<br />
gemeenten.<br />
Kleinere gemeenten legden in de periode<br />
1970-1989 relatief veel riolering aan. Deze<br />
piek is te danken aan de Verfijningsuitkering<br />
rioleringen. Dit was een tijdelijke uitkering<br />
uit het <strong>Gemeente</strong>fonds voor rioolaansluitingen<br />
in bestaande bebouwing, die voornamelijk<br />
kleine gemeenten stimuleerde tot (versnelde)<br />
aanleg. Na 1989 konden gemeenten<br />
geen aanspraak meer maken op de<br />
Verfijningsuitkering.<br />
In de periode 1990-1999 vindt opnieuw<br />
een omslag plaats. Grote gemeenten leggen<br />
dan weer relatief meer riolering aan dan de<br />
kleine gemeenten. Oorzaak hiervoor lijken<br />
vooral de (soms forse) uitbreidingsgebieden<br />
aan de rand van steden (VINEX, Vierde Nota<br />
Ruimtelijke Ordening Extra, 1993).<br />
Tegelijkertijd nam de woningbouw in kleine<br />
gemeenten af.<br />
Jonger stelsel bij slappere bodem<br />
Er is enig verband tussen de leeftijdsopbouw<br />
van het lokale vrijvervalstelsel en de grondslag.<br />
<strong>Gemeente</strong>n met een hogere bodemfactor<br />
(dus slappere bodem) hebben duidelijk minder<br />
vrijvervalstelsel ouder dan 40 jaar. De bodemfactor,<br />
een parameter voor de verdeling van<br />
middelen uit het <strong>Gemeente</strong>fonds, blijkt dus<br />
een maat voor de te verwachten levensduur<br />
van de gemeentelijke infrastructuur.
Overigens is het (nog) niet zo dat stelsels in<br />
gebieden met meer veen in de bodem significant<br />
jonger zijn. Een verklaring kan zijn dat<br />
de verdeling van grondsoorten over het totale<br />
gemeenteoppervlak wordt meegenomen, dus<br />
inclusief buitengebieden, terwijl (historisch<br />
gezien) dorpskernen en steden vooral op<br />
(hogere) zandgronden zijn gebouwd.<br />
Veel beton en kleine buisdiameters<br />
Het vrijvervalstelsel in Nederland bestaat<br />
grotendeels uit kleine buisdiameters. De Meine<br />
buizen vormen de fijnmazige delen Wn de<br />
riolering, die voornamelijk voor de inijmelinc<br />
zorgen. Bij grotere diameters neemt de tonsportfunctie<br />
toe.<br />
Beton is de meest voorkomende materiaalsoort.<br />
Kleine gemeenten gebruiken reJalief<br />
iets meer kunststof. Materialen als keramieh<br />
en asbestcement vallen in de categorie<br />
'Overig' en zijn beperkt aanwezig.<br />
Uitzonderingen zijn enkele grote gemeenten.<br />
met als uitschieters van 20% (Bneda) en 44&<br />
(Den Bosch).<br />
1 Rioleringsatlas van Nederland, Stichting fiiüNED fïüOS)<br />
B2 Vrijvervalriolering<br />
45<br />
36%<br />
32%<br />
28%<br />
24%<br />
20%<br />
16%<br />
12%<br />
8%<br />
4%<br />
0%<br />
Diameterverdeling vrijvervalstelsel<br />
I I<br />
I I<br />
III<br />
I I I I<br />
JU lfifl ü *cu H) ra w ftrj* nrtia<br />
V«rd*ling bu**malfrlïl*n<br />
Beton<br />
Kunststof<br />
Overige materialen
B Aanwezige riolering<br />
46
Overstorten: belangrijke noodvoorzieningen<br />
Gemengde rioolstelsels hebben overstorten<br />
die het afvalwater bij hevige regenbuien naar<br />
sloten en vaarten afvoeren. Dit voorkomt dat<br />
de piek aan hemelwelwater schade veroorzaakt<br />
aan of in woningen en gebouwen, of<br />
in combinatie met het vuilwater zelfs risico's<br />
geeft voor de volksgezondheid. Zonder riooloverstort<br />
werkt het riool niet goed en duurt<br />
het zo'n dertig keer langer voordat een stevige<br />
bui is afgevoerd.<br />
Minder overstorten<br />
In 2005 telden de gemengde stelsels in<br />
Nederland circa 15.000 overstorten, nu zijn<br />
dat er nog 13.900. De daling van 1.100 is het<br />
gevolg van maatregelen waarmee gemeenten<br />
en waterschappen (lokaal) de waterkwaliteit<br />
willen verbeteren. Bijvoorbeeld door het<br />
creëren van extra berging in het stelsel en<br />
in randvoorzieningen. Ook afkoppelen (het<br />
ombouwen van gemengde naar gescheiden<br />
riolering) geeft mogelijkheden om (knelpunt)<br />
overstorten te saneren. Overigens kan een<br />
verkeerde saneringsaanpak leiden tot een<br />
groter risico op wateroverlast. Minder of verkeerd<br />
geplaatste 'noodventielen' maakt een<br />
stelsel kwetsbaarder bij extreme neerslag.<br />
In Nederland zijn alle risicovolle overstorten<br />
inmiddels gesaneerd (zie D5). Ten opzichte<br />
van andere bronnen (zoals landbouw, oppervlakkige<br />
afspoeling, verkeer, industrie en<br />
rwzi's) dragen riooloverstorten weinig bij<br />
aan de belasting van oppervlaktewater<br />
(zie ook D5).<br />
Relatie bodem en aantal overstorten<br />
Per kilometer gemengd stelsel zijn er<br />
gemiddeld 0,372 overstorten. Er is een<br />
duidelijke relatie tussen de grondslag en<br />
het aantal overstorten. Bij een bodem met<br />
een relatief hoge grondwaterstand zoals<br />
in de veengebieden in West-Nederland<br />
de gemiddelde afstand van een rioolstelsel<br />
naar oppervlaktewater kleiner is. Door de<br />
geringere drooglegging zijn stelsels kleiner<br />
en het aantal overstorten relatief hoger.<br />
B3 Overstorten<br />
Schematische tekening werking overstort<br />
^>Q:<br />
D 0,6<br />
• Geen gegevens<br />
47<br />
Relatie tussen grondslag en aantal overstorten<br />
25 - 50 50 - 75<br />
% slechte bodem<br />
Aantal overstorten per km gemengde riolering<br />
z^
1<br />
B Aanwezige riolering<br />
4 Gemalen en persleidingen<br />
i m) •<br />
<strong>Gemeente</strong>n hebben voor het transport van afval- en hemelwater naar de rwzi<br />
samen in totaal 15.600 tussen- en eindgemalen en 4.350 km persleidingen. Door<br />
lokale (geografische) factoren zijn de onderlinge verschillen groot.<br />
48
Lichte stijging aantal rioolgemalen<br />
Na inzameling voeren gemeenten het afvalen<br />
hemelwater onder vrijverval en via persleidingen<br />
af naar de rwzi. Nederland is een<br />
vlak land, dus het natuurlijke verval is vaak<br />
beperkt. Om het rioolwater steeds weer op<br />
hoogte te brengen, zijn in totaal 15.600 tussen-<br />
en eindgemalen nodig. Hiervan beheren<br />
de gemeenten 87% (13.640), de waterschappen<br />
zorgen voor de rest. Die laatste groep<br />
gemalen is soms nog deels in eigendom van<br />
gemeenten. Het aantal gemalen is met 400<br />
toegenomen sinds 2005.<br />
Lokale factoren hebben veel invloed op het<br />
aantal gemalen. Zoals de grondslag, hoogteverschillen<br />
in het gebied en de grootte en<br />
historische ontwikkeling van wijken/kernen.<br />
Negen gemeenten hebben geen gemalen;<br />
zij voeren al hun afvalwater af onder vrij<br />
verval. De spreiding loopt sterk uiteen van<br />
0,1 gemalen per 1.000 woningen (Oegstgeest)<br />
tot 20,3 (Andijk). Gemiddeld hebben gemeenten<br />
2,2 gemalen per 1.000 woningen.<br />
Minder persleidingen bij gemeenten<br />
<strong>Gemeente</strong>n beheren 4.350 km persleidingen<br />
als onderdeel van het hoofdtransportsysteem<br />
richting de afvalwaterzuiveringen. In 2005<br />
was dat nog 5.500 km. De overdracht van<br />
het beheer aan waterschappen is mogelijk<br />
de oorzaak van deze daling.<br />
Amsterdam en Rotterdam zijn in absolute<br />
zin koploper met respectievelijk 240 km en<br />
170 km persleidingen. Van de gemeenten<br />
heeft 29% geen persleidingen in beheer<br />
(n=392). Gemiddeld over alle gemeenten is<br />
er 0,6 m persleiding per woning.<br />
B4 Gemalen en persleidingen<br />
49<br />
2-3<br />
3-4<br />
4-8<br />
• Geen gegevens<br />
* 10<br />
Totaal aantal gemalen per 1000 woningen<br />
Aantal gemalen per 1000 woningen<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (385 respondenten)<br />
Lengte persleidingen per woning<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (392 respondenten)<br />
5^
a m<br />
B Aanwezige riolering<br />
B5 Mechanische riolering<br />
Bijna 300.000 huishoudens (4,1%) in Nederland zijn aangesloten op<br />
mechanische riolering, vooral in het buitengebied. Grote gemeenten<br />
hebben relatief weinig mechanische riolering.<br />
50
Mechanische riolering is een verzamelnaam<br />
voor druk-, luchtpers- en vacuümriolering.<br />
Deze systemen voeren afvalwater via<br />
kunststofleidingen met beperkte diameters<br />
af, met name over langere afstanden in het<br />
buitengebied. Dit gebeurt respectievelijk door<br />
het rechtstreeks pompen, het voortstuwen<br />
met luchtdruk en het aanzuigen vanuit een<br />
vacuümstation.<br />
Nederland heeft 27.100 km mechanische<br />
riolering. Hiervan maakt slechts 4,1% van de<br />
huishoudens gebruik, met name in het buitengebied.<br />
Ruim 95% van de huishoudens is<br />
namelijk aangesloten op vrijvervalriolering<br />
(zie B2).<br />
Flinke groei mechanische riolering<br />
In de afgelopen vijfjaar is het aantal percelen<br />
dat is aangesloten op mechanische riolering<br />
gestegen van 194.000 naar 297.000. Dat zijn<br />
twee keer zo veel aansluitingen dan de<br />
geplande 50.000 in 2005. <strong>Gemeente</strong>n gaven<br />
gaandeweg de voorkeur aan drukriolering<br />
boven IBA's (voorzieningen voor individuele<br />
behandeling van afvalwater; zie BI).<br />
Tussen 2005 en 2010 verdubbelde de totale<br />
lengte mechanische riolering bijna van 15.000<br />
tot 27.100 km. Per aangesloten woning steeg<br />
de leidinglengte van 77 meter naar gemiddeld<br />
zo'n 100 meter. Per pompput/unit zijn gemiddeld<br />
2,12 woningen aangesloten.<br />
Vooral kleine gemeenten met een uitgestrekt<br />
buitengebied hebben relatief veel mechanische<br />
riolering. Uitschieters zijn Graafstroom (40%<br />
van de woningen aangesloten op mechanische<br />
riolering), Vlist (39%) en Reeuwijk (39%).<br />
<strong>Gemeente</strong>n met de meeste aansluitingen zijn<br />
Westland (2.790 pompunits, omgerekend<br />
5.700 aangesloten percelen), Bronckhorst<br />
(2.200 pompunits), Hardenberg (2.147 pompunits)<br />
en Ede (1.985 pompunits). De langste<br />
leidingnetten liggen in Berkelland (665 km),<br />
Bronckhorst (577 km) en Amsterdam (529<br />
km). De groep zeer sterk stedelijke gemeenten<br />
(>2.500 adressen per km 2 ) heeft 20 maal<br />
minder mechanische riolering dan de nietstedelijke<br />
gemeenten, en tienmaal minder<br />
dan het landelijke gemiddelde.<br />
B5 Mechanische riolering<br />
51<br />
% woningen op mechanische riolering<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 > 100 Nederland<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Mechanische riolering per woning<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (41£ respondenten)<br />
Woningen aangesloten op mechanische riolering (%)
B Aanwezige riolering<br />
52
Drainage is het kunstmatig ontwateren<br />
van de bodem, ofwel: het verlagen van het<br />
grondwaterpeil. Zonder drainage zouden veel<br />
gebieden door regen- en kwelwater (sterk)<br />
vernatten, en ongeschikt zijn voor bewoning<br />
of gebruik. In stedelijk gebied is drainage<br />
nodig om te voorkomen dat kruipruimten en<br />
kelders onderlopen. Drainage kan bovengronds<br />
plaatsvinden via greppels, sloten en vaarten,<br />
en ondergronds via drainageleidingen.<br />
Grote verschillen in hoeveelheid drainage<br />
<strong>Gemeente</strong>n geven aan dat zij gezamenlijk<br />
11.600 kilometer drainageleidingen onderhouden<br />
(n=355, extrapolatie naar aantal woningen).<br />
Meer dan 90% van de gemeenten houdt volgens<br />
de benchmarkgegevens de in de eigen<br />
bodem aanwezige drainage niet actief bij.<br />
Vaak gaat het om bouwdrainage, die na de<br />
bouwwerkzaamheden in onbruik raakt. Door<br />
de nieuwe gemeentelijke grondwaterzorgplicht<br />
(2008) zullen gemeenten in de toekomst waarschijnlijk<br />
bewuster met grondwater en dus<br />
drainage omgaan.<br />
De onderlinge verschillen zijn groot. De drie<br />
jonge steden Almere (1.800 km), Lelystad<br />
(1.200 km) en Zoetermeer (700 km) vormen<br />
de top-3. Samen zijn zij verantwoordelijk<br />
voor 32% van alle beheerde drainageleidingen.<br />
Per woning beheren Almere en Lelystad respectievelijk<br />
24,6 en zelfs 38,8 meter drainageleiding,<br />
terwijl het gemiddelde voor heel<br />
Nederland 1,4 meter per woning is. In 29%<br />
van de gemeenten ligt geen door de gemeente<br />
beheerde drainage.<br />
B6 Drainage<br />
53<br />
Lengte drainage per woning (in meters)<br />
G^P<br />
40<br />
35<br />
30<br />
g 25<br />
§ 20<br />
= 15<br />
10<br />
5<br />
0<br />
Lengte drainage per woning<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (335 respondenten)<br />
V^
C Beheer van de riolering<br />
C Beheer van de riolering<br />
<strong>Gemeente</strong>lijke beheeractiviteiten<br />
De rioleringszorg omvat veel méér dan het fysieke systeem van buizen en<br />
pompen. Dit hoofdstuk beschrijft de diverse beheeractiviteiten. Aan de orde<br />
komen planvorming, onderzoek, vervanging, renovatie, reparatie, inspectie<br />
en reiniging. Daarnaast is er aandacht voor de personele formatie van de<br />
rioleringszorg en voor de samenwerking tussen gemeenten onderling en<br />
met andere partijen.<br />
54
^<br />
Beheer van de riolering<br />
Cl De mensen achter de riolerim<br />
Vakmensen maken de rioleringszorg. Kleine gemeenten hebben relatief meer<br />
personeel dan grote(re) gemeenten. Door vergrijzing en ontgroening dreigt<br />
een steeds groter tekort aan vakmensen. Veel gemeenten compenseren het<br />
toenemende verschil tussen de benodigde en aanwezige formatie met inhuur,<br />
detachering en uitbesteding.
<strong>Gemeente</strong>lijke formatie<br />
De riolering(szorg) functioneert dankzij<br />
de inzet en expertise van vakmensen.<br />
De benchmark vraagt gemeenten inzicht<br />
te geven in de formatieplaatsen bij de binnen-<br />
en buitendienst en in het aantal fte's<br />
op basis van inhuur en detachering bij de<br />
binnendienst. Daarnaast geven gemeenten de<br />
planmatig (GRP) benodigde formatie voor de<br />
binnendienst op en toetst een controlevraag<br />
of deze overeenkomt met de werklast.<br />
De gemeentelijke binnendienst telt 1.127<br />
formatieplaatsen (n=417, extrapolatie naar<br />
inwonersaantal). Daarnaast werken er<br />
451 fte's op basis van detachering en inhuur<br />
(n=370, extrapolatie naar inwonersaantal).<br />
Hierbij is de projectmatige inzet van eigen<br />
en ingehuurde mensen in principe niet meegeteld.<br />
De buitendienst bestaat uit 1.051 fte's<br />
eigen personeel (n=392, extrapolatie naar<br />
inwonersaantal). De formaties van de binnenen<br />
buitendienst vormen samen 2.179 fte's, dat<br />
is krap 1,5% van het totale aantal gemeenteambtenaren.<br />
1<br />
Groeiend tekort aan vakmensen<br />
Het takenpakket voor de gemeentelijke<br />
watertaken is de afgelopen jaren gegroeid.<br />
De vaste binnendienstformatie is ten<br />
opzichte van 2005 echter vrijwel gelijk<br />
gebleven. Tegelijkertijd is de inhuur flink<br />
gestegen van 250 naar 451 fte's, waardoor<br />
de totale formatie binnendienst met 17% is<br />
toegenomen.<br />
De benodigde bezetting volgens de GRP's<br />
is met ruim 100 fte's gegroeid van 1.700<br />
fte's (2005) naar 1.818 fte's (2010). In 2005<br />
bedroeg het verschil tussen de aanwezige<br />
en benodigde formatieplaatsen 350 fte's, in<br />
2010 is dat gedaald tot 240 fte's. De formatie<br />
buitendienst is gedaald van 1.250 naar 1.051<br />
fte. De benodigde groei van de binnendienst<br />
vervullen gemeenten dus vrijwel geheel met<br />
inhuur, detachering en uitbesteding. Ook<br />
werkzaamheden in de buitendienst besteden<br />
zij steeds meer uit. <strong>Gemeente</strong>n worden zo<br />
afhankelijker van externe kennis.<br />
Cl De mensen achter de riolering<br />
57<br />
Aanwezige formatie rioleringszorg (fte)<br />
binnendienst<br />
inhuur en detachering<br />
buitendienst<br />
Binnendienst: werkelijk en nodig volgens GRP en werklast<br />
Formatie binnendienst to.v. GRP (aantal gemeenten)<br />
Aanwezige formatie t.o.v. GRP<br />
10-20 20-50 50-100 > 100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
2005<br />
2010<br />
te weinig to.v. GRP<br />
gelijk aan GRP<br />
teveel to.v. GRP<br />
>10% hoger dan GRP<br />
10% lager dan GRP
s 20<br />
1 *<br />
tfi 10<br />
1-2<br />
2-3<br />
3-4<br />
5<br />
0<br />
* « * ><br />
Leeftijdsverdeling werknemers<br />
iL<br />
III<br />
III<br />
Leeftijd Gaar)<br />
Binnendienst per 100 km buis riolering<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100 NL<br />
<strong>Gemeente</strong>grootteklasse (x 1.000 inwoners)<br />
Binnendienst per 100 km buis riolering (fte)<br />
•u^<br />
<strong>Gemeente</strong>n<br />
Overheid<br />
l Markt<br />
C Beheer van de riolering<br />
58<br />
In de toekomst neemt het tekort aan<br />
vakmensen toe. Op korte termijn omdat<br />
gemeenten door de economische crisis<br />
bezuinigen op het aantal ambtenaren.<br />
Bovendien zullen bij een aantrekkende<br />
marktsector ambtenaren uitstromen.<br />
In algemene zin spelen het gebrek<br />
aan technische vakmensen en de<br />
vergrijzing en ontgroening van het<br />
gemeentelijke personeelsbestand al veel<br />
langer. De gemiddelde leeftijd van de<br />
gemeenteambtenaar is 44,8 jaar, die van<br />
de totale beroepsbevolking 40,3 jaar. Bij<br />
gemeenten zijn vooral mannen boven de<br />
45 jaar oververtegenwoordigd. Tussen<br />
2003 en 2007 is het aantal 60-plussers<br />
onder de gemeenteambtenaren met<br />
ruim 30% gestegen. Slechts 1,6% van<br />
de gemeenteambtenaren is jonger dan<br />
25 jaar, terwijl dit aandeel binnen de<br />
beroepsbevolking 11% is. 2<br />
Effect van de gemeentegrootte<br />
Gerelateerd aan de stelselgrootte (die in<br />
directe relatie staat tot de werklast van<br />
gemeenten), is de personele bezetting van<br />
de kleine gemeenten 1,5 keer zo groot als die<br />
van de 100.000+-gemeenten. Van klein naar<br />
groot loopt de omvang van de formatie<br />
binnendienst geleidelijk af. Wat bij nadere<br />
analyse opvalt is dat de vier grootste<br />
gemeenten (de G4) gemiddeld 82% meer<br />
personeel per lengte-eenheid riolering<br />
hebben dan de gemeenten tussen 100.000<br />
en 300.000 inwoners en 10% meer dan de<br />
kleinste gemeenten.
Ook geografisch zijn er verschillen: vooral<br />
in West- en Midden-Nederland hebben<br />
gemeenten relatief meer fte's per lengte<br />
systeembuis (zie bijlage Fl). Een mogelijke<br />
verklaring daarvoor is de extra inzet die<br />
benodigd is vanwege de grondslag (slappe<br />
bodem). Een analyse van het aantal fte naar<br />
grondslag bevestigt dit: gemeenten met een<br />
slappere bodem hebben relatief meer fte in<br />
zowel binnendienst als buitendienst.<br />
Informatie over personeelskosten staat<br />
in blok E4.<br />
1 CBS Statline<br />
2 Bronnen: CBS, Vergrijzingsmonitor (Netwerk Organisatie<br />
& Vergrijzing), Personeelsmonitor (A+O fonds).<br />
Cl De mensen achter de riolering<br />
Personele formatie naar grondslag<br />
0-25% 25-50% 50-75% 75-100% NL<br />
% slechte bodem<br />
Binnendienst (incl. inhuur)
\<br />
C Beheer van de riolering<br />
C2 GRP en andere planvormen<br />
Alle gemeenten hebben een (wettelijk verplicht) gemeentelijk rioleringsplan<br />
(GRP) en een basisrioleringsplan. Veel gemeenten werken in 2010 aan een<br />
nieuw GRP, waarin zij het beleid voor hun nieuwe watertaken opnemen.<br />
Daarnaast gebruikt 82% een of meer andere planvormen, zoals een waterplan<br />
of afvalwaterakkoord.<br />
60<br />
.
GRP: veel vernieuwing<br />
Alle gemeenten hebben een gemeentelijk<br />
rioleringsplan (GRP). Dit is de wettelijke<br />
planvorm waarin zij hun beleidsvoornemens<br />
en maatregelen op hoofdlijnen vastleggen.<br />
Door de l/l/et gemeentelijke watertaken is het<br />
gemeentelijke takenpakket in 2008 uitgebreid<br />
met de zorgplichten voor hemel- en grondwater.<br />
Daarom hebben veel gemeenten onlangs<br />
hun GRP vernieuwd of zijn daarmee bezig.<br />
Gemiddeld zijn de GRP's medio 2007 vastgesteld,<br />
met een gemiddelde looptijd van<br />
5,3 jaar. 63% van alle 430 gemeenten<br />
hanteert een looptijd van vijfjaar. De GRP's<br />
van 79% van de gemeenten beschrijven de<br />
invulling van de gemeentelijke zorgplicht<br />
voor hemelwater, 42% beschrijft ook de<br />
verantwoordelijkheid van particulieren. Voor<br />
de grondwaterzorgplicht ligt het percentage<br />
op 29%. Meer grotere dan kleine gemeenten<br />
hebben de (nieuwe) zorgplichten inmiddels<br />
in hun GRP vastgelegd. De benchmark laat<br />
geen verschillen naar grondslag zien.<br />
Op dit moment is 11% van de GRP's verlopen,<br />
mede door de 'verbrede' gemeentelijke<br />
watertaken. Veel gemeenten werken in 2010<br />
aan een nieuw, verbreed GRP. Uiterlijk per<br />
1 januari 2013 moeten alle gemeenten hun<br />
beleid voor de gemeentelijke hemelwater- en<br />
grondwaterzorgplichten in hun GRP hebben<br />
ingevuld. Elf gemeenten zullen mogelijk niet<br />
tijdig een verbreed GRP (kunnen) vaststellen.<br />
Basisrioleringsplan: detailbeschrijving<br />
van het stelsel<br />
Een basisrioleringsplan (BRP) is een zo volledig<br />
mogelijke beschrijving van een rioolstelsel,<br />
zoals kenmerken, geometrie, randvoorzieningen,<br />
uitbreidingsplannen en berekeningsgrondslagen.<br />
Als controle op het hydraulisch<br />
functioneren legt het BRP een (her)berekening<br />
van het rioolstelsel vast. BRP's worden veelal<br />
per stelsel of kern opgesteld. Alle gemeenten<br />
hebben een of meerdere BRP's. Gemiddeld<br />
is 60% van de BRP's tussen 0 en 5 jaar oud,<br />
24% tussen 5 en 10 jaar oud en 16% ouder<br />
dan 10 jaar.<br />
C2 GRP en andere planvormen<br />
61<br />
Zorgplichten vastleggen in GRP naar gemeentegrootte<br />
Hemelwater Hemelwater Grondwater Grondwater<br />
particulieren gemeente particulieren gemeente<br />
Toepassing planvormen<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
AWA Afkoppelplan OAS
Nee<br />
]a<br />
Afkoppelplan<br />
GKP<br />
Nee<br />
v^<br />
Optimalisatiestudie Afvalwatersysteem (OAS) uitgevoerd<br />
• Geen gegevens / ^<br />
V^<br />
C Beheer van de riolering<br />
62<br />
Andere planvormen: niet verplicht, wel<br />
veelgebruikt<br />
Naast het GRP en BRP gebruiken gemeenten<br />
ook andere planvormen om hun beleid en<br />
plannen op specifieke gebieden vast te leggen.<br />
Vaak komt hierin ook de samenwerking<br />
met de waterbeheerders) en andere belanghebbenden<br />
op het gebied van (afval)water<br />
aan de orde (zie ook C3). In totaal gebruikt<br />
82% van de gemeenten een of meer van<br />
deze planvormen.<br />
Grotere gemeenten maken meer gebruik van<br />
aanvullende planvormen dan kleine gemeenten.<br />
De planvormen hebben een gemiddelde<br />
looptijd van ruim zeven jaar. Sommige<br />
gemeenten maken bewust geen gebruik van<br />
deze niet-verplichte planvormen. Bijvoorbeeld<br />
omdat de lokale situatie onvoldoende aanleiding<br />
geeft voor een apart beleidsdocument.<br />
Planvormen voor specifieke situaties of<br />
maatregelen<br />
In aanvulling op hun GRP heeft ongeveer eenderde<br />
van de gemeenten ook nog een afkoppelplan<br />
of grondwaterplan. Hierin leggen zij<br />
specifieke situaties en beleidsvoornemens/maatregelen<br />
vast.<br />
OAS maakt optimalisatiemogelijkheden<br />
zichtbaar<br />
In een optimalisatiestudie van het afvalwatersysteem<br />
(OAS) leggen gemeente(n) en<br />
waterschap binnen een zuiveringskring hun<br />
(investerings)plannen en gewenste maatregelen<br />
naast elkaar. Zo worden optimalisatiemogelijkheden<br />
zichtbaar, die kunnen leiden<br />
tot besparingen op investeringen en/of tot<br />
nieuwe inzichten om de afvalwaterketen<br />
en de waterkwaliteit te verbeteren.<br />
De kaart laat zien dat vooral in zuid- en oost-<br />
Nederland relatief veel gemeenten met hun<br />
waterschap een OAS hebben gedaan. Sinds<br />
2005 is het aantal gemeenten dat een OAS<br />
heeft uitgevoerd fors gestegen: van 34% naar<br />
62% (n=403). Hiermee geven de gemeenten<br />
voortvarend invulling aan de OAS-afspraak<br />
in het Bestuursakkoord Waterketen (2007).
Deze stelt dat voor alle rwzi's en de aangesloten<br />
riolering in 2009 optimalisatiestudies<br />
moeten zijn uitgevoerd, tenzij uit een snelle<br />
inventarisatie blijkt dat er geen optimalisatiekansen<br />
zijn.<br />
Afvalwaterakkoord voor bestuurlijke<br />
vastlegging<br />
Vaak volgt na de OAS een afvalwaterakkoord.<br />
Hierin leggen gemeente(n) en waterschap<br />
bestuurlijk de afspraken vast over de optimalisatie<br />
van de riolering en zuivering (zie ook<br />
C3). In totaal hebben 134 gemeenten een<br />
afvalwaterakkoord. Alle gemeenten zonder<br />
afvalwaterakkoord kregen wel een aansluitvergunning<br />
van het waterschap. Met de<br />
invoering van de Waterwet (per 22 december<br />
2009) hebben de VNG en de Unie van<br />
Waterschappen afgesproken dat de aansluitvergunningen<br />
gaan verdwijnen en plaatsmaken<br />
voor bestuurlijke afspraken tussen<br />
gemeenten en waterschappen. Naast de 134<br />
afvalwaterakkoorden hebben 179 gemeenten<br />
dergelijke bestuurlijke afspraken gemaakt. In<br />
totaal is dat 73% (n=430).<br />
Waterplan biedt brede kijk op water<br />
Inmiddels hebben ook veel gemeenten een<br />
waterplan. In 2005 waren het er 186, nu zijn<br />
dat er al 310. In een waterplan stemmen de<br />
gemeente, de waterbeheerder(s) en eventueel<br />
andere belanghebbende partijen het waterbeleid<br />
met elkaar af. Ook spreken ze maatregelen<br />
af over alle watergerelateerde onderwerpen.<br />
Naast de afvalwaterketen zijn dat<br />
bijvoorbeeld de waterhuishouding, waterberging,<br />
stedelijk waterbeheer, natuurvriendelijke<br />
oevers, grondwater, waterrecreatie, (jacht)<br />
havenbeheer, bluswater en cultuurhistorische<br />
aspecten. Andere belanghebbende partijen<br />
kunnen zijn: bewoners, bedrijven, woningcorporaties,<br />
natuur- en milieuorganisaties<br />
en vis- en watersportclubs.<br />
C2 GRP en andere planvormen<br />
Nee<br />
3a<br />
Afvalwaterakkoord en andere bestuurlijke afspraken<br />
G^p<br />
63<br />
Nee<br />
3a<br />
<strong>Gemeente</strong>lijk waterplan<br />
V^<br />
v^
C Beheer van de riolering<br />
C3 Samenwerking in beleid er.<br />
<strong>Gemeente</strong>n en waterschappen werken steeds meer met elkaar samen.<br />
Het aantal gezamenlijke planvormen en onderzoeken is de afgelopen jaren<br />
toegenomen. Daarbij komen behalve de afvalwateractiviteiten ook de kwaliteit<br />
van het oppervlaktewater en berging van hemelwater in de stad aan bod.<br />
Daarnaast maken gemeenten intensief gebruik van gespecialiseerde bedrijven,<br />
vooral voor de uitvoerende (beheertaken.<br />
64
Samenwerking is een middel om de gemeentelijke<br />
watertaken beter, goedkoper en/of<br />
doelmatiger uit te voeren. Veel gemeenten<br />
kiezen dan ook voor samenwerking met buurgemeenten,<br />
de waterbeheerder(s) of andere<br />
partners, inclusief gespecialiseerde bedrijven.<br />
Veel intergemeentelijke samenwerkingsvormen<br />
<strong>Gemeente</strong>n werken onderling samen in losse<br />
of meer hechte verbanden, zoals:<br />
• gebruik van eikaars diensten (bijvoorbeeld<br />
een gemeentelijk ingenieursbureau);<br />
• een gezamenlijk overheidsbedrijf;<br />
• uitwisseling van kennis en ervaringen<br />
in collegiale ontmoetingen;<br />
• gezamenlijke inkoop;<br />
• regionale onderzoeksprojecten en<br />
gegevensbeheer;<br />
• gezamenlijke planvorming (bijvoorbeeld<br />
een waterplan);<br />
• uitbesteding van de ambtelijke uitvoering<br />
aan een (grotere) buurgemeente.<br />
Uitbesteding van taken<br />
A = Aannemer<br />
B = Waterschap<br />
C = Drinkwaterbedrijf<br />
D = Intergemeentelijke samenwerking<br />
E = Ander overheidsbedrijf<br />
F = Adviesbureau<br />
G = Ander commercieel bedrijf<br />
C3 Samenwerking in beleid en uitvoering<br />
De samenwerkingsvormen op het gebied van<br />
(afval)waterbeheer kunnen op verschillende<br />
manieren tot stand komen:<br />
• vanuit de benchmark rioleringszorg;<br />
• via de gemeenteambassadeurs water;<br />
• dankzij een stimulerende rol van provincie<br />
en waterschap;<br />
• via bestuurlijke contacten;<br />
• omdat een veegwagen bij de ene gemeente<br />
een deel van de tijd stilstaat en een<br />
buurgemeente deze graag inzet.<br />
Op basis van de benchmark is geen beeld te<br />
geven van waar deze samenwerkingsvormen<br />
tussen gemeenten actief zijn.<br />
Groeiende samenwerking met<br />
waterbeheerder(s)<br />
De samenwerking tussen gemeenten en<br />
waterschappen groeit. Dit blijkt uit het toenemende<br />
aantal gezamenlijke planvormen<br />
en onderzoeken. Alle gemeenten hebben een<br />
gemeentelijk rioleringsplan (GRP, zie C2).<br />
65<br />
Reiniging /inspectie<br />
Ontstoppen<br />
Vervanging, renovatie en reparatie<br />
Gemalenbeheer/ storingsdienst<br />
Advisering en planvorming<br />
Facturering
D GRP<br />
• GRP.WP<br />
• GRP, OAS<br />
• GRP, AWA/BA<br />
• GRP.WP, OAS<br />
• GRP, WP, AWA/BA<br />
Planvormen als basis voor samenwerking<br />
• GRP, OAS, AWA/BA<br />
• GRP, WP, OAS, AWA/BA<br />
GRP: <strong>Gemeente</strong>lijk rioleringsplan<br />
WP: Waterplan<br />
OAS: Optimalisatiestudie Afvalwatersysteem<br />
AWA: Afvalwaterakkoord<br />
BA: Bestuurlijke afspraken<br />
v^<br />
C Beheer van de riolering<br />
66<br />
Bij de totstandkoming van een GRP heeft het<br />
waterschap een wettelijk verankerde adviesrol.<br />
<strong>Gemeente</strong> en waterschap gaan al tijdens<br />
de beleidsvoorbereiding en planvormingfase<br />
met elkaar in gesprek. Daarbij stemmen zij<br />
niet alleen de afvalwateractiviteiten af. Ook<br />
andere onderwerpen komen aan bod, zoals<br />
de kwaliteit van het oppervlaktewater en<br />
berging van hemelwater in de stad.<br />
Veel gemeenten en waterschappen hebben<br />
de afgelopen jaren een optimalisatiestudie<br />
uitgevoerd naar het gezamenlijke functioneren<br />
van de riolering en de rwzi. Hiermee willen<br />
ze de gezamenlijke werking van beide<br />
systemen optimaliseren en tot goede beheeren<br />
verbetermaatregelen komen tegen de<br />
laagste maatschappelijke kosten. De OAS en<br />
de bestuurlijke vastlegging van daaruit voortvloeiende<br />
afspraken in een afvalwaterakkoord<br />
blijken geschikte en succesvolle samenwerkingsinstrumenten.<br />
1<br />
Als onderdeel van de afvalwaterakkoorden<br />
heeft 74% van alle 430 gemeenten met het<br />
waterschap afspraken gemaakt over de totale<br />
pompcapaciteit op het overdrachtspunt en<br />
daarmee de pompovercapaciteit voor het<br />
hemelwater. Bijna eenderde van de gemeenten<br />
(30%) geeft aan dat het waterschap in<br />
2009 niet aan die afspraken heeft voldaan.<br />
Samen met het waterschap en andere<br />
belanghebbende partijen stellen gemeenten<br />
vaak (op bestuurlijk niveau) een waterplan<br />
op. Zo'n breed gedragen visie op water en<br />
de samenwerking met alle stakeholders passen<br />
bij de integrale manier van werken van<br />
gemeenten. Sinds 2005 is het percentage<br />
gemeenten met een waterplan gestegen<br />
van 58% naar 72%.
Samenwerking rond waterkwaliteit<br />
<strong>Gemeente</strong>n en waterschappen werken ook<br />
samen om vervuiling van het oppervlaktewater<br />
te verminderen (zie D5). De afgelopen<br />
jaren had het waterschap bij de overstortvergunningen<br />
nog de rol van vergunningverlener<br />
en handhaver. Met de invoering van de<br />
Waterwet (per 22 december 2009) en het<br />
onderliggende Besluit lozingen buiten inrichtingen<br />
(vermoedelijke inwerkingtreding<br />
medio 2011) vervalt deze vorm van vergunningen<br />
en zal de inhoud ervan worden vastgelegd<br />
in wederzijdse bestuurlijke afspraken<br />
tussen de gemeente en het waterschap.<br />
In veel gemeenten heeft het waterschap<br />
de beheeractiviteiten van het open water<br />
in de bebouwde kom (deels) overgenomen<br />
(zie C9). Vanwege de samenhang van het<br />
watersysteem met de riolering en de openbare<br />
ruimte (wegen, groen, kunstwerken en<br />
recreatie) hebben beide partijen intensief<br />
contact over de afbakening, invulling en<br />
afstemming van de taken. Ook het beheer<br />
van IBA's en gemalen wordt soms met of<br />
door de waterschappen uitgevoerd.<br />
Samenwerking met commerciële partijen<br />
<strong>Gemeente</strong>n maken intensief gebruik van<br />
de expertise van het bedrijfsleven via inhuur,<br />
projectmatige inzet, detachering en uitbesteding.<br />
De bedrijven dragen vooral bij aan de<br />
volgende activiteiten:<br />
• advisering en planvorming (vooral<br />
ingenieursbureaus);<br />
• aanleg, vervanging, renovatie en reparatie<br />
(vooral aannemers);<br />
• beheer van gemalen, IBA's en mechanische<br />
riolering (pomponderhoudsbedrijven);<br />
• ontstopping, rioolreiniging en -inspectie<br />
(aannemers en gespecialiseerde bedrijven).<br />
1 Evaluatie afvalwaterakkoorden, VNG en Unie van<br />
Waterschappen (2005)<br />
C3 Samenwerking in beleid en uitvoering<br />
67<br />
100% -<br />
90% -<br />
80% -<br />
70% —<br />
60% --<br />
50% -<br />
40% --<br />
30% -<br />
20% --<br />
10% --<br />
Uitvoeringsvormen beheertaken riolering<br />
0% --<br />
A = Ontstoppen<br />
B = Vervanging, renovatie en reparatie<br />
C = Gemalenbeheer/storingsdienst<br />
D = Advisering en planvorming<br />
E = Facturering<br />
Ander commercieel bedrijf<br />
Adviesbureau<br />
Overheidsbedrijf<br />
Intergemeentelijke samenwerking<br />
Drinkwaterbedrijf<br />
Waterschap<br />
Aannemer<br />
<strong>Gemeente</strong>
C Beheer van de riolering<br />
VA-<br />
68
Toename van rioolreiniging<br />
Rioolreiniging is het verwijderen van rioolslib<br />
uit de riolering. Reiniging verbetert de doorstroming<br />
in de buizen en bevordert daarmee<br />
het (hydraulisch) functioneren van de vrijvervalriolering.<br />
Vóór reparatie-, renovatie- en<br />
inspectiewerkzaamheden maken gemeenten<br />
de riolering meestal ook schoon. <strong>Gemeente</strong>n<br />
reinigen hun rioolstelsel planmatig en met<br />
regelmatige tussenpozen. Tussen 2006 en<br />
2010 reinigden gemeenten jaarlijks gemiddeld<br />
9.200 km buis (10,3%) van het vrijvervalstelsel.<br />
De hoeveelheid gereinigde stelsellengte<br />
nam per jaar toe met 3,8% (niet gecorrigeerd<br />
voor de groei van de vrijvervalriolering).<br />
Vaak huren gemeenten voor reiniging en<br />
inspectie gespecialiseerde bedrijven in.<br />
Van alle gemeenten besteedt 83% de<br />
beide taken volledig uit.<br />
Ook rioolinspectie neemt toe<br />
Via inspectie leggen gemeenten vast in welke<br />
technische (fysieke) staat het stelsel zich<br />
bevindt. Op basis daarvan kunnen zij bepalen<br />
welke beheermaatregelen nodig zijn, zoals<br />
reparatie, renovatie en vervanging. In ruim<br />
70% van de inspecties gaat het om videoinspectie,<br />
in de overige 30% wordt 'spiegelen',<br />
foto-inspectie of persoonsinspectie<br />
toegepast.<br />
Tussen 2006 en 2010 inspecteerden gemeenten<br />
jaarlijks gemiddeld 6.400 km buis (7,1%) van het<br />
vrijvervalstelsel. Elk jaar groeiden de inspectieactiviteiten<br />
met gemiddeld 4,6%. Kleine<br />
gemeenten inspecteren per jaar relatief meer<br />
(8,2%) dan grote gemeenten (6,4%).<br />
Voorafgaand aan (video-)inspectie worden riolen<br />
gereinigd. In 184 gemeenten zijn de jaarlijkse<br />
hoeveelheden gereinigde en geïnspecteerde<br />
riolering gelijk; deze gemeenten combineren<br />
beide beheermaatregelen volledig.<br />
Uit navraag van een steekproef blijkt dat de<br />
gemeenten opleveringsinspecties niet hebben<br />
meegeteld. Opleveringsinspecties zijn bedoeld<br />
om bij aanleg en vervanging de startcondities<br />
te controleren en vast te leggen.<br />
C4 Reiniging en inspectie<br />
S. 6%<br />
ï 6%<br />
Reiniging en inspectie per jaar<br />
2006 2007 2008 2009 2010<br />
Reiniging en inspectie naar gemeentegrootte<br />
I I I I I I<br />
I I I I I I<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100 NL<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Jaarlijks geïnspecteerd deel van het vrijvervalstelsel (%)<br />
G^p<br />
69<br />
Inspectie
C Beheer van de riolering<br />
C5 Onderzoek: werking van de riolerim<br />
en grondwater(overlast)<br />
De meeste gemeenten meten aan hun overstorten, vaak via waterstandmetingen.<br />
Opvallend genoeg vergelijkt 64% de meetresultaten (praktijk)<br />
niet met de resultaten van hydraulische berekeningen. Bijna de helft van de<br />
gemeenten heeft het grondwaterbeleid al vastgelegd in het GRP. Zo'n 45%<br />
gaat de komende jaren nader onderzoek doen naar de grondwatersituatie.<br />
70<br />
é y
Hydraulisch functioneren van de riolering<br />
<strong>Gemeente</strong>n kunnen op meerdere manieren<br />
informatie verzamelen over het functioneren<br />
van het rioolstelsel. Bijvoorbeeld aan de hand<br />
van waterhoogtemetingen in het stelsel en<br />
bij overstorten, rioolinspectie en meldingen<br />
of klachten (zie ook blok D7). Met rioolinspectie<br />
(zie blok C4) is de fysieke toestand<br />
van het buizenstelsel vast te stellen. Alle<br />
gemeenten voeren jaarlijks rioolinspecties uit.<br />
88% van de gemeenten (n=413) meet aan<br />
overstorten. In totaal is 35% van de overstorten<br />
in Nederland bemeten, waarvan 78% via<br />
waterhoogtemetingen. Deze metingen geven<br />
informatie over het aantal overstortingen en<br />
enig inzicht in de hoeveelheden water die in<br />
het oppervlaktewater lopen. In combinatie<br />
met neerslagmetingen kunnen gemeenten<br />
achterhalen of er hydraulische knelpunten<br />
in de hemelwaterafvoer zijn. Op die plekken<br />
waar het waterschap inzicht heeft in de kwaliteit<br />
van het ontvangende water, kan beoordeeld<br />
worden welke effecten een stelsel via<br />
de overstort op het oppervlaktewater heeft.<br />
Er zijn 99 gemeenten die al hun overstorten<br />
bemeten, en 252 gemeenten doen bij al hun<br />
bemeten overstorten waterhoogtemetingen.<br />
Behalve aan overstorten meet 46% van de<br />
gemeenten (n=385) ook op andere plaatsen<br />
in hun stelsel de waterhoogte om inzicht te<br />
krijgen in het hydraulische functioneren en<br />
knelpunten op te sporen. Bijvoorbeeld in<br />
inspectieputten is te bepalen waar de afvoer<br />
stagneert. Door meetresultaten van opeenvolgende<br />
meetpunten te vergelijken, ontstaat<br />
een beeld van het verhang.<br />
Afstemmen model en praktijk<br />
Metingen zijn nuttig voor het kalibreren en<br />
verbeteren van de rioolmodellen, die gemeenten<br />
gebruiken om te bepalen welke (toekomstige)<br />
verbetermaatregelen nodig zijn.<br />
Een rioolmodel voor het berekenen van een<br />
stelsel bestaat uit:<br />
* een schematisatie die alle kenmerken van<br />
het rioolstelsel bevat (zoals het aangesloten<br />
verharde oppervlak, de afmetingen<br />
van leidingen en putten, en de capaciteit<br />
van de rioolgemalen);<br />
CS Onderzoek: werking van de riolering en grondwater(overlast)<br />
D
Gebruikt u real-time control (sturing)?<br />
*3><br />
100%<br />
90%<br />
80%<br />
70%<br />
60%<br />
50%<br />
40%<br />
30%<br />
20%<br />
10%<br />
Heeft u voldoende grondwaterinzicht?<br />
10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
T^"<br />
• Niet nodig<br />
- • Nee<br />
• Ja<br />
C Beheer van de riolering<br />
72<br />
• een rekenprogramma met de fysische wetten<br />
die een relatie leggen tussen neerslag,<br />
waterstanden en afvoeren als functie van<br />
de tijd.<br />
Bij 285 gemeenten (68%) is dit model<br />
actueel.<br />
Een rioleringsmodel is de basis voor het<br />
dimensioneren van maatregelen. Daarom is<br />
het belangrijk dat een model (theorie) goed<br />
is afgestemd op de praktijk (metingen).<br />
Knelpunten die uit een model naar voren<br />
komen, moeten worden getoetst aan praktijkgegevens<br />
zoals klachten van rioolgebruikers<br />
over water op straat en wateroverlast, of<br />
meetresultaten. Opvallend genoeg zegt 64%<br />
van de gemeenten (n=401) dat zij de verzamelde<br />
meetgegevens niet vergelijken<br />
met hydraulische berekeningen. Hier laten<br />
gemeenten dus waardevolle informatie liggen.<br />
Mogelijke verklaringen zijn dat metingen<br />
soms plaatsvinden op initiatief van de waterbeheerder<br />
of dat meetresultaten uiteindelijk<br />
van onvoldoende kwaliteit zijn. Van de<br />
gemeenten die meten, gebruikt 15% (n=387)<br />
de meetresultaten voor sturing in het stelsel<br />
{real-time control).<br />
Grondwater: metingen en knelpunten<br />
Met de inwerkingtreding van de Wet gemeentelijke<br />
watertaken (2008) hebben gemeenten<br />
een zorgplicht voor grondwater gekregen<br />
(in A3 vindt u die zorgplicht omschreven).<br />
<strong>Gemeente</strong>n moeten uiterlijk perl januari<br />
2013 het grondwaterbeleid voor hun eigen<br />
grondgebied hebben ingevuld in hun GRP.<br />
Bijna eenderde (29%) van de gemeenten<br />
heeft dit per peildatum 1 januari 2010 al<br />
gedaan. Een (zie C2) grotere groep (51% van<br />
de gemeenten) geeft aan (nog) onvoldoende<br />
inzicht te hebben in de grondwatersituatie<br />
om nu al de grondwaterzorgplicht in te vullen.<br />
Ongeveer 85% van de gemeenten (n=407)<br />
heeft geen actueel grondwatermodel, grote<br />
gemeenten beschikken gemiddeld vaker over<br />
zo'n model dan kleine. Daarom gaan veel<br />
gemeenten als eerste invulling van de zorgplicht<br />
beginnen met onderzoek naar de<br />
grondwatersituatie. 45% van de gemeenten<br />
brengt de komende jaren peilbuizen aan om<br />
de grondwaterstanden te monitoren. Hierbij
zitten ook gemeenten die de grondwaterzorg<br />
plicht al in het GRP hebben vastgelegd.<br />
Dat grondwater zorgt op sommige plaatsen<br />
voor problemen: 46 gemeenten melden<br />
gezamenlijk 22.500 probleempercelen. De<br />
gemeenten Boxtel en Voerendaal melden de<br />
meeste problemen met respectievelijk 22,6%<br />
en 10,3% betrokken percelen. Anderzijds antwoorden<br />
51 gemeenten geen enkel perceel<br />
met grondwateroverlast te hebben.<br />
Extrapolatie op basis van aantal inwoners<br />
zou voor heel Nederland leiden tot 84.000<br />
percelen met grondwateroverlast. In een<br />
onderzoek uit 2001 werd geschat dat in<br />
totaal zo'n 260.000 percelen te kampen hebben<br />
met grondwateroverlast. Het verschil<br />
is te verklaren doordat de benchmark alleen<br />
vraagt naar welke percelen vanuit de gemeentelijke<br />
grondwaterzorgplicht problemen hebben<br />
(dus waar de gemeente in actie moet<br />
komen), terwijl het eerdere onderzoek alle<br />
probleemsituaties telde. Bovendien ontbreken<br />
de gegevens van diverse gemeenten in laaggelegen<br />
delen van Nederland waarvan bekend<br />
is dat er verhoudingsgewijs veel grondwateroverlast<br />
is. Bij indeling naar gemeentegrootte<br />
blijkt grondwateroverlast verhoudingsgewijs<br />
vaker bij grotere gemeenten op te treden.<br />
1 Zie o.m. "Grondwateroverlast in het stedelijk gebied"<br />
door KPMG/Grontmij in opdracht van RIZA (feb. 2001)<br />
CS Onderzoek: werking van de riolering en grondwater(overlast)<br />
73<br />
Percelen met grondwateroverlast (%)<br />
Percelen met grondwateroverlast<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 =-100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
1^"
C6 Gegevensbeheer<br />
C Beheer van de riolering<br />
=1<br />
Alle 430 gemeenten werken met een digitaal beheersysteem voor de riolering.<br />
Veel gemeenten hebben een integraal pakket dat rioleringsgegevens met beheergegevens<br />
van andere afdelingen combineert. In de beheerpakketten, BRP's en<br />
inventarisaties van verhard oppervlak zijn de geometrie en uitgangspunten van<br />
de rioolstelsels vastgelegd.<br />
74
Alle gemeenten werken met beheer-<br />
software<br />
Goede rioleringszorg is onmogelijk zonder<br />
adequaat beheer van (digitale) gegevens<br />
van de rioleringsobjecten in de ondergrond.<br />
Alle 430 gemeenten gebruiken hiervoor een<br />
digitaal beheerpakket. In 2005 werkte 11%<br />
nog zonder dergelijke software.<br />
In een beheerpakket legt de gemeente per<br />
rioleringsobject informatie vast over het<br />
type, de ligging, de toestand, het onderhoudsniveau<br />
en het functioneren (zoals<br />
berging en afstroming). Ook hydraulische<br />
berekeningen en de planning en kosten van<br />
vervanging en herstelmaatregelen zijn op<br />
te nemen. Zowel historische gegevens als<br />
de huidige toestandskenmerken zijn nodig<br />
om een inschatting te kunnen maken van<br />
de restlevensduur.<br />
59% van de gemeenten (n=321) verwerkt stelselwijzigingen<br />
binnen een jaar in het beheerpakket,<br />
33% doet dat binnen 1 tot 4 jaar, 8%<br />
wacht langer dan 4 jaar. Bij die laatste groep<br />
kan een beeld van het eigen stelsel ontstaan<br />
dat onvoldoende actueel is. Een deel van die<br />
gemeenten kiest bewust voor een projectmatige<br />
actualisatie van de gegevens, als onderdeel<br />
van de ontwikkeling van een nieuw GRP.<br />
Stelselgegevens grotendeels actueel<br />
De actualiteit van de BRP's (zie C3) en de<br />
inventarisaties van het verharde oppervlak<br />
zijn in de benchmark een maat voor de<br />
actualiteit van het gegevensbeheer.<br />
Alle gemeenten hebben een of meerdere<br />
BRP's (n=407). Van alle BRP's is 60% jonger<br />
dan 5 jaar, 24% is 5-10 jaar oud. 29% van<br />
de gemeenten heeft alleen maar BRP's die<br />
jonger zijn dan 5 jaar. 71% van de gemeenten<br />
hebben een of meerdere oudere BRP's<br />
Circa 44% van de gemeenten (n=395) heeft<br />
al het (afvoerende) verharde oppervlak korter<br />
dan 5 jaar geleden geïnventariseerd. Bij eenderde<br />
van de gemeenten zijn zowel alle BRP's<br />
als alle inventarisaties van verhard oppervlak<br />
jonger dan 5 jaar. 56% van de gemeenten<br />
hebben voor een deel of het geheel van hun<br />
bebouwd oppervlak geen recente inventarisatie<br />
van het verharde oppervlak (> 10 jaar).<br />
Rioleringsatlas, Stichting RIONED (2005)<br />
C6 Gegevensbeheer<br />
75<br />
Gemiddelde leeftijd BRP (in jaren)<br />
r^<br />
Gemiddelde leeftijd inventarisatie verhard oppervlak (in jaren)<br />
V^
^BBH<br />
C Beheer van de riolering<br />
r* \<br />
C7 Vervanging en renovatie I<br />
De gemiddelde technische levensduur van riolering is ruim 57 jaar. De afgelopen<br />
jaren hebben gemeenten jaarlijks in totaal 930 km buis (1,0%) van het vrijvervalstelsel<br />
vernieuwd. In 2010 en 2011 willen zij nog eens 880 km per jaar (1,0%)<br />
vervangen. <strong>Gemeente</strong>n vernieuwen nog niet veel leidingen van de mechanische<br />
riolering, al is ook hier een stijgende lijn te zien.<br />
76<br />
7&-1
Verwachte technische levensduur<br />
<strong>Gemeente</strong>n hanteren voor de riolering een<br />
(verwachte) technische levensduur om daarmee<br />
in de beheersystemen en in het bijzonder<br />
de financiële (lange termijn) planningen<br />
aan te geven wanneer ruwweg vervanging<br />
en/of renovatie aan de orde komt. Het is<br />
een prognose, gemeenten zijn vrij in de te<br />
hanteren technische levensduur. Het gemiddelde<br />
ligt op 57,2 jaar. Grotere gemeenten<br />
houden een langere technische levensduur<br />
aan, maar werken met kortere financiële<br />
afschrijvingstermijnen dan kleine gemeenten<br />
(zie E3). Het moment van daadwerkelijke<br />
vervangen van een riool wordt niet gebaseerd<br />
op de technische levensduur, maar op nader<br />
onderzoek na signalen vanuit reguliere rioolinspecties.<br />
<strong>Gemeente</strong>n met een slechtere grondslag (veen)<br />
hanteren een lagere technische levensduur;<br />
het verschil met gemeenten op zandgrond<br />
bedraagt ongeveer tien jaar. Opvallend daarbij<br />
is dat de gemiddelde leeftijd van vrijvervalstelsels<br />
voor de vier grondslagcategorieën<br />
nauwelijks verschilt.<br />
Uitgaand van een gemiddelde levensduur van<br />
zestig jaar zouden gemeenten bij gelijkmatige<br />
verdeling in de tijd van de oorspronkelijke<br />
aanleg jaarlijks circa 1,7% van de riolering<br />
moeten vervangen of renoveren. Bij 80 jaar<br />
is dat ongeveer 1,3% per jaar. Daarbij gelden<br />
de volgende definities volgens NEN 3300:<br />
• Vervanging: herstel van het oorspronkelijke<br />
functioneren, waarbij de gemeente het<br />
bestaande object verwijdert en een nieuw<br />
gelijkwaardig object terugplaatst.<br />
• Renovatie: herstel van het oorspronkelijke<br />
functioneren, waarbij de gemeente een<br />
ingrijpende toestandswijziging doorvoert,<br />
zodat zij de technische staat van nieuwaanleg<br />
evenaart.<br />
C7 Vervanging en renovatie<br />
77<br />
Gehanteerde technische levensduur<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100 NL<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Technische levensduur vrijvervalriolen (in jaren)<br />
V^<br />
Grondslag versus technische levensduur en stelselleeftijd<br />
0-25 25-50 50-75 75-100<br />
% slechte bodem<br />
Levensduur (verwacht)<br />
Stelselleeftijd (huidig)
Som vervangen, renovatie en ombouw 2005-2009 (% vrijvervalstelsel per jaar)<br />
&KP<br />
S. 1,0%<br />
'S Et<br />
Z=^<br />
Vervanging vrijvervalstelsel 2005-2009 naar grondslag<br />
25-50 50-75<br />
% veen en klei/veen<br />
Vervanging vrijvervalstelsel 2005-2009 naar gemeentegrootte<br />
mrr<br />
imi<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 > 100 NL<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
vervangen + omgebouwd +<br />
gerenoveerd<br />
vervangen<br />
omgebouwd<br />
gerenoveerd<br />
C Beheer van de riolering<br />
78<br />
Vervanging neemt toe<br />
Om inzicht te krijgen in de verrichte vervangingsactiviteiten,<br />
vraagt deze benchmark<br />
gemeenten op te geven hoeveel riolering<br />
zij de afgelopen jaren hebben vervangen<br />
en gerenoveerd, en hoeveel voor de komende<br />
jaren in de planning zit. Renovatie en vervanging<br />
worden daarbij gecombineerd, aangezien<br />
beide aanpakken ervoor zorgen dat<br />
de riolering als nieuw met een weer volledige<br />
technische levensduur kan functioneren.<br />
In de periode 2006-2009 hebben de gemeenten<br />
gemiddeld per jaar 440 km buis vrijvervalstelsel<br />
vervangen en 190 km buis gerenoveerd.<br />
Bovendien hebben zij per jaar 300 km<br />
gemengd stelsel afgekoppeld, dus omgebouwd<br />
tot (verbeterd) gescheiden riolering. Daarmee<br />
is in totaal 930 km buis (1,0%) van het vrijvervalstelsel<br />
vernieuwd.<br />
In 2003 en 2004 vervingen de gemeenten<br />
jaarlijks 570 km rioolbuis. In 2005 verwachtten<br />
zij tussen 2005 en 2010 jaarlijks 740 km<br />
vrijvervalriolering te vervangen. Nu blijkt<br />
dat zij in die periode meer hebben vernieuwd<br />
(930 km). Wellicht anticiperen gemeenten op<br />
de vervangingsopgave in de komende decennia<br />
(zie hieronder). Mogelijk spelen ook de<br />
wens tot meer afkoppelen (waarop ook de<br />
waterschappen nadruk leggen) en de mindere<br />
kwaliteit van de naoorlogse riolering voor een<br />
hogere vervanging.<br />
De gemiddelde leeftijd van de riolering in<br />
Nederland is circa 30 jaar (zie ook B2).<br />
Uitsplitsing naar bodemsoort laat zien dat<br />
gemeenten met veel veen en klei/veen drie<br />
maal zo veel riolering vervangen dan<br />
gemeenten met vooral zand en kleigrond.<br />
Verdeling naar gemeentegrootte laat zien dat<br />
de kleine gemeenten beduidend meer vervangen,<br />
renoveren en ombouwen dan de middelgrote<br />
en grote gemeenten. Er zit een factor<br />
2,1 verschil tussen de kleinste en de<br />
100.000+-gemeenten. Uitsplitsing naar mate<br />
van stedelijkheid leidt tot slechts kleine verschillen<br />
tussen de categorieën.
Volgens de planning van gemeenten wordt<br />
in 2010 en 2011 gemiddeld 880 km buis vrijvervalstelsel<br />
per jaar (1,0% van dat stelsel)<br />
vervangen. Voor deze jaren is niet naar<br />
ombouw van het stelsel gevraagd. Een aantal<br />
gemeenten zal deze ombouw opgenomen<br />
hebben bij de vervanging van het stelsel. Een<br />
aantal ook niet. De vervanging inclusief<br />
ombouw zal daarom ook meer dan de 880<br />
km bedragen en iets hoger liggen dan de<br />
afgelopen jaren. Uitsplitsing naar bodemsoort<br />
of geografische ligging geeft geen duidelijke<br />
verschillen in de voorgenomen vervangingshoeveelheden.<br />
Wel willen kleine gemeenten<br />
de komende twee jaar zo'n 50% meer vervangen<br />
dan grote gemeenten.<br />
Vervanging bij gecombineerde werkzaamheden<br />
Soms vervangen gemeenten riolering voordat<br />
de technische levensduur is verstreken,<br />
namelijk als zich kansen voordoen voor<br />
gelijktijdige werkzaamheden (bijvoorbeeld<br />
wegvervanging) of er noodzaak is voor stelselverbeteringen.<br />
Aan gemeenten is gevraagd<br />
hoeveel riolering zij op grond van technische<br />
noodzaak zullen vervangen. In 2010 en 2011<br />
betreft dit 746 km vrijvervalriolering (0,8%)<br />
per jaar. Dit betekent dat ongeveer 15% van<br />
de riolering wordt vervangen op grond van<br />
meerdere overwegingen dan alleen de technische<br />
staat. Kleine gemeenten melden 60%<br />
meer technisch noodzakelijke vervanging dan<br />
het gemiddelde.<br />
Vóór daadwerkelijk in te grijpen, toetst 86%<br />
van de gemeenten eerst de standaard ingrijpmaatstaven<br />
vanuit het classificatiesysteem van<br />
WEN 3399. Hiermee zijn onnodige ingrepen te<br />
voorkomen. Middelgrote en grote gemeenten<br />
doen dit meer dan kleine gemeenten.<br />
C7 Vervanging en renovatie<br />
79<br />
100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Geplande vervanging 2010+2011<br />
Technisch noodzakelijke vervanging 2010+2011<br />
Technisch noodzakelijke vervanging 2012-2014<br />
Technisch noodzakelijke vervanging 2010+2011<br />
Geplande vervanging 2010+2011
100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Reden voor vervanging vrijvervalriolen<br />
Door inspectie aangetoonde gebreken (technische staat)<br />
Wegbeheer (werk-met-werk)/bovengrondse inrichting<br />
Naar ingrijpmaatstaven van beheerpakket (incl. leeftijd) 10<br />
Hydraulische knelpunten 1<br />
Combinatie van bovenstaande redenen 18<br />
<strong>Gemeente</strong>n %<br />
57<br />
14<br />
C Beheer van de riolering<br />
80<br />
De hoofdreden voor rioolvervanging is de<br />
technische staat van de riolen op basis<br />
van inspecties. Veel gemeenten hanteren<br />
de leeftijd van riolen als eerste indicator,<br />
waarna inspecties bevestigen of vervanging<br />
noodzakelijk is. Vervolgens zoeken gemeenten<br />
waar mogelijk aansluiting bij bovengrondse<br />
renovatieprojecten van wegen en<br />
wijken. De beheerpakketten geven op grond<br />
van ingrijpmaatstaven ook een indicatie van<br />
de te verwachten vervangingsnoodzaak.<br />
Vervangingsopgave in de komende eeuw<br />
Door voor iedere gemeente bij de leeftijdsverdeling<br />
van de vrijvervalriolering de door<br />
die gemeente gehanteerde technische levensduur<br />
op te tellen, ontstaat een beeld van de<br />
toekomstige hoeveelheid 'benodigde' vervanging.<br />
Doordat veel riolering in een relatief<br />
korte periode is aangelegd, wordt een piek<br />
in de hoeveelheid te vervangen riolering verwacht.<br />
Die benodigde vervangingspiek komt<br />
voor de kleine gemeenten, met hun smallere<br />
leeftijdsverdeling, sneller en scherper, rond<br />
2035. Met toenemende gemeentegrootte<br />
wordt de gemiddelde 'vervangingspiek' vlakker<br />
en verschuift meer naar de toekomst.<br />
De leeftijdsverdeling van de vrijvervalriolering<br />
in combinatie met tweemaal of driemaal de<br />
technische levensduur geeft de navolgende<br />
gemiddelde 'vervangingsgolven'. Door de<br />
drie golven van toekomstige benodigde vervanging<br />
voor alle gemeenten op te tellen,<br />
ontstaat een beeld van de te verwachten<br />
totale hoeveelheid vervanging en renovatie<br />
per decennium in de komende eeuw. Daaruit<br />
blijkt dat met een flinke aanloop uiteindelijk<br />
rond 2050 een vrij vlakke piek ontstaat,<br />
richting 2080 de hoeveelheid vervanging<br />
weer enigszins kan afnemen, waarna rond<br />
2100 opnieuw een piek bereikt wordt.
Met nadruk geldt bij deze analyse dat de<br />
toekomstige 'benodigde vervanging' een<br />
theoretische benadering is. Naar verwachting<br />
zal de vervanging in werkelijkheid uiteindelijk<br />
geen echte pieken laten zien om drie redenen:<br />
• het vervangingsverloop is gebaseerd op<br />
een gemiddelde levensduur met een grote<br />
spreiding,<br />
• gemeenten proberen de gemiddelde<br />
levensduur op te rekken,<br />
• Andere aspecten zijn soms (mede) bepalend<br />
voor de keuze tot en het moment van<br />
vervanging/renovatie, zoals uitbreiding/<br />
verbetering van het rioolstelsel, wegwerkzaamheden<br />
en wijkvernieuwing.<br />
Vervanging mechanische riolering begint<br />
De afgelopen vijf jaar hebben de gemeenten<br />
weinig leidingen van de mechanische riolering<br />
vervangen: gemiddeld 58 km buis per<br />
jaar (0,2% van het stelsel). Veel gemeenten<br />
hebben zeer kleine lengten opgegeven.<br />
Waarschijnlijk gaat het vaak om reparaties,<br />
bijvoorbeeld vanwege kapotgetrokken<br />
leidingen. De hoeveelheid vervangen leiding<br />
neemt in de tijd wel toe, mogelijk omdat<br />
meer mechanische riolering 'op leeftijd'<br />
komt. Dezelfde stijgende trend is zichtbaar<br />
voor pompunits in de mechanische riolering,<br />
waarvan gemeenten er in 2006 2.560<br />
(1,8% van het totaal aantal gemalen)<br />
hebben vervangen en in 2009 4.901 (3,5%).<br />
Ook worden steeds meer rioolgemalen<br />
vervangen/gerenoveerd.<br />
C7 Vervanging en renovatie<br />
Vervangingsperiode<br />
2010- 2020- 2030- 2040- 2050- 2060- 2070- 2080- 2090- 2100-<br />
2020 2030 2040 2050 2060 2070 2080 2090 2100 2110<br />
Vervangingsperiode<br />
2010- 2020- 2030- 2040- 2050- 2060- 2070- 2080- 2090- 2100-<br />
2020 2030 2040 2050 2060 2070 2080 2090 2100 2110<br />
Vervangen leidingen mechanische riolering<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100 NL<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Pompunits mechanische riolering vervangen/gerenoveerd Gemalen vervangen/gerenoveerd<br />
2006 2007 2008 2009 2006 2007 2008 2009<br />
81<br />
o-io<br />
20-10<br />
20-50<br />
50-100<br />
>100<br />
Nederland<br />
Vervangingsperiode<br />
eerste vervanging<br />
Vervangingsperiode<br />
tweede vervanging<br />
Vervangingsperiode<br />
derde vervanging<br />
Totaal eerste 3<br />
vervangingsperioden
•VI<br />
mit<br />
C8 Reparatie<br />
/.<br />
C Beheer van de riolering<br />
<strong>Gemeente</strong>n zetten reparatie steeds vaker in als beheermaatregel. Hiermee<br />
herstellen zij het oorspronkelijke functioneren van een rioleringsonderdeel.<br />
De afgelopen jaren steeg het aantal reparaties in Nederland met 41%. Kleine<br />
gemeenten repareren verhoudingsgewijs vaker dan grote gemeenten.<br />
82<br />
#<br />
> ' • >
Reparatie is lokaal herstellen<br />
De norm NEN 3300 definieert reparatie als: het<br />
herstel van het oorspronkelijke functioneren,<br />
waarbij een beperkte toestandswijziging wordt<br />
doorgevoerd. Reparatie is een lokale beheermaatregel<br />
waarmee alleen de technische<br />
(rest)levensduur van het te repareren onderdeel<br />
van het rioleringsobject toeneemt. Door<br />
renovatie of vervanging neemt de (rest)levensduur<br />
van het gehele object toe (zie ook C7).<br />
<strong>Gemeente</strong>n bepalen op grond van onderzoek<br />
of ingrijpen nodig is. Dat gebeurt via inspectie<br />
en beoordeling van het bewuste onderdeel<br />
en het omliggende stelsel. Daarna kiezen zij<br />
de beheermaatregel op basis van:<br />
• het verschil in kosten bij reparatie van de<br />
afzonderlijke onderdelen en renovatie van<br />
het geheel;<br />
• gelijktijdig geplande werkzaamheden<br />
bovengronds (weg);<br />
• de eventuele noodzaak van bouwkundige<br />
of hydraulische aanpassingen.<br />
Moeilijk toegankelijke objecten zijn aan te<br />
pakken met sleufloze technieken, dus zonder<br />
de straat open te breken (zonder sleuf te<br />
graven).<br />
Aantal reparaties groeit<br />
<strong>Gemeente</strong>n zetten reparatie steeds vaker in<br />
als beheermaatregel. Tussen 2006 en 2009<br />
steeg het totaal aantal reparaties met 41%.<br />
Gemiddeld voerden gemeenten in 2009<br />
0,1 reparaties per km vrijvervalbuis uit.<br />
Onderling zijn er flinke verschillen: Oud-<br />
Beijerland (1,9 reparaties per km buis),<br />
Leerdam (1,6) en Naarden (1,3) voeren relatief<br />
veel reparaties uit, terwijl 25% van de gemeenten<br />
(n=340) geen enkele reparatie heeft<br />
uitgevoerd.<br />
Kleine gemeenten repareren verhoudingsgewijs<br />
vaker dan grote gemeenten. De aantallen<br />
van de kleine gemeenten voor de<br />
verschillende jaren fluctueren wel sterk.<br />
Er was geen relatie tussen grondslag en<br />
het aantal uitgevoerde reparaties.<br />
C8 Reparatie<br />
buis<br />
aerkn<br />
tantal<br />
83<br />
0,175<br />
0,15<br />
0,125<br />
0,1<br />
0,075<br />
0,05<br />
0,025<br />
Reparaties vrijvervalstelsel<br />
Reparaties vrijvervalriolering per jaar<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (340 respondenten)<br />
Reparaties naar gemeentegrootteklasse<br />
1<br />
•<br />
0 -10<br />
| 1<br />
3 ^<br />
u<br />
p 1<br />
Mii I I I<br />
10-20 20-50<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.0C 0 inwoners)<br />
50-100 >100<br />
• 2006<br />
• 2007<br />
• 2008
» • •<br />
C Beheer van de riolering<br />
tfUtf m<br />
C9 Beheer van water in de bebouwde kom<br />
Waterschappen nemen steeds vaker het beheer van de stadswateren over van<br />
gemeenten. Sommige waterschappen zijn heel actief op dit gebied, andere (nog)<br />
nauwelijks. In verhouding doen kleine gemeenten het minst zelf aan beheer van<br />
water in de bebouwde kom.<br />
84<br />
Jw\
Verwevenheid met riolering<br />
Het beheer van open water in de bebouwde<br />
kom omvat activiteiten zoals het baggeren<br />
van sloten en singels, het onderhoud van<br />
beschoeiing, het maaien van oevers en het<br />
onderhoud van kunstwerken (o.a. bruggen,<br />
gemalen, duikers en stuwen). Door te zorgen<br />
voor een goede waterkwaliteit en aantrekke<br />
lijke flora en fauna, maken gemeenten het<br />
water en de omgeving voor bewoners nuttig<br />
én aantrekkelijk.<br />
De watergangen (oppervlaktewater) spelen<br />
een belangrijke rol bij de berging en afvoer<br />
van overtollig hemelwater. Bij zware neerslag<br />
stroomt het teveel aan water via overstorten<br />
van gemengde en verbeterd gescheiden<br />
stelsel naar de watergangen. Daarnaast voe<br />
ren de gescheiden stelsels het hemelwater<br />
rechtstreeks af naar oppervlaktewater. Het<br />
is dus belangrijk dat de watergangen vol<br />
doende bergings- en afvoercapaciteit hebben<br />
om hevige buien te verwerken, en dat duikers<br />
een goede doorstroming behouden.<br />
C9 Beheer van water in de bebouwde kom<br />
Waterbodems<br />
Overdracht van beheertaken Bruggen<br />
Oorspronkelijk voerden gemeenten het<br />
beheer van wateren in de bebouwde kom<br />
grotendeels zelf uit. Inmiddels hebben water<br />
schappen het beheer (deels) overgenomen,<br />
mede omdat de Waterwet hen sinds eind<br />
2009 formeel heeft aangewezen als beheer<br />
der van deze wateren. Zo draagt één partij<br />
verantwoordelijkheid voor de waterkwaliteit<br />
én -kwantiteit van de stadswateren. Dit geldt<br />
ook al voor het oppervlaktewater in het bui<br />
tengebied. Toch blijft intensief contact tussen<br />
gemeente en waterschap nodig. Watergangen Duikers<br />
en kunstwerken hangen immers nauw samen<br />
met de riolering en het beheer van de open<br />
bare ruimte, recreatie, groen en wegen, wat<br />
verantwoordelijkheden van de gemeente zijn.<br />
85<br />
Beheer door gemeenten van:<br />
Beschoeiing/oevers<br />
Geheel<br />
Deels<br />
Niet<br />
I Geheel<br />
I Deels<br />
I Niet<br />
Geheel 95<br />
Deels 224<br />
Niet 82
Beheer van stadswateren en kunstwerken door gemeenten<br />
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70%<br />
% gemeenten<br />
Verdeling beheer stedelijk water naar gemeentegrootte<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Niet<br />
Deels<br />
Geheel<br />
C Beheer van de riolering<br />
Geheel<br />
Deels<br />
Niet<br />
86<br />
De waterschappen Schieland en de<br />
Krimpenerwaard, Delfland en Hollands<br />
Noorderkwartier doen weinig aan stedelijk<br />
waterbeheer. Velt en Vecht daarentegen<br />
is in alle gemeenten in haar regio actief.<br />
Veluwe, Rijn en IJssel, Peel en Maasvallei,<br />
Roer en Overmaas, en Rivierenland voeren<br />
een groot deel van de waterbeheertaken in<br />
stedelijk gebied uit.<br />
Verhoudingsgewijs doen meer middelgrote<br />
gemeenten het beheer van stadswateren<br />
en de bijbehorende kunstwerken (bruggen,<br />
stuwen, duikers) geheel of deels zelf.<br />
De kleine gemeenten doen het minst zelf en<br />
bij de 100.000+-gemeenten zijn de taken het<br />
meest verdeeld.
C9 Beheer van water in de bebouwde kom
D Functioneren en presteren<br />
D Functioneren en presteren<br />
Volksgezondheid, droge voeten en waterkwaliteit<br />
Riolering is van oorsprong bedoeld om ziekten en stank te bestrijden. Later<br />
kwamen droge voeten en waterkwaliteit (milieu) meer in beeld. Dit hoofdstuk laat<br />
de prestaties van gemeenten voor deze doelstellingen zien. Daarnaast vindt u hier<br />
informatie over de afvoerzekerheid, het technisch functioneren, meldingen en<br />
klachten, én de beleving en waardering van de rioolgebruiker.<br />
88
Dl Volksgezondheid<br />
D2 Afvoerzekerheid<br />
D3 Technisch functioneren en storingen<br />
D4 Wateroverlast voorkomen<br />
D5 Waterkwaliteit en milieu<br />
D6 Waardering van gebruikers<br />
D7 Meldingen en klachten<br />
89
Dl Volksgezondheid<br />
D Functioneren en presteren<br />
Het belangrijkste doel van riolering is het beschermen van de gezondheid.<br />
Anno 2010 zijn er in Nederland geen noemenswaardige gezondheidsklachten<br />
door afval- of hemelwater. Tien jaar geleden telde ons land nog 700 risicovolle<br />
overstorten. Deze zijn inmiddels allemaal aangepast.<br />
90
Riolering geeft stijging levensverwachting<br />
Het beschermen van de volksgezondheid is<br />
de hoofdreden voor de aanleg van riolering.<br />
Sommigen beweren dat we de beschavingsgraad<br />
van een volk niet moeten afleiden<br />
aan de paleizen en tempels die zij bouwden,<br />
maar aan de kwaliteit van hun rioleringen.<br />
Tenslotte zorgen de rioolbuizen ervoor dat<br />
epidemieën veel minder kans krijgen en de<br />
levensverwachting toeneemt. In een opiniepeiling<br />
van The British Medical Journal in<br />
2007 werd de sanitary revolution (de drinken<br />
afvalwatervoorzieningen) uitgeroepen<br />
tot de grootste medische vooruitgang van<br />
de laatste 170 jaar.<br />
Ook in Nederland zijn (epidemische) ziekten<br />
als cholera, tyfus en dysenterie in de loop<br />
van de twintigste eeuw volledig uitgebannen.<br />
Dat is in belangrijke mate te danken aan de<br />
grootschalige aanleg van drinkwatervoorzieningen<br />
en riolering. Van 1860 tot 2008 is<br />
mede daardoor de gemiddelde levensverwachting<br />
sterk gestegen van 36,5 tot 78,3 jaar.<br />
Gezondheidsklachten zijn zeer zeldzaam<br />
Een van de benchmarkvragen betreft het aantal<br />
meldingen van gezondheidsklachten door<br />
afval- of hemelwater. Hierop antwoorden veel<br />
gemeenten nogal verbaasd dat dit bij hen niet<br />
voorgekomen was. In totaal geeft 99,2% van<br />
de gemeenten (n=390) aan in 2009 geen<br />
enkele melding te hebben ontvangen.<br />
Drie gemeenten (0,8%) hebben wel een melding<br />
gekregen. In twee gevallen ging het om<br />
een woning waar als gevolg van rioolreiniging<br />
stankoverlast optrad, waardoor een bewoner<br />
hoofdpijn kreeg. Nader onderzoek toonde dat<br />
de oorzaak lag in het ontbreken van een sifon<br />
in de binnenriolering. En één gemeente meldt<br />
vier gevallen van zwemmersjeuk in verband<br />
met hemelwaterafvoer naar oppervlaktewater.<br />
Landelijk gezien gaat het voor deze zes situaties<br />
om slechts 0,000036% van de bevolking.<br />
Dl Volksgezondheid<br />
Risicovolle overstorten zijn verdwenen<br />
Bij hevige regen bieden overstorten een uitweg<br />
voor het rioolwater om wateroverlast en<br />
daarmee gezondheidsrisico's te voorkomen<br />
(zie B4). De negatieve effecten hiervan op de<br />
kwaliteit van het oppervlaktewater pakken<br />
gemeenten lokaal aan (zie D5). In 2000 was<br />
sprake van 700 overstorten die risico's konden<br />
opleveren voor de volks- of diergezondheid.<br />
Inmiddels hebben de gemeenten al<br />
deze risicovolle overstorten aangepast. 1<br />
1 RIVM, biïefrapport 630789004/2010 - Naar een<br />
gezonde, kindvriendelijke leefomgeving; inventarisatie<br />
van beleid in Nederland (Stand van zaken voor de<br />
ministersconferentie Parma 2010), D.A. Houweling et al.<br />
| 0,0020%<br />
S<br />
91<br />
Gezondheidsklachten (% inwoners)<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (384 respondenten)
D Functioneren en presteren<br />
92
Afvoer altijd beschikbaar<br />
De riolering in Nederland blijkt eigenlijk altijd<br />
het aanbod van afvalwater te verzamelen en<br />
af te voeren. Alleen bij extreme buien is soms<br />
de begrensde verwerkingscapaciteit voor<br />
hemelwater merkbaar. Dit is overigens een<br />
bewuste keuze, omdat het veel te kostbaar<br />
is om de rioolstelsels op extreme buien te<br />
dimensioneren. Om het teveel aan water<br />
tijdelijk op te vangen, creëren gemeenten<br />
bijvoorbeeld bovengronds voldoende ruimte.<br />
De gemeenten rapporteren in dit onderzoek<br />
het aantal rioolaansluitingen dat op enig<br />
moment niet beschikbaar was voor afvoer.<br />
Daarbij vermelden ze ook de tijd dat die aansluitingen<br />
gemiddeld niet werkzaam waren.<br />
65% van de gemeenten (n=271) geeft aan dat<br />
alle aansluitingen in de afgelopen vijfjaar<br />
voor 100% beschikbaar waren voor afvoer.<br />
Gemiddeld was 99,8% van de aansluitingen<br />
altijd beschikbaar voor afvoer. Per aansluiting<br />
in Nederland is de afvoer slechts 12,9 seconden<br />
per jaar niet beschikbaar (=uitvalsduur).<br />
Dit betekent dat de riolering 99,999959%<br />
van de tijd voor de afvoer van afvalwater<br />
beschikbaar is.<br />
Riolering een stabiele nutsvoorziening<br />
In vergelijking met andere nutsvoorzieningen<br />
heeft de riolering een zeer lage uitvalsduur.<br />
Bovendien is het overgrote deel van de<br />
onderbrekingen in de afvoerbeschikbaarheid<br />
gepland in verband met vervanging en renovatie<br />
van de riolering. Bewoners worden door<br />
gemeenten daarover geïnformeerd en daarop<br />
voorbereid. De andere nutsvoorzieningen<br />
hebben een groter aandeel ongeplande uitval,<br />
ongeveer de helft bij drinkwaterlevering tot<br />
wel 98% bij het laagspanningsnet (elektriciteit).<br />
Hoewel de totale uitval erg klein is, zijn er<br />
wel verschillen tussen de gemeentegrootteklassen.<br />
Grote gemeenten hebben nauwelijks<br />
uitval, de uitval in gemeenten tussen 20.000<br />
en 50.000 inwoners is bijna een factor 5<br />
hoger. De benchmark biedt hier vooralsnog<br />
geen verklaring.<br />
D2 Afvoerzekerheid<br />
Uitvalduur (seconden per jaar)<br />
*2><br />
Riolering<br />
Drinkwater<br />
Gas<br />
93<br />
Elektriciteit<br />
Uitvalduur per aansluiting<br />
5^<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100 NL<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Uitvalsduur (min/j) en kosten per huishouden (€/j)<br />
Uitvalsduur<br />
0,2<br />
14,0<br />
0,4<br />
28,9<br />
Kosten<br />
167<br />
216<br />
1.056<br />
612<br />
9 &r.
D Functioneren en presteren<br />
94
Alleen openbare riolering<br />
De benchmark heeft betrekking op de<br />
gemeentelijke taken ten aanzien van riolering.<br />
Het geeft dus geen inzicht in verstoppingen<br />
en andere problemen in de riolering<br />
in woningen en gebouwen en op of onder<br />
particulier terrein. Hiervoor zijn de gebouweigenaren<br />
zelf verantwoordelijk.<br />
Verstoppingen: gebruiker merkt vrijwel<br />
niets<br />
Zowel (huis)aansluitleidingen als de verzamelleidingen<br />
onder de straat hebben meestal<br />
ruim voldoende berging, waardoor de gebruiker<br />
zelden of nooit iets merkt van technische<br />
problemen in het rioolstelsel, zoals verstoppingen<br />
en pompstoringen. Enerzijds is dat<br />
mooi, want van overlast is dus geen sprake.<br />
Anderzijds beseffen gebruikers daardoor<br />
minder goed dat hun lozingsgedrag (veel)<br />
invloed kan hebben op die problemen.<br />
Gemiddeld melden de gemeenten 11,3 verstoppingen<br />
per 100 km buis vrijvervalriolering.<br />
De mediaan is 1,8 verstoppingen per 100 km.<br />
Dit betekent dat een klein aantal gemeenten<br />
relatief veel verstoppingen heeft.<br />
D3 Technisch functioneren en storingen<br />
£ 200<br />
><br />
3<br />
95<br />
Verstoppingen per 100 km vrijven/al<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (379 respondenten)<br />
Verstoppingen per 100 km vrijvervalriolering<br />
T^
ü Gemaalstoringen per gemaal per jaar<br />
Pompstoringen versus aantal gemalen<br />
^ "il •'•... *.•<br />
•^ •*•••' / • • •.' *.<br />
k»»r,-v. • - .<br />
100<br />
Aantal gemalen<br />
T^<br />
D Functioneren en presteren<br />
96<br />
Aantal gemaalstoringen varieert sterk<br />
per gemaal<br />
In 2009 waren er 48.500 gemaalstoringen<br />
(n=333). Dat is gemiddeld 3,6 storingen per<br />
gemaal. De 10-90%-range loopt van 0 tot<br />
11,0 storingen per gemaal. Uitschieter met<br />
37,3 storingen per gemaal is Bernheze. De<br />
gemeente geeft zelf aan dat vrijwel alle<br />
pompstoringen plaatsvinden in één gemaal<br />
bij een camping. Elf gemeenten hadden in<br />
2009 geen gemaalstoringen.<br />
Er kan geen verband worden aangetoond tussen<br />
het aantal gemaalstoringen en het aantal<br />
gemalen per gemeente, waar eigenlijk verwacht<br />
mag worden dat meer gemalen per<br />
gemeente in absolute zin leidt tot meer storingen.<br />
Nader onderzoek moet uitwijzen of<br />
het aantal storingen vooral bepaald wordt<br />
door technische specificaties, lozingsgedrag<br />
of andere omstandigheden.
Stankklachten vaker in de stad<br />
De gemeenten melden 3.600 situaties van<br />
stankoverlast. Dat is een gemiddelde van<br />
4,0 per 100 km vrijvervalstelsel. Uit het<br />
namens Stichting RIONED uitgevoerde klanttevredenheidsonderzoek<br />
(zie D6) blijken<br />
stankklachten het meest gesignaleerde<br />
probleem. <strong>Gemeente</strong>n in het meer stedelijke<br />
West-Nederland krijgen relatief meer stankklachten<br />
dan de rest van Nederland.<br />
Soms instortingen door lekkende riolering<br />
Als riolering gaat lekken en grond via de<br />
riolering wegspoelt, kunnen gaten in de<br />
bovengrond ontstaan. In 2009 waren er in<br />
totaal 2.045 instortingen. Dat is gemiddeld<br />
2,3 per 100 km vrijvervalstelsel. In hoeverre<br />
hierbij (ernstige) problemen optraden, is lastig<br />
te beoordelen. Dat komt door mogelijke<br />
interpretatieverschillen bij het beantwoorden<br />
van de vraag. (Zijn bijvoorbeeld enkele<br />
straatstenen iets verzakt of zit er een groot<br />
gat in het wegdek?) Een analyse van de<br />
landelijke en regionale kranten tussen begin<br />
2007 en augustus 2010 laat zien dat de<br />
gemeentelijke rioleringsbeheerders erg kritisch<br />
zijn op hun eigen handelen. Er werd in<br />
de geschreven media slechts melding<br />
gemaakt van 6 (2007), 1 (2009) en 2 (2010)<br />
probleemsituaties waar gaten in de weg ontstonden<br />
door lekkende riolering en/of hevige<br />
regenval. In geen van de gevallen werd melding<br />
gemaakt van noemenswaardige schade.<br />
D3 Technisch functioneren en storingen<br />
D
11»<br />
f/i<br />
P'é*<br />
D Functioneren en presteren<br />
£T J><br />
D4 Wateroverlast voorkomen<br />
Rioolstelsels zijn niet bedoeld en dus ook niet geschikt om hevige buien<br />
meteen helemaal te verwerken. Water op straat bij extreme neerslag is een<br />
bewuste en noodzakelijke vorm van hemelwaterberging. Om wateroverlast te<br />
voorkomen, neemt 92% van de gemeenten maatregelen. Afkoppelen is verreweg<br />
de meest gekozen maatregel. Ruim driekwart van de gemeenten verwacht het<br />
maatregelenpakket tegen wateroverlast in 2015 te hebben afgerond.<br />
98
Zorgplicht voor hemelwater<br />
Iedere grondeigenaar is in eerste instantie<br />
zelf verantwoordelijk voor de verwerking van<br />
hemelwater op eigen terrein. Dit geldt voor<br />
bewoners en bedrijven, maar ook voor de<br />
gemeente als eigenaar van de openbare<br />
ruimte. <strong>Gemeente</strong>n hoeven hemelwater van<br />
particulier terrein dus niet in te zamelen,<br />
tenzij het niet redelijk is om verwerking<br />
op eigen terrein van bepaalde (groepen)<br />
bewoners en bedrijven te vragen.<br />
Mensen bestraten hun tuinen steeds vaker.<br />
Hierdoor stroomt hemelwater vanaf particulier<br />
terrein vaker en sneller naar de openbare<br />
ruimte. Bij een gemengd rioolstelsel zorgen<br />
deze toenemende hoeveelheden hemelwater<br />
voor problemen in de verwerking. Afkoppelen<br />
gevolgd door afvoer van het hemelwater naar<br />
open water en infiltratie in de bodem zijn<br />
mogelijke oplossingen.<br />
Alle klimaatscenario's van het KNMI tonen<br />
voor de toekomst de verwachting dat heviger<br />
regenbuien steeds vaker zullen voorkomen.<br />
Recent heeft Stichting RIONED een visiedocument<br />
uitgebracht om gemeenten te<br />
ondersteunen hun riolering daar vroegtijdig<br />
op voor te bereiden. Kernpunt is dat riolering<br />
veel meer is dan die ondergrondse buis. Om<br />
brj zeer hevige buien wateroverlast te voorkomen,<br />
zijn bovengrondse berg in q en afvoer<br />
van hemelwater onverm ij d si ijk. On tie rg rond se<br />
berging en afvoer van piekharen is fysiek en<br />
ook financieel onmogelijk, Mits de gemeente<br />
het in goede banen leidt, is [tijdelijk) water<br />
op straat dus de oplossing, niet het probleem.<br />
Hemel wateroverlast grote uitdaging<br />
Onderzoek van Stichting RIONED in ?Ö07 liet<br />
zien dat bijna alle gemeenten te maken hebben<br />
niet hemelwateroverlast. hoofdiakelijk<br />
op enkele locaties en van korte duur, Zo'n<br />
10% van de gemeenten heeft grootschalige<br />
overlast. In de benchmark rijn de percentages<br />
gemiddeld afgenomen, mogelijk omdat<br />
gemeenten in de afgelopen jaren al maatregelen<br />
hebben getroffen.<br />
D4 Wateroverlast voorkomen<br />
Hemelwateroverlast naar aard, omvang en duur<br />
Afvalwater uit de riolering<br />
op straat; enkele locatiets]<br />
Water in gebouwen;<br />
enkele locatiets)<br />
Stremming rustige wegen;<br />
enkele locatiets)<br />
Stremming drukke wegen;<br />
enkele locatiets)<br />
Afvalwater uit de riolering<br />
op straat; veel locaties<br />
Water in gebouwen;<br />
veel locaties<br />
Stremming rustige wegen;<br />
veel locaties<br />
Stremming drukke wegen;<br />
veel locaties<br />
Gevolgen van extreme neerslag<br />
Gevolgen extreme neerslag<br />
Geen of weinig water op straat<br />
Op veel plaatsen water op straat<br />
Ondergelopen tunnels<br />
Ondergelopen hoofdwegen<br />
Water in huizen en bedrijven<br />
40 60 80 100<br />
Aantal gemeenten (n=203)<br />
% <strong>Gemeente</strong>n<br />
39<br />
56<br />
16<br />
24<br />
51<br />
Andere vormen van wateroverlast 11<br />
99<br />
>6 uur<br />
1-6 uur<br />
Maatregelen tegen wateroverlast en onderscheid overlast/schade<br />
• Geen maatregelen nodig<br />
• Maatregelen nodig, geen<br />
onderscheid overlast/schade<br />
• Maatregelen nodig, gemeente<br />
onderscheidt overlast/schade<br />
• Geen gegevens<br />
Maatregel<br />
v=^<br />
Maatregelen om toekomstig wateroverlast te voorkomen<br />
Vergroten huidige stelsel<br />
Extra hemelwaterriolen en afkoppelen<br />
Bovengrondse aanpassingen<br />
Extra oppervlaktewater<br />
% <strong>Gemeente</strong>n<br />
64<br />
89<br />
51<br />
38<br />
Overige maatregelen 21<br />
D Functioneren en presteren<br />
100<br />
Belangrijkste oorzaken van de hemelwateroverlast<br />
zijn:<br />
• onvoldoende afvoercapaciteit van de<br />
riolering;<br />
• toestroming naar lage punten in het<br />
maaiveld;<br />
• ontluchtingsleidingen in woningen werken<br />
onvoldoende;<br />
• verstopte kolken en buizen;<br />
• pompstoringen;<br />
• bouwpeilen van gebouwen liggen te weinig<br />
boven straatniveau.<br />
Overlast komt dus deels door de aard van het<br />
stelsel en omgevingsfactoren. Maar enkele<br />
oorzaken (verstoppingen en storingen) hebben<br />
een directe relatie met het gevoerde<br />
beheer van de riolering en zijn dus relevant<br />
vanuit de optiek van de rioleringszorg.<br />
<strong>Gemeente</strong>n nemen massaal maatregelen<br />
In de benchmark geeft 92% van de gemeenten<br />
aan maatregelen tegen wateroverlast<br />
te nemen. Daarbij maken de meeste (83%)<br />
onderscheid in hinderlijke situaties (waar<br />
de overlast binnen acceptabele grenzen blijft)<br />
en schade (waar de overlast onacceptabel is).<br />
Bij hinderlijke situaties benutten gemeenten<br />
de bovengrondse mogelijkheden voor tijdelijke<br />
berging. In geval van schade zijn daadwerkelijk<br />
maatregelen nodig om herhaling<br />
te voorkomen. Vergelijk het met sneeuwval:<br />
op een woonerf laat de gemeente de sneeuw<br />
meestal liggen, ook al is dat voor bewoners<br />
soms hinderlijk. Op doorgaande wegen komen<br />
strooiwagens en sneeuwschuivers in actie om<br />
ongelukken (schade) te voorkomen.<br />
De voornaamste maatregel die gemeenten<br />
toepassen om wateroverlast te voorkomen,<br />
is afkoppelen. Door in bepaalde gebieden een<br />
apart hemelwaterriool aan te leggen, verminderen<br />
gemeenten de toestroom van hemelwater<br />
naar de gemengde riolering. Verder<br />
kiezen veel gemeenten voor het vergroten<br />
van de bergings- en afvoercapaciteit van<br />
de huidige stelsels. Een kleine meerderheid<br />
doet bovengronds aanpassingen om het<br />
hemelwater naar plaatsen te sturen waar het<br />
geen kwaad kan, bijvoorbeeld wegprofilering<br />
en verlaging van groenstroken.
Ruim driekwart van de gemeenten verwacht<br />
het maatregelenpakket tegen wateroverlast<br />
in 2015 te hebben afgerond. Op 1 januari<br />
2010 had 46% van de gemeenten (n=313) al<br />
de helft van hun voorgenomen maatregelen<br />
uitgevoerd.<br />
Hevige buien en klimaatverandering<br />
Het KNMI biedt neerslagstatistieken in de<br />
vorm van maand- of dagsommen. Voor hel<br />
functioneren van de riolering en het optreden<br />
van wateroverlast zijn extremen in uur- of<br />
kwartiersommen relevant. Daarom vraagt de<br />
benchmark gemeenten naar extreme buien<br />
die de afgelopen vijfjaar op hun grondgebied<br />
zijn gevallen. 83% van de gemeenten (n=3SQ}<br />
heeft te maken gehad met extreme neerslag.<br />
189 gemeenten geven details over de datum.<br />
de hoeveelheid neerslag en de duur van<br />
de bui. De zwaarste buien vielen in Haren<br />
(170 mm; 24 juni 2007), Bergen, Limburq<br />
(134 mm in 105 minuten; 3 juli 2009)<br />
Apeldoorn (115 mm in 90 minuten; 3 |uli<br />
2009) en Boxmeer (115 mm in 120 minuten;<br />
3 juli 2009).<br />
Zoals al aangegeven, volgens alle KNM[scenario's<br />
zal klimaatverandering tot steeds<br />
meer hevige buien leiden. Daardoor zal vaker<br />
(tijdelijk) water op straat staan.<br />
1 Klimaat in de 21e eeuw; vier scenario's voor AledrHond.<br />
KNMI (mei 2006). In juli 2009 sprak het KNMJ d*<br />
verwachting uit dat temperatuur en neerslag v<br />
extremere scenario's zullen volgen. Zie ook he'<br />
Regenwateroverlast op www.riool.net.<br />
' Regenwateroverlast in de bebouwde omgeving<br />
Visiedocument Stichting RIONED (2007)<br />
! Bebouwd gebied kampt met extreme neerslag • i kin<br />
Luijtelaar en J. Kluck, Land+Water (oktober 21<br />
D4 Wateroverlast voorkomen<br />
lul<br />
ü Jaar van afronding maatregelen tegen wateroverlast<br />
....l llll<br />
nmviïïim.ï$rt*.m<br />
Af rand ing miatregelÉn natfrfurtriasi pftr 1 jartuln 201D<br />
in wi m imn
D Functioneren en presteren<br />
102
Overstorten: belangrijke noodvoorziening<br />
In gemengde stelsels stroomt bij hevige<br />
buien het overtollige hemel- en afvalwater<br />
via overstorten naar sloten en vaarten. Dit<br />
voorkomt eventuele wateroverlast of zelfs<br />
schade (zie ook B4). De toestroom van afvalwater<br />
kan tijdelijke zuurstofloosheid van het<br />
oppervlaktewater veroorzaken, wat lokaal<br />
soms vissterfte geeft. Ten opzichte van andere<br />
bronnen (landbouw, oppervlakkige afspoeling,<br />
verkeer, industrie en rwzi's) dragen<br />
riooloverstorten overigens weinig bij aan de<br />
belasting van oppervlaktewater met (zware)<br />
metalen, stikstof, fosfor en PAK's. 1<br />
In totaal telt Nederland 13.900 overstorten.<br />
Hiervan hebben er 600 (lokale) negatieve<br />
effecten op de kwaliteit van het ontvangende<br />
oppervlaktewater. Bij 508 van deze 600<br />
(85%) zijn maatregelen aan de riolering nodig<br />
om die effecten te verhelpen. De betreffende<br />
gemeenten geven aan dat 88% van de knelpunten<br />
in 2015 is verholpen. Om dit te bereiken,<br />
vergroten zij de berging (in het stelsel,<br />
met randvoorzieningen of door afkoppelen)<br />
en saneren (of verplaatsen) zij overstorten<br />
die de waterkwaliteit negatief beïnvloeden.<br />
Risicovolle overstorten gesaneerd<br />
In 2000 waren er 700 risicovolle overstorten.<br />
Dat zijn overstorten die risico's konden<br />
opleveren voor de volks- of diergezondheid,<br />
bijvoorbeeld omdat zij loosden op oppervlaktewater<br />
dat werd gebruikt voor veedrenking<br />
of was bestemd als zwemwater. Inmiddels<br />
hebben de gemeenten voor al deze overstorten<br />
de vereiste maatregelen genomen en is<br />
het vraagstuk van de risicovolle overstorten<br />
opgelost. 2<br />
% voldaan aan emissieafspraken met waterbeheerder<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (369 respondenten)<br />
D5 Waterkwaliteit en milieu<br />
Waterkwaliteit bron- en effectgericht<br />
verbeteren<br />
<strong>Gemeente</strong>n en waterschappen werken samen<br />
om vervuiling van het oppervlaktewater door<br />
riolering en waterzuivering te verminderen.<br />
Zo stelt het emissiespoor (de zogenoemde<br />
basisinspanning) grenzen aan de vuiluitworp<br />
van riooloverstorten in het oppervlaktewater.<br />
Daarnaast stemt het waterkwaliteitsspoor<br />
de toegestane vervuiling af op de veerkracht<br />
van het ontvangende water. Dit gebeurt<br />
door eisen te stellen aan de vuiluitworp<br />
(brongericht) én waterkwaliteitverbeterende<br />
maatregelen te treffen in het ontvangende<br />
oppervlaktewater (effectgericht).<br />
Ruim 59% van de gemeenten (n=369) voldoen<br />
volledig aan de emissieafspraken met de<br />
waterbeheerder(s), 14% heeft op de peildatum<br />
nog minder dan 75% van het gedefinieerde<br />
maatregelenpakket afgerond.<br />
1 Water in Beeld 2009, Ministerie van Verkeer en<br />
Waterstaat [ISSN 1388-6622]<br />
2 RIVM, briefrapport 630789004 / 2010, D.A. Houweling.<br />
• 0,20<br />
• Geen gegevens<br />
103<br />
% overstorten dat knelpunt is voor waterkwaliteit<br />
T^
LLU.' I<br />
D Functioneren en presteren<br />
C^<br />
m<br />
D6 Waardering van gebn<br />
De meeste Nederlanders kennen de doelen gezondheid en droge voeten<br />
van de riolering en zijn (zeer) tevreden over de rioleringszorg. Hoewel men<br />
minder weet van de verwerking van hemelwater dan van afvalwater, vinden<br />
Nederlanders dat water op straat acceptabel en soms zelfs nodig is.<br />
104
Tevreden gebruikers<br />
Bewoners en bedrijven zijn bij de riolering<br />
betrokken als gebruiker, belastingbetaler,<br />
kiezer en signaleerder, en soms als gedupeerde<br />
van storingen en problemen. Stichting<br />
RIONED heeft een klanttevredenheidsonderzoek<br />
laten doen in de vorm van een representatieve<br />
steekproef onder de Nederlandse<br />
bevolking. Hieruit blijkt dat het overgrote<br />
deel van de Nederlanders op hoofdlijnen weet<br />
hoe de riolering werkt en het belang ervan<br />
onderkent. Vrijwel alle respondenten (98%)<br />
zijn (zeer) tevreden over de rioleringszorg.<br />
In bijlage F3 vindt u een uitgebreidere weergave<br />
van de onderzoeksresultaten.<br />
Erkenning voor belangrijke functies<br />
De deelnemers aan het klanttevredenheidsonderzoek<br />
weten allemaal dat riolen afvalwater<br />
afvoeren, maar met de hemelwaterafvoerfunctie<br />
is niet iedereen bekend.<br />
Slechts een klein deel van de respondenten<br />
legt een verband tussen riolering en grondwater.<br />
Woningeigenaren hebben gemiddeld<br />
meer inzicht in de werking en het belang<br />
van riolering dan huurders.<br />
Bij de vraag "Als er geen riolering zou zijn,<br />
dan...?" antwoordt 91% van de respondenten<br />
dat mensen dan veel sneller ziek zouden zijn.<br />
Ook zeggen ze dat stank en waterschade veel<br />
vaker zouden voorkomen. De helft van de<br />
respondenten kan redelijk goed inschatten<br />
hoeveel rioolheffing zij betalen. Zij vinden<br />
dat bedrag geen bezwaar in relatie tot wat<br />
ze ervoor terugkrijgen.<br />
1 Online onderzoek door Quint Result/TNS NIPO met<br />
2100 respondenten (juni 2010), zie bijlage F3.<br />
D6 Waardering van gebruikers<br />
I Hoe tevreden bent u over de riolering in Nederland?<br />
zeer ontevreden<br />
É<br />
0% 20% 40% 60%<br />
Het riool is bestemd voor...<br />
Afvoer van afvalwater<br />
Afvoer van regenwater van<br />
straten en pleinen<br />
Afvoer van regenwater van<br />
daken en gebouwen<br />
Regelen van de hoogte van<br />
het grondwater<br />
Als er geen riolering zou zijn, dan...<br />
Zouden mensen veel<br />
sneller en meer ziek zijn<br />
Zou het binnenshuis<br />
veel meer stinken<br />
Zouden zware regenbuien veel<br />
vaker wateroverlast geven<br />
Zouden vijvers en sloten<br />
veel smeriger zijn<br />
105<br />
% respondenten (n=2100)<br />
40% 60%<br />
% respondenten (n=2100)<br />
Ie antwoord<br />
Ze antwoord<br />
3e antwoord
D Functioneren en presteren<br />
D7 Meldingen en klachten<br />
Sinds 2005 is het aantal meldingen en klachten van bewoners gedaald.<br />
Kleine gemeenten lossen problemen sneller op dan grotere gemeenten.<br />
In 2009 ontvingen de gemeenten gemiddeld vier schadeclaims. Van alle<br />
claims heeft 22% betrekking op wateroverlast.<br />
106
Minder meldingen en klachten<br />
De benchmark inventariseert hoeveel meldingen<br />
en klachten gemeenten over de riolering<br />
ontvangen. Gemiddeld is dat 1,0 melding of<br />
klacht per km stelsel. Tussen individuele<br />
gemeenten verschilt dit van 0 tot 7,7 meldingen<br />
per km stelsel. Stelseltype en grondslag<br />
zijn daarbij geen verklarende factoren. In de<br />
grote steden is het aantal klachten gemiddeld<br />
het hoogst. Toenemende stelselleeftijd zorgt<br />
voor een stijging van het aantal klachten.<br />
<strong>Gemeente</strong>n krijgen jaarlijks gemiddeld 66,3<br />
meldingen en klachten per 10.000 inwoners.<br />
Er is sprake van kleine verschillen tussen<br />
gemeentegrootteklassen: de middelgrote<br />
gemeenten hebben gemiddeld de laagste<br />
aantallen. Ten opzichte van 2005 is het<br />
aantal meldingen en klachten gedaald.<br />
De kleine en grote gemeenten zagen het<br />
relatieve aantal flink dalen; middelgrote<br />
gemeenten hadden juist een lichte groei.<br />
Kleine gemeenten sneller met oplossingen<br />
Gemiddeld reageren gemeenten na 1,4 dagen<br />
op meldingen en klachten, en na 4,0 dagen<br />
hebben zij een situatie gemiddeld opgelost.<br />
Kleine gemeenten vallen op in positieve zin:<br />
hun reactiesnelheid beslaat één dag en in<br />
drie dagen hebben zij het achterliggende<br />
probleem opgelost. Grotere gemeenten<br />
hebben gemiddeld 6,4 dagen nodig om een<br />
oplossing te vinden.<br />
Schadeclaims<br />
Derden kunnen de gemeente (als verantwoordelijke<br />
voor de rioleringszorg) aansprakelijk<br />
stellen voor geleden schade. In 2009 ontvingen<br />
gemeenten gemiddeld 4 schadeclaims;<br />
de 10-90%-range loopt van 0 tot 10 schadeclaims.<br />
38% van de gemeenten (n=370) heeft<br />
geen enkele claim ontvingen. Er zijn geen<br />
verschillen tussen gemeentegrootteklassen.<br />
22% van de ingediende claims heeft betrekking<br />
op wateroverlast (schade bij hevige<br />
buien). Op de peildatum was 62% van de<br />
schadeclaims toegekend voor een gemiddeld<br />
bedrag van € 689 (per inwoner kost dat € 0,04).<br />
Enkele grote schadeclaims trekken het gemiddelde<br />
aanzienlijk omhoog.<br />
D7 Meldingen en klachten<br />
107<br />
Meldingen per 100 km riolering<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Meldingen per 10.000 inwoners<br />
Aantal meldingen en klachten<br />
r<br />
11111<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (xl.000 inwoners)<br />
T^<br />
I 2005<br />
I 2009
E Financiën<br />
Kosten, investeringen en rioolheffing<br />
E Financiën<br />
De benchmark rioleringszorg biedt een unieke database met financiële gegevens<br />
van de gemeentelijke rioleringszorg. In dit hoofdstuk staan analyses van de totale<br />
kosten, de beheerkosten (met uitsplitsing in personeelskosten, re pa rati e kosten,<br />
onderzoekskosten en overige kosten), de kapitaallasten uit het verleden, de<br />
uitgevoerde en verwachte vervangings- en verbeteringsinvesteringen en hoe die<br />
betaald worden. Aan de inkomstenkant is aandacht voor de rioolheffing en de<br />
kostendekkendheid.<br />
108
El Totale kosten van de riolering(szorg)<br />
E2 Investeringen<br />
E3 Kapitaallasten, directe afschrijvingen en voorzieningen<br />
E4 Beheerkosten<br />
E5 Rioolheffing
E Financiën<br />
O<br />
El Totale kosten van de riolering(szorg)<br />
De totale kosten voor de riolering(szorg) in 2009 zijn 1,07 miljard euro voor alle<br />
gemeenten samen (excl. btw). Tussen 2006 en 2009 stegen de totale kosten<br />
jaarlijks 4,4% (exclusief inflatie), waarvan 2,3% het gevolg is van de toename<br />
van de hoeveelheid rioolstelsel. De totale kosten per km riolering stijgen<br />
voor grotere en meer stedelijke gemeenten, bij een slappere bodem en bij<br />
gemeenten met een ouder stelsel.<br />
no
Totale kosten uitgesplitst<br />
De totale kosten zijn de som van de kosten<br />
die verband houden met de direct afgeboekte<br />
investeringen (zie E2), de kapitaallasten voor<br />
investeringen uit het verleden (zie E3) en de<br />
beheerkosten (zie E4). Netto dotaties aan een<br />
voorziening worden niet meegeteld, omdat<br />
dit spaargelden zijn (zie E3). In de totale<br />
kosten wordt ook de btw niet meegenomen.<br />
De totale kosten van de rioleringszorg<br />
worden gedekt door de inkomsten uit de<br />
rioolheffing, eventuele onttrekkingen uit<br />
de voorziening en/of vanuit de algemene<br />
middelen. In veel gemeenten is er een<br />
relatie tussen de totale kosten en de<br />
hoogte van de rioolheffing (zie ook E5).<br />
De totale kosten zijn voor 2009 opgebouwd<br />
uit de kosten van direct afgeboekte investeringen<br />
(14%), de kapitaallasten, dus rente en<br />
afschrijvingen (41%), en de beheerkosten<br />
(45%). In de periode tussen 2006 en 2016<br />
neemt gaandeweg het aandeel kapitaallasten<br />
toe van 40% naar 45% en daalt het aandeel<br />
beheerkosten van 44% naar 39%. Het aandeel<br />
directe investeringen blijft relatief even<br />
groot, al zijn er beperkte verschillen tussen<br />
individuele jaren.<br />
Stijging totale kosten 2006-2016<br />
De totale kosten voor de riolering(szorg) zijn<br />
in 2009 1,07 miljard euro voor alle gemeenten<br />
samen, wat neerkomt op gemiddeld<br />
65 euro per persoon en 10.300 euro per<br />
kilometer buis riolering. Van 2006 tot 2009<br />
bedroeg de jaarlijkse stijging van de totale<br />
kosten 4,4%. De bedragen zijn exclusief btw,<br />
er is uitgegaan van prijspeil 2009 en de jaren<br />
daarvoor zijn gecorrigeerd voor 2% jaarlijkse<br />
inflatie. Gecorrigeerd voor de toename in<br />
stelsellengte in de jaren 2006-2009 komt de<br />
stijging van de totale kosten op 2,1% per jaar.<br />
De stijgingen van de totale kosten (exclusief<br />
inflatie, dus prijspeil 2010) nemen in de<br />
komende 7 jaar in grootte af ten opzichte<br />
van de stijging in de afgelopen jaren. De verwachte<br />
stijging van de totale kosten tussen<br />
2010 en 2016 voor alle gemeenten samen<br />
bedraagt per jaar 34 miljoen euro, dat is 2,6%<br />
per jaar. De overgangen van 2009 naar 2010<br />
El De totale kosten van de riolering(szorg)<br />
Totale kosten uitgesplitst naar kostensoort<br />
Kostensoort Aandeel in totale kosten<br />
Kapitaallasten<br />
Directe investeringen<br />
Beheerkosten, waarvan<br />
ILL<br />
Personeelskosten<br />
Onderzoekskosten<br />
Reparatiekosten<br />
Overige beheerkosten<br />
100<br />
90<br />
80<br />
70<br />
eo<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
o<br />
41%<br />
14%<br />
45%<br />
16%<br />
2%<br />
8%<br />
18%<br />
Totale kosten naar kostensoort<br />
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016<br />
Totale kosten 2006-2016<br />
Jaar<br />
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2015<br />
Jaar<br />
Kapitaallasten<br />
Directe afboekingen<br />
Beheerkosten
a 20.000<br />
Totale kosten in 2009<br />
Totale kosten 2006-2016<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (362 respondenten)<br />
10-20 20-50 50-100 »100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
E Financiën<br />
112<br />
(12%) en van 2010 naar 2011 (8%) laten relatief<br />
grote stijgingen zien. Dat heeft niet te<br />
maken met bijzonderheden in deze jaren,<br />
maar past bij de overgang van realisatie naar<br />
planning. Vanaf 2013 stijgen de verwachte<br />
totale kosten nauwelijks meer: gemeenten<br />
hebben daar nog onvoldoende beeld van en/<br />
of herhalen de bedragen van 2012.<br />
Onderlinge vergelijking naar lengte:<br />
'systeembuis' als maat<br />
Voor onderlinge vergelijking worden alle<br />
kosten in dit financiële hoofdstuk gerelateerd<br />
aan de hoeveelheid 'systeembuis' die in een<br />
gemeente aanwezig is. De 'systeembuis' is<br />
een theoretische maat voor de stelselgrootte,<br />
waarin de totale lengte buis vrijvervalriolering,<br />
duikers, mechanische riolering en<br />
drainage worden gecombineerd (zie bijlage Fl<br />
voor nadere toelichting). Nederland heeft<br />
in 2009 104.300 km systeembuis.<br />
Per km systeembuis stegen de gemiddelde<br />
totale kosten per jaar van 9.000 naar 10.300<br />
euro tussen 2006 en 2009, waarbij is uitgegaan<br />
van de totale stelsellengte 2009.<br />
Gecorrigeerd voor de toename in stelsellengte<br />
komt de stijging tussen 2006 en 2009 op<br />
6,4%. De 10%-90% range loopt in 2009 van<br />
5.800 tot 17.000 euro per km systeembuis.<br />
Grote steden hebben relatief hoge kosten<br />
De kosten per km systeembuis stijgen naarmate<br />
gemeenten groter worden. Ook de mate<br />
van stedelijkheid, de stelselleeftijd en de<br />
bodemgesteldheid correleren met de verschillen<br />
in de totale kosten tussen gemeenten.<br />
Uitgesplitst naar inwonersaantal hebben de<br />
middelgrote gemeenten in alle jaren 2006<br />
t/m 2016 de laagste totale kosten exclusief<br />
dotatie. Alleen die groep zit onder het gemiddelde.<br />
In 2006 zijn de totale kosten bij de<br />
kleine gemeenten nog het hoogst, vanaf 2007<br />
zijn de grootste gemeenten het meeste geld<br />
kwijt. Deels hangt dat samen met het feit dat<br />
grote gemeenten in verhouding minder buislengte<br />
riolering hebben: eenzelfde absoluut<br />
bedrag leidt dan tot een hoger relatief<br />
bedrag.
De verschillen bij onderverdeling naar mate<br />
van stedelijkheid zijn beperkt, met uitzondering<br />
van de zeer sterk stedelijke gemeenten<br />
(> 2.500 adressen per km2). Hier liggen de<br />
kosten fors hoger, afhankelijk van het jaar<br />
42-80% boven het gemiddelde. De sterkste<br />
stijgers in de periode 2006-2016 zijn de<br />
matig stedelijke en stedelijke gemeenten.<br />
De benchmark geeft geen uitsluitsel over<br />
de oorzaak van deze verschillen.<br />
Duurder bij ouder stelsel en slappere<br />
bodem<br />
<strong>Gemeente</strong>n met een gemiddeld ouder stelsel<br />
hebben hogere totale kosten per km stelsel.<br />
Tot 2008 zijn de kosten van de drie groepen<br />
gemeenten met riolering ouder dan 25 jaar<br />
vrijwel gelijk, en hoger dan die van gemeenten<br />
met jongere stelsels. Daarna groeien de<br />
kostenniveaus uit elkaar. De gemeenten met<br />
de hoogste gemiddelde stelselleeftijd (ouder<br />
dan 40 jaar) verwachten in 10 jaar tijd een<br />
kostenstijging van 133%, de andere groepen<br />
tussen de 58 en 103%. De hoge stijging bij<br />
gemeenten met de oudste riolering duidt op<br />
een forse investeringstoename (zie E2), wat<br />
past bij een toenemende vervangingsopgave.<br />
In het algemeen nemen de totale kosten toe<br />
naarmate de kwaliteit van de bodem afneemt.<br />
In de periode 2006-2016 hebben gemeenten<br />
met 75-100% slappe bodem fors hogere totale<br />
kosten. Afhankelijk van het jaar zitten zij<br />
per km systeembuis 27 tot 48% boven het<br />
gemiddelde van alle gemeenten.<br />
1 Op basis van de prijsindexcijfers GWW (CBS) hanteert de<br />
benchmark over 2006 t/m 2009 een gemiddelde inflatie<br />
van 2% per jaar.<br />
El De totale kosten van de riolering(szorg)<br />
embuis<br />
113<br />
22.000 -<br />
10.000 -<br />
8.000 -<br />
6.000 -<br />
4.000 -<br />
Totale kosten 2006-2016 naar stedelijkheid<br />
J<br />
i<br />
•<br />
J • 2006<br />
_ MM • 2007<br />
• 2008<br />
j im _Jfl _ri<br />
IJ IJ II IJ<br />
i. - •*• -• J<br />
Eli 1II ld<br />
• 1<br />
1 II II II II<br />
2.000 -<br />
o -<br />
0-500 500-1.0001.000-1.500 1.500-2500 >2.500 NL<br />
22.000 -<br />
ö o c<br />
o o c<br />
* 10.000 -<br />
^ 8.000 -<br />
V 6.000 -<br />
4.000 -<br />
2.000 -<br />
lm IB 11 IB tm\ 1<br />
Omgevingsadressendichtheid<br />
Totale kosten 2006-2016 naar stelselleeftijd<br />
i<br />
•<br />
i _<br />
>40<br />
• 2010<br />
• 2011<br />
• 2012<br />
• 2013<br />
• 2014<br />
• • 2015<br />
y • 2016<br />
• 2006<br />
• .<br />
éMÈ i<br />
• 2007<br />
• • 2008<br />
• 2010<br />
• 2011<br />
• 2012<br />
• 2013<br />
• 2014<br />
L • 2015<br />
[ • 2016<br />
1 1 E i<br />
30-40 25-30 20-25
E2 Investeringen<br />
E Financiën<br />
De vervangingsinvesteringen stegen tussen 2006 en 2009 en zullen doorstijgen,<br />
vooral voor stedelijke gebieden en oude stelsels. <strong>Gemeente</strong>n hebben fors<br />
geïnvesteerd in verbetermaatregelen voor de basisinspanning en sanering van<br />
het buitengebied. Omdat tegelijk de verbeterinvesteringen tot 2020 bij alle<br />
gemeentegroepen omlaag gaan, blijven de totale investeringen ongeveer op het<br />
niveau van 2010.<br />
114
Hier vindt u een beknopte analyse van de<br />
gemeentelijke investeringen in de riolering.<br />
De kosten die voortvloeien uit deze investeringen<br />
staan in E3. De systematiek waarmee<br />
de investeringen worden omgezet in kosten<br />
vindt u in bijlage F2.<br />
Toename totale investeringen in<br />
2006-2009<br />
In 2009 investeerden de gemeenten in<br />
totaal 760 miljoen euro in de vervanging<br />
en verbetering van de riolering. Dat is een<br />
stijging van 5,6% ten opzichte van 2006<br />
(prijspeil 2009). Per inwoner werd in 2009<br />
een bedrag van 46 euro geïnvesteerd.<br />
En per km bestaand vrijvervalstelsel zijn<br />
de investeringen 8.500 euro gemiddeld.<br />
De trend is dat hoe meer inwoners gemeenten<br />
hebben, hoe minder investeringen per<br />
km vrijvervalbuis zij in totaal doen. Uitzondering<br />
zijn de grootste gemeenten, die na<br />
de kleinste gemeenten het meest investeren.<br />
De analyses laten geen opvallende verschillen<br />
zien tussen geografische regio's en of<br />
bodemsoort. Uitgesplitst naar stelselleeftijd<br />
investeerden alle gemeenten tot en met<br />
2008 ongeveer evenveel. Alleen de groep<br />
met het gemiddeld oudste stelsel investeerde<br />
circa 30% minder. In 2009 investeert die<br />
groep gemeenten juist meer (zo'n 20%)<br />
dan alle andere groepen. De hoogte van<br />
de investeringen neemt af met dalende<br />
gemiddelde stelselleeftijd.<br />
Vervanging/renovatie of verbetering?<br />
De benchmark brengt onderscheid aan tussen<br />
vervangings- en verbeteringsinvesteringen<br />
(waarbij renovatie hier gemakshalve wordt<br />
inbegrepen in vervanging). Heeft de gemeente<br />
een deel van het rioolsysteem vervangen<br />
door een vergelijkbaar systeem, dan valt dit<br />
onder vervanging. Bewuste ingrepen in het<br />
stelsel om de afvoercapaciteit, berging of<br />
waterkwaliteit te verbeteren, zijn verbeteringsinvesteringen.<br />
In de praktijk is onderscheid tussen vervangings-<br />
en verbeteringsinvesteringen lastig,<br />
veel projecten zijn een combinatie.<br />
E2 Investeringen<br />
US<br />
E 4.000 r<br />
;i OM<br />
Investeringen vervanging 2006-2010<br />
i<br />
rirm F<br />
I 10-20 I 20-50 I 50-100 I >100 I<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
TBIHI intiiitringtn 2006-M1Q<br />
injo a-a io-wu mü<br />
2006<br />
2007<br />
2008<br />
2009<br />
2010
14.000<br />
12.000<br />
? 10.000<br />
Ë<br />
ï 8.000<br />
f<br />
•| 6.000<br />
E<br />
* 4.000<br />
2.000<br />
12.000<br />
0<br />
,. 10.000<br />
s.<br />
I 8.000<br />
><br />
ï 6.000<br />
E 4.000<br />
2.000<br />
0<br />
12.000<br />
10.000<br />
8.000<br />
6.000<br />
4.000<br />
2.000<br />
0<br />
Vervangingsinvesteringen 2009 en 2006-2009<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (362 respondenten)<br />
Investeringen vervanging 2006-2010 naar stelselleeftijd<br />
_ r i<br />
1 i i<br />
i i<br />
i i<br />
r rir<br />
i i 'i<br />
i i i<br />
i i i<br />
30-40 25-30 20-25 100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
2009<br />
Gemiddelde 2006-2009<br />
2006<br />
2007<br />
2008<br />
2009<br />
2010<br />
2006<br />
2007<br />
2008<br />
2009<br />
2010<br />
2006<br />
2007<br />
2008<br />
2009<br />
E Financiën<br />
116<br />
<strong>Gemeente</strong>n hebben dan naar eigen oordeel<br />
alle investeringen onder één noemer<br />
gebracht. Zij scoren dan op de ene soort<br />
investeringen hoog en op de andere laag.<br />
De kosten van vervanging en het totaal van<br />
vervanging en verbetering zijn uitgerekend<br />
per km buis vrijvervalriolering. Omdat de<br />
meeste verbetermaatregelen voor gemengde<br />
systemen gelden, zijn hieronder de verbeteringsinvesteringen<br />
gerelateerd aan de<br />
gemengde riolering. Voor gemeenten waar<br />
gemengde riolering (vrijwel) ontbreekt,<br />
leidt dit tot extreem hoge bedragen per<br />
km gemengde buis. Daar zijn de verbeteringsinvesteringen<br />
per km vrijvervalbuis een<br />
betere indicator.<br />
Vervangingsinvesteringen in 2006-2009<br />
Voor vrijwel alle gemeenten zijn de vervangingsinvesteringen<br />
toegenomen. Daarbij<br />
komen hoge bedragen in één bepaald jaar<br />
voor, vooral bij kleine gemeenten. Dit komt<br />
omdat de uitvoering van één of enkele<br />
projecten bij hun stelselgrootte al snel leidt<br />
tot hoge relatieve bedragen. In het jaar 2009<br />
loopt de 10%-90%-range van 50 tot 14.000<br />
euro per km vrijvervalriolering. Over de jaren<br />
2006-2009 gemiddeld is bij de vervangingsinvesteringen<br />
de 10%-90% range dan ook kleiner<br />
van 530 tot 13.000 euro.<br />
Opvallend is dat gemeenten met de oudste<br />
riolering in 2006 ruim 50% minder investeerden<br />
in vervanging dan het gemiddelde.<br />
Ook in 2009 is dat ondanks een sneller dan<br />
gemiddelde stijging nog 20% minder. Alle<br />
andere categorieën naar stelselleeftijd vallen<br />
rond het gemiddelde.<br />
De grootste gemeenten investeren per km buis<br />
ruim 30% meer dan het gemiddelde. Dit is niet<br />
te verklaren door een hoger percentage vervanging,<br />
want kleinere gemeenten vervangen<br />
gemiddeld meer, zie C14. De uitsplitsing naar<br />
mate van stedelijkheid laat zien dat de complexiteit<br />
van de stedelijke omgeving voor zeer<br />
stedelijke gemeenten tot (veel) hogere vervangingsinvesteringen<br />
leidt. In 2009 waren de<br />
vervangingsinvesteringen per km buis vrijver-
valriolering daar ruim twee keer zo hoog als<br />
die van de andere categorieën.<br />
Verbeteringsinvesteringen in 2006-2009<br />
Gemiddeld over alle gemeenten zijn de verbeteringsinvesteringen<br />
in 2009 38 miljoen<br />
euro (9%) hoger dan in 2006. In 2008 was<br />
sprake van een piek die mogelijk samenhangt<br />
met de gemeentelijke milieu-investeringen<br />
als gevolg van de basisinspanning.<br />
In 2009 loopt de 10%-90%-range van 0 tot<br />
22.000 euro per km buis gemengde riolering.<br />
<strong>Gemeente</strong>n tussen 20.000-50.000 inwoners<br />
geven met gemiddeld zo'n 6.000 euro per km<br />
gemengde buis het minste uit aan verbeteringen.<br />
De grootste en kleinste gemeenten investeren<br />
gemiddeld zo'n 9.500 euro per km buis<br />
aan verbeteringen. Bij grotere gemeenten is<br />
door de jaren heen een lichte afname te zien.<br />
Regge en Dinkel<br />
Verbeteringsinvesteringen 2006-2010 naar waterschap<br />
Velt en Vecht<br />
Hunze en Aa's<br />
Noorderzijlvest<br />
Reest en Wieden<br />
Groot Salland<br />
Rijn en Ussel<br />
Roer en Overmaas<br />
Peel en Maasvallei<br />
Veluwe<br />
FryslSn<br />
Vallei en Eem<br />
Zuiderzeeland<br />
Aa en Maas<br />
De Dommel<br />
Rivierenland<br />
De Stichtse Rijnlanden<br />
Amstel, Gooi en Vecht<br />
Hollands Noorderkwartier<br />
Schieland & Krimpenerwaard<br />
Rijnland<br />
Brabantse Delta<br />
Delfland<br />
Hollandse Delta<br />
Scheldestromen<br />
10.000 15.000 20.000<br />
€ / km gemengd / jaar<br />
E2 Investeringen<br />
Verbeterinvesteringen naar waterschap<br />
Uitgesplitst naar waterschapsgebied blijken<br />
de verbeterinvesteringen gemiddeld over de<br />
lengte gemengd stelsel van de hoogste en<br />
laagste groep gemeenten tot bijna een factor<br />
6 te verschillen. Aangezien geografische kenmerken<br />
(bodem, kwetsbare wateren) hierin<br />
slechts een beperkte rol spelen, heeft ook<br />
het beleid van het betreffende waterschap<br />
een significante invloed op de gepleegde<br />
investeringen. <strong>Gemeente</strong>n in de gebieden<br />
van Amstel, Gooi en Vecht en Regge en<br />
Dinkel investeerden gemiddeld per jaar circa<br />
20.000 euro per km buis gemengde riolering,<br />
terwijl gemeenten in de gebieden van Hunze<br />
en Aa's, Peel en Maasvallei, Scheldestromen<br />
en Veluwe gemiddeld minder dan 5.000 euro<br />
per km buis uitgaven.<br />
117<br />
2010<br />
2009<br />
2008<br />
2007<br />
2006
12.000<br />
10.000<br />
ï 8.000<br />
£<br />
s<br />
f 6.000<br />
% 4.000<br />
" 2.000<br />
0<br />
12.000<br />
10.000<br />
5 8.000<br />
ï 6.000<br />
J 4.000<br />
Gemiddelde investeringen 2006-2020 naar gemeentegrootte<br />
¥^<br />
i nii<br />
i i i i i<br />
i i i i i<br />
10-20 20-50 50-100 >100<br />
Genieentegrootte (x 1.000 inwoners)<br />
2006-2010<br />
2011-2015<br />
2016-2020<br />
Verbeteringsinvesteringen 2011-2020 naar gemeentegrootte<br />
firï<br />
II I I I I<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
]] Gemiddelde investeringen 2011-2020 naar stedelijkheid<br />
2.000<br />
0 1 1 1 l i l<br />
0-500 500-1.000 1.000-1.500 1.500-2.500 > 2.500 NL<br />
Omgevingadressendichtheid<br />
Gemiddelde investeringen 2011-2020 naar stelselleeftijd<br />
30-40 25-30 20-25
de gemiddelde stelselleeftijd, hoe lager ook<br />
de verbeterinvesteringen. De gemeenten met<br />
het jongste stelsel verwachten ruim vijf maal<br />
lagere verbeterinvesteringen per km buis in<br />
vergelijking met de gemeenten met relatief<br />
oude stelsels.<br />
De laagste en hoogste geplande totale<br />
investeringen per km buis verschillen tussen<br />
groepen gemeenten per waterschapsgebied<br />
een factor 4 voor 2010-2015 en een factor<br />
2,8 voor 2016-2020. De gemeenten in<br />
Totale investeringen 2011-2020 naar waterschap<br />
Regge en Dinkel<br />
Hunze en Aa's<br />
Noorderzijlvest<br />
Groot Salland<br />
Rijn en Ussel<br />
Roer en Overmaas<br />
Peel en Maasvallei<br />
Veluwe<br />
Zuiderzeeland<br />
Rivierenland<br />
De Stichtse Rijnlanden<br />
Schieland & Krimpenerwaard<br />
Rijnland<br />
Delfland<br />
Hollandse Delta<br />
Scheldestromen<br />
—<br />
^^S<br />
^^S<br />
_ _<br />
^^S<br />
E2 Investeringen<br />
Schieland en de Krimpenerwaard verwachten<br />
in beide perioden de hoogste totale investeringen,<br />
in Zuiderzeeland de laagste.<br />
De gemiddelde investeringen 2010-2020 in<br />
verbeteringsmaatregelen variëren veel sterker:<br />
tussen de groepen gemeenten in de<br />
verschillende waterschappen met de laagste<br />
en hoogste bedragen per km buis zit ongeveer<br />
een factor 10. Voor een inhoudelijk<br />
oordeel over de beleidsmatige invloed van<br />
waterschappen op de gemeentelijke verbeterinvesteringen<br />
is nader onderzoek nodig.<br />
l 1<br />
€ / km buis vrijven/al / jaar<br />
119<br />
2016-2020<br />
2011-2015
E Financiën<br />
E3 Kapitaallasten, directe afschrijvingen<br />
en voorzieningen l<br />
Gemiddeld zijn de kapitaallasten tussen 2006 en 2009 met 8,5% gestegen, bij de<br />
grotere gemeenten fors meer dan de kleinere. De grootste gemeenten zien hun<br />
kapitaallasten in 10 jaar verdrievoudigen. Zij schrijven ook het meest direct af.<br />
De komende 6 jaar nemen de directe afschrijvingen met in totaal 24% toe. De<br />
gemeenten hebben 1.350 miljoen euro gespaard ten behoeve van de riolering,<br />
nog geen 2% van de vervangingswaarde van de complete riolering.<br />
120<br />
V<br />
>*'<br />
.ij* 1
Bijlage F2 geeft een overzicht van de<br />
systematieken en keuzemogelijkheden van<br />
gemeenten om hun investeringen om te zetten<br />
in kosten. Hier volgt een overzicht van<br />
de kapitaallasten, directe afschrijvingen en<br />
voorzieningen van gemeenten ten behoeve<br />
van de riolering.<br />
Kapitaallasten<br />
Gemiddeld over alle gemeenten waren de kapitaallasten<br />
in 2006 4.400 euro (prijspeil 2009)<br />
en in 2009 4.800 euro per km systeembuis.<br />
Dat is een stijging van in totaal 8,5%, gemiddeld<br />
2,8% per jaar, gecorrigeerd voor inflatie.<br />
De gemiddelde landelijke stijging zal tussen<br />
2011 en 2016 naar verwachting toenemen<br />
naar gemiddeld 3,1% per jaar. In 2009 lag de<br />
10%-90%-range tussen 1.700 en 9.200 euro.<br />
Het aandeel van de kapitaallasten in de totale<br />
kosten neemt voor alle gemeenten tussen<br />
2006 en 2016 toe van 40% naar 45% (zie El).<br />
De gemiddelde kapitaallasten per km systeembuis<br />
nemen af bij toenemende gemeentegrootte.<br />
Omdat de kapitaallasten bij de<br />
grotere gemeenten sterk stijgen, worden de<br />
verschillen tussen de gemeentegrootteklassen<br />
met de jaren wel kleiner. De kapitaallasten<br />
van de grootste gemeenten verdrievoudigen<br />
in 10 jaar tijd, terwijl bij de kleinste gemeenten<br />
de kapitaallasten tussen 2008 en 2014<br />
ongeveer gelijk blijven en daarna dalen.<br />
De kleine gemeenten hebben gemiddeld een<br />
hogere rioolheffing en een hogere voorziening<br />
(zie verderop en E5), waardoor zij in<br />
de toekomst meer direct kunnen afboeken.<br />
Die verwachting spreken zij ook uit. De grote<br />
gemeenten met lagere heffing en voorzieningen<br />
moeten juist meer financieren. Bovendien<br />
nemen bij de kleine gemeenten de investeringen<br />
in de toekomst het sterkst af. Een aanvullende<br />
verklaring kan zijn dat in het verleden<br />
relatief veel drukriolering (zie B5) is<br />
aangelegd die een relatief korte afschrijvingtermijn<br />
kent. De kleinste gemeenten kunnen<br />
kapitaallasten van nieuwe investeringen dan<br />
met het vrijvallen van de oude compenseren.<br />
E3 Kapitaallasten, directe afschrijvingen en voorzieningen<br />
121<br />
Kapitaallasten 2006-2016<br />
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016<br />
Kapitaallasten 2009<br />
laar<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (366 respondenten)<br />
Kapitaallasten 2011-2016 naar gemeentegrootte<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)
Ontwikkeling directe afboekingen 2006-2016<br />
iiLi h<br />
ui ii i<br />
MIM<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Directe afboekingen 2006-2016<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Som kapitaallasten en directe afboekingen 2006-2016<br />
10-20 20-50 50-100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
2006-2010(2006-100)<br />
2011-2016(2011-100)<br />
Directe afboekingen<br />
Kapitaalslasten<br />
E Financiën<br />
122<br />
Directe afboekingen<br />
In 2009 boekte 34% van de gemeenten een<br />
deel van de investeringen direct af. Dit is<br />
fors meer dan het aantal gemeenten (5%)<br />
dat bij de economische levensduur (afschrijvingstermijn)<br />
een termijn van 1 jaar invulde.<br />
Gemiddeld boekten gemeenten in 2009 1.200<br />
euro per km systeembuis direct af. De kosten<br />
van direct afgeboekte investeringen vormen<br />
in 2009 14% van de totale kosten van de<br />
gemeenten (zie El). In de periode 2010-2016<br />
nemen de directe afboekingen landelijk naar<br />
verwachting met 24% toe, per jaar is dat zo'n<br />
3,7%. Het aandeel in de totale kosten wijzigt<br />
nauwelijks. Alle groepen gemeenten verwachten<br />
meer direct te gaan afboeken. Dat is<br />
begrijpelijk, want direct afboeken is uiteindelijk<br />
veel goedkoper dan financieren door<br />
lenen (zie ook bijlage F2).<br />
Zowel in de achterliggende jaren 2006-2009<br />
als in de verwachting voor de komende jaren<br />
2010-2016 boeken de grootste gemeenten<br />
beduidend meer direct af dan de andere<br />
groepen gemeenten, die elkaar en het<br />
gemiddelde niet veel ontlopen.<br />
Directe afboekingen en kapitaallasten<br />
opgeteld<br />
Het totaal van de directe afboekingen en de<br />
kapitaallasten stijgt eveneens in de periode<br />
2006-2016, in absolute zin alsook in relatieve<br />
zin. Tussen 2006 en 2016 neemt het aandeel<br />
van directe afboekingen en kapitaallasten<br />
in de totale kosten toe van 55% naar 61%.<br />
Tussen de gemeentegrootteklassen bestaan<br />
grote verschillen. Over vrijwel alle jaren zijn<br />
de opgetelde kosten (directe afboeking en<br />
kapitaallasten) bij de middelgrote gemeenten<br />
het laagst.<br />
De kleinste gemeenten stabiliseren vanaf 2010<br />
rond de 8.000 euro per km systeembuis, terwijl<br />
zij wel fors blijven investeren (zie E2).<br />
Zoals gezegd lijkt een combinatie van aflopende<br />
kapitaallasten (mechanische riolering) en<br />
meer direct afboekingen de verklaring. Alle<br />
andere groepen stijgen in meer of mindere<br />
mate door. De stijging is het hoogst bij de<br />
grootste gemeenten: 115% in 10 jaar tijd. In<br />
de verdere toekomst na 2016 zal deze stijging
waarschijnlijk minder zijn, omdat de grote<br />
gemeenten veel direct afschrijven. Deze direc<br />
te afschrijvingen stijgen eenmalig door een<br />
verhoging van het investeringsniveau, maar<br />
blijven daarna constant, terwijl eenzelfde<br />
investering via kapitalisatie jaarlijks stijging<br />
op stijging blijft geven (zie ook bijlage F2).<br />
In West-Nederland liggen verhoudingsgewijs<br />
de meeste gemeenten met hoog totaal van<br />
kapitaallasten en directe afboekingen.<br />
Dit houdt verband met de aanwezige slappe<br />
bodem en de mate van stedelijkheid.<br />
Afschrijven van investeringen<br />
De door gemeenten gehanteerde economische<br />
afschrijvingstermijnen en de toegerekende<br />
rente zijn van grote invloed op de hoogte van<br />
de kapitaallasten (zie bijlage F2). Voor het<br />
omzetten van investeringen naar jaarlijkse<br />
kapitaallasten hanteren de meeste gemeenten<br />
een vaste rekenrente (als maat voor de varia<br />
bele marktrente). Elf gemeenten rekenen<br />
zonder rente. Gemiddeld rekenen gemeenten<br />
met 4,7% rente voor hun investeringen.<br />
Afschrijvingstermijn per type<br />
stelselonderdeel<br />
De economische afschrijvingstermijn is voor<br />
alle gemeenten lager dan de technische<br />
levensduur (zie C7). De economische afschrij<br />
vingstermijn van rioolbuizen varieert van<br />
1 jaar tot 80 jaar. 80% van de gemeenten<br />
hanteert een termijn van 40 tot 60 jaar, het<br />
gemiddelde is 49 jaar (n=399). Dit gemiddel<br />
de is exclusief de 16 gemeenten die aangeven<br />
volledig direct af te boeken.<br />
Voor randvoorzieningen is de afschrijvingster<br />
mijn gemiddeld 47 jaar. Voor het mechanische<br />
gedeelte van gemalen (pompen en elektrische<br />
besturing) ligt het gemiddelde op 18 jaar, voor<br />
het bouwkundige gedeelte 40 jaar. De econo<br />
mische afschrijvingstermijn van buizen is het<br />
hoogst bij middelgrote gemeenten (51 jaar).<br />
De kleinste en grootste gemeenten ligger iets<br />
lager (45 resp. 43 jaar). Bij randvoorzieningen<br />
treden ongeveer dezelfde verschillen op.<br />
E3 Kapitaallasten, directe afschrijvingen en voorzieningen<br />
123<br />
• < 3.000<br />
• 3.000-4.000<br />
• 4.000-5.000<br />
• 5.000-6.000<br />
• 6.000-7.000<br />
• 7.000-8.000<br />
• 8.000-9.000<br />
D > 9.000<br />
• Geen gegevens<br />
Som van kapitaallasten en directe afboekingen (€/km buis/j)<br />
Rekenrentes kapitaallasten / voorziening<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (343 respondenten)<br />
Economische levensduur<br />
Aandeel gemeenten (403 respondenten)<br />
v=^<br />
Rekenrente kapitaallasten<br />
Rekenrente voorziening<br />
Economische levensduur<br />
vrijvervalbuizen<br />
Economische levensduur<br />
randvoorzieningen<br />
Economische levensduur<br />
gemalen bouwkundig<br />
Economische levensduur<br />
gemalen mechanisch
Stand voorzieningen per 01-01-2010<br />
10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners]<br />
Stand voorzieningen per 01-01-2010<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (359 respondenten)<br />
Stand voorzieningen naar gemeentegrootte<br />
10-20 20-50 50-100 =-100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
E Financiën<br />
124<br />
Voor gemalen (bouwkundig) hanteren alle<br />
categorieën dezelfde afschrijvingstermijn,<br />
voor gemalen (mechanisch) zitten alleen de<br />
grootste gemeenten iets hoger op 22 jaar.<br />
De economische afschrijvingstermijn bij<br />
gemeenten die direct afboeken (via een<br />
spaarvoorziening) is 1 jaar. Sommige gemeenten<br />
boeken direct af via een voorziening én<br />
kapitaliseren. Een deel van die gemeenten<br />
zit in een transitie van de ene naar de andere<br />
werkwijze. Bij die groep zijn meestal de<br />
afschrijvingstermijnen van de (in het verleden)<br />
gekapitaliseerde investeringen ingevuld.<br />
Over de investeringen gezien boeken<br />
gemeenten daardoor meer direct af dan<br />
uit deze grafieken is af te lezen.<br />
Voorzieningen<br />
In de benchmark is gevraagd naar het geheel<br />
van voorzieningen en reserves. Geen onderscheid<br />
is gemaakt naar bijvoorbeeld een<br />
voorziening voor toekomstig onderhoud<br />
(veroorzaakt door huidig gebruik) en een<br />
spaarvoorziening voor toekomstige rioolvervanging<br />
(om de hoogte van de rioolheffing<br />
in de toekomst te drukken) vanwege verschillen<br />
in interpretatie en toerekening tussen<br />
gemeenten.<br />
Stand voorzieningen in 2010<br />
De gemeenten (n=359) samen hadden op<br />
1 januari 2010 1.350 miljoen euro in hun<br />
voorzieningen (inclusief reserves) ten behoeve<br />
van de riolering. Dat lijkt misschien veel,<br />
maar is nog geen 2% van de 65 miljard euro<br />
(exclusief btw) die nodig zou zijn om het<br />
gehele Nederlandse rioolstelsel te vervangen.<br />
Er wordt dus beperkt gespaard voor toekomstige<br />
rioolvervanging.<br />
Gemiddeld hadden de gemeenten per km<br />
systeembuis 15.700 euro in hun voorzieningen<br />
(inclusief reserves) zitten. De 10%-90%-range<br />
loopt van 0 tot 40.000 euro per km systeembuis.<br />
Het gespaarde bedrag per km systeembuis<br />
neemt af naarmate gemeenten groter<br />
worden. Het verschil tussen de gemiddelde<br />
grootste en kleinste gemeente is bijna een<br />
factor 3.
Het totaal gespaarde bedrag is het hoogst<br />
in de categorie gemeenten met 20.000-<br />
50.000 inwoners: 620 miljoen euro, niet<br />
alleen omdat deze groep de grootste hoeveelheid<br />
riolering heeft liggen, maar ook<br />
door de relatief hoge dotatie per km.<br />
De kleinere gemeenten hebben een nog iets<br />
hoger gespaard bedrag per km rioolbuis.<br />
De benchmark vraagt gemeenten over een<br />
reeks van jaren hoeveel zij netto doteren<br />
(toevoegen) aan de voorziening/reserve.<br />
Onttrekkingen voor investeringen brengen<br />
de dotatie dan omlaag, eventueel tot onder<br />
nul. De 10%-90%-range voor dotaties in<br />
2009 loopt van -1.600 (dus netto onttrekking)<br />
tot 4.800 euro per km systeembuis.<br />
De verschillen binnen een willekeurige<br />
gemeentegrootteklasse over de jaren zijn groter<br />
dan de verschillen tussen de categorieën.<br />
De dotaties tot en met 2009 liggen in alle<br />
gevallen hoger dan daarna. In 2010 is sprake<br />
van een grote terugval, die een of meerdere<br />
jaren houdt, waarna vanaf 2012/2013 weer<br />
een lichte stijging volgt. Dit geldt niet voor<br />
de grootste gemeenten, zij hadden al structureel<br />
lagere dotaties dan de andere gemeenten<br />
en bouwen die helemaal af.<br />
Rentetoerekening aan voorzieningen<br />
57% van de gemeenten (n=343) rekent geen<br />
rente toe aan voorzieningen. Inclusief die<br />
nulwaarden is de gemiddelde rekenrente<br />
op voorzieningen 1,9%, exclusief de nulwaarden<br />
4,2%.<br />
Een en ander leidt tot een verschil tussen de<br />
gehanteerde rentes voor de gedane investeringen<br />
en de voorzieningen. 3% van de<br />
gemeenten hanteert geen of een lagere rente<br />
voor investeringen dan voorzieningen. Bij 31%<br />
is er geen verschil en bij 51% is het verschil<br />
tussen de rente op investeringen en die op<br />
de voorziening 4% of groter.<br />
Ter illustratie, met een effectieve rente van<br />
4% (dat is rente minus inflatie) zijn de kosten<br />
voor een investering met een economische<br />
afschrijvingstermijn van 60 jaar aan het einde<br />
van de periode een factor 2,7 hoger dan bij<br />
directe afschrijving (zie ook bijlage F2).<br />
E3 Kapitaallasten, directe afschrijvingen en voorzieningen<br />
3.000<br />
2.500 4<br />
* 2.000 •}<br />
| 1.500<br />
a 1.000<br />
E<br />
ï 500<br />
125<br />
0<br />
-500<br />
Dotatie voorzieningen 2009<br />
Aandeel gemeenten (333 respondenten)<br />
Dotatie voorzieningen 2006-2016<br />
1 1 r P Mir<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Rekenrenteverschil (kapitaallasten minus voorzieningen)<br />
Aandeel gemeenten (332 respondenten)<br />
2006<br />
2007<br />
2008<br />
2009<br />
2010<br />
2011<br />
2012<br />
2013<br />
2014<br />
2015<br />
2016
•<br />
•<br />
tfT**<br />
E4 Beheerkosten<br />
E Financiën<br />
De totale beheerkosten van gemeenten zijn gestegen van 3.870 euro per km<br />
systeembuis in 2006 naar 4.650 euro in 2009. Voor de komende jaren verwachten<br />
de meeste gemeenten dat de totale operationele kosten gelijk blijven. Bodem,<br />
stedelijkheid en leeftijd van de riolering hebben duidelijke invloed op de totale<br />
operationele kosten. Bij alle gemeentegrootteklassen zijn de onderzoeksuitgaven<br />
sterk omhooggegaan.
Beheerkosten in de benchmark<br />
De beheerkosten (ook wel genoemd operationele<br />
kosten) zijn de jaarlijkse kosten die<br />
een gemeente maakt voor het beheren en<br />
in stand houden van de huidige riolering.<br />
Uitbreiding, vervanging en renovatie van het<br />
stelsel maken deel uit van de investeringen<br />
en vallen niet onder de beheerkosten.<br />
De benchmark splitst de beheerkosten in vier<br />
deelposten: personeelskosten (inclusief inhuur),<br />
reparaties, onderzoek en overige operationele<br />
kosten. Onder die laatste post vallen ook de<br />
indirecte kosten zoals straatvegen, bestrating<br />
en baggeren, die een gemeente onderbouwd<br />
(deels) mag toerekenen aan de rioleringszorg.<br />
Eerst vindt u een analyse van de totale<br />
beheerkosten, daarna komen de deelposten<br />
aan bod. Hierbij staan voor onderlinge vergelijkbaarheid<br />
de operationele kosten per<br />
km systeembuis centraal (zie bijlage Fl).<br />
Beperkte verschillen in totale kosten<br />
De totale beheerkosten voor alle gemeenten<br />
bedragen in 2009 480 miljoen euro (n=357).<br />
Per km systeembuis is het gemiddelde<br />
4.650 euro. De 10%-90%-range loopt van<br />
2.500 tot 8.200 euro per km systeembuis.<br />
De beheerkosten maken per jaar zo'n 40%<br />
uit van de totale kosten van de gemeenten.<br />
De beheerkosten zijn nader te verdelen in<br />
personeelskosten (16%), onderzoekskosten<br />
(2%), reparatiekosten (8%) en overige beheerkosten<br />
(18%). Op deze deelaspecten wordt<br />
verderop ingegaan.<br />
Alle operationele kosten zijn in de periode<br />
2006-2009 toegenomen. In 2006 bedroeg<br />
het totaal 3.870 euro per km systeembuis<br />
(prijspeil 2009), in 2009 was dat gestegen<br />
met 20% tot 4.650 euro, een gemiddelde<br />
jaarlijkse stijging van 6,3%. De onderlinge<br />
verhouding van de deelposten blijft vrijwel<br />
gelijk. Alleen onderzoek neemt gaandeweg<br />
toe van 4,4% naar 6,1%. Dit is de financiële<br />
weerslag van de toegenomen onderzoeksinspanningen<br />
van gemeenten (zie ook C5).<br />
E4 Beheerkosten<br />
16.000<br />
14.000<br />
12.000<br />
•f 10.000<br />
a 8.000<br />
I 6.000<br />
127<br />
4.000<br />
2.000<br />
0<br />
Beheerkosten - totaal 2009<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (381 respondenten)<br />
Uitsplitsen beheerkosten 2006-2010<br />
• Overig<br />
• Onderzoek/meten<br />
• Reparaties<br />
• Personeel<br />
Toename operationele kosten 2006-2009 (€/km buis)
g mo<br />
S 75<br />
1<br />
g. 50<br />
« 25<br />
4.000<br />
, 3.000<br />
2.000<br />
1.000<br />
Ontwikkeling totale beheerkosten 2006-2016<br />
r +nrt<br />
n • ii •<br />
ii•• • • 2006-2010<br />
10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (xl.000 inwoners)<br />
Beheerkosten totaal - 2006-2010<br />
r PI<br />
i i i<br />
i i i<br />
i i i<br />
*a^<br />
i r<br />
i i<br />
i i<br />
i i<br />
10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Totale beheerkosten 2006-2016 naar stedelijkheid<br />
0-500 500-1.000 1.000-1.500 1.500-2.500 >2.500<br />
Omgevingsadressendichtheid<br />
Totale beheerkosten 2006-2016 naar grondslag<br />
0-25% 25-50% 50-75% 75-100% NL<br />
% veen + kleiveen<br />
(2006 = 100)<br />
2011-201S (2011 = 100)<br />
2006<br />
2007<br />
2008<br />
2009<br />
E Financiën<br />
128<br />
Komende jaren geen stijging verwacht<br />
Voor de periode 2011-2016 verwachten de<br />
gemeenten bovenop de inflatie gemiddeld<br />
geen stijging van de beheerkosten. Alleen de<br />
grootste gemeenten verwachten een stijging<br />
van 6%. Voor een deel is de kostenverwachting<br />
voor 2011-1016 te verklaren uit de wijze<br />
waarop gemeenten de vragenlijst hebben<br />
ingevuld. Veel gemeenten hebben de uitgaven<br />
in 2010 doorgetrokken naar de toekomst,<br />
mogelijk bij gebrek aan precies inzicht in de<br />
komende (externe) ontwikkelingen.<br />
Middelgrote gemeenten beheren<br />
goedkoper<br />
Voor alle jaren zijn de totale operationele<br />
kosten het laagst bij de gemeenten met<br />
20.000-50.000 inwoners. Alle andere groepen<br />
liggen boven het gemiddelde. <strong>Gemeente</strong>n<br />
met 20.000-50.000 (30%) en 50.000-100.000<br />
inwoners (32%) stijgen het hardst over de<br />
vier jaren 2006-2009, bij de 100.000+gemeenten<br />
is de stijging het laagst (14%).<br />
De onderlinge verschillen naar gemeentegrootte<br />
zijn kleiner bij de totale beheerkosten<br />
dan bij de afzonderlijke deelposten.<br />
Stad, slappe bodem en ouder stelsel<br />
fors duurder<br />
In de periode 2006 tot en met 2016 zijn de<br />
totale beheerkosten bij de groep zeer sterk<br />
stedelijke gemeenten afhankelijk van het jaar<br />
43% tot 53% hoger dan het gemiddelde over<br />
alle gemeenten. De andere groepen gemeenten<br />
ontlopen elkaar niet veel, er is een lichte<br />
afname bij afnemende stedelijkheid. De operationele<br />
kosten nemen ook toe naarmate<br />
het aandeel klei en veen in de bodem groter<br />
wordt. De beheerkosten zijn het hoogst bij<br />
de groep met de slapste bodem.
Er zijn slechts beperkte regionale verschillen<br />
in de totale beheerkosten per km systeembuis.<br />
In West-Nederland zijn ze relatief hoog,<br />
door de daar aanwezige slappe bodem en<br />
mate van stedelijkheid. Maar ook in Zuidwest-<br />
Brabant en Limburg hebben gemeenten relatief<br />
hoge beheerkosten. De verschillen in kostenstijging<br />
tussen 2006 en 2010 zijn niet aan<br />
regionale aspecten te relateren.<br />
Alleen bij de gemeenten met een stelselleeftijd<br />
hoger dan 40 jaar wijken de totale<br />
beheerkosten per km systeembuis af van het<br />
gemiddelde. In 2006 liggen ze 26% boven het<br />
gemiddelde en dit neemt in 2016 toe tot naar<br />
verwachting 82%. De factor tussen de kosten<br />
van de gemeenten met de oudste en jongste<br />
leeftijd bedraagt dan bijna een factor 3.<br />
Stijgende kosten voor personeel<br />
In 2006 volgden de personeelskosten een<br />
U-curve en hadden de gemeenten met<br />
20.000-50.000 inwoners de laagste kosten<br />
per km rioolstelsel. Door een sterke kostentoename<br />
van deze groep zijn in 2010 de<br />
personeelskosten bij de grootste gemeenten<br />
het laagst. De stijging van de personeelskosten<br />
is in overeenstemming met de toegenomen<br />
formatie binnen de betreffende<br />
categorieën, (zie Cl). Alleen bij de groep<br />
grootste gemeenten nemen de personeelskosten<br />
per km systeembuis niet toe.<br />
E4 Beheerkosten<br />
129<br />
D < 3.000<br />
• 3.000 - 4.000<br />
• 4.000 - 5.000<br />
• 5.000 - 6.000<br />
• > 6.000<br />
• Geen gegevens<br />
Operationele kosten 2009 (€/km systeembuis)<br />
Totale beheerkosten 2006-2016 naar stelselleeftijd<br />
>40 30-40 25-30 20-25 100 NL<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)
100<br />
o<br />
Kosten reparaties 2006-2010<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100<br />
Semeentegrootte (x 1.000 inwoners)<br />
Onderzoekskosten 2006-2010<br />
rr r<br />
ii i i i i<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
2006<br />
2007<br />
2008<br />
2009<br />
2010<br />
E Financiën<br />
130<br />
Meer geld naar reparaties<br />
In 2010 geven gemeenten gemiddeld<br />
1.000 euro per km systeembuis per jaar uit<br />
aan reparaties (zie C8). Dat is 31% meer dan<br />
in 2006. <strong>Gemeente</strong>n met meer dan 100.000<br />
inwoners besteden het minst aan reparaties.<br />
De reparatiekosten per km systeembuis stijgen<br />
tussen 2006 en 2010 het sterkst (84%)<br />
bij de middelgrote gemeenten.<br />
Onderzoek steeds prominenter<br />
Bij alle gemeentegrootteklassen stijgen<br />
de onderzoeksuitgaven sterk (zie ook C5).<br />
De uitgaven per km systeembuis volgen een<br />
U-curve. Hierbij geven de kleinste gemeenten<br />
het meest uit, gevolgd door de grootste<br />
gemeenten. Middelgrote gemeenten besteden<br />
gemiddeld het minst aan onderzoek.<br />
Overige beheerkosten als restpost<br />
Niet alle gemeenten konden een specificatie<br />
van de operationele kosten voor 2006-2010<br />
opgeven. Sommige hebben alleen een totaal<br />
bij de post 'overig' ingevuld. Dit verklaart de<br />
hoge overige beheerkosten per km systeembuis<br />
van een aantal gemeenten. De 10%-<br />
90%-range (inclusief gemeenten zonder<br />
opgave van overige operationele kosten)<br />
loopt van 260 tot 4.400 euro per km<br />
systeembuis. De relatieve verschillen bij<br />
uitsplitsing naar gemeentegrootte zijn klein.
E4 Beheerkosten<br />
131
tSl\aat)iM et<br />
E Financiën<br />
moert* acnnnsw inawnwn m P» aruroiy i<br />
voer K* tarainjim van da ml» mYaJcfis vind» aanslag intoanoA.<br />
TWHÉMBB<br />
VWnjl*IUniiraajnBiiriamyonamnl»MIUf1auflail^tfaiW«"fl Bum»fï*kinmpiliw<br />
nlauvnr gimMlllt doofgogtven. 4«n wHlRfl UW nacaiin-nxwd»<br />
aanslag vrfOMXt*«!! U krijgt van da nfral4(0«enh«tfin1 paruwi »1D twiMlcnfl >*- VtMUbCrinQ van da» ha*rjciyml<br />
put nnitH vu d*> nplon» b-J vi**ao& van fl> iwmaig<br />
-HSS-<br />
H^-^.MÖ^i-^-<br />
CO*"*!<br />
m.4^**^'<br />
MÏ9<br />
^ j , JU* 1 "'<br />
E5 Rioolheffing<br />
v,aa^ t>*s
Rioolheffing en kostendekking<br />
De kosten die een gemeente voor de<br />
rioleringszorg maakt, kan zij dekken door<br />
eigenaren en/of gebruikers van woningen of<br />
bedrijven rioolheffing op te leggen. De rioolheffing<br />
wordt gebruikt om de kapitaallasten<br />
en de jaarlijkse beheerkosten te bekostigen,<br />
en verder kan een gemeente kiezen te sparen<br />
voor de toekomst, of juist de lasten vooruit<br />
te schuiven naar toekomstige belastingbetalers.<br />
Gemaakte keuzes in het verleden<br />
bepalen (deels) welke ontwikkeling het<br />
tarief nu en in de toekomst maakt.<br />
Tariefsystemen: vooral vast bedrag<br />
De hoogte van de heffing kan voor de (potentiële)<br />
belastingbetalers op diverse manieren<br />
worden bepaald. Meer dan tweederde van<br />
de gemeenten (70%) hanteert een vast tarief.<br />
Andere gemeenten baseren hun tarief op<br />
waterverbruik (17%), huishoudenomvang<br />
(10%) of WOZ-waarde (2%). De laatste drie<br />
kunnen ook gecombineerd zijn met een vaste<br />
heffing. Voor de berekening van het tarief<br />
bij waterverbruik gaat dit onderzoek uit van<br />
50 m3 (eenpersoonshuishoudens) en 150 m 3<br />
(meerpersoonshuishoudens) per jaar.<br />
Een heffing gebaseerd op de WOZ-waarde<br />
komt voornamelijk voor bij gemeenten met<br />
meer dan 50.000 inwoners, de kleinere<br />
gemeenten heffen meer (tot 34%) naar huishoudenomvang<br />
en waterverbruik. Geografisch<br />
is enige clustering te zien van buurgemeenten<br />
met eenzelfde heffingswijze.<br />
E5 Rioolheffing<br />
100%<br />
90%<br />
80%<br />
70%<br />
60%<br />
50%<br />
40%<br />
30%<br />
20%<br />
10%<br />
0%<br />
• Vast tarief<br />
Tariefsystemen<br />
10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Heffingsmaatstaf grondslag voor de rioolheffing<br />
• Omvang huishouden<br />
• Waterverbruik<br />
• WOZ-waarde<br />
• Geen gegevens<br />
133<br />
v^<br />
WOZ-waarde<br />
Vastrecht<br />
Afhankelijk van waterverbruik<br />
Afhankelijk van huishoudensomvang
Rioolheffing per eenpersoonshuishouden (€/j)<br />
Rioolheffing per meerpersoonshuishouden (€/j)<br />
V^<br />
E Financiën<br />
134<br />
Rioolheffing 2010<br />
De totale opbrengst aan rioolheffing in 2010<br />
van alle gemeenten is 1,28 miljard euro. Dat<br />
is 16% van de totale gemeentelijke heffingsopbrengsten<br />
en 2,4% van de totale gemeentelijke<br />
inkomsten (inclusief <strong>Gemeente</strong>fonds).<br />
Aangezien de gemeentelijke belastingen 3,5%<br />
uitmaken van de totale belasting- en premieopbrengst<br />
van alle overheden, vormt de<br />
rioolheffing voor een gemiddeld huishouden<br />
slechts 0,6% van de totale belastingdruk.<br />
Een overzicht per gemeente vindt u op de<br />
kaarten. Gemiddeld vragen de gemeenten in<br />
2010 155 euro per eenpersoonshuishouden<br />
en 167 euro per meerpersoonshuishouden.<br />
De 10%-90%-range per huishouden loopt<br />
van 95 tot 238 euro (eenpersoons) en van<br />
122 tot 257 euro (meerpersoons).<br />
Zo'n 73% van de gemeenten maakt geen<br />
onderscheid in huishoudenomvang. Eenpersoonshuishoudens<br />
betalen in het zuiden van<br />
het land vaker minder ten opzichte van meerpersoonshuishoudens<br />
dan in het noorden van<br />
het land. Eenpersoonshuishoudens betalen<br />
het minst in gemeenten die volledig heffen<br />
op basis van waterverbruik, dus zonder vast<br />
bedrag. Voor hen is de heffing daar eenderde<br />
van die voor een meerpersoonshuishouden.
De hoogte van de heffing per huishouden<br />
neemt in 2010 af met de gemeentegrootte.<br />
De kleinste gemeenten vragen per huishouden<br />
53% meer dan de grootste gemeenten.<br />
Op grond van deze cijfers is geen waardeoordeel<br />
te geven over de hoogte van de rioolheffing.<br />
Een hogere heffing zou het gevolg kunnen<br />
zijn van een groot aantal variabelen,<br />
zoals de rentestand, het tempo van sparen<br />
voor de toekomst, de gekozen afschrijvingstermijnen,<br />
kostenverhogende omgevingskenmerken<br />
(bodem, stedelijkheid) en/of een<br />
ondoelmatige uitvoering van de rioleringszorg<br />
Ontwikkeling van de rioolheffing tot 2010<br />
Sinds 1985 is de totale opbrengst aan rioolheffing<br />
(tot 1998 rioolrecht) over alle<br />
gemeenten zonder inflatiecorrectie gestegen<br />
van 142 miljoen euro naar bijna 1,3 miljard<br />
euro in 2010. Voor een groot deel is dat het<br />
gevolg van de invoering van de rioolheffing<br />
bij veel gemeenten en een forse afname van<br />
bekostiging van de riolering uit algemene<br />
middelen (OZB) ten faveure van bekostiging<br />
uit de rioolheffing (omgekeerd gezegd: de<br />
kostendekkendheid van de rioolheffing is<br />
aanzienlijk toegenomen). In 1985 dekte de<br />
rioolheffing 38% van de jaarlijkse uitgaven,<br />
in 2008 was dat gestegen naar 98%.<br />
Bovendien zijn deze CBS-cijfers niet gecorrigeerd<br />
voor inflatie. Na inflatiecorrectie<br />
bedraagt de gemiddelde stijging over 25 jaar<br />
7,4% per jaar. In de jaren 2006 tot en met<br />
2010 stegen de totale inkomsten rioolheffing<br />
voor alle gemeenten met 27%, dat is gemiddeld<br />
4,9% per jaar. Dat is al duidelijk lager<br />
dan het gemiddelde over 25 jaar, en bovendien<br />
vertraagt de stijging van de curve in<br />
de jaren 2009 en 2010 nog verder.<br />
E5 Rioolheffing<br />
135<br />
Rioolheffing huishoudens 2010<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (430 respondenten)<br />
Rioolheffing huishoudens 2010<br />
rij<br />
inn<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Samenvatting ontwikkeling rioolheffing<br />
— Eenpersoons<br />
~~ Meerpersoons<br />
Eenpersoons<br />
Meerpersoons<br />
Totale lasten<br />
Totale lasten prijspeil 2010<br />
Totale opbrengst rioolopheffing<br />
Totale opbrengst riooheffing prijspeil 2010
D 7%<br />
Rioolheffing meerpersoonshuishoudens 2006-2010<br />
r r r r i<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Stijging rioolheffing 2006-2010 per huishouden (%/j)<br />
Geen gegevens<br />
Q^^y<br />
900<br />
800<br />
700<br />
g «>°<br />
? 500<br />
S 400<br />
f 300<br />
200<br />
100<br />
0<br />
•u^<br />
2006<br />
2007<br />
2008<br />
2009<br />
2010<br />
Ontwikkeling rioolheffing meerpersoonshuishoudends 2006-2010<br />
25% 50% 75%<br />
Aandeel gemeenten (423 respondenten)<br />
E Financiën<br />
136<br />
Over de periode 2006-2010 nemen in de<br />
grootste gemeenten de heffingen toe met<br />
totaal 30%, in de overige gemeentegrootteklassen<br />
met 20-25%. Met 35 euro gingen<br />
de heffingen in absolute zin het meest<br />
omhoog in de groep 10.000-20.000 inwoners.<br />
De stijging per gemeente vindt u op de kaart.<br />
De 10%-90%-range van stijgende heffingen<br />
tussen 2006 en 2010 loopt van 2,2 tot 44%.<br />
<strong>Gemeente</strong>n met een heel hoog stijgingspercentage<br />
hadden eerder vaak een lage heffing<br />
in absolute zin (euro's).<br />
Verwachte ontwikkeling rioolheffing<br />
2011-2016<br />
Daar waar de rioolheffing tussen 2006 en<br />
2010 jaarlijks steeg met 4,9%, geven de verwachte<br />
(begrote) totale rioolheffinginkomsten<br />
voor de periode 2010 tot en met 2016 een<br />
jaarlijkse stijging aan van 3,9%. Dat past bij<br />
de neerwaartse afbuiging die zichtbaar is in<br />
de totale heffingsinkomsten in de afgelopen<br />
twee jaar. De verdubbeling van de inkomsten<br />
uit rioolheffing ieder decennium, zoals<br />
geprognosticeerd in de benchmark in 2005<br />
zal bij doorzetten van deze trend niet langer<br />
plaatsvinden. 2
Rioolhefffing komt vooral van huishoudens<br />
Uit de totale heffingsinkomsten is ook te<br />
berekenen dat het aandeel van de bijdrage<br />
van huishoudens hierin gemiddeld 88% ligt.<br />
Met toenemende gemeentegrootte neemt<br />
de relatieve bijdrage van huishoudens in de<br />
totale heffingsinkomsten gemiddeld iets af.<br />
In de benchmark heeft 11% van de gemeenten<br />
aangegeven dat de huishoudens verantwoordelijk<br />
zijn voor de volledige rioolheffinginkomsten.<br />
Bron: CBS<br />
' Rioleringsatlas van Nederland, Stichting RIONED (2005),<br />
prognose op basis van de trend uit de voorliggende twee<br />
decennia in combinatie met de toen nog uit te voeren<br />
(milieu)inspanningen door gemeenten.<br />
E5 Rioolheffing<br />
U7<br />
Ontwikkeling heffingsinkomsten 2006-2016<br />
0-10 10-20 20-50 50-100 >100 NL<br />
<strong>Gemeente</strong>grootte (x 1.000 inwoners)<br />
Aandeel huishoudens in oobrenost rioolheffina 2010<br />
2006-2010 (2006-100)<br />
2010-2016 (2010-100)
F Bijlagen<br />
F Bijlagen<br />
138
Fl Verklarende woordenlijst en gebruikte afkortingen<br />
F2 Kosten uit investeringen, kostendekking en rioolheffing<br />
F3 Klanttevredenheidsonderzoek (juni 2010)
*Z<br />
F Bijlagen<br />
** °S • -cr. i*«<br />
:s?öfts^ m<br />
31 "•' ri,tw IM" 1 '"«- »WBd» ivin fc^ d<br />
*2 *B<br />
•••'»><br />
«* C uL rilt* fljtpd JWW d« tPPet inw^r nni; n;n.r wJ<br />
»* l ïSspji»i«ewijiiiiUÏWtEbB<br />
rtoVBÉ"' ^b, Utht M) »wc »antcBBen vin riolen<br />
„ doolde, h. gcriqoidï, [botbo UnJbeux * r D oinde J vc n of onupiucn, w.uibij vecht debovga-<br />
Sio^jtLg onder koim t* li«Ä"i<br />
viti it&luv bij<br />
riS^^VTifr TtelaiMpMiteit onyoidatndt tn »aan it sturen<br />
nk.<br />
cl«! loOi rioolstelsel liic ald/j<br />
fioieo» 1 " doleerde, h. RWiolterd^ vanden Tiwl of i»<br />
ri*fc^°". J^tcn. «n stüdswijk riderai.<br />
^ wo m - ^ ^ r l(^crcri; i samcrotüt van unie o<br />
^ïïrian<br />
140<br />
tellcl t0,t hcl complex *in O**»<br />
tdet Utncps<br />
mitt£ tiokn oiiuwpL<br />
£*•* urn. Tin.<br />
ripptt &; -»-,,, lw<br />
r^neirooli.<br />
lip« tv/r,<br />
ripiiUitM<br />
ripvltixt! .<br />
bouü f. ,<br />
Hlpujr^ïh 'o<br />
'iJEultKlpuar<br />
rei;.« wiflfoin<br />
ril» '
Verklarende woordenlijst<br />
Afkoppelen<br />
Het duurzaam scheiden van hemelwaterafvoer<br />
en vuilwaterafvoer, waardoor het vuilwaterriool<br />
en de rioolwaterzuivering niet onnodig worden<br />
belast met hemelwater en overstortingen op<br />
oppervlaktewater afnemen. Het hemelwater<br />
gaat dan naar het oppervlaktewater of in de<br />
bodem (infiltreren). Zie C7 en D4.<br />
Basisinspanning<br />
Een bepaalde minimale inspanning die<br />
gemeenten doen voor het voldoen aan het<br />
emissiespoor. Het is een norm met tot doel<br />
de vuiluitworp door overstortingen te verminderen.<br />
<strong>Gemeente</strong>n moesten in principe<br />
voor 2005 aan de basisinspanning voldoen.<br />
Maatregelen zijn onder meer vergroting van<br />
de bergingscapaciteit (bovengronds en in<br />
bijvoorbeeld bergbezinkbassins) en het afkoppelen<br />
van verharde oppervlakken. Zie D4.<br />
Benchmark<br />
Het vergelijken van prestaties en achterliggende<br />
processen en factoren in een organisatie<br />
met de best presterende organisatie<br />
[good practice), met als doel het verbeteren<br />
van de eigen prestaties. Voor nadere informatie<br />
over de Benchmark rioleringszorg,<br />
zie www.benchmarkrioleringszorg.nl<br />
Bodemfactor<br />
Gewogen gemiddelde aandeel van de<br />
verschillende grondsoorten onder land en<br />
van het binnenwater in het totale oppervlak<br />
van de gemeente. Wegingsfactor ten behoeve<br />
van de verdeling van middelen uit het <strong>Gemeente</strong>fonds,<br />
die de relatieve kostenverschillen<br />
indiceert tussen de verschillende bodemtypen.<br />
Gehanteerde deelfactoren per grondsoort:<br />
• Land: goede grond 1,00<br />
• Land: klei 1,30<br />
• Land: kleiveen 1,45<br />
• Land: veen 2,10 (tot 2007:1,60)<br />
• Binnenwater 1,00<br />
Zie ook: Slechte bodem en A2.<br />
Drooglegging<br />
Het hoogteverschil tussen de waterspiegel<br />
in een waterloop en het grondoppervlak<br />
(maaiveld). Zie A3.<br />
Fl Verklarende woordenlijst en gebruikte afkortingen<br />
Economische afschrijvingstermijn<br />
De tijdsperiode waarover gemeenten op hun<br />
financiële balans een type rioleringsobject<br />
afschrijven. Zie E3.<br />
Grondwaterzorgplicht<br />
Sinds 2008 hebben gemeenten een zorgplicht<br />
voor het in het openbaar gemeentelijke<br />
gebied treffen van maatregelen om structureel<br />
nadelige gevolgen van de grondwaterstand<br />
voor de aan de grond gegeven bestemming<br />
zoveel mogelijk te voorkomen ofte beperken,<br />
voor zover gemeentelijke maatregelen doelmatig<br />
zijn en het niet de verantwoordelijkheid<br />
van het waterschap of de provincie is<br />
om maatregelen te nemen.<br />
De gemeente is voor de burger met grondwateroverlast<br />
het eerste aanspreekpunt, waarna<br />
de gemeente als regisseur naar een oplossing<br />
toewerkt. Voor deze nieuwe zorgplicht dient<br />
de gemeente in het GRP vast te leggen hoe<br />
zij 'structurele grondwateroverlast' definieert:<br />
wat is structureel en welke overlast is toelaatbaar.<br />
De zorgplicht heeft het karakter van<br />
een inspanningsplicht, werkt niet met terugwerkende<br />
kracht en leidt niet tot aansprakelijkheid<br />
voor schadesituaties uit het verleden.<br />
Zie A3 en C5.<br />
Hemelwaterzorgplicht<br />
De hemelwaterzorgplicht draagt gemeenten<br />
op hemelwater doelmatig in te zamelen en<br />
te verwerken. Het gaat dan om hemelwater<br />
op openbaar terrein en dat wat perceelseigenaren<br />
redelijkerwijs niet zelf kunnen<br />
verwerken. De perceelseigenaar blijft zelf<br />
verantwoordelijk voor de verwerking van<br />
het hemelwater op eigen terrein.<br />
Een gemeente dient dus te beoordelen (en<br />
in het GRP vast te leggen) in welke situaties<br />
de particulier redelijkerwijs zelf het hemelwater<br />
kan verwerken. Voor die situaties waar<br />
verwerking aan de bron redelijkerwijs niet<br />
mogelijk is, moet de gemeente voorzieningen<br />
treffen om het overtollige hemelwater af te<br />
voeren via een gemeentelijke voorziening.<br />
Welke voorziening dit is maakt voor de zorgplicht<br />
niet uit, hoewel het rijksbeleid een<br />
voorkeur uitspreekt voor gescheiden afvoer<br />
en verwerking. Uitgangspunt bij de gemeentelijke<br />
keuzes is doelmatigheid.<br />
Zie D4.<br />
141
F Bijlagen<br />
Omgevingsadressendichtheid<br />
Een door het CBS gedefinieerde maat voor de<br />
stedelijkheid op basis van het aantal adressen<br />
binnen een cirkel van één kilometer rond ieder<br />
adres (zie Al).<br />
Overstorting<br />
Werking van een overstort tijdens hevige<br />
neerslag, waarbij een mengsel van vuilwater<br />
en hemelwater wordt afgevoerd naar het<br />
oppervlaktewater, om wateroverlast en<br />
gezondheidsrisico's in bebouwd gebied te<br />
voorkomen. Zie B4.<br />
Pompovercapaciteit<br />
Het deel van de capaciteit van een riool(eind)<br />
gemaal dat beschikbaar is voor de afvoer<br />
van ingezamelde neerslag, naast de basiscapaciteit<br />
die benut wordt voor de meer<br />
constante aanvoer van vuilwater. Zie C3.<br />
Slechte bodem<br />
Een vijf meter dik, aaneengesloten holoceen<br />
veen-, klei- of klei/veenpakket dat voorkomt<br />
binnen acht meter van het maaiveld, met<br />
maximaal in totaal 50 cm zandlaag. Nadere<br />
onderverdeling in 3 categorieën: veen, klei/<br />
veen en klei. Zie ook: Bodemfactor en A2.<br />
Systeembuis<br />
Een door Stichting RIONED geïntroduceerde<br />
maat voor de totale stelselgrootte om een<br />
vergelijking tussen gemeenten mogelijk<br />
te maken zonder invloed van de aanwezige<br />
stelseltypen riolering. Dat is belangrijk voor<br />
de (vele) gemeenten die (fors) hebben geïnvesteerd<br />
in andere dan vrijvervalriolering,<br />
dit in hun kostendekking hebben opgenomen,<br />
en er ook beheerinspanningen aan verrichten.<br />
De 'systeembuis' is een rekenkundige optelling<br />
van de totale lengte vrijvervalriolering,<br />
de totale lengte duikers, persleiding, eenvijfde<br />
van de lengte leiding mechanische riolering<br />
en eenvijfde van de lengte drainageleidingen<br />
(De factor 1:5 volgt uit de verhouding van<br />
kostenkengetallen voor aanleg en vervanging<br />
voor de verschillende systemen). Nederland<br />
heeft in 2009 104.300 km systeembuis.<br />
Zie E5.<br />
142<br />
Technische levensduur<br />
Een financieel-economische indicator waarmee<br />
gemeenten in hun beheer- en planningsmethodiek<br />
aangeven welke gemiddelde tijdsduur<br />
een type rioleringsobject minimaal naar<br />
behoren blijft functioneren. Zie C7 en E3.<br />
Vervanging, renovatie en reparatie<br />
Vervanging, renovatie en reparatie zijn<br />
ingrepen om het oorspronkelijke functioneren<br />
van de riolering te herstellen. Bij vervanging<br />
verwijdert de gemeente het bestaande object<br />
en plaatst daarvoor een nieuw gelijkwaardig<br />
object terug. Bij renovatie voert de gemeente<br />
een ingrijpende toestandswijziging door aan<br />
een object, zodat de technische staat die van<br />
nieuwaanleg evenaart. En bij reparatie wordt<br />
een beperkte, lokale toestandswijziging doorgevoerd.<br />
Waterkwaliteitsspoor<br />
Na het bereiken van de basisinspanning<br />
wordt de resterende vervuiling afgestemd<br />
op de veerkracht van het ontvangende<br />
water. Ter verbetering van de waterkwaliteit<br />
kan dat leiden tot nadere eisen aan de<br />
vuiluitworp (brongericht) of effectgerichte<br />
maatregelen in het ontvangende oppervlaktewatersysteem.<br />
Zie D5.
Gebruikte afkortingen<br />
AWA<br />
Afvalwaterakkoord,<br />
zie C2.<br />
BA<br />
Bestuurlijke afspraken,<br />
zie C2.<br />
BRP<br />
Basisrioleringsplan,<br />
zie C2.<br />
GRP<br />
<strong>Gemeente</strong>lijk rioleringsplan,<br />
zie C2.<br />
IBA<br />
(Installatie voor de) Individuele behandeling<br />
van afvalwater, zie BI.<br />
KNMI<br />
Koninklijk Nederlands Meteorologisch<br />
Instituut, zie D4.<br />
OAS<br />
Optimalisatiestudie Afvalwatersysteem,<br />
zie C2 en C3.<br />
Rwzi<br />
Rioolwaterzuiveringinrichting,<br />
zie BI.<br />
Fl Verklarende woordenlijst en gebruikte afkortingen<br />
*Ä<br />
'A<br />
*> 'er, ^ %<br />
143 SS»<br />
•TV'.., V**.
f<br />
£<br />
(<br />
F Bijlagen<br />
: Kosten uit investeringen,<br />
kostendekking en rioolheffing<br />
In deze bijlage vindt u een toelichting op de keuzes die een gemeente kan<br />
maken bij het verwerken van investeringen. Het gaat daarbij onder meer om<br />
gevolgen van verschillende afschrijvingstermijnen en de mogelijkheden die<br />
het gebruik van voorzieningen biedt. Deze keuzen zijn erg bepalend voor de<br />
hoogte van de rioolheffing nu en in de toekomst. Tot slot wordt kort ingegaan<br />
op andere factoren die de hoogte van de rioolheffing beïnvloeden.<br />
144<br />
\
Kosten uit investeringen<br />
Investeringen voor vervanging of verbetering<br />
van (delen van) het rioolstelsel kunnen op<br />
verschillende manieren worden verwerkt.<br />
Feitelijk zijn er twee verschillende mechanismen:<br />
• Investeringen activeren en vervolgens<br />
afschrijven.<br />
• Investeringen direct ten laste brengen<br />
van voorzieningen.<br />
Als een gemeente de investeringen activeert,<br />
zet zij de investeringen als bezitting op de<br />
balans. Vervolgens drukken de kosten van<br />
afschrijvingen en rente gedurende de gekozen<br />
economische levensduur (afschrijvingstermijn)<br />
ieder jaar op de gemeentelijke exploitatie.<br />
Als een gemeente investeringen via een<br />
voorziening afboekt, daalt de omvang van de<br />
voorziening. Een gemeente kan op die wijze<br />
'direct afboeken' door ieder jaar het investeringsbedrag<br />
in de voorziening te doteren.<br />
Tegelijkertijd wordt op de balans hetzelfde<br />
bedrag aan de voorziening onttrokken om<br />
de investering volledig af te boeken. Op deze<br />
manier drukken de volledige kosten van de<br />
investering op de begroting van het betreffende<br />
jaar.<br />
Bij jaarlijks fluctuerende investeringen kan<br />
een gemeente ook jaarlijks het gemiddelde<br />
investeringsbedrag aan een voorziening doteren<br />
en vervolgens ieder jaar de investeringen<br />
afboeken op de voorziening.<br />
Tot slot kan een voorziening gebruikt worden<br />
om te sparen voor de toekomst. Een gemeente<br />
doteert dan gedurende een langere periode<br />
aan de voorziening (sparen) om in een later<br />
stadium gelden aan de voorziening te gaan<br />
onttrekken.<br />
Van oudsher wordt bij nieuwbouw de riolering<br />
betaald door de eerste bewoners via<br />
de grondaankoop (rechtstreeks of via een<br />
projectontwikkelaar). In al bestaande gebieden<br />
hebben gemeenten veelal de aanleg<br />
vanuit algemene middelen en/of subsidies<br />
gefinancierd. In beide gevallen komen de<br />
aanlegkosten van de riolering niet ten laste<br />
van de rioolheffing.<br />
F2 Kosten uit investeringen, kostendekking en rioolheffing<br />
De wijze waarop gemeenten vervolgens de<br />
investeringen voor vervanging en verbetering<br />
tot jaarlijkse kosten verwerken heeft grote<br />
gevolgen voor de toekomstige rioolheffing.<br />
Dat laat onderstaand voorbeeld zien.<br />
Van investeringen naar kosten: een<br />
voorbeeld<br />
Dit voorbeeld gaat over een gemeente met<br />
een rioolstelsel dat 60 miljoen euro waard is.<br />
Het stelsel is gelijkmatig opgebouwd, ieder<br />
jaar is evenveel riool aangelegd. De technische<br />
levensduur is 60 jaar. De gemeente<br />
vervangt daarom elk jaar 1/60 deel van het<br />
stelsel. Het voorbeeld start op het moment<br />
dat de gemeente begint met de eerste vervangingsinvesteringen.<br />
Voor de eenvoud blijven<br />
verbeteringen aan het stelsel, inflatie en<br />
veranderingen in de woningvoorraad buiten<br />
beschouwing. Vanwege het niet doorberekenen<br />
van inflatie kiest de gemeente voor een<br />
relatief lage rente: 4%.<br />
Dit voorbeeld toont vier verschillende methoden<br />
voor afschrijving van de vervangingsinvesteringen:<br />
• directe afboeking via een voorziening<br />
• lineaire afschrijving in een periode van<br />
30 jaar<br />
• lineaire afschrijving in een periode van<br />
60 jaar, en<br />
• annuïtaire afschrijving in een periode van<br />
60 jaar.<br />
In de grafieken staan de resultaten voor<br />
zowel de jaarlijkse kosten als de opgebouwde<br />
schuld. Bij direct afboeken blijven de jaarlijkse<br />
kosten hetzelfde, namelijk de 1 miljoen<br />
euro die de gemeente jaarlijks investeert.<br />
Er ontstaan geen schulden.<br />
De andere methoden houden in het begin de<br />
lasten laag, in het eerste jaar tot ruim een<br />
factor 20 'goedkoper' dan bij direct afboeken.<br />
Maar op termijn worden de kosten (fors) hoger.<br />
Daarnaast ontstaat er een schuld, omdat de<br />
gemeente de investering als bezitting op de<br />
balans zet en tegelijkertijd een schuld aangaat<br />
om die bezitting te financieren. Ook voor<br />
gemeenten geldt: geld lenen kost geld.<br />
Bij de lineaire methode over een periode van<br />
30 jaar zijn de jaarlijkse kosten na 16 jaar<br />
gelijk aan die van direct afboeken. Na die<br />
145
Kosten uit investeringen - voorbeeld gemeente<br />
10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65<br />
Aantal jaar vanaf start investeringen<br />
Ontwikkeling schuld - voorbeeldgemeente<br />
10 15 20 25 30 35 40 45 50 55<br />
Aantal jaar vanaf start investeringen<br />
— 60 jaar, annuïteit<br />
" 60 jaar, lineair<br />
— 30 jaar, lineair<br />
— Directe afboeking<br />
— 60 jaar, annuïteit<br />
" 60 jaar, lineair<br />
— 30 jaar, lineair<br />
Directe afboeking<br />
Afschrijvingsmethoden met kosten in 60 jaar, jaarlijkse kosten en restschuld<br />
Afschrijvingsmethode<br />
Direct afboeken<br />
Lineair afschrijven in 30 jaar<br />
Verhouding van Restschuld<br />
jaarlijkse kosten (euro)<br />
na het 59e jaar<br />
1,00<br />
Lineair afschrijven in 60 jaar 2,18<br />
Annuïtair afschrijven in 60 jaar 2,67<br />
1,58 14.500.000<br />
29.500.000<br />
40.500.000<br />
F Bijlagen<br />
146<br />
periode liggen ze hoger, na 30 jaar is dat uiteindelijk<br />
58% hoger dan bij direct afboeken.<br />
Bovendien heeft de gemeente na 30 jaar een<br />
resterende schuld van 14,5 miljoen euro.<br />
Zowel kosten als schuld blijven daarna gelijk.<br />
Voor de lineaire methode over een periode van<br />
60 jaar zijn de jaarlijkse kosten na 20 jaar<br />
gelijk aan die van direct afboeken en liggen<br />
ze na 60 jaar uiteindelijk 118% hoger dan bij<br />
direct afboeken. En na 60 jaar heeft de gemeente<br />
een restschuld van 29,5 miljoen euro.<br />
De annuïtaire afschrijving heeft na 22 jaar<br />
gelijke kosten als direct afboeken. Na 60 jaar<br />
zijn de kosten 166% hoger dan bij direct<br />
afboeken. Na 60 jaar is de restschuld van<br />
de gemeente 40,5 miljoen euro.<br />
De voorbeeldgemeente gaat na deze 60 jaar<br />
(uiteraard) door met het vervangen van de<br />
riolering, omdat de eerste vervangen riolering<br />
opnieuw aan vervanging toe is.<br />
Dan blijven de jaarlijkse kosten daarna gelijk,<br />
omdat het wegvallen van oude kapitaallasten<br />
de nieuwe compenseert (nogmaals, het voorbeeld<br />
kent geen inflatie). Dit gebeurt bij de<br />
variant van 30 jaar afschrijving overigens al<br />
bij 30 jaar.<br />
Ook de opgebouwde schulden blijven constant.<br />
Dat betekent dat na 60 jaar en alle<br />
jaren daarna het volgende aandeel van<br />
het systeem gefinancierd blijft: 0% (direct<br />
afboeken), 24% (lineair 30 jaar), 49% (lineair<br />
60 jaar) en 67% (annuïtair 60 jaar).<br />
Voor heel Nederland zou dat bij volledige<br />
financiering via de genoemde methoden een<br />
restschuld opleveren van respectievelijk 0,19,<br />
38 of zelfs 52 miljard euro.<br />
Kostendekkingsplan in GRP<br />
In een GRP stellen gemeenten voor hun<br />
rioolstelsel een kostendekkingsplan vast.<br />
Zij berekenen dan wanneer op basis van<br />
de verwachte technische levensduren de<br />
toekomstige vervangingsinvesteringen van<br />
stelselonderdelen zullen plaatsvinden. Vaak<br />
worden in het concept stadium de investeringen<br />
op verschillende wijzen verwerkt waardoor<br />
verschillende scenario's ontstaan.
Per scenario verschilt de wijze waarop de<br />
gemeente de investeringskosten toerekent<br />
en bij ieder scenario hoort een andere<br />
ontwikkeling van de rioolheffing over een<br />
lange termijn (meestal rond de 60 jaar).<br />
De keuze van het scenario bepaalt op welke<br />
wijze een gemeente de kosten over de huidige<br />
en toekomstige generaties verdeelt. Dat is<br />
een politieke keuze. De keuze omvat ook de<br />
afweging of men de gebruiker (belastingbetaler)<br />
van het oorspronkelijke riool deels dubbel<br />
wil laten betalen (via de grondaankoop<br />
voor een nieuwbouwwoning en daarna via<br />
de rioolheffing voor de vervanging), of dat de<br />
vervanging wordt betaald door de gebruikers<br />
die profijt hebben van dat nieuwe riool.<br />
Daarbij kan een gemeente verschillende<br />
'technieken' inzetten om minder rente te<br />
betalen en de kosten in mindere mate bij<br />
de toekomstige generaties te leggen:<br />
• direct afboeken van investeringen via een<br />
voorziening<br />
• verkorten van de economische levensduur<br />
(bijvoorbeeld van 60 naar 30 jaar of van<br />
30 naar 10 jaar)<br />
• sparen in een voorziening (om in de toekomst<br />
investeringen uit te betalen)<br />
Relatie tussen kostendekking en<br />
rioolheffing<br />
Met het kostendekkingsplan in het GRP<br />
brengt en houdt een gemeente over de planperiode<br />
de kosten en dekking in evenwicht,<br />
en baseert daarop de rioolheffing. Kleine<br />
verschillen in kosten over de jaren kan een<br />
gemeente egaliseren via een egalisatievoorziening<br />
om te voorkomen dat de rioolheffing<br />
jaarlijks fluctueert.<br />
Het begrip kostendekkendheid kent verschillende<br />
betekenissen. Velen gebruiken de term<br />
(ten onrechte) in een boekhoudkundige betekenis.<br />
Volledige kostendekkendheid betekent<br />
dan dat er in een bepaald jaar genoeg heffingsinkomsten<br />
zijn om de uitgaven van dat<br />
ene jaar te betalen.<br />
Vanuit de visie van een kostendekkingsplan<br />
voor de riolering is een andere betekenis<br />
wenselijk. Kostendekkendheid zou moeten<br />
F2 Kosten uit investeringen, kostendekking en rioolheffing<br />
betekenen dat de rioolheffing zich op een<br />
niveau bevindt dat over de gehele levensduur<br />
voldoende inkomsten binnenkomen om in<br />
alle jaren de kosten te voldoen zonder dat<br />
daarbij de heffing op termijn onoverkomelijk<br />
hoog wordt.<br />
De rioolheffing over een lange periode bezien<br />
is ook een manier om gemeenten op juiste<br />
wijze onderling te vergelijken. Vergelijking<br />
van heffingen over een bepaald jaar of<br />
beperkt aantal jaren geeft vanwege de keuzemogelijkheden<br />
in de toerekening geen goed<br />
beeld. Want stelt u zich 2 exact gelijke<br />
gemeenten voor. Als gemeente A direct<br />
afschrijft en gemeente B over een termijn<br />
van 60 jaar, lijkt gemeente A de eerste jaren<br />
relatief duur en B goedkoop. Later is dat<br />
beeld precies omgedraaid.<br />
Factoren die de rioolheffing beïnvloeden<br />
Naast de toerekening zijn nog een aantal<br />
andere factoren van belang die kunnen<br />
zorgen voor stijgende kosten, en daarmee<br />
stijgende rioolheffing:<br />
• Toename van het takenpakket van de<br />
gemeentelijke watertaken (grondwater,<br />
oppervlaktewater);<br />
• Toename van ingehuurd personeel ten<br />
gevolge van inkrimping of onderbezetting<br />
van eigen personeel (inhuren is gemiddeld<br />
duurder);<br />
• Vervanging van gemengde systemen door<br />
gescheiden systemen (afkoppelen) kost<br />
meer dan alleen vervangen. Ook zijn de<br />
nieuwe systemen vaak complexer en<br />
bestaat zij uit meer voorzieningen, wat<br />
leidt tot hogere beheerkosten;<br />
• Toename van de toedeling van indirecte<br />
kosten (zoals van straatvegen, baggeren,<br />
bestrating) aan de rioolheffing, mede onder<br />
druk van de bezuinigingen die gemeenten<br />
moeten doorvoeren;<br />
• Afname van het aantal inwoners en/of<br />
bedrijven, zijnde heffingseenheden, wat<br />
zeker op termijn in krimpgemeenten een<br />
niet te onderschatten effect is.<br />
Aan de andere kant kan de rioolheffing per<br />
huishouden dalen door een groei van het<br />
aantal heffingseenheden.<br />
147
F3 Klanttevredenheidsonderzoek<br />
(juni 2010)
Onderzoeksbureau Quint Result, onderdeel<br />
van TNS NIPO, heeft in juni 2010 een onderzoek<br />
uitgevoerd in opdracht van Stichting<br />
RIONED om inzicht te krijgen in de kennis,<br />
het gebruik en de waardering van de riolering<br />
in Nederland. De respondenten (n=2100)<br />
vormen een representatieve steekproef voor<br />
de Nederlandse bevolking. In het onderzoek<br />
werd een vragenlijst via internet willekeurig<br />
uitgezet onder leden van de TNS NIPObase<br />
(zie http://www.tns-nipo.com/pages/<br />
onze-expertise-nipobase.asp).<br />
Hier volgt een beknopte weergave van de<br />
uitkomsten:<br />
• Op de vraag 'Hoe tevreden bent u over<br />
de riolering?' antwoordde bijna iedereen<br />
(93%) tevreden te zijn over de riolering,<br />
waarvan eenderde zelfs zeer tevreden.<br />
Slechts 1% is in beperkte mate ontevreden.<br />
• Spontane eerste associaties met het woord<br />
riolering zijn (op volgorde van aantal):<br />
'Afvoer van...', 'Toilet/WC', 'Stank', 'Vies'<br />
en 'Afvalwater'<br />
• 72% van de Nederlanders heeft positieve<br />
gedachten of gevoelens bij het woord<br />
'riolering'. Antwoorden die veel voorkomen<br />
zijn: 'Blij/fijn/goed dat het er is', 'Hygiëne',<br />
'Opgeruimd staat netjes' en 'Schoon milieu/<br />
schoon/zuiver water'. Spontaan typeert<br />
73% van de respondenten riolering ook met<br />
meer negatieve termen, zoals: 'Het stinkt',<br />
'Het is vies/smerig', 'Kan verstopt raken/<br />
lekkage' en 'Ongedierte /ratten'.<br />
• Geholpen associeert men riolering vooral<br />
met (95% of meer): 'WC/toilet', 'Poep en<br />
plas', 'Vuil water' en 'Belangrijk'.<br />
• 71% van de Nederlanders denkt - als er<br />
geen riolering zou zijn - als eerste aan 'Dan<br />
zouden mensen veel sneller en meer ziek<br />
zijn'. Op grote afstand volgt: 'Dan zou het<br />
binnenshuis meer stinken' (15%) en 'Dan<br />
zouden we bij zware regenbuien veel vaker<br />
ondergelopen huizen hebben' (7%).<br />
• Bijna iedereen (98%) weet dat het riool<br />
bestemd is voor 'het afvoeren van afval<br />
F3 Klanttevredenheidsonderzoek (juni 2010)<br />
149<br />
water uit huizen en bedrijven'. 84% is<br />
ermee bekend het riool bestemd is voor<br />
'het afvoeren van regenwater van straten<br />
en pleinen' en 62% weet dat het riool als<br />
functie 'het afvoeren van regenwater van<br />
daken en gebouwen' heeft.<br />
De respondenten denken dat gemiddeld<br />
31% van het water dat het riool afvoert,<br />
regenwater is.<br />
Slechts 9% van de Nederlanders denkt<br />
precies te weten hoeveel rioolheffing het<br />
huishouden jaarlijks betaalt. Negen op de<br />
tien heeft wel een vermoeden hoeveel hiervoor<br />
jaarlijks betaald wordt. Dit vermoeden<br />
varieert van minder dan 50 euro tot meer<br />
dan 250 euro per jaar.<br />
34% van de Nederlanders heeft wel eens<br />
informatie gezien, gehoord of gelezen over<br />
de riolering. 65% heeft geen informatie<br />
ontvangen. Hiervan zou één op zeven wel<br />
informatie willen ontvangen.<br />
Van degenen die wel eens informatie over<br />
de riolering hebben gezien, gehoord of<br />
gelezen (n=715) heeft 50% deze informatie<br />
ontvangen via een folder van de gemeente.<br />
61% van de Nederlanders stemt in met<br />
de stelling 'Het is logisch dat er water op<br />
straat staat totdat het riool het kan afvoeren,<br />
maar wegen en pleinen moeten wel zo<br />
worden aangelegd, dat ze regenwater tijdelijk<br />
opvangen, zodat de rest niet overstroomt'.<br />
70% van de Nederlanders heeft in de afgelopen<br />
jaren geen problemen gehad met de<br />
afvoer van vuilwater en/of regenwater in<br />
de straat of wijk. 30% wel, waarvan ongeveer<br />
de helft in de afgelopen 2 jaar. Van<br />
degenen die de afgelopen jaren problemen<br />
hebben ondervonden (n=637) geeft 45%<br />
aan dat er 'na een hoosbui te lang water op<br />
straat stond' (14% van de totale steekproef).<br />
De helft heeft naar aanleiding van de problemen<br />
met de afvoer van vuilwater en/of<br />
regenwater in de straat contact gezocht met<br />
de gemeente of een andere overheidsinstantie.<br />
Van hen was slechts 4% niet tevreden<br />
over de uitkomst van hun melding.
Riolering in beeld<br />
Benchmark rioleringszorg 2010<br />
© november 2010<br />
Stichting RIONED, Ede<br />
Colofon<br />
Stichting RIONED is zich volledig bewust van<br />
haar taak een zo betrouwbaar mogelijke uitgave<br />
te verzorgen. Niettemin kunnen<br />
Stichting RIONED en de auteurs geen enkele<br />
aansprakelijkheid aanvaarden voor eventueel<br />
in deze uitgave voorkomende onjuistheden.<br />
Auteur<br />
Eric Oosterom (Stichting RIONED) met<br />
bijdragen van Rob Hermans (Stichting<br />
RIONED)<br />
Tekstadvies<br />
LijnTekst, Utrecht<br />
Vormgeving<br />
GAW ontwerp en communicatie, Wageningen<br />
Fotografie<br />
GAW communicatie en ontwerp, Wageningen<br />
Henk Baron<br />
Illustraties<br />
Paul Maas, Tilburg<br />
Kaarten<br />
Wolters-Noordhoff, Groningen<br />
Druk<br />
Modern b.v., Bennekom<br />
ISBN<br />
978 90 73645 363<br />
150