Musis september 2010 nr. 8 - Gemeente Schiedam
Musis september 2010 nr. 8 - Gemeente Schiedam
Musis september 2010 nr. 8 - Gemeente Schiedam
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
SEPTEMBER <strong>2010</strong> JAARGANG 16 NO 8 CULTUREEL MAGAZINE<br />
€ 5,-
10 | 11 | 12 SEPTEMBER <strong>2010</strong><br />
Het mooiste van<br />
de stad!<br />
Open<br />
Ateliers<br />
Open<br />
Monumenten<br />
dagen<br />
Opera<br />
aan<br />
de Schie<br />
Nacht<br />
van het<br />
water<br />
Theater<br />
aan<br />
de Schie<br />
Van de straat<br />
straattheater<br />
festival<br />
Bekijk het op cultuurplu.nu
3 <strong>Musis</strong><br />
MUSIS <strong>september</strong> <strong>2010</strong><br />
jaargang 16<br />
no 8<br />
ISSN 1568.9751<br />
<strong>Musis</strong> verschijnt 11 maal per jaar<br />
en informeert en opinieert<br />
onafhankelijk op het brede terrein<br />
van cultuur en samenleving.<br />
<strong>Musis</strong> is toegelaten als<br />
Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI)<br />
8049 60 057<br />
Uitgever: Stichting <strong>Musis</strong><br />
Bestuur:<br />
Jan Franken, Dick Jansen, Loe Koppejan - voorzitter,<br />
Jos Poolman, Karin Visser, (vacature)<br />
Redactie en administratie:<br />
Broersvest 75-77<br />
3111 ED <strong>Schiedam</strong><br />
Telefoon: 010 473 55 18<br />
E-mail: redactie@musis.info<br />
Hoofdredacteur: Hans van der Sloot<br />
Redactie:<br />
Jeroen ter Brugge, Theo van Giezen,<br />
Sjef Henderickx, Jack Tsang, Rikkert Wijk<br />
Tekstredactie: Harriet Kruse<br />
Eindredactie: Laurens Priester<br />
Abonnement: minimaal € 32,50<br />
(jaarabonnement <strong>2010</strong>)<br />
(een hogere bijdrage wordt zeer op prijs gesteld)<br />
op rekeningnummer 81.33.79.555 Fortis<br />
Opzeggingen schriftelijk 2 maanden<br />
voor beëindiging abonnementsperiode.<br />
Advertentie-exploitatie:<br />
DK media, Schieweg 93, 2627 AT Delft<br />
Telefoon: 015 256 60 10<br />
Mobiel: 06 285 993 70<br />
MUSIS ONLINE OP<br />
http://archief.schiedam.nl/<br />
Van januari 2009 tot de maand voorafgaand aan<br />
het laatste nummer (juli/augustus <strong>2010</strong>) is <strong>Musis</strong><br />
volledig leesbaar op de website van het<br />
<strong>Gemeente</strong>archief <strong>Schiedam</strong> / publicaties.<br />
Het <strong>Musis</strong>archief is volledig doorzoekbaar.<br />
Alle auteursrechten en datarecht berusten bij<br />
Stichting <strong>Musis</strong> en de auteurs. Het onderwijs en<br />
educatieve instellingen kunnen op <strong>Musis</strong> een beroep<br />
doen bij het geschikt maken van onderwerpen voor<br />
lessen en projecten.<br />
Lithografie en druk: TDS printmaildata, <strong>Schiedam</strong><br />
Alle auteursrechten en datarecht berusten<br />
bij Stichting <strong>Musis</strong> en de auteurs.<br />
Omslag: De smaak van de 19 de eeuw<br />
in een <strong>Schiedam</strong>s jeneveraffiche, circa 1900.<br />
Collectie <strong>Gemeente</strong>archief <strong>Schiedam</strong><br />
Inhoudsopgave<br />
4 Antropoloog observeert Nieuwland<br />
10 Het Westwijkgevoel is nog springlevend<br />
15 Het Groot Vlaardings Prentenboek<br />
20 Museumvondsten<br />
22 Column<br />
25 Henk Slechte: een reactie<br />
26 Ger Lagendijk: spelersmakelaar en gangmaker<br />
30 Opnieuw De Washington<br />
Vlaardingen. Toeval of treffer?<br />
Met gepaste (en contractueel vastgelegde) regelmaat publiceert Vlaardings<br />
stadsdichter Aat Rolaff zijn elegante poëzie in een oplage van dertigduizend<br />
in het huis-aan-huisblad Groot Vlaardingen. Met grote instemming van het<br />
stadsbestuur. Tot Rolaff in zijn gedicht Stadhuis een paar vinnige opmerkingen<br />
maakte over het college. Aanleiding was de manier waarop wordt omgegaan<br />
met het stadhuisontwerp, waarin gemaakte afspraken met de bevolking terzijde<br />
worden geschoven. Dit gedicht nu, kan wel worden gelezen op de gemeentelijke<br />
website, maar is verder buiten de waarneming door het publiek gehouden.<br />
Toeval? Het kan. Blijkt het een treffer te zijn dan hoort u dit als eerste!<br />
Stadhuis<br />
De kop eraf, de kelderlaag blijft zitten,<br />
De doorsteek ook (we zitten niet te pitten):<br />
De uitkomst van een sluwe schaakpartij<br />
Of splinternieuwe-bezem-vegerij -<br />
De vensters worden kleiner, staat erbij.<br />
Dat scheelt een jas - want minder glas te kitten -<br />
En binnenshuis wat gas bij kou en hitte,<br />
Zo leert de krant. Hoera! Hoezee! Joechei!<br />
Maar kijk hoe men het volk hier knipt en scheert<br />
En wie hier dwaalt, ten ha(l)ve is gekeerd.<br />
Vertrouwend dat de weerzin wel zal zakken,<br />
Werd 'Tégen!' 'Vóór!', de kiezer gepasseerd.<br />
De politiek die mint wie kan verlakken,<br />
Zet ieder die nog hoopvol koos te kakken!<br />
Aat Rolaff / Stadsdichter <strong>2010</strong>-2011<br />
Verder veel cultuur in dit nummer. Heel veel cultuur.
Antropoloog<br />
"Ik bedrijf sociale antropologie met een observerende camera",<br />
verklaart Meyknecht. "Ik draai het liefste gebeurtenissen.<br />
Daar moet je de tijd voor nemen en deze film is in anderhalf<br />
jaar tot stand gekomen. Ik denk dat je daardoor mensen<br />
aan het woord kunt laten van wie de stem anders nooit<br />
gehoord wordt. De mensen die het voor het zeggen hebben,<br />
zijn heel slecht geïnformeerd over wat er in de basis van de<br />
samenleving gebeurt. Daar komen ze niet binnen. Kijk maar<br />
eens naar een man als burgemeester Wolfson van Utrecht<br />
als hij met een cameraploeg van Nova de zogenaamde<br />
tekst: Han van der Horst<br />
foto's: Steef Meyknecht<br />
observeert Nieuwland<br />
en in oktober kijken wij mee<br />
Drie jaar bewoonde filmmaker/antropoloog Steef Meyknecht een flatje boven de voormalige<br />
bibliotheek op het dr. Wibautplein 147. In oktober is het resultaat van dit verblijf op TV Rijnmond te<br />
zien: een driedelige serie over het leven en streven in Nieuwland. Titel: Rook, Gezag en Rummikub.<br />
Meyknecht doceert visuele antropologie aan de universiteit van Leiden. De serie is dan ook geen<br />
gewone documentaire, maar het filmisch verslag van sociaalantropologisch onderzoek dat door<br />
beeld en geluid zo voor iedereen toegankelijk wordt. Op 18 <strong>september</strong> vindt in Nieuwland de<br />
– besloten – première plaats. Meyknecht vindt dat de mensen die hem met camera en al in hun<br />
dagelijkse doen hebben toegelaten, de eersten horen te zijn die het product in zijn geheel te zien<br />
krijgen. Hij gaat er overigens ook anderen bij uitnodigen: de gezagsdragers en de beleidsmakers<br />
die met hun maatregelen een grote maar vaak onbedoelde invloed uitoefenen op het leven aan de<br />
basis van de samenleving.<br />
Uli's tabakswinkel aan de Troelstralaan<br />
probleemwijken ingaat. Hij spreekt met de tien procent blanke<br />
ouderen die nog in de wijk wonen, want met hen kan hij zich<br />
verstaanbaar maken. Hij aait de Marokkaanse en de Turkse<br />
kindertjes over hun bol en dat is het dan. De grote Turks-<br />
Marokkaanse middenmoot spreekt hij niet, want die kan<br />
hij slecht verstaan. Wel zegt hij dat hij keihard zal optreden<br />
tegen hun kinderen, de overlast gevende hangjongeren. Zero<br />
Tolerance. Een forse beslissing, gebaseerd op heel weinig<br />
informatie. Het gaat mij er niet om of dat goed of slecht is.<br />
Ik stel dat vast. Ik vind het leuk om dat soort dingen te laten<br />
<strong>Musis</strong> 4
zien. Het gaat mij erom bloot te leggen wat er gebeurt. En wat<br />
ik zie is ook helemaal niet om altijd somber van te worden.<br />
Een wijk als Nieuwland is heel vitaal. Van die vitaliteit kun<br />
je als overheid wel of geen gebruik maken. De kracht van de<br />
antropoloog ligt in de observatie. Ik heb een jaar lang elke<br />
dinsdagmiddag de lerarenvergadering bijgewoond van de<br />
islamitische basisschool op de Piersonstraat. Dat is de perfecte<br />
manier om de sfeer te leren kennen. Aan de andere kant<br />
heeft de school alle tijd om aan mij en mijn persoonlijkheid te<br />
wennen, zodat eventuele argwaan alle tijd krijgt om te slijten."<br />
Ups en downs<br />
Met nadruk uitgenodigd voor de première van Rook, Gezag<br />
en Rummikub zijn Uli Schenkers, eigenaar van de voormalige<br />
sigarenzaak op de Troelstralaan en de hangjongeren die<br />
zijn vaste klanten waren, de dames van de Rummikubclub<br />
Het Puttertje,die elke donderdagochtend hun lievelingsspel<br />
spelen op de mgr. Nolenslaan, juffrouw Kevser Özen en haar<br />
collega's van groep acht op de Ababilschool en de potige<br />
wijkagent Ferry Lockhorst met zijn team. Het zijn hun ups<br />
en downs, hun dromen en nachtmerries die de reeks dragen.<br />
Meyknecht zelf komt niet aan het woord. Waarom is dat en<br />
wat is het bijzondere aan visuele antropologie? Hij licht dat<br />
toe aan de hand van zijn eigen leven en streven. "Ik ben<br />
5 <strong>Musis</strong><br />
geboren in Nijmegen in 1951. Daar ben ik school gegaan tot<br />
ik op mijn twintigste naar Amsterdam vertrok om aan de Vrije<br />
Universiteit culturele antropologie te studeren. Later ben ik<br />
ook nog naar Leiden gegaan om daar visuele antropologie te<br />
doen. Je moet weten, ik heb altijd gefotografeerd. Ik ben nog<br />
fotograaf en dan kom je natuurlijk dicht bij film. Antropologen<br />
hebben dat medium trouwens al vroeg leren gebruiken. Mijn<br />
afstudeerproject was ook een film – van zeventig minuten –<br />
over het nieuwjaarsfeest Biket Jatra in Nepal."<br />
Meyknecht toont twee vuistdikke mappen. Dat zijn de<br />
begeleidende scriptie met de bijlagen. "Ik moest toen nog<br />
werken met super acht. Dat was vreselijk getob. Het geluid<br />
nam je op met een aparte bandrecorder en dat moest dan<br />
allemaal synchroon lopen. Het was een hels karwei om dat<br />
dan goed te krijgen."<br />
Van de hel in de hemel<br />
Steef Meyknecht<br />
Alleen als je er<br />
bij hoort kun je<br />
de dingen van<br />
binnenuit bekijken.<br />
Dankzij video en computertechniek zijn de visuele<br />
antropologen van de hel in de hemel beland. Omdat geen<br />
peperduur filmmateriaal meer nodig is, zijn de kosten<br />
spectaculair gedaald. Monteren en het toevoegen van geluid<br />
gaat nu onvergelijkelijk veel gemakkelijker. Wat niet wil<br />
Alle krantenartikelen over Vogelaarwijken spookten door mijn hoofd.
Een wijk als Nieuwland is heel vitaal.<br />
Van die vitaliteit kun je als overheid<br />
wel of geen gebruik maken.<br />
zeggen dat het maken van een antropologische documentaire<br />
een fluitje van een cent is geworden: filmen blijft een vak dat<br />
men zich alleen met de inzet van veel tijd en moeite eigen<br />
kan maken. Meyknecht: "Denk bijvoorbeeld aan verdichting<br />
van tijd. Je laat een gebeurtenis die uren duurt, in vier minuten<br />
zien, maar dan zo dat het voor de kijker vanzelfsprekend lijkt<br />
dat die uren ook gepasseerd zijn. Dat is een hele kunst."<br />
Meyknecht doceert die kunst aan de universiteit van<br />
Leiden. Wat is het verschil tussen visuele antropologen en<br />
afgestudeerden van de filmacademie? Meyknecht: "Stel:<br />
iemand van de filmacademie draait een item over bejaarden<br />
die moeite hebben met het gebruik van de lift. Hij zoekt dus<br />
een paar bejaarden die daar moeite mee hebben en filmt<br />
ze. Ook laat hij deskundigen aan het woord. Een visuele<br />
antropoloog gaat observeren in het verzorgingstehuis. Hij<br />
ziet hoe bejaarden moeite hebben met het bedienen van de<br />
lift maar de kans is groot dat hij ook waarneemt, hoe dat<br />
probleem een uitingsvorm is van iets veel groters. En dat<br />
laat hij dan met zijn camera zien. Ik maak mijn studenten<br />
om te beginnen duidelijk, dat zij goed onderzoek moeten<br />
doen. Dan krijgen zij de nodige techniek over continuïteit en<br />
tijdsverdichting. En ze moeten laten zien dat ze daarmee om<br />
kunnen gaan door een heel klein filmpje te maken van een<br />
minuut of vijf over een feest of een verjaardag in hun eigen<br />
familie. Aan het eind van het tweede semester moeten de<br />
studenten dan in staat zijn om een kleine documentaire te<br />
maken. Een jaar geleden heeft een studente van mij – Mieke<br />
Witkamp – bijvoorbeeld een heel mooi filmpje gemaakt over<br />
bejaardenboksen in Rotterdam. Zij hadden Bep van Klaveren<br />
nog gekend."<br />
Eerste schooldag Ababil<br />
Links Juf Kevser Özen, groep 8 Abadil, rechts Juf Tugba Gungor<br />
Voor de tabakswinkel van Uli Schenkers
Eerste schooldag Ababil<br />
"Heel wat van mijn studenten zijn documentairemaker geworden.<br />
Ik maak ze duidelijk, dat ze in de grote concurrentiestrijd<br />
alleen kans maken als ze heel goed onderzoek doen<br />
en daardoor iets vinden dat nieuw is, dat nog niet bekend is.<br />
Dat lukt alleen door je in je onderwerp onder te dompelen.<br />
Participerende observatie heet dat. Je gaat deel uitmaken van<br />
de gemeenschap die je beschrijft. Daarom heb ik ook dat flatje<br />
in Nieuwland betrokken. Alleen als je er bij hoort, kun je de<br />
dingen van binnenuit bekijken. Daarbij is het wel noodzakelijk<br />
dat je te allen tijde jezelf blijft. Als je een rol speelt, dan wordt<br />
dat meteen afgestraft, vooral als je probeert je dommer of<br />
armer voor te doen dan je in werkelijkheid bent. Dat hebben<br />
mensen feilloos door. Door die participerende obervaties kom<br />
je voorbij de clichés uit de krant en de politiek. Anders dan<br />
mis je de emotie en dan mis je de sfeer. Die zijn essentieel om<br />
werkelijk te begrijpen wat er aan de hand is. En dat kost veel<br />
tijd. Mijn geluidsmensen lopen soms weg. Die vervelen zich<br />
kapot. Ik sta daar de hele dag rond te hangen, maar we filmen<br />
niet de hele tijd. Ik sta processen te volgen en dat houden zij<br />
niet vol. Er gebeurt veel van hetzelfde zeggen ze, het gaat<br />
maar door. Maar ik ben al tevreden als ik aan een hele dag<br />
filmen twee minuten bruikbaar materiaal overhoud."<br />
"Mijn God, wat een wijk"<br />
Ook in Nieuwland slaagde Meyknecht er naar eigen zeggen<br />
in de clichés te overstijgen. "Mijn God, wat een wijk. Ik<br />
7 <strong>Musis</strong><br />
ging dus voor het eerst naar mijn flatje, Wibautplein 147.<br />
Staat me er een hele groep van die jongens voor de deur.<br />
Dat zag er dreigend uit en ik dacht: nu moet ik mij wel een<br />
houding geven. Alle krantenartikelen over Vogelaarwijken<br />
spookten door mijn hoofd, maar zij zeiden 'dag meneer'<br />
en hielden de deur voor mij open.. Ik wilde ook het gezag<br />
in mijn documentaire opnemen. Ik kwam in contact met<br />
een buurtagent – boom van een kerel – die heel goed was<br />
ingevoerd. Die man heeft de dienst verlaten, want hij moest<br />
van de korpsleiding een buurtagentcursus volgen waarin<br />
hij moest leren drie soorten psychologie van elkaar te<br />
onderscheiden. Ook verwachtten ze van hem, dat hij een<br />
werkstuk schreef over de plaatselijke politiek van Rotterdam.<br />
Terwijl ik concludeerde: die man moet geen les krijgen. Die<br />
moet les geven. Nou speelt zijn opvolger een belangrijke rol<br />
Ik draai het liefst gebeurtenissen.<br />
in de film, Ferry Lockhorst, ook een boom van een kerel.<br />
De school heb ik erin gebracht om iets van de dynamiek<br />
in de wijk te laten zien en de dames van de Rummikub<br />
vertegenwoordigen de geschiedenis. Zij zijn allemaal een<br />
jaar of tachtig en zij vertellen hoe het vroeger was en hoe<br />
ze het heden meemaken. Uli's sigarenwinkeltje was een<br />
belangrijk ontmoetingspunt in de buurt waar de jongeren<br />
terecht kunnen. Het is verbijsterend dat planologen nog steeds<br />
wijken ontwerpen met huizen en groen en straten en alles,<br />
maar dat zij geen ruimte maken voor ontmoetingspunten. In<br />
de ontwerpen van nieuwe wijken zit nergens een buurthuis.<br />
En ondertussen verbazen de lui die het voor het zeggen<br />
hebben, zich erover dat kinderen lastig zijn. Dat komt omdat<br />
ze planologisch zo raar bezig zijn. Alsof er geen kinderen<br />
geboren worden."<br />
Diverse subsidiegevers<br />
Steef Meyknecht heeft Nieuwland niet zelf ontdekt. Hij<br />
werd op de wijk gewezen door de Delftse onderzoekers<br />
Leeke Reinders en Mariska van Meijeren, die in opdracht<br />
van Woonplus onderzoek moesten doen naar het Nieuwe<br />
Tuinen Project. Meyknecht: "Reinders vroeg mij om voor zijn<br />
eindverslag de fotografie te verzorgen en een filmplan te<br />
schrijven. Woonplus heeft dat toen gefinancierd. Zo heb ik<br />
Nieuwland ontdekt. Door die fotografie kwam ik in contact<br />
met het onderwerp en besloot ik een scenario te schrijven. Als<br />
je met zo'n project start, dan moet je eerst bij de omroepen<br />
een uitzendgarantie zien te regelen. Dat is mij uiteindelijk<br />
bij RTV Rijnmond gelukt. Dat komt misschien door het<br />
enthousiasme van Kees van der Wel, de adjunct-directeur.<br />
Hij is zelf in Nieuwland opgegroeid. Op basis daarvan kon<br />
ik ondersteuning krijgen van diverse subsidiegevers. Ook<br />
Kijk eens naar de Mgr. Nolenslaan. Dat is de leukste winkelstraat<br />
van <strong>Schiedam</strong>. Daar is het altijd druk. Daar kennen ze geen leegstand.<br />
Dat komt door de inzet van allochtone ondernemers.
Woonplus <strong>Schiedam</strong><br />
Valeriusstraat 3-5<br />
3122 AM <strong>Schiedam</strong><br />
T (010) 20 45 100<br />
Openingstijden<br />
Maandag t/m vrijdag<br />
08.30 uur tot 17.00 uur<br />
Internet<br />
www.woonplus.nl<br />
www.woonstadschiedam.nl<br />
Wij zijn trots op het mooie, historierijke<br />
<strong>Schiedam</strong>. U ook? Om de<br />
charme van <strong>Schiedam</strong> te behouden,<br />
gaan we zorgvuldig te werk bij de<br />
renovatie van oude panden. Ons<br />
werk houdt echter niet op bij de<br />
ontdekschiedam.nu<br />
Stichting Promotie <strong>Schiedam</strong><br />
Buitenhavenweg 9<br />
3113 BC <strong>Schiedam</strong><br />
010 473 30 00<br />
info@vvvschiedam.nl<br />
Openingstijden<br />
maandag t/m vrijdag: 9.00 - 17.30 uur<br />
zaterdag: 10.00 - 17.00 uur<br />
www.vvvschiedam.nl<br />
www.ontdekschiedam.nu<br />
ontwerp: 300procent fotografie: Fleur Kooiman, Fun-Key events, Inge van Haastert, Jan van der Ploeg<br />
voordeur. Zo besteden we bij renovatie,<br />
nieuwbouw en ook bestaande<br />
woningen zoveel mogelijk aandacht<br />
aan de directe omgeving. Want<br />
Woonplus wil dat ú prettig woont in<br />
<strong>Schiedam</strong>.<br />
Woonplus <strong>Schiedam</strong> is een maatschappelijk betrokken vastgoedonderneming.<br />
Wij staan voor goed onderhouden woningen, een gevarieerd woningaanbod,<br />
een prettige woon omgeving en een vitaal <strong>Schiedam</strong>.<br />
<strong>Schiedam</strong> bruist<br />
in <strong>september</strong>!<br />
<strong>Schiedam</strong> staat bol van de evenementen in<br />
<strong>september</strong>. Met Cultuurplu, de overkoepelende<br />
naam voor alle evenementen die op 11 en<br />
12 <strong>september</strong> plaatsvinden, opent het culturele<br />
seizoen. Bijzondere panden zijn open voor het<br />
publiek in het kader van Open Monumenten dagen<br />
en Open Ateliers. Tijdens Opera aan de Schie<br />
zingen solisten en koren prachtige operastukken.<br />
En voor de Nacht van het Water is de Plantage<br />
zaterdagavond gevuld met moderne kunst.<br />
Op zaterdag 18 <strong>september</strong> is er een boekenmarkt<br />
en een culinaire markt in de binnenstad. In<br />
Winkelcentrum Hof van Spaland is er dan een<br />
Culturele uitmarkt. Het laatste weekend van<br />
<strong>september</strong> is de stad in de ban van de<br />
Brandersfeesten met onder meer de Gondelvaart.<br />
Kijk voor de Uitagenda op www.ontdekschiedam.nu.<br />
<strong>Musis</strong> 8
Eerste schooldag Ababil<br />
Woonplus, de gemeente <strong>Schiedam</strong>, het VSB-Fonds en het<br />
Fonds <strong>Schiedam</strong> Vlaardingen hebben hun steentje bijgedragen.<br />
Maar het zijn er meer en ook van buiten de regio. Na mijn<br />
eerste onderzoek kon ik toen gaan draaien. Dat hebben we<br />
bijna een jaar gedaan – tot april <strong>2010</strong>."<br />
In die periode is Steef Meyknecht van Nieuwland gaan<br />
houden. Als je hem zo hoort, dan komt het wel goed<br />
allemaal, ook al is er nog een lange weg te gaan en ook al<br />
zit het leven vol onverwachte en onverdiende tegenslagen.<br />
Hij zegt: "Ik wil niet de indruk wekken dat het in Nieuwland<br />
allemaal somberheid is. Dat is niet het geval. Het is een heel<br />
dynamische wijk. Kijk eens naar de Mgr. Nolenslaan. Dat is<br />
de leukste winkelstraat van <strong>Schiedam</strong>. Daar is het altijd druk.<br />
Daar kennen ze geen leegstand. Dat komt door de inzet van<br />
allochtone ondernemers. Zij maken misschien niet veel omzet,<br />
maar ze zijn er wel en ze geven om het winkelcentrum. Ze<br />
werken zich uit de naad, zes dagen per week en twaalf uur<br />
per dag. Bijna geen vakantie. Op de Ababilschool heb ik<br />
kinderen ontmoet met een ongelooflijke taalachterstand,:<br />
kinderen die heel goed kunnen rekenen, hebben toch moeite<br />
met sommen omdat ze tegenwoordig in taal zijn ingekleed.<br />
En dan begrijpen ze het niet en halen toch een laag cijfer voor<br />
een vak waarin ze echt getalenteerd zijn.<br />
En heel weinig mensen hebben weet van de Turkse vrouwennetwerken<br />
in de wijk. Toch zijn die er maar ze blijven buiten<br />
de eigen kring onzichtbaar. Je komt er pas achter als je zo'n<br />
wijk ingaat en er lang blijft om te kijken en te luisteren. Je<br />
komt er niet achter als je er een paar dagen heen gaat, vragen<br />
stelt, formulieren invult en een rapport opstelt. Neem Uli: die<br />
is drie jaar bezig geweest om van de gemeente 3000 euro<br />
krediet te krijgen voor zijn winkeltje. Drie jaar. Steeds kwamen<br />
formulieren opnieuw. Steeds moest hij nieuwe gegevens<br />
indienen. Die procedure was eindeloos veel kostbaarder dan<br />
het gevraagde krediet bedrag, € 3000,-. Had men zich meer<br />
9 <strong>Musis</strong><br />
verdiept in het gebeuren rondom het winkeltje en Uli zijn rol<br />
dan hadden de ambtenaren zich misschien het belang kunnen<br />
realiseren. De buurtagent Ferry Lockhorst deed dat in ieder<br />
geval wel. Hij zag Uli als een belangrijke 'partner'. Dat hebben<br />
we allemaal kunnen laten zien.<br />
Antropologen willen altijd maar ver op reis, naar Afrika, Azië<br />
en Zuid-Amerika. Ik zeg blijf hier. Antropologen kunnen in<br />
wijken als Nieuwland goud naar boven brengen. Zij kunnen<br />
zichtbaar maken hoe al die politieke issues er op een klein<br />
oppervlak werkelijk uit zien, waar de echte kansen liggen<br />
en de wezenlijke knelpunten. Als overheden meer gebruik<br />
maakten van antropologisch onderzoek, dan zouden ze veel<br />
Bezoek de website van Steef Meyknecht:<br />
www.steefmeyknecht.nl<br />
De documentaire Rook, Gezag en Rummikub wordt uitgezonden<br />
door RTV Rijnmond op 31 oktober, 7 en 14 november.
Het Westwijkgevoel<br />
Op de middelbare school luisterde ik<br />
met enig ongeloof naar de docent Frans,<br />
die vertelde dat veel inwoners van Parijs<br />
praktisch hun hele leven doorbrengen<br />
in hun eigen wijk, en behalve voor hun<br />
dagelijks werk, andere delen van de stad<br />
zelden of nooit betreden.<br />
Genoegen nemen met een leven op een<br />
beperkt oppervlak en vrijwillig afzien van<br />
de verlokkingen van een wereldstad: ik kon<br />
het mij maar moeilijk voorstellen. Ik had<br />
altijd gedacht dat Parijzenaars voortdurend<br />
bezig waren zich massaal te vertreden<br />
in de Jardin de Luxembourg, dat ze 's<br />
avonds uit alle hoeken van de stad naar<br />
de Champs Elysées stroomden om er<br />
op een terrasje een glas wijn te drinken,<br />
dat ze op zondagen als mieren door het<br />
Louvre krioelden en zich verdrongen rond<br />
de Mona Lisa, en zich vervolgens naar de<br />
Eiffeltoren spoedden om vanaf de top een<br />
trotse blik te werpen op hun Eeuwige Stad.<br />
Het dagelijks leven van het gros van de<br />
Parijse bevolking ziet er natuurlijk een<br />
stuk minder romantisch uit. Ook al wonen<br />
ze dan in een stad met wereldfaam, hun<br />
dagen verlopen net eender als die van 99<br />
procent van de mensheid. Dat wil zeggen,<br />
ze doen boodschappen, kopen een krantje,<br />
drinken een glas bier en gaan eens naar<br />
de bioscoop, en dat doen ze inderdaad<br />
allemaal in hun eigen wijk, want waarom<br />
zouden ze kilometers reizen om dezelfde<br />
dingen in een ander deel van de stad te<br />
doen?<br />
tekst: Peter de Lange<br />
foto's: Eric van Straaten<br />
is nog springlevend<br />
Wat voor Parijs geldt, geldt voor alle steden, groot en klein.<br />
Het leven van de meeste mensen speelt zich af op een paar<br />
vierkante kilometer. Ze begeven zich alleen buiten hun<br />
vertrouwde omgeving als daar een noodzaak voor is. Die<br />
gedachte trof mij toen ik afgelopen zomer meewerkte aan<br />
Buiten Beeld, een kunstproject in de Vlaardingse Westwijk.<br />
De Westwijk was voor mij tot op dat moment gewoon een<br />
van de wijken in de stad waar ik al 35 jaar woon. Ik kom er<br />
zelden, alleen als daar een aanleiding voor is – zie boven.<br />
Ik had nooit overwogen dat het omgekeerde óók geldt. Dat<br />
Westwijkers zelden in het centrum van Vlaardingen komen.<br />
Zij wonen, winkelen en sporten in hun eigen wijk, en vaak<br />
werken ze er nog ook. Hun kinderen gaan er op school en in<br />
veel gevallen woont de familie een paar straten verderop.<br />
Dat de Westwijk een op zichzelf staande leefgemeenschap is<br />
met een geheel eigen karakter die in menig opzicht verschilt<br />
van andere delen van Vlaardingen ontdekte ik tijdens een<br />
serie openbare gesprekken die ik voerde met wijkbewoners.<br />
Deze talkshow was bedacht door Ineke Hagen en Eric van<br />
Straaten, de initiatiefnemers van Buiten Beeld. De gesprekken<br />
vonden plaats in een speciaal voor de gelegenheid gebouwd<br />
houten chaletje in het park langs de Buys Ballotsingel. Dit<br />
plantsoen is door eerdere Buiten Beeldactiviteiten de laatste<br />
jaren uitgegroeid tot een levendige ontmoetingsplaats voor<br />
wijkbewoners.<br />
Buiten Beeld is een kunstproject met veel gezichten, dat<br />
telkens op een andere manier tracht wijkbewoners door<br />
middel van kunst nader tot elkaar en tot hun wijk te brengen.<br />
<strong>Musis</strong> 10
Waarbij het begrip kunst lichtvoetig wordt benaderd. De ene<br />
keer door schoolkinderen op pad te sturen met een camera en<br />
met de opdracht buurtbewoners te interviewen over wat zij<br />
mooi en lelijk vinden en daar foto's van te maken. Een andere<br />
keer door een modeshow te organiseren met door bewoners<br />
ontworpen kleding en aansluitend een gondelvaart door de<br />
Wetering, inclusief een zingende gondelier. Het plaatsen van<br />
nieuwe beeldhouwwerken in het plantsoen langs de singel<br />
loopt als een rode draad door het project. De wijkbewoners<br />
mogen meebeslissen over de beeldenkeuze. Om hen op weg<br />
te helpen wordt jaarlijks per bus een excursie gemaakt naar<br />
een beroemde beeldentuin, zoals Middelheim bij Antwerpen<br />
of Kröller-Müller op de Veluwe.<br />
Kunst moeilijk en elitair? Het succes van Buiten Beeld bewijst<br />
het tegendeel. Ieder programma trekt weer een schare<br />
nieuwe belangstellenden, en de busreis is ieder voorjaar het<br />
onbetwiste hoogtepunt. "Die is ieder jaar zwaar overtekend,<br />
de mensen vechten bijna om een plaats. Er zijn er bij die hun<br />
vakantie er om verzetten. Mensen die geen plaatsje kunnen<br />
krijgen, bellen me op in paniek," aldus Ineke Hagen. Eric van<br />
Straaten vindt vooral de open en onbevangen wijze waarop<br />
de Westwijkers tijdens deze excursies zelfs de wildste, meest<br />
abstracte kunstuitingen tegemoet treden opmerkelijk. "Je zou<br />
denken: daar moeten ze niks van hebben, maar ze zijn juist<br />
heel nieuwsgierig. Dan staan ze voor een bizar, onnavolgbaar<br />
roze beeld, waarvan jij zelf ook geen idee hebt wat het<br />
voorstelt, en dan hoor je commentaren als: wat leuk is dat<br />
nou toch, hoe verzint iemand zo iets bijzonders."<br />
Tot nu toe heeft Buiten Beeld in overleg met de bewoners<br />
twee nieuwe beelden in het park bijgeplaatst en dit najaar<br />
volgt het derde, 'De Offerboom', een kunstwerk van Alphons<br />
ter Avest. Daarmee wordt feitelijk een traditie voortgezet die<br />
de stedenbouwkundigen Van Tijen en Maaskant ruim een<br />
halve eeuw geleden begonnen. Kunst vormde in hun ontwerp<br />
van de Westwijk een essentieel onderdeel; zij ontwierpen heel<br />
bewust een wijk waar het naoorlogse vooruitgangsgevoel<br />
overheerste en waar niet alleen de moderne woningen, maar<br />
ook de royaal bemeten groenvoorzieningen en de daarin<br />
uitgestalde sculpturen optimisme en levensvreugde moesten<br />
uitstralen.<br />
De talkshow ging op zoek naar de effecten van dit Westwijkgevoel.<br />
Hebben de stedenbouwkundige uitgangspunten<br />
van toen inderdaad een prettig woonklimaat geschapen?<br />
Hoe was dat merkbaar in het dagelijks leven? En hoe<br />
verloopt het leven vijftig jaar later in dezelfde wijk? Daarover<br />
gingen de gesprekken in het chalet alias 'het tuinhuisje' vier<br />
achtereenvolgende zondagmiddagen in mei en juni. Thema's:<br />
het woongenot in de eerste jaren, opgroeien in de Westwijk<br />
in de jaren zestig, vakantie, de middenstand. Gasten: elf<br />
(oud-)wijkbewoners, vertellend uit eigen ervaring. Publiek:<br />
Westwijkers van alle generaties, maar voor het merendeel<br />
middelbaar en ouder.<br />
11 <strong>Musis</strong><br />
Buiten Beeld is een kunstproject met veel gezichten, dat telkens op<br />
een andere manier tracht wijkbewoners door middel van kunst nader<br />
tot elkaar en tot hun wijk te brengen. Waarbij het begrip kunst<br />
lichtvoetig wordt benaderd.
Opvallend aan het relaas van alle gasten was de ronduit<br />
waarderende toon waarop zij over hun wijk spraken. Zonder<br />
uitzondering hadden zij die in hun hart gesloten. Moederstad<br />
Vlaardingen speelt in hun leven een ondergeschikte rol – de<br />
oudere jeugd gaat er naar het café (uitgaansgelegenheden<br />
zijn er in de wijk niet) en de volwassenen doen er de<br />
boodschappen die in de wijk niet te krijgen zijn (zoals<br />
kleding en huishoudelijke apparatuur). Dat winkelen buiten<br />
de wijk is overigens een verschijnsel dat pas van pakweg<br />
de laatste twintig jaar dateert. In den beginne was de wijk<br />
zelfvoorzienend, de middenstand vertegenwoordigde praktisch<br />
alle branches. "Om de hoek kon je vrijwel alles kopen,"<br />
vertelde de gepensioneerde garagist en autodealer Kees van<br />
Dalen en een van de eerste ondernemers in de wijk.<br />
Bij de bouw van de Westwijk was het idee dat alle winkels aan<br />
één centraal plein zouden worden samengebracht. Uiteindelijk<br />
werd de middenstand verdeeld over vier kleine centra. De<br />
bezetting daarvan is door de schaalvergroting inmiddels zo<br />
uitgehold, dat nu het oude plan weer actueel is: alle winkels<br />
bij elkaar. Wanneer de economie voldoende is aangetrokken,<br />
wordt de Dr. Wiardi Beckmansingel de winkelstraat van West.<br />
Murat Çiçek zou dat toejuichen. "Samen staan we sterker,"<br />
verklaarde deze Turks-Koerdische bakker annex supermarkt-<br />
eigenaar. Çiçek is een van de succesvolste allochtone<br />
ondernemers in de wijk. Met zijn brede assortiment<br />
(alleen al dagelijks 70 soorten vers brood) trekt zijn winkel<br />
aan de Wiardi Beckmansingel klanten van zo'n beetje<br />
alle nationaliteiten die in de wijk wonen – en dat zijn er<br />
tegenwoordig zeer vele. Sinds halverwege de jaren 1970 onder<br />
invloed van de toenemende welvaart de trek vanuit de flats<br />
in de Westwijk naar de eengezinswoningen in Holy op gang<br />
kwam, hebben zich grote aantallen Turken, Marokkanen,<br />
Somaliërs, Antillianen en onderdanen uit de oostelijke<br />
EU-landen in de wijk gevestigd. Hun komst heeft het aanzien<br />
van de wijk veranderd, maar het karakter ervan niet wezenlijk<br />
aangetast, eerder bevestigd: het is nog steeds een wijk waar<br />
de lagere sociale klassen de goedkope flatwoningen bezetten<br />
en de eengezinswoningen worden bewoond door de iets beter<br />
betaalden. Ondanks verhalen over verpaupering, lijkt het gros<br />
van de huidige bewoners net zo zuinig op zijn woning als de<br />
eerste generatie Nederlandse Westwijkers. En ook de Turkse<br />
jongetjes die er op het grasveld voetballen verschillen weinig<br />
van de Hollandse knulletjes die een halve eeuw geleden op<br />
dezelfde plaats een balletje trapten.<br />
Wel kun je vaststellen dat er barstjes zijn ontstaan in het<br />
solide fundament onder de wijk. Jongeren die er in de<br />
beginjaren opgroeiden, beleefden de wijk als een hechte<br />
eenheid, als een van de rest van de wereld afgesloten<br />
circuit met een duidelijke eigen sociale code. Voor de<br />
huidige wijk gaat dat niet meer op. Die is onderdeel<br />
geworden van een geglobaliseerde en gefragmentariseerde<br />
wereld. Satellietschotels stellen iedereen in staat zijn eigen<br />
tv-programma te kiezen in zijn eigen taal.<br />
Vijftig jaar geleden moest een woonwijk aan heel andere eisen<br />
voldoen dan een tegenwoordige nieuwbouwwijk. Zo kort na<br />
de oorlog had nog vrijwel niemand een auto en dat betekende<br />
dat alle voorzieningen in de wijk zelf te vinden moesten zijn,<br />
scholen, winkels, medische zorg, het bejaardentehuis. Door<br />
die kleinschaligheid ontstond een intieme samenleving, waar<br />
iedereen elkaar kende, zo niet van naam, dan toch tenminste<br />
van gezicht. De sociale controle was er groot, criminaliteit<br />
kwam nauwelijks voor. De politie hield zich vooral onledig<br />
met het vermanen van fikkiestokende kinderen en het<br />
achternazitten van jongens op opgevoerde brommers.<br />
De talkshow ging op zoek naar de effecten van dit Westwijkgevoel.<br />
Hebben de stedenbouwkundige uitgangspunten van toen inderdaad<br />
een prettig woonklimaat geschapen? Hoe was dat merkbaar in het<br />
dagelijks leven? En hoe verloopt het leven vijftig jaar later in dezelfde<br />
wijk? Daarover gingen de gesprekken in het chalet alias 'het tuinhuisje'<br />
vier achtereenvolgende zondagmiddagen in mei en juni. Thema's: het<br />
woongenot in de eerste jaren, opgroeien in de Westwijk in de jaren<br />
zestig, vakantie, de middenstand. Gasten: elf (oud-)wijkbewoners,<br />
vertellend uit eigen ervaring. Publiek: Westwijkers van alle generaties,<br />
maar voor het merendeel middelbaar en ouder.<br />
<strong>Musis</strong> 12
"Alleen op maandag mocht je geen vuurtje stoken, want dan<br />
hingen de waslijnen vol hagelwit wasgoed. Kwam daar roet<br />
op, dan kreeg je een ongenadig pak op je falie," vertelde<br />
Eric Hulsman, opgegroeid in de Kamerlingh Onnesstraat.<br />
Hij beleefde de nog in aanbouw zijnde wijk als een echt<br />
speelparadijs. Veertig jaar later slenterend door de straten<br />
van zijn jeugd, mist hij het rumoer van buitenspelende<br />
kinderen. "De meeste zitten binnen, achter de spelcomputer,"<br />
vertelden twee Marokkaanse pubermeisjes, die de huidige<br />
generatie Westwijk-jongeren vertegenwoordigden. Frappante<br />
overeenkomst met Hulsmans situatie van toen: veel kinderen<br />
hebben nog steeds geen eigen kamer, de allochtone gezinnen<br />
van nu leven onder dezelfde omstandigheden als de<br />
Nederlandse gezinnen die indertijd gemiddeld drie kinderen<br />
telden en moesten woekeren met iedere vierkante centimeter<br />
in de krap bemeten flatwoningen. Hulsman: "Je had geen<br />
centje privacy."<br />
Ruimte was in die jaren van woningnood een relatief begrip.<br />
Veel jonge gezinnen woonden noodgedwongen in bij familie<br />
en hadden zelden de beschikking over meer dan één kamer.<br />
Miep en Frits d'Achard, die als een van de eersten in de jaren<br />
vijftig een woning in de Musschenbroekstraat betrokken,<br />
voelden zich na jarenlang bivakkeren op een bovenkamer<br />
aan de <strong>Schiedam</strong>seweg de koning te rijk met hun flat. Al<br />
hun kennissen waren stikjaloers. Naar de maatstaven van<br />
tegenwoordig gaat het om een zeer modaal appartement.<br />
De D'Achards, van oorsprong Rotterdammers, bewonen<br />
tegenwoordig een eengezinswoning aan de Jan de Rooijstraat.<br />
Miep en Frits zijn zo aan de wijk verknocht geraakt, dat ze er<br />
nooit meer weg willen. Toen zij zich er vestigden, was de wijk<br />
nog een lege zandvlakte, ze moesten hun woonomgeving zelf<br />
i<strong>nr</strong>ichten. De bestrating bestond uit rul zand bedekt met stalen<br />
rijplaten. Wie 's morgens naar zijn werk ging, moest eerst die<br />
platen met een ijzeren haak op hun plaats leggen, voordat<br />
de auto kon worden gestart. "Anders liep je hopeloos vast<br />
in het zand." Zulke kleine ongemakken schiepen een band<br />
met de buren. Iedereen had modder aan z'n schoenen als<br />
het had geregend en alle huisvrouwen deden boodschappen<br />
in de schaarse noodwinkels waar voorlopig alleen de allernoodzakelijkste<br />
levensbehoeften waren te krijgen.<br />
Ineke Neerdervoort behoort tot een latere generatie Westwijkers,<br />
maar ook zij zal niet snel meer verhuizen. Zij is zo dol<br />
op haar wijk, dat ze er niet alleen woont en werkt, maar ook<br />
op vakantie gaat. Zij is een van de zeer weinige Vlaardingers<br />
die vakantie houden op de stadscamping aan de Van Baerlestraat.<br />
Daar wonen Ineke en haar man de hele zomer. Een<br />
enkele keer gaat ze een weekje naar het buitenland. Maar<br />
eigenlijk gaat er niets boven haar caravan en haar eigen wijk.<br />
"Op de flat heb ik geen buiten, alleen de galerij. Dat gemis<br />
vul ik aan op de camping. Daar kan ik heerlijk in het zonnetje<br />
zitten. Op vijf minuten fietsen van huis."<br />
Andere Westwijkers krijgen in de zomer juist last van Fernweh.<br />
Ze willen maar één ding: de wijk uit. Tot die groep behoren<br />
Sofia Chellat en haar gezin. Zij gaan elk jaar in de zomer drie<br />
weken op familiebezoek in Marokko. Ongeduldig telt Sofia de<br />
dagen tot aan het vertrek. De lange, hete en gevaarlijke reis<br />
– menig Marokkaans gezin wordt onderweg naar het vaderland<br />
beroofd – neemt ze op de koop toe. Als in Tanger de<br />
klep van de veerboot naar beneden gaat, barst ze in huilen<br />
uit. "Dan ben ik eindelijk weer thuis!" Maar heimwee is een<br />
dubbel gevoel, zegt Sofia. "Want ons leven ligt ook in de<br />
Westwijk."<br />
13 <strong>Musis</strong>
ALLES IN DE<br />
BOEKHANDEL<br />
Boekhandel J.S. van Leeuwen<br />
Broersvest 85<br />
3111ED <strong>Schiedam</strong><br />
Boekhandel Post Scriptum<br />
Hof van Spaland 31<br />
3121 CA <strong>Schiedam</strong><br />
MAAR OOK<br />
COMPLEET OP<br />
INTERNET<br />
www.boekhandelvanleeuwen.nl<br />
www.postscriptum.nl<br />
Dat is pas comfortabel<br />
wakker worden!<br />
www.auping.nl<br />
Auping Dublin Maximus<br />
De Dublin Maximus is het meest chique lid van de Dublin boxspringfamilie. Dit<br />
model biedt naast alle voordelen van de basisuitvoering ook nog eens<br />
gestoffeerde matrassen met daarop extra comfort van een topper. En de<br />
Dublin Maximus is nu ook voorzien met de goed ventilerende spiraalbodem,<br />
..en dat voor een extra scherpe prijs!<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
* Deze prijzen gelden voor de maten: 160/180 x 200/210 cm. Inclusief hoofdbord, toppers,<br />
10 argumenten om Coppens Slaapcomfort te gaan:<br />
Kwaliteitsproducten voor een redelijke prijs Complete assortimenten van bekende merken<br />
Betrouwbaar, persoonlijke aandacht Professioneel slaapadvies op maat Een gedegen goede service<br />
Uitstekende garantie voorwaarden Gratis bezorging en vakkundige montage Goed bereikbaar<br />
In een fantastisch monumentaal pand Met parkeerruimte voor de deur<br />
Oranjestraat 64, 3111 AP <strong>Schiedam</strong>, Tel. (010) 426 87 17<br />
Parkeren voor de deur!<br />
Geopend: dinsdag t/m vrijdag 9.00 - 17.30 uur, zaterdag 9.00 - 17.00 uur,<br />
koopavond op afspraak. Iedere 1e zondag van de maand KOOPZONDAG!
Vlaardings Prentenboek<br />
Het Groot<br />
Vlaardings Prentenboek<br />
Het Groot<br />
Vlaardings Prentenboek<br />
De voortgang van Vlaardingen<br />
De voortgang van Vlaardingen<br />
Een verschijningsdatum wordt in de flyer niet vermeld<br />
en dat is maar goed ook, verzucht Luth. Hij is al weken<br />
achtereen van 's morgens vroeg tot 's avonds laat met het<br />
boek in de weer. Honderdnegentig prenten ondertitelen, dat<br />
gaat niemand in de koude kleren zitten. Zeker een secure<br />
stadsarchivaris niet, die wil dat ieder woord klopt en dat de<br />
historische feiten stuk voor stuk zijn gecheckt. Hij durft niet te<br />
voorspellen hoe lang hij nog werk heeft aan het boek, dat hij<br />
omschrijft als een 'megaproject'. Maar er is wel haast bij. Het<br />
moet ruim voor Sinterklaas in de winkel liggen. Doorschrijven<br />
is dus de boodschap.<br />
Het Groot Vlaardings Prentenboek verdient om meerdere<br />
redenen de aanduiding megaproject. Het is een kostbare en<br />
tijdrovende onderneming die een stad zich slechts eens of<br />
twee keer per eeuw kan veroorloven. In het ruim vierhonderd<br />
pagina's tellende boek worden zo'n 190 platen bijeengebracht<br />
die samen een beeld geven van de ontwikkeling van<br />
Vlaardingen tussen 3000 voor Christus en de stad anno <strong>2010</strong>.<br />
Het maken van een verantwoorde selectie afbeeldingen alleen<br />
al was een hersenbreker. De eigen historische collectie uit het<br />
archief was bij lange na niet breed genoeg om alle gezichten<br />
van de stad te tonen. Daarom werden ook prenten vergaard<br />
uit de verzamelingen van Museum Vlaardingen, de Atlas van<br />
Stolk in Rotterdam, het Maritiem Museum Rotterdam, het<br />
Hoogheemraadschap Delfland, het Nationaal Archief en zelfs<br />
van particulieren. Deze bronnen leverden samen ongeveer<br />
110 platen. De overige tachtig werden in het afgelopen jaar<br />
vervaardigd door zo'n twintig kunstenaars uit Vlaardingen<br />
en omstreken. Dat geeft het prentenboek een zeer actueel<br />
karakter. "Wie het over vijftig jaar openslaat, krijgt een zeer<br />
goede indruk hoe Vlaardingen er in <strong>2010</strong> uitzag," aldus Luth.<br />
15 <strong>Musis</strong><br />
H.J. Luth en M.P. Zuydgeest<br />
m.m.v. J.P. ter Brugge<br />
H.J. Luth en M.P. Zuydgeest<br />
m.m.v. J.P. ter Brugge<br />
13-08-<strong>2010</strong> 14:11:18<br />
tekst: Peter de Lange<br />
foto's: Stadsarchief Vlaardingen<br />
is megacadeau<br />
Stadsarchivaris Sta<br />
Harm Jan Luth is overeenkomstig<br />
zijn<br />
beroep een ordelijk mens. Maar tegen zijn<br />
gew gewoonte in, biedt zijn werkkamer al wekenlang<br />
ee een chaotische aanblik. Bureau en bijzettafel<br />
lig liggen bezaaid met papieren, verschillende<br />
st stoelen worden bedekt door kleurrijke, kriskras<br />
oover<br />
elkaar geschoven platen en midden in<br />
hhet<br />
vertrek staat een stapel dozen waarvan de<br />
bbovenste<br />
zojuist is opengescheurd om de inhoud<br />
te kunnen inspecteren. Een paar duizend flyers<br />
waarin de verschijning van het Groot Vlaardings<br />
Prentenboek wordt aangekondigd.<br />
De wens om een dergelijk boek te maken leefde al langer<br />
bij de stadsarchivaris. De verschijning van de 'Atlas van<br />
Vlaardingen' in 1995 waarvoor het stadsarchief alle 48<br />
reproducties van topstukken uit de eigen collectie aandroeg,<br />
smaakte naar meer. Toen in 2007 het Groot <strong>Schiedam</strong>s<br />
Prentenboek het licht zag, met daarin 165 kunstzinnige<br />
afbeeldingen van de oude en de nieuwe buurstad, stond voor<br />
Luth vast dat Vlaardingen niet kon achterblijven. De 'gezonde<br />
rivaliteit' tussen beide Waterwegsteden vereiste simpelweg<br />
een antwoord. Er was maar één beletsel om dit voornemen te<br />
realiseren. Gebrek aan geld.<br />
Luth polste burgemeester Bruinsma. Ja, die zag ook wel wat<br />
in een Vlaardings prentenboek. Maar ook Bruinsma wist niet<br />
Detail van een anonieme, ingekleurde handschriftkaart, 1540<br />
(Nationaal Archief, collectie Hingman 1086)
direct een oplossing voor het financiële probleem. Dus ging<br />
het mooie plan weer in de la. Totdat begin 2009 de industrieel<br />
André Fontijne liet weten dat zijn familie de stad Vlaardingen<br />
een cadeau wenste te doen wegens het honderdjarig bestaan<br />
van de gelijknamige fabriek. "Toen viel alles op zijn plaats,"<br />
zegt Luth. "Eén plus een was twee en de samenwerking om<br />
tot een Groot Vlaardings Prentenboek te komen was een feit."<br />
Fontijne bleek niet alleen bereid fors mee te betalen aan de<br />
productie van het boek, de ondernemersfamilie nam ook<br />
de kosten op zich om de prentencollectie uit het archief<br />
aan te vullen met nieuw werk. Drieëntwintig kunstenaars<br />
uit Vlaardingen en omstreken kregen opdracht de hiaten in<br />
het boek aan te vullen met speciaal voor deze gelegenheid<br />
te vervaardigen prenten. "Zij hebben stadsdelen in beeld<br />
gebracht waar we nog nauwelijks afbeeldingen van hadden,<br />
zoals het nieuwe Veerplein, de Joodse begraafplaats en een<br />
aantal straten in de Oostwijk," vertelt Luth. Om een indruk<br />
te geven opent hij uiterst behoedzaam een kartonnen doos.<br />
Daarin liggen, verpakt in stevige plastic mappen, een aantal<br />
trefzeker geschilderde aquarellen van voor Vlaardingers direct<br />
te herkennen plekken, zoals het Emmaplein, de Hogelaan en<br />
een rijtje villa's aan de <strong>Schiedam</strong>seweg. Deze serie, zegt Luth,<br />
werd gemaakt door de Rotterdamse kunstenaar Christoph<br />
Aussems, een van de drieëntwintig uitverkorenen.<br />
Andere kunstenaars werden op pad gestuurd om karakteristieke<br />
gezichten in het buitengebied te schilderen: het gemaal<br />
aan de Vlaardingse Vaart, de eendenkooi in de Aalkeet<br />
Buitenpolder, de golfboerderij in de Zuidbuurt, de Surfplas, de<br />
rokende schoorstenen in de Botlek gezien vanaf de Rijskade<br />
in de Broekpolder. Luth: "Als ondernemer wilde André graag<br />
een aantal industriële onderwerpen gecoverd hebben. Daar<br />
had hij een verlanglijstje van opgesteld. Prima, want zulke<br />
onderwerpen worden maar zelden vastgelegd. Het is een<br />
erg misdeeld gebied. Dit was de gelegenheid bij uitstek om<br />
dat tekort aan te vullen." Zo kwam een hele reeks artistieke<br />
impressies tot stand van overbekende maar nooit eerder<br />
door kunstenaars in beeld gebrachte industriële objecten.<br />
Het laboratorium van Unilever Research, de sinds kort<br />
gesloten wasmiddelenfabriek van Lever aan de Deltaweg,<br />
de voormalige NAM-haven in het nieuwe bedrijfsterrein aan<br />
de Maassluisedijk, de magnesietfabriek aan de KW-haven,<br />
het Cincinnatigebouw bij Vijfsluizen en natuurlijk Fontijnes<br />
eigen fabriek aan de Industrieweg.<br />
Christoph Aussems (Rotterdam 1951)<br />
Led Brand (Dordrecht 1952)<br />
Joop van Dorp (Vlaardingen 1936)<br />
Leen Droppert (Vlaardingen 1930)<br />
Peter Dumas (Rotterdam 1944)<br />
Leslie Gabriëlse (Semarang 1940)<br />
Ulco Glimmerveen (Amsterdam 1958)<br />
Ed van Heest (Vlaardingen 1941)<br />
Aad Hoogendijk (Vlaardingen)<br />
Marion Hoogendijk (Vlaardingen 1963)<br />
Rob Kila (Amsterdam 1937)<br />
Qiangli Liang (Guang Zhou in China 1964)<br />
Aquarel door Jan Ensing van 'Achter de Pakplaats', 1883<br />
(Stadsarchief Vlaardingen PRVL0001)<br />
Op de lijst van deelnemende kunstenaars (zie kader) staan<br />
namen die niet alleen verschillende generaties, maar ook<br />
heel uiteenlopende stijlen vertegenwoordigen. Hun bijdragen<br />
aan het boek bestaan uit onder andere aquarellen, gouaches,<br />
krijttekeningen, pentekeningen, acrylschilderijen, zeefdrukken<br />
en werken in gemengde techniek. Bij elkaar leverde deze<br />
kunstenaarspool zo'n 120 prenten aan. Ongeveer tachtig<br />
ervan worden in het prentenboek opgenomen. De overige<br />
krijgen een plaats in de collectie van het Stadsarchief,<br />
waarin uitaard later ook de voor het boek geselecteerde<br />
werken zullen worden opgeborgen. Voordat ze definitief<br />
in een lade aan het Plein Emaus verdwijnen zullen alle<br />
voor het prentenboek gemaakte werken te zien zijn op een<br />
tentoonstelling in het Hollandiagebouw. Deze expositie vindt<br />
dit najaar plaats, in oktober of november – de exacte datum<br />
staat nog niet vast.<br />
Luth is uiteraard zeer in zijn nopjes met het genereuze<br />
gebaar van de familie Fontijne. Het moet de jubilerende<br />
ondernemers toch minimaal enkele tonnen hebben gekost<br />
om de prentencollectie van het archief zo grondig te updaten.<br />
Maar over geld wil de archivaris het niet hebben, hij heeft de<br />
mecenas absolute discretie moeten beloven. Hij wijst liever op<br />
een parallel uit het verleden. "In 1911 kreeg Vlaardingen een<br />
collectie van 75 prenten cadeau van een zekere Simon van Gijn.<br />
Hedendaagse kunstenaars die meewerkten aan het Groot Vlaardings Prentenboek<br />
Manon Lith (Rotterdam 1947)<br />
Cor Maarleveld (Vlaardingen 1939)<br />
Gonny van den Nouwelant-Ruijzenaars (Tilburg 1952)<br />
André Pelgrim (<strong>Schiedam</strong> 1941)<br />
Jan Prins (Schipluiden 1956)<br />
Hans van der Sloot (<strong>Schiedam</strong> 1943)<br />
Dolf Schuurmans Stekhoven (Amsterdam 1941)<br />
Joop Stigter (Vlaardingen 1937)<br />
Jan Wagner (Den Haag 1940)<br />
Paul Westerdijk (Vlaardingen 1942)<br />
Leen Zuydgeest (Vlaardingen 1969)<br />
<strong>Musis</strong> 16
Hij was een naar Dordrecht uitgeweken Vlaardinger, een<br />
jurist en bankier die prenten verzamelde over zijn vroegere<br />
woonplaats. Net als Fontijne nu, wilde Van Gijn blijk geven<br />
van zijn verbondenheid met de stad. De collectie die hij ons<br />
indertijd schonk is de basis geworden van onze topografischhistorische<br />
atlas, die nu meer dan 40.000 nummers telt." In<br />
het prentenboek vinden de twee mecenassen elkaar, want<br />
daarin zijn ook verschillende prenten uit Van Gijns donatie<br />
opgenomen.<br />
Het boek begint in circa 3000 voor Christus, als de stad<br />
Vlaardingen nog niet bestaat en een volk van vissers en jagers<br />
de moerassen bewoont die het landschap van West-Nederland<br />
toen bepaalden. De aanwezigheid van deze voorouders<br />
werd vijftig jaar geleden tot ieders verrassing vastgesteld<br />
tijdens de bouw van de Westwijk, toen bij archeologische<br />
opgravingen tal van gebruiksvoorwerpen uit de Steentijd uit<br />
de modder werden opgedolven en onomstotelijk vast kwam<br />
te staan dat er tegen iedere wetenschappelijke verwachting<br />
in reeds duizenden jaren eerder wel degelijk mensen in dit<br />
drassige gebied hadden geleefd. Deze mensen bouwden hun<br />
schamele hutten op de kreekruggen van waterlopen en hoe<br />
17 <strong>Musis</strong><br />
Luth is uiteraard zeer in zijn nopjes met het genereuze gebaar van de<br />
familie Fontijne. Het moet de jubilerende ondernemers toch minimaal<br />
enkele tonnen hebben gekost om de prentencollectie van het archief<br />
zo grondig te updaten. Maar over geld wil de archivaris het niet hebben,<br />
hij heeft de mecenas absolute discretie moeten beloven.<br />
Gemengde techniek door Leslie Gabriëlse van het nieuw bebouwde Buizengat, mei <strong>2010</strong> (Stadsarchief Vlaardingen PRVL0949)<br />
hun onderkomens en leefomgeving er ongeveer uitzagen is te<br />
zien op een tekening die Ulco Glimmerveen maakte op basis<br />
van wetenschappelijke verslagen. De openingstekening van<br />
het Groot Vlaardings Prentenboek is dezelfde als de tekening<br />
die het omslag sierde van het afgelopen voorjaar verschenen<br />
boek 'De Geur van Veen', waarin archeoloog Leo Verhart de<br />
opgravingen en het Vlaardingen uit de Steentijd beschrijft.<br />
Eveneens op basis van archeologische rapporten maakte<br />
Glimmerveen voor het prentenboek een impressie van middeleeuws<br />
Vlaardingen. Daarop is te zien hoe de vissers en jagers<br />
zich inmiddels hebben ontwikkeld tot landbouwers en in het<br />
verder nog onontgonnen landschap de eerste akkers hebben<br />
aangelegd. Weer een aantal eeuwen later duikt opnieuw<br />
een plaat van Glimmerveen op, dit keer een impressie van<br />
het buiten van de heer Van Ruytenburgh, met de door hem<br />
aangelegde siertuinen in het Hof. Deze prent, nauwkeurig<br />
gecomponeerd aan de hand van historische gegevens,<br />
toont een bevroren Buizengat, met op de achtergrond een<br />
verzameling onder sneeuw en ijs kleumende huisjes en een<br />
kerktoren die samen het 18 e eeuwse Vlaardingen vormen.<br />
Langs het Buizengat zijn al scheepswerven te zien, maar al<br />
het land ten oosten van de haven ligt nog braak.
zorg voor de stad<br />
NV IRADO<br />
NV IRADO<br />
Fokkerstraat 550<br />
3125<br />
Van Heekstraat<br />
BE <strong>Schiedam</strong><br />
15<br />
Telefoon: 3125 BN <strong>Schiedam</strong> 010-262 1000<br />
E-mail: telefoon info@irado.nl<br />
010-262 1000<br />
www.irado.nl<br />
e-mail info@irado.nl<br />
www.irado.nl<br />
Compleet naar wens<br />
...WIJ GAAN NOG EVEN DOOR...<br />
UW OUDE BRIL<br />
IS GELD WAARD<br />
DEZE DEZE SUCCESVOLLE<br />
SUCCESVOLLE<br />
AKTIE AKTIE STOPPEN STOPPEN WIJ<br />
NOG NOG LANG LANG NIET! NIET!<br />
DOE DOE DUS DUS MEE..!<br />
MEE..!<br />
INRUIL-<br />
PREMIE<br />
€100,- OF<br />
€50,-!<br />
Ruil uw oude bril in en ontvang tot 100,- euro<br />
i<strong>nr</strong>uilpremie bij aanschaf van een nieuwe<br />
complete bril uit onze gehele collectie. Uw oude bril<br />
geeft iemand in een 3e wereldland weer kans op een<br />
beter (vooruit)zicht. Kom nu naar Tempel Optiek en<br />
doe mee. Deze aanbieding komt nog bovenop de<br />
vergoeding van uw zorgverzekeraar.<br />
Tempel Optiek<br />
werkt samen met alle<br />
zorgverzekeraars.<br />
Hoogstraat 2 • 3111 HH <strong>Schiedam</strong> • Tel (010) 473 59 19<br />
www.tempeloptiek.nl<br />
<strong>Musis</strong> 18
Aquarel door Qiangli Liang van de Bloementrappen tussen Liesveld en Hoogstraat, juli <strong>2010</strong> (Stadsarchief Vlaardingen PRVL1012)<br />
Zulke later gemaakte reconstructies waren nodig om gaten<br />
in de prentencollectie op te vullen, legt Luth uit. Het gat van<br />
600 jaar tussen Glimmerveens 'middeleeuwse' prent en de<br />
eerste, uit 1650 daterende plaat uit de bestaande verzameling<br />
viel echter onmogelijk op te vullen. Maar vanaf halverwege de<br />
zeventiende eeuw is de ontwikkeling van de stad Vlaardingen<br />
tamelijk volledig in beelden gedocumenteerd.<br />
Luth kan bij het samenstellen van het boek rekenen op<br />
de steun van een actieve redactie onder leiding van Arij<br />
Maarleveld. Hij wordt verder terzijde gestaan door coauteur<br />
Peter Zuydgeest en door Jeroen ter Brugge, die de inleiding<br />
verzorgt en daarvoor stukken uit zijn eigen verzameling<br />
reisverslagen van buitenlandse bezoekers van Vlaardingen<br />
gebruikt. Luth zelf heeft zich belast met het schrijven van<br />
de verklarende teksten bij de prenten, dat ondanks het<br />
bronnenonderzoek door zijn medewerksters Erika Verloop en<br />
Erica Stok een heidens karwei blijkt. Uit de stapel paperassen<br />
op zijn bureau delft hij een aquarel op van de eendenkooi.<br />
Er aan vastgeklipt zit een stapeltje gefotokopieerde teksten.<br />
"Uitleg over hoe een eendenkooi in het algemeen werkt en<br />
historische feiten over deze eendenkooi in het bijzonder," zegt<br />
Luth. Verder moet per prent de herkomst, de maker en het jaar<br />
van totstandkoming worden vermeld. Al die informatie neemt<br />
hij eerst door, voordat hij met schrijven begint. Daardoor<br />
komt hij aan een productie van soms niet meer dan twee, drie<br />
onderschriften per dag.<br />
Toch neemt hij nog even tijd om een bijzondere bijdrage te<br />
tonen. We gaan naar achteren, naar de kluizen. Daar wordt,<br />
19 <strong>Musis</strong><br />
te oordelen naar de uiterste omzichtigheid waarmee de<br />
archivaris het behandelt, een kennelijk zeer zeldzaam en<br />
zeer kostbaar boekje uit een doos gelicht. "Een poëziealbum<br />
uit de negentiende eeuw," zegt Luth. Het boekje is een paar<br />
visitekaartjes groot en blijkt te bestaan uit een verzameling<br />
losse blaadjes papier, bijeengehouden door een eenvoudige<br />
sluiting. Op sommige blaadjes zijn met onvoorstelbaar geduld<br />
bloempatronen geborduurd, andere zijn met een priegelig<br />
handschrift beschreven en op enkele staat een tekening.<br />
Om een van die tekeningen gaat het: een gezicht op de<br />
Vlaardingse haven met brug en Visbank uit 1853, met potlood<br />
geschetst door toenmalig politiecommissaris Bruinink. Ook<br />
deze prent verdient, alleen al vanwege de curiositeit, een<br />
plek in het grote boek, verklaart Luth. Want een curieus geval<br />
is 't: bij de tekening hoort ook nog een gedichtje waarin de<br />
politieman op vertederende wijze zijn woonplaats aanprijst<br />
aan een 'jongejuffrouw'.<br />
Het poëziealbum kwam op charmante wijze in bezit van het<br />
archief. Het was het afscheidscadeau dat – inmiddels wijlen –<br />
archiefmedewerker Matthijs Struijs bij zijn vertrek aan zijn<br />
werkgever schonk. En dat 't een kostbaar kleinood is, lijdt<br />
geen twijfel. De prijs die Struijs er voor betaalde staat nog in<br />
potlood op het schutblad. Bijna duizend gulden – een klein<br />
vermogen, in zijn tijd.<br />
Het Groot Vlaardings prentenboek verschijnt (vermoedelijk)<br />
in november. Het gaat € 25,- kosten. Dat de prijs zo laag<br />
uitvalt is wederom te danken aan de ruimhartigheid van<br />
André Fontijne en familie.
Abraham de Haen (1707-1748), ter onderscheid van zijn<br />
vader 'de jongere' of 'II' genoemd, woonde in Amsterdam<br />
waar hij in een welvarend milieu opgroeide. Hij was een<br />
goede leerling maar maakte zijn rechtenstudie niet af<br />
en concentreerde zich op de topografische tekenkunst.<br />
Cornelis Pronk (1691-1759), die de serie stadsgezichten<br />
maakte die later voor de 'Hantvesten en Octroyen van<br />
Vlaerdingen' gebruikt werden, was zijn leermeester.<br />
Samen met de Amsterdamse kunstverzamelaar Andries<br />
Schoemaker trokken zij door de Republiek, waar zij de<br />
steden, dorpen, kastelen en buitenplaatsen tekenden.<br />
Van Abraham de Haen is in het Rijksmuseum een aantal<br />
schetsboekjes bewaard gebleven, die het mogelijk maken<br />
de reizen te reconstrueren. Op één van de reizen, in 1731,<br />
deden ze Vlaardingen aan. Opmerkelijk is de gelijkenis<br />
tussen de tekening van De Haen en de aquarel die Pronk<br />
van de westzijde van Vlaardingen maakte. Beiden kozen<br />
vrijwel exact dezelfde standplaats, op de Maassluissedijk,<br />
met een blik op de voorgevel van de kerk met links daarvan<br />
het stadhuis en rechts de masttoppen van de schepen die in<br />
de haven lagen. Dit is ook de reden waarom lange tijd werd<br />
aangenomen dat de hier getoonde tekening van de hand<br />
van Cornelis Pronk was.<br />
Museumvondsten<br />
tekst: Jeroen ter Brugge<br />
De Haen kraait over Vlaardingen<br />
Aan het eind van dit jaar zal 'Het Groot Vlaardings Prentenboek' verschijnen. Het belooft niet alleen een kloeke pil te worden<br />
(450 bladzijden!), al op voorhand lijkt het ook een publicatie van belang. Naast meer dan honderd historisch-topografische<br />
afbeeldingen van de stad, worden tachtig 'nieuwe' stadsgezichten geplaatst. Initiatiefnemer André Fontijne gaf aan hedendaagse<br />
kunstenaars opdracht deze nieuwe locaties in Vlaardingen te vereeuwigen. Plekjes in de stad die niet eerder zijn<br />
vastgelegd, of die door nieuwbouw of andere wijzigingen in de ruimtelijke ordening danig zijn veranderd. In het Stadsarchief<br />
Vlaardingen krijgen deze stadsportretten overigens een goed en toegankelijk onderdak. Een lovenswaardige geste van Fontijne<br />
en één die, laten we zeggen eens in de 25 jaar, navolging verdient. Door wie dan ook. Een tekening die daarin niet zou<br />
misstaan, is een technisch bekwame maar vooral lekker vlotte gewassen pentekening uit 1731 door Abraham de Haen van<br />
het westelijk deel van de stad.<br />
Op de gewassen pentekening is goed te zien hoe de<br />
westzijde van de Grote Kerk er voor de uitbreiding van 1743<br />
uitzag. In dat jaar werd begonnen met het verlengen van<br />
de kerkpanden en de bouw van een nieuwe toren. Wat aan<br />
de tekening nog niet goed te zien is, was de reden voor<br />
afbraak van de oude toren: deze begon in deze jaren steeds<br />
vervaarlijker over te hellen. De aanzienlijke vergroting die<br />
met de uitbreiding van de kerk bereikt werd, was niet alleen<br />
hierom noodzakelijk, ook het steeds verder groeiende<br />
aantal inwoners maakte deze wenselijk. Als kuikens om de<br />
hen liggen de huizen om de kerk heen gegroepeerd. Alleen<br />
het stadhuistorentje steekt eigenwijs zijn kop hierboven<br />
uit, maar moet in de kerktoren zijn meerdere erkennen.<br />
Het westelijk panorama dat De Haen creëerde, laat een<br />
andere kant van de stad zien dan we meestal zien. De<br />
visserij domineerde het economisch-maatschappelijk leven<br />
en de haven vormde daarmee de blikvanger, ook omdat<br />
aan de kade de fraaiere panden stonden. Nu verraadt de<br />
haven zich slechts door een paar masten die boven de<br />
daken uitsteken. Het is vooral het agrarische Vlaardingen<br />
dat zich hier toont. Vlaardingen was immers omgeven door<br />
het landelijke Vlaardinger-Ambacht, vooral uit sappige<br />
weilanden bestaande, doorkliefd door sloten en raaien<br />
geknotte wilgen, essen en elsen.<br />
<strong>Musis</strong> 20<br />
© Rijksmuseum Amsterdam
21 <strong>Musis</strong><br />
Iedere <strong>Musis</strong> worden twee museale objecten uit niet-<strong>Schiedam</strong>se en niet-Vlaardingse collecties<br />
gepresenteerd, soms onbekende stukken, soms in de vergetelheid geraakte.<br />
De kaart toont de gehele stad <strong>Schiedam</strong> met delen van<br />
de omliggende polder, deels behorende tot het ambacht<br />
van Kethel. Het stratenpatroon is redelijk nauwkeurig<br />
weergegeven, mogelijk gebruik makend van de kaart<br />
van De Gheijn, maar met name de waterstaatkundige<br />
situatie is goed weergegeven. Een aantal belangrijke of<br />
opvallende panden is ingetekend, alsmede huizen die<br />
langs sommige stukken water zijn gelegen. Daarnaast zijn<br />
er specifieke percelen land 'uitgelicht', door inkleuring<br />
en een schriftelijke aanduiding. Deze verbijzondering<br />
van stukken land, die op zich niet meer of minder zijn<br />
dan andere, duidt op de reden van vervaardiging van de<br />
kaart. Wat opvalt is immers dat deze percelen alle aan het<br />
water zijn gelegen. Was er dijk- of kadeonderhoud nodig<br />
waarvoor de aanpalende grondeigenaren moesten worden<br />
aangeslagen? Hoe het ook zij, de opdrachtgever van de<br />
kaart zal iets met het waterbeheer te maken hebben gehad.<br />
De meest voor de handliggende partij is dan natuurlijk<br />
het Hoogheemraadschap van Schieland. Nader onderzoek<br />
in de archieven van dit waterschap zal bewijzen of deze<br />
suggestie opgeld doet. Een ondersteuning voor deze<br />
hypothese is in ieder geval het feit dat de namen van de<br />
vermoedelijke eigenaren van perceeltjes land langs de<br />
Schie met naam genoemd worden, terwijl ook de grondeigenaren<br />
van veel grotere lappen buitendijkse grond vermeld<br />
staan ('Buitenland' en de 'Vettenoord van Mathenes').<br />
De kaartmaker heeft zich gelukkig niet beperkt tot het<br />
<strong>Schiedam</strong> in kaart<br />
Historische kaarten zijn fascinerende kijkplaatjes. Ze verleiden je te vergelijken met het heden en met andere oude kaarten, te<br />
gissen naar wat gebeurd kan zijn en dienen vooral als aanknopingspunt bij het vertellen van het verhaal van de stad. <strong>Schiedam</strong><br />
is begenadigd met een aantal juweeltjes van kaarten, zoals die van Jacob van Deventer van rond 1560, van Jacob de Gheijn<br />
uit 1598 en die van Rutger van Bol'Es uit 1770. Hiermee is de kous echter niet af. In kaartboeken en als los exemplaar bevinden<br />
zich verspreid over al dan niet openbare collecties nog verschillende kaarten die zeer tot de verbeelding kunnen spelen. Maar<br />
ook kunnen deze als historische bron dienen. Wat te denken van deze kaart? Een handgetekende kaart op perkament van<br />
<strong>Schiedam</strong> van rond 1635 uit de collectie van de Bibliotheek van de Universiteit Leiden.<br />
© Bibliotheek Universiteit Leiden, inv. <strong>nr</strong>. Port 51 N 14<br />
weergeven van de bewuste percelen alleen. De stad<br />
zelf is secuur weergegeven en allerlei aardige details<br />
staan vermeld, zoals de Ruïne van het Huis te Riviere,<br />
de 'bleyckerije', de stadspoorten die met naam genoemd<br />
worden, het Land van Belofte, de Steenplaats, scheepswerven,<br />
de galg, de Doelen en (natuurlijk) de toen<br />
aanwezige molens. Dat waren er toen nog 'slechts' vier,<br />
gebruikt voor het malen van graan voor de bakkerijen.<br />
Opmerkelijk genoeg wordt op de kaart de molen die bekend<br />
staat als 'De Gapert' als 'Suijtmolen' aangeduid, terwijl<br />
die laatste naam meestal gebruikt werd voor de eveneens<br />
afgebeelde molen aan het einde van de Hoogstraat bij de<br />
Rotterdamse Poort.<br />
De bibliotheek van de Universiteit Leiden werd in 1872<br />
eigenaar van de kaart. In dat jaar overleed de directeur van<br />
de Leidse uitgeverij Luchtmans, mr. Johannes Tiberius Bodel<br />
Nijenhuis (1797-1872), verwoed verzamelaar van kaarten,<br />
atlassen, topografische prenten en tekeningen. Zijn collectie<br />
omvatte circa 60.000 kaarten, waarvan ongeveer 3.000<br />
handschriftkaarten. Het legaat was zo omvangrijk en van<br />
een dermate hoge diversiteit en rijkheid, dat deze tot op de<br />
dag van vandaag binnen de collectie van de Universiteit<br />
aangeduid wordt als de 'Collectie Bodel Nijenhuis'. Hoe<br />
Nijenhuis aan de kaart is gekomen, blijft onduidelijk. Hij<br />
kocht ongetwijfeld van particulieren, handelaren en op<br />
veilingen, waarmee alle mogelijkheden openstaan.
Open monumentendagen <strong>2010</strong>?<br />
De smaak van de 19de eeuw? Niets te<br />
De smaak van de 19 de eeuw is het thema voor Open Monumentendagen <strong>2010</strong> op 11 en 12 <strong>september</strong>. Natuurlijk…, daar passen<br />
Verkade-kaakjes in. En Bussink's Deventer koek, de kruidenelixer van apotheker Herman Beerenburg uit Amsterdam ('goed<br />
voor verkoudheden en ziekten die van kolieken komen'), de Vlaardingse IJzerkoekjes of Rademakers Haagse hopjes (de tot<br />
houtproduct geworden gebrande suiker van – ooit – Distilleerderij en Likeurstokerij Rademakers in Delfshaven.<br />
Tot zover is veel duidelijk en worden in Nederland her en der lokale en regionale producten die de smaak van de negentiende<br />
eeuw heten op te roepen uit de hooikist gevist. Ingevolge een thema als dit, verandert Nederland op Open Monumentendagen<br />
in een natiebreed Openluchtmuseum. Met de nadruk dan op lucht, want niets zo vluchtig als de nostalgie van de Katwijkse<br />
'broeder' met spek en krenten, de in slootwater gepekelde echte Lijkerpolder snijbonen, zoals door Koning Lodewijk Napoleon<br />
nog met smaak gegeten, Texelse schapenkaas volgens aloud recept, Bergen op Zoomse ansjovis en Friese koal mit nageltsiis.<br />
Maar gelukkig houdt <strong>Schiedam</strong> op Open Monumentendagen<br />
het roer recht. Het programma voor die dagen in <strong>2010</strong> is tot<br />
in detail hetzelfde als het jaar daarvoor, het jaar daarvoor<br />
en het jaar daarvoor. Waar andere gemeenten zich telkens<br />
opnieuw uitputten in het bedenken van een lokale uitwerking<br />
van het landelijke thema, vestigt <strong>Schiedam</strong> – dwars door alle<br />
bedenksels van Erfgoed Nederland heen – een spijkerharde<br />
traditie van de jaarlijkse stadswandeling. En begrijpelijk. De<br />
Open Monumentendagen – wat het thema ervan ook moge zijn –<br />
zijn er toch vooral om het publiek kennis te laten maken met<br />
de monumentale waarden en stedenschoon. Dit betekent<br />
echter niet dat die dag elk jaar hetzelfde moet zijn, met hier<br />
en daar een marginale wijziging. Juist als het thema – zoals<br />
nu de 'Smaak van de negentiende eeuw' aanleiding geeft tot<br />
een boeiend achtergrondverhaal over wat <strong>Schiedam</strong> nationaal<br />
en internationaal heeft betekend voor de smaakontwikkeling<br />
in die eeuw. Bij al het obligate gejammer over branders en<br />
brandersknechts, over jenever en spoeling, wordt nog weleens<br />
vergeten dat de <strong>Schiedam</strong>se distillateurs in de tweede helft van<br />
de negentiende eeuw vooral producenten waren van talloze<br />
elegante en spirituele genotsmiddelen. En daarin de smaak<br />
van het publiek feilloos wisten te volgen.<br />
Goede sier met de geschiedenis<br />
<strong>Schiedam</strong> dat hier goede sier had kunnen maken met een<br />
oorspronkelijke benadering van het thema onderscheidt zich<br />
echter met een programma dat ontdaan is van elke originaliteit.<br />
Precies zoals ook alle dertig edities van de Brandersfeesten<br />
op elkaar lijken als de ene jonge borrel op de andere. Op<br />
Open Monumentendagen <strong>2010</strong> vormt de openstelling van een<br />
aantal panden, molens en woonhuizen de hoofdmoot. Er is<br />
de jaarlijkse Open Ateliers in Pand Paulus. Daarvan weten<br />
we dus dat er wat te verwachten valt. Wie in vorige jaren<br />
er niet aan is toegekomen om de Korenbeurs van binnen te<br />
bezichtigen en ook de meubelhal van Jan des Bouvrie heeft<br />
gemist, kan dit gebouw dan nu betreden. Wederom ontbreken<br />
de molens niet, evenmin als de toren van de Grote Kerk en het<br />
Zakkendragershuisje. Dit laatste pand stelt zich twee dagen<br />
per jaar open voor nieuwsgierigen naar Jan Schaper, dan wel<br />
voor op leeftijd en in goeden doen geraakte actievoerders<br />
van weleer die nog even willen wegdromen bij de herinnering<br />
aan de einde- en oeverloze discussies uit het verleden, de<br />
plannen om <strong>Schiedam</strong> tot culturele hoofdstad van Nederland<br />
te maken en de eeuwige strijd tussen het creatieve individu en<br />
vastgeroeste ambtenarij. Gratis mogen <strong>Schiedam</strong>mers zoals<br />
vanouds het Stedelijk Museum en het Jenevermuseum binnen,<br />
valt er iets te doen in het Theater aan de Schie en stellen<br />
particulieren hun woonhuis open voor passanten. Ook alweer<br />
voor de derde keer vlecht het Cultureel Forum <strong>Schiedam</strong> door<br />
deze Open Monumentenmanifestatie een operaprogramma<br />
van zangers en koren op de haven. Dit koud een maand<br />
na de spectaculaire Dag van de Romantische Muziek in<br />
het Rotterdamse Park, als jaarlijkse, meer dan sfeervolle,<br />
Napoleon Hart Saloon, Anaheim (Cal) 1900. Op de kasten links staan de kelderflessen van<br />
<strong>Musis</strong> 22
melden uit <strong>Schiedam</strong>!<br />
presentatie van klassiek toptalent. <strong>Schiedam</strong> doet 't ook, maar<br />
dan wat minder.<br />
Echter…, één instelling gaat zowaar niet geheel voorbij aan<br />
het landelijk thema 'De smaak van de 19 de eeuw' Maar geheel<br />
passend in de gevestigde <strong>Schiedam</strong>se traditie van herhaling en<br />
veronachtzaming van de plaatselijke geschiedenis, presenteren<br />
de bibliotheken 'Stadserf' en 'Noord' een bescheiden expositie<br />
van voorwerpen uit de historische collectie van het Stedelijk<br />
Museum. <strong>Schiedam</strong> zal men er vergeefs zoeken. De relatie<br />
tussen het thema van de Open Monumentendag en de keuze<br />
van de conservator laat overigens ook aan duidelijkheid te<br />
wensen over.<br />
Niet door kennis gehinderd<br />
Maar wat had <strong>Schiedam</strong> in de negentiende eeuw nu aan<br />
'smaak' te bieden, buiten de aankleding van woonhuizen en<br />
de smaak op het gebied van de architectuur, die in genen<br />
Distilleerderij C. Meijer & Co. De Palmboom, rechts die van A. van Hoboken.<br />
23 <strong>Musis</strong><br />
door: Hans van der Sloot<br />
dele afwijkt van hetgeen elders werd neergezet? Want die<br />
negentiende eeuw is ook de tijd dat de distillateurs zich wel<br />
degelijk realiseerden dat zij tegemoet dienden te komen aan<br />
de snel veranderende smaak van het publiek en mode van<br />
dat moment. De tweede helft van negentiende eeuw is ook<br />
de periode dat het distillateursvak tot volle wasdom komt.<br />
Met een enorme diversiteit aan producten, recepten,<br />
presentaties en reclame-uitingen van onder andere<br />
Distilleerderij C. Meijer & Co, Hasekamp, J. Wittkampf,<br />
Legner, J.J. Melchers, P. Melchers, Coebergh, Joh. Vrijmoed,<br />
Joh's de Kuyper, J.A.J. Nolet, A. Nolet, de <strong>Schiedam</strong>sche<br />
Alcoholfabriek, Piet van Gent, Daalmeijer, de Wed. Floryn,<br />
Simon Rynbende, Jansen en Wouterlood, Duys & Co, Schade<br />
en Buysing, Hoppe, Daniël Visser - de Graauwe Hengst, Visser<br />
& Co - De Vink, Linnenbrink, Cohn & Zn, Herman Jansen met<br />
zijn Louter kabouter, Houtman & Co, A. de Waard, Adrianus<br />
van den Eelaart, S.A. Maas, Meder, Wenneker, Distilleerderij<br />
en Limonadefabriek Voogd, Branderij-distilleerderij A. de<br />
Koning, the Netherlands Distilleries, Vrijland van der Hoogen<br />
Distilleerderderij en Gistfabriek en Hoboken & de Bie.<br />
Het comité Open Monumentendagen gaat hieraan volledig<br />
voorbij. Evenals aan de talloze recepten waarmee de<br />
<strong>Schiedam</strong>se distillateurs nationaal en internationaal roem<br />
vergaarden en bon ton waren in het gezelschap van Nederlands<br />
goede smaak. Zoals de 'nieuwe oogst' bessenjenever<br />
waarmee Coebergh en Rynbende, tot ver in de twintigste eeuw<br />
het publiek verrasten. En niet te vergeten de vele verschillende<br />
citroenjenevers, de vlierbessenjenevers, de talloze kruidenbitters<br />
en de talloze, in <strong>Schiedam</strong> gestookte, likeuren als onder andere<br />
Juffertje in het groen, Hempje licht op, Hansje in de Kelder,<br />
Half om half, Curaçao blauw en wit, Hoe langer hoe liever,<br />
Voorburg, Bruidstranen, Oranjebitter, Alsem, Kola- en Kinawijn,<br />
Drie maal drie, Eau de ma tante, Kraamanijs, Pruimpje prik in,<br />
Roosje zonder doornen, Kummel, Persico en Parfait d'amour om<br />
maar een paar willekeurige negentiende-eeuwse likeuren te<br />
noemen. Wie het heeft over smaak en goede smaak kan er niet<br />
aan voorbij wat nationaal en internationaal aan <strong>Schiedam</strong>se<br />
producten werd weggenipt. Behalve dan het – niet door kennis<br />
daaromtrent gehinderde – comité Open Monumentendagen.<br />
Toch verdient het werk van het comité enige waardering.<br />
Men moet zich realiseren dat de organisatie van de Open<br />
Monumentendagen een heidense klus is en dat vooral heel wat<br />
stedelingen er de lange wandelingen voor over hebben om her<br />
en der binnen te gluren. Maar jammer blijft het dat deze Open<br />
Monumentendagen volstrekt voorbijgaan aan de betekenis<br />
van <strong>Schiedam</strong> in relatie met de smaak van de negentiende<br />
eeuw. En hoe de distillateurs met groot succes de smaak van<br />
het moment wisten te treffen. Voor wat de beschrijving van<br />
achtergronden betreft, komt het programma niet verder dan het<br />
eeuwige historische prakje vol kommer en kwel en vol fouten<br />
bovendien. Terwijl er zoveel te vertellen zou zijn. Met deze<br />
keuze wordt maar al te duidelijk gemaakt waarheen het met de<br />
discussies over lokale geschiedenis, de historische collectie en<br />
het Jenevermuseum in de nabije toekomst zal gaan. Op deze<br />
manier naar nergens.
<strong>Schiedam</strong><br />
Lange Haven 54-56<br />
Tel. 010-4732751<br />
Rotterdam-Centrum<br />
Delftsevaart 26<br />
Tel. 010-2132993<br />
Rotterdam-H'berg<br />
Bergse Dorpsstraat 25<br />
Tel. 010-2180067<br />
www.debontekoe.nl<br />
<strong>Musis</strong> 24
Opnieuw De Washington<br />
In <strong>Musis</strong> van juli-augustus <strong>2010</strong> pleit Han van der Horst voor<br />
de herbouw van de molen De Washington. Hij beseft dat dat<br />
niet op de oude plaats op de Broersvest kan en waarschijnlijk<br />
ook niet helemaal zoals het molentechnisch zou moeten,<br />
maar het verhaal dat aan de molen is verbonden geeft hem<br />
genoeg argumenten om toch te pleiten voor het begaan van<br />
deze 'doodzonde'. Henk Slechte is het daarmee niet eens.<br />
Op de historische relevantie van het verhaal van Han van<br />
der Horst over de spannende relatie tussen de patriotse<br />
branders en de opstandige Amerikanen in 1780 gaat Hans<br />
van der Sloot nader in. Henk Slechte stoort zich aan de<br />
vergelijking die Han van der Horst trekt tussen het<br />
autonome kunstwerk waarmee Sjef Henderickx inderdaad<br />
een belangrijke toevoeging aan het interieur van de Grote<br />
Kerk heeft gedaan en Van der Horsts pleidooi voor de<br />
herbouw van een ooit afgebroken brandersmolen.<br />
Om te beginnen Het Lam van Sjef Henderickx. Dat is een<br />
autonoom en schitterend kunstwerk. De maker heeft nagedacht<br />
over de betekenis van de bewaarde restanten van beelden die<br />
tijdens de Beeldenstorm vernield zijn, voor de geschiedenis van<br />
de kerk en de beleving van die geschiedenis door de<br />
kerkgangers en de bezoekers van de kerk. Hij heeft van die<br />
eeuwenoude brokstukken een nieuw en qua vorm eigentijds<br />
beeld gemaakt en dat een naam gegeven die duidelijk maakt<br />
wat de rol van die brokstokken in deze vorm voor de kerk is.<br />
Hij betoont daarmee zijn respect voor de geschiedenis en de<br />
functie van de kerk. Het Lam is een zelfstandig kunstwerk dat<br />
voortkomt uit het creatieve brein van een kunstenaar en dat een<br />
grote toegevoegde waarde heeft voor een kerk die zo'n 450 jaar<br />
geleden als gevolg van een sociale en religieuze opstand van<br />
het deel van zijn interieur is beroofd, dat toen wezenlijk was<br />
voor het godshuis en voor de manier waarop de gelovigen dat<br />
gebruikten. Dat is heel iets anders dan dat deel van het interieur<br />
namaken en weer terugzetten alsof er niets gebeurd is.<br />
Sjef Henderickx heeft de kerk voorzien van een toepasselijk<br />
kunstwerk. Dat is dus ook iets anders dan het terugplaatsen van<br />
een afgebroken molen, omdat er een voor de geschiedenis van<br />
<strong>Schiedam</strong> spannend historisch verhaal aan vastzit.<br />
Tot zover de foute vergelijking tussen de betekenis van Het Lam<br />
in de Grote Kerk en die van de toekomstige neo-achttiendeeeuwse<br />
molen De Washington aan de Buitenhavenweg. Erger is<br />
de rage om ooit afgebroken monumenten weer op te bouwen,<br />
onverschillig of het nu om een fontein gaat waarvan het<br />
onderhoud een gemeentebestuur te duur werd, een molen die<br />
moest wijken voor het verkeer of een jugendstil herenhuis op de<br />
mooie hoek van twee straten dat ten offer viel aan de geldzucht<br />
van een projectontwikkelaar. In veel steden zijn honderden<br />
monumentale bouwwerken gesloopt en willen mensen die<br />
terugplaatsen uit een goedbedoeld maar misplaatst historisch<br />
gevoel. In Deventer proberen zulke mensen al bijna een eeuw<br />
om de Bergpoort terug te laten komen die nu in de tuin van het<br />
Rijksmuseum in Amsterdam staat en in <strong>Schiedam</strong> nadert de<br />
herbouw van de molen De Kameel zijn voltooiing.<br />
Dat zijn misplaatste acties. Een stad is organisch. Dat betekent<br />
dat een stad geen museum is en als gevolg van de ontwikkeling<br />
die de maatschappij onvermijdelijk doormaakt voortdurend van<br />
uiterlijk verandert. Kijk naar <strong>Schiedam</strong>, waar de Broersvest ooit<br />
een gracht was, waaraan het Huis te Riviere stond, en waar een<br />
krans van molens vanaf het eind van de 18de eeuw de bloei van<br />
de brandersindustrie markeerde. En kijk naar diezelfde Broersvest<br />
25 <strong>Musis</strong><br />
door: Henk Slechte<br />
en naar datzelfde Huis te Riviere in <strong>2010</strong>, en naar het zielige<br />
restant van de brandersmolens. Omdat het verkeer veranderde<br />
is de Broersvest in fasen gedempt en omdat de brandersindustrie<br />
geen behoefte meer had aan de molens zijn de meeste<br />
afgebroken. Het is vanuit een nostalgische kijk op de wereld<br />
natuurlijk 'eeuwig zonde' en veel afbraak is ook (architectuur)<br />
historisch een gemis, zoals alle molens met namen die<br />
herinneren aan de voorliefde voor de Amerikaanse opstand<br />
onder de patriotse branders in <strong>Schiedam</strong>. Maar het is niet<br />
anders, de maatschappij verandert en dus veranderen de mens<br />
en de stad mee, met als gevolg dat ze er beide steeds anders uit<br />
zien, al naar gelang de eisen van de tijd! Je moet de stad zien<br />
tegen de achtergrond van de tijd en ook tegen die achtergrond<br />
begrijpen. Dan verdwijnen soms gebouwen waaraan een<br />
bijzondere historie is verbonden, zoals de molen De Washington<br />
en dan staat het restant van het Huis te Riviere er zo ongelukkig<br />
bij dat wie geen doctoraal examen geschiedenis van <strong>Schiedam</strong><br />
heeft gedaan, niet snapt wat dat voor een steenklomp is.<br />
Afgebroken is echter wel afgebroken. Dat is onderdeel van<br />
dezelfde geschiedenis die Han van der Horst zo'n warm hart<br />
toedraagt en die hij op papier en in lezingen warm en overtuigend<br />
uitdraagt. Hetzelfde geldt voor de soms mooie maar vaker<br />
afschuwelijke nieuwbouw, of het soms functionele en soms<br />
slordige hergebruik van de door afbraak vrijgekomen ruimte.<br />
<strong>Schiedam</strong> heeft ook in dat opzicht een geschiedenis die niet<br />
fraai is. Kijk alleen maar naar de sloop van de Brandersbuurt en<br />
naar wat er voor is teruggekomen. Natuurlijk is met de kennis<br />
van nu en de moderne opvattingen over de 'stadsmarketing'<br />
vrijwel ieder afgebroken monumentaal gebouw een kostbaar en<br />
vaak onnodig verlies en natuurlijk vervloeken de stedelingen van<br />
nu, ook de <strong>Schiedam</strong>mers, de barbaren die het wilden afbreken<br />
en de visieloze bestuurders die dat goed vonden. Geef zulke<br />
plekken daarom vooral overal in de stad goed aan en vermeld<br />
op leesbare borden ter plekke wat daar is afgebroken, en<br />
wanneer dat is gebeurd en geef er ook maar meteen de namen<br />
van de beslissers en hun argumenten bij, en liefst ook een<br />
eigentijdse afbeelding. Dat maakt van de organische stad een<br />
spannend driedimensionaal prentenboek, al kan het voorkomen<br />
dat op dezelfde plek wel twee keer of nog vaker een belangrijk<br />
bouwwerk plaats heeft moeten maken voor een ander bouwsel<br />
dat op dat moment functioneler werd geacht en nu alweer tot<br />
droefenis van bijvoorbeeld Han van der Horst verdwenen is. Dat<br />
maakt ook het grote belang van weloverwogen en consequente<br />
bescherming van monumenten duidelijk!<br />
Een ding mag echter niet: het onnatuurlijke herstel door middel<br />
van herbouw van wat de geschiedenis ooit terecht of onterecht<br />
naar de mestvaalt heeft verwezen. De herbouw van molens,<br />
waar <strong>Schiedam</strong> tegenwoordig zo druk mee is, is een vorm van<br />
bouwhistorische geschiedvervalsing. Als het de herbouwers te<br />
doen is om het bewaren van een bijzonder bouwwerk vanwege<br />
zijn monumentale kwaliteit of, zoals in het geval van De<br />
Washington, om een historische gebeurtenis waaraan het<br />
gebouw zijn naam dankt, dan is het Openluchtmuseum in<br />
Arnhem de plaats waar zo'n bouwwerk thuis hoort. Daarom een<br />
advies aan Han van der Horst: zorg dat op de oorspronkelijke<br />
plek van De Washington of zo dicht mogelijk daarbij een bord<br />
komt te staan met een afbeelding van de molen en het verhaal<br />
dat hij in <strong>Musis</strong> zo hartstochtelijk heeft verteld, en begin een<br />
actie om de molen in het Openluchtmuseum te laten herbouwen.<br />
Het honorarium voor dit artikel is beschikbaar voor het fonds dat<br />
hij daarvoor in het leven moet roepen!
Ger Lagendijk:<br />
spelersmakelaar<br />
Geheel onverwacht is op 11 augustus <strong>2010</strong><br />
de bekende voetbalmakelaar Ger Lagendijk<br />
(68) overleden. De (vroegere) zaakwaarnemer<br />
van onder meer Erwin en Ronald Koeman,<br />
stierf aan een hartstilstand tijdens een<br />
maaltijd waarmee hij zojuist een succesvolle<br />
contractverlenging van de Braziliaanse<br />
aanvaller Everton bij Heracles had afgerond.<br />
De naam van Ger Lagendijk is aan <strong>Schiedam</strong><br />
verbonden door zijn jarenlange spelen<br />
voor Hermes DVS. Eerst als profvoetballer,<br />
later als amateur. Voetbal domineerde het<br />
leven van Ger Lagendijk. Behalve als speler<br />
onderscheidde hij zich als scheidsrechter,<br />
bestuurder, spelersdirecteur en zaakwaarnemer<br />
voor vele spelers en trainers in<br />
binnen- en buitenland.<br />
Tijdens de viering van het 125-jarig bestaan<br />
van Hermes DVS leidde hij als presentator<br />
de grote gala-avond. Jack Kerklaan portretteerde<br />
hem in de jubileumuitgave 'de<br />
Hermeskist' als één van de Hermes DVSleden<br />
die een stempel op de vereniging<br />
hebben gedrukt. Zijn verhaal, in de typische<br />
stijl van de 'razende Radio-Rijnmondreporter,<br />
<strong>Schiedam</strong>kenner van binnenuit,<br />
gepassioneerd voetballer en zelfs door het<br />
klokken van de Grote Kerk niet tot zwijgen<br />
te brengen Jack', gaat hierbij.<br />
tekst: Jack Kerklaan<br />
foto: Ton den Haan<br />
en gangmaker<br />
Wild geraas en gedaas, turbulent tumult en boude boutades<br />
en van tijd tot tijd in opspraak geraken, maken van de<br />
flamboyante Ridderkerkse verzekeraar, adviseur in het<br />
betaalde voetbal en spelersmakelaar Ger Lagendijk een in<br />
de regel incidentrijke verschijning. De - in de nacht van<br />
donderdag de dertiende op vrijdag de veertiende - geboren<br />
Ridderkerker Ger Lagendijk kwam pas na omzwervingen via<br />
GOAL, Feyenoord, VVV, ADO, de Volewijckers en een kort<br />
Amerikaans avontuur bij de San Francisco Golden Gate Gales<br />
(het latere gefuseerde Vancouver White Caps van de Holiday<br />
on Ice-directeur George Flaherty) met de legendarische<br />
Hongaarse international Ferenc Puskas, in 1970 op 28-jarige<br />
leeftijd voor de transfersom van 2.500 gulden naar Hermes<br />
DVS over van tweede divisionist Zwolsche Boys. Toen nog<br />
onwetend dat hij bij Hermes DVS zijn actieve voetbalcarrière<br />
uiteindelijk als amateur zou eindigen.<br />
Na de euforische jaren die aanvingen met de strijd om het<br />
landskampioenschap in 1952, wist Hermes DVS zich in de loop<br />
van de jaren 1960 met een gemiddeld bezoekersaantal van<br />
tegen de tweeduizend toeschouwers alsmede een bescheiden<br />
KNVB-budget, met wisselend succes te handhaven in de<br />
laagste divisie van het betaalde voetbal. Daarvoor moesten<br />
de magere inkomsten dan wel steevast worden aangevuld<br />
door noest fondsenwervingswerk, onbezoldigde bardiensten,<br />
supportersbusreis-verkoop bij sigarenwinkelier Pauw van Eijk<br />
en het leuren met totoformulieren. Uit dit houtje-touwtjesvernuft<br />
van de club, het in noodgevallen mondjesmaat<br />
bijspringende stadsbestuur plus de binnendruppelende<br />
bijdragen vanuit een klein bedrijvennetwerk, was het mogelijk<br />
de toentertijd geldende premies van 75 gulden per gewonnen<br />
wedstrijd, 37 gulden 50 bij een gelijkspel en niets bij verlies<br />
voor de contractspelers bijeen te schrapen.<br />
Onderhandelingssluwe Ger Lagendijk wist, volgens eigen<br />
zeggen, tijdens de contractbesprekingen ook nog eens 50<br />
consumptiebonnen per week voor zichzelf los te weken.<br />
Deze ongeacht de uitslag.<br />
"Van nature driftig ben ik geheel buiten mezelf getreden en heb de scheidsrechterlijke dwaler een en<br />
vragen wie hem had durven schoppen draaide De Bruin zich om, waarna ik me in een flits, gespeeld<br />
Piet van der Tuijn die het veld was opgelopen. Met de woorden 'Piet wat doe jij nou, dat kost de vere<br />
Nederlandse hooligan geboren. Alleen door een interne bekentenis voor het bestuur van Hermes DVS<br />
voorkomen. Aan arbiter Cees de Bruin heb ik mijn schanddaad echter pas opgebiecht toen ik op mijn<br />
enkele incidenten het boetekleed heb aangetrokken."<br />
<strong>Musis</strong> 26
Elftalfoto 1971/1972 Hermes DVS, het eerste amateurjaar. Staand van links naar rechts: Bep Weeda (grensrechter), Hans Leijen (reservekeeper), Huub de Raay,<br />
Piet van den Burg, Bob Weeda, Ger Lagendijk, Theo de Raay, Harry Spermon, Hans Dorjée (trainer). Zittend: Jaap de Bruin, Rinus Commijs, Karel Doesburg,<br />
Aad van der Voort, Wim Klein, Jan Bruinsel en Harry Wigmans.<br />
Begin jaren 1970 leek alles crescendo te verlopen, dankzij<br />
het onder trainer Joop Castenmiller boven verwachting<br />
presterende vriendenteam, met daarin Piet van der Burg, Sije<br />
Visser, Ton Ruts, Wim Klein, Gerard Flaes, Dick van Nierop,<br />
het voormalig Oranjebreekijzer Kees van Kooten, Mede<br />
Ruys, technicus Ger Bakkes, Ger Lagendijk en de rappe Ties<br />
'hekopen' van Duppen.<br />
Totdat Starliftfabrikant en voormalig bondsbestuurder Dé<br />
Stoop samen met de toenmalige KNVB-voorzitter Jacques<br />
Hoogewoning het voor Hermes DVS onzalige plan opvatte,<br />
om midden in het seizoen 1970-1971 de vermeend armlastige<br />
clubs uit de sectie betaald voetbal te verwijderen. Van de<br />
toen eenenvijftig clubs in de sector betaald voetbal kregen er<br />
dertien door de KNVB de verplichte amateurstatus opgelegd.<br />
Een harde klap in het gezicht van lokale liefhebbers van het<br />
betaalde voetbal, de Hermes-minnende <strong>Schiedam</strong>mers in het<br />
bijzonder. Niet in de laatste plaats natuurlijk omdat Hermes<br />
DVS de boekjaren schuldenvrij was doorgelaveerd en het elftal<br />
van Castenmiller op het punt stond het kampioenschap en dus<br />
promotie naar de eerste divisie veilig te stellen.<br />
De sanering door de KNVB is een gitzwarte bladzijde in de<br />
rme hollepieper gegeven. Onder het verbolgen<br />
verbaasd richtte tot Hermes' oersupporter<br />
niging dadelijk een enorme boete', was de eerste<br />
heb ik een complexverbod voor Piet weten te<br />
vijfenzestigste schoon schip heb gemaakt en voor<br />
27 <strong>Musis</strong><br />
Hermeshistorie, maar was meteen ook een streep door de<br />
betaald voetbalambities van Ger Lagendijk. Nagenoeg de<br />
helft van de Hermes-succes-selectie, maakte de overstap<br />
naar andere clubs binnen de - toen bestaande - Federatie van<br />
Organisaties in het Betaald Voetbal.<br />
Grootste aderlating was de kern die werd gevormd door<br />
illustere namen als Ton Thie (naar Ado Den Haag), tweede<br />
divisie topscorer Kees van Kooten (naar Pec Zwolle/Go Ahead<br />
Eagles) en Sije Visser (naar NEC). Zij besloten elk voor zich<br />
voor eigen gewin te gaan en de Hargaploeg te laten voor wat<br />
het nog waard was.<br />
Bij Lagendijk ketsten transfers naar RBC en Dordrecht op<br />
het allerlaatste moment af, waardoor hij noodgedwongen<br />
met de overgebleven 'te ouwe' getrouwe Hermeskisten een<br />
plan diende te trekken om te stoppen of eieren voor de<br />
geminimaliseerde gage te kiezen.<br />
Onder aanvoering van 'good old' Piet van der Burg werd<br />
daadkrachtig besloten dan maar de schandvlek van het<br />
spelen in de tweede klasse bij de amateurs te wissen en alles<br />
op alles te zetten om in de hoofdklasse terecht te komen.<br />
Hiervoor moesten de naaste concurrenten Zwijndrecht en<br />
Roodenburg worden afgeschud hetgeen in de seizoenen direct<br />
na de sanering ook inderdaad onder het gedreven trainersduo<br />
Dorjee/Nebbeling lukte.<br />
De in veler ogen oneerlijke en onterechte terugverwijzing van<br />
Hermes DVS naar de amateurstatus deed Lagendijk besluiten<br />
bestuurslid te worden van de door de KNVB verafschuwde<br />
Vereniging van Contractspelers. "Dit om", zoals hijzelf zegt:<br />
"uit frustratie het arrogante bondsbestuur flink dwars te<br />
zitten."<br />
Humor hield het geplaagde Hermesteam toen in het<br />
gemeen op de been, stelt Lagendijk: "Ondanks de enorme<br />
deceptiedomper was het op Harga in die typische oude
DE UITGAVE VAN MUSIS WORDT MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR:<br />
BASTIAANS & VAN RIET ACCOUNTANTS, SCHIEDAM<br />
BOKX VASTGOED ONTWIKKELING B.V., ROTTERDAM<br />
FACILICOM BEDRIJFSDIENSTEN, SCHIEDAM<br />
FONTIJNE BEHEER B.V., VLAARDINGEN<br />
HATENBOER WATER - DRINKWATERBEHANDELING, SCHIEDAM<br />
LINDE GAS BENELUX, SCHIEDAM<br />
IRADO, AFVAL, REINIGING EN DIENSTVERLENING, SCHIEDAM<br />
NICOVERKEN HOLLAND B.V., SCHIEDAM<br />
WOONPLUS, SCHIEDAM<br />
<strong>Musis</strong> 28
houtbouwkantine altijd oergezellig. Naast de onvermijdelijke<br />
'voetbalhumor' die maakte dat je zonder onderbroek<br />
naar huis moest of na de training je overhemden dan wel<br />
schoenveters aan elkaar geknoopt terugvond, stond met<br />
name de kameraadschappelijke samenhang hoog in het<br />
Hermesbanier. De wedstrijdbesprekingen op de donderdag<br />
waren bijvoorbeeld een stuk dragelijker door het feit dat ik<br />
een passend lopersleuteltje op het drankkabinetje van het<br />
bestuur op de kop had weten te tikken. Hoofdverdachte van<br />
platte voetbalgeintjes Ton Thie, die als keeper altijd een uur<br />
eerder klaar was met trainen dan wij, hebben we een gepast<br />
afscheid naar ADO bezorgd met een heuse dampende bolus in<br />
z'n tas. Vanwege de sloop van de Hermesplek bij uitstek, het<br />
illustere Hotel-café Beijersbergen moesten de latere selecties<br />
voor de voorbesprekingen, bruiloften, feesten en partijen de<br />
wijk nemen naar hotel-restaurant Rijnmond. Geen C ging<br />
ons te hoog toentertijd. Vrouwen mochten gewoon mee in<br />
de spelersbus. Geen probleem. En mede dankzij de compleet<br />
grijsgedraaide Gilbert O'Sullivan-hit Matrimony wisten we<br />
het gestelde kampioensdoel liefst tweemaal achter elkaar te<br />
halen! Een hectische, maar onvergetelijke tijd!"<br />
"Maar", vervolgt Lagendijk: "zoals gezegd, ging die promotiestrijd<br />
niet altijd over rozen. Hermes DVS-voorzitter Aad<br />
Stouthandel had er als lid van de KNVB-scheidsrechterscommissie<br />
een handje van om debuterende arbiters de eerste<br />
wedstrijd op het Hargacomplex te laten fluiten. Dit tot grote<br />
ergernis van alle Hermesadepten."<br />
Lagendijk: "Deze beginnende arbiters blonken in de regel<br />
niet uit door inzicht, standvastigheid en controle over hun<br />
nervositeit. Om verwijten van partijdigheid te voorkomen<br />
floten zij in plaats van neutraal, veelal in ons nadeel. Vaak tot<br />
grote consternatie van spelers en toeschouwers en niet zelden<br />
eindigend in onnodige gelijke spelen of zelfs onverdiende<br />
verliespartijen. Belachelijk. Het arbiter De Bruinincident<br />
tijdens Hermes-RBC staat me wat dat betreft nog levendig<br />
bij. Samen met de helaas veel te vroeg overleden spelbepaler<br />
Ger Bakkes, hadden we een effectieve vrije trap ingestudeerd.<br />
29 <strong>Musis</strong><br />
Onderhandelingssluwe Ger Lagendijk wist, volgens eigen zeggen,<br />
tijdens de contractbesprekingen ook nog eens 50 consumptiebonnen<br />
per week voor zichzelf los te weken. Deze ongeacht de uitslag.<br />
In de buurt van de zestien 'chipte' of 'lobde' Bakkes de bal<br />
over het muurtje van de tegenstander, waarna de op scherp<br />
staande voorhoede met onder andere Van Kooten en Van<br />
Duppen uit buitenspelpositie terugsnelden, en ik om de<br />
verdediging heengeslopen meestal 'n vrije scoringskans kreeg.<br />
Tegen RBC scoorde ik vlak voor de rust op die manier de<br />
gelijkmaker, maar de zogenaamd gedecideerde Cees de Bruin<br />
keurde het doelpunt resoluut af wegens vermeend buitenspel.<br />
Ondanks de luidkeelse protesten in het veld en vanaf de<br />
tribunes bleek de scherprechter onvermurwbaar. Tot in het<br />
scheidsrechtershokje bij de kleedkamers woedde de commotie<br />
voort. Van nature driftig ben ik geheel buiten mezelf getreden<br />
en heb de scheidsrechterlijke dwaler een enorme hollepieper<br />
gegeven. Onder het verbolgen vragen wie hem had durven<br />
schoppen draaide De Bruin zich om, waarna ik me in een flits,<br />
gespeeld verbaasd richtte tot Hermes' oersupporter Piet van<br />
der Tuijn die het veld was opgelopen. Met de woorden 'Piet<br />
wat doe jij nou, dat kost de vereniging dadelijk een enorme<br />
boete', was de eerste Nederlandse hooligan geboren. Alleen<br />
door een interne bekentenis voor het bestuur van Hermes DVS<br />
heb ik een complexverbod voor Piet weten te voorkomen.<br />
Aan arbiter Cees de Bruin heb ik mijn schanddaad echter<br />
pas opgebiecht toen ik op mijn vijfenzestigste schoon schip<br />
heb gemaakt en voor enkele incidenten het boetekleed heb<br />
aangetrokken."<br />
Ondanks de drukke makelaars- en adviesbeslommeringen<br />
blijft Lagendijks hart - naar eigen zeggen - ontegenzeglijk<br />
verpand aan het aanzienlijk uitgedunde, helios blauwwitte<br />
Hermes DVS. Samen met de onbaatzuchtige Wijnand<br />
Wijnties, de gebroeders Prins en Edward Smith vormt hij de<br />
feest- en donateurscommissie binnen de uiterst actieve club<br />
van honderd. Gebroken is er met 't binnenhalen van spelers<br />
zonder overtuigd kloppend clubhart. Met spanning wordt<br />
gekeken naar de toekomst van de oudste sportclub van<br />
<strong>Schiedam</strong> als pure amateurvereniging. Zoals Hermes indertijd<br />
natuurlijk ook begonnen is.<br />
Handling | Drukwerk | Mailing | Postbezorging | Houtindustrie<br />
Groen- en Milieuservices | Uitzendkrachten | Detachering | Enquêtes<br />
Bedrijfsinformatie | Arbeidsintegratie<br />
Tel. (010) 204 10 00
Opnieuw De Washington.<br />
Een ooggetuigenverslag<br />
In <strong>Musis</strong> juli/augustus pleitte Han van der Horst ervoor om de in 1903 afgebroken<br />
brandersmolen De Washington als achtste in de rij van gerestaureerde of herbouwde<br />
molens opnieuw op te trekken. Desnoods aan de Buitenhaven, aangezien herbouw<br />
op de oorspronkelijke plaats; midden op de Broersvest het tramverkeer ernstig in<br />
verlegenheid zou brengen. Op zichzelf is de Buitenhavenweg niet eens zo'n vreemde<br />
plek met de vestigingen van de Koninklijke De Kuyper en Distilleerderij Nolet als decor.<br />
Met Kettle One wodka behoort Nolet tot de bekendste namen op de Amerikaanse markt<br />
van dit moment, terwijl De Kuyper reeds in de achttiende eeuw actief was in de Britse<br />
koloniën aan de overzijde van de Atlantische oceaan. Niet onwaarschijnlijk zelfs dat<br />
George Washington heel goed wist waar Abraham de klare haalde. In <strong>Schiedam</strong> waar<br />
zijn gevolmachtigd minister John Adams in 1782 z'n opwachting maakte.<br />
Van der Horst beschrijft hoe ambassadeur John Adams<br />
vanaf 1778 (en vanaf 1782 als officieel erkend ambassadeur)<br />
contacten aanknoopte met de regeringen van Europese<br />
landen, steden en bedrijven die de jonge Amerikaanse staat bij<br />
konden staan in de onafhankelijkheidsstrijd tegen Engeland.<br />
In <strong>Schiedam</strong> vonden ze een gewillig oor. En meer dan dat.<br />
Niet alleen kenden de <strong>Schiedam</strong>mers de afzetmogelijkheden<br />
aan de andere zijde van de oceaan, de stad was ook sterk<br />
patriottisch en behoorde tot de eerste steden in Nederland die<br />
de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring onderschreven<br />
waar deze stelt dat iedereen gelijk is voor de wet. Ook de<br />
Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger, werd<br />
in 1789 volledig door <strong>Schiedam</strong> overgenomen.<br />
Een ambassadeur als commensaal<br />
Toch verliep de missie van John Adams niet zo gladjes als uit<br />
het artikel van Van der Horst zou kunnen worden afgeleid.<br />
Nadat Adams in 1778 naar Europa werd gezonden om hier<br />
steun te werven voor de 'Amerikaasche' zaak, vestigde hij<br />
zich allereerst in Parijs. Dit leidde niet tot succes. Daarom<br />
verplaatste hij zijn domicilie in 1780 van Frankrijk naar<br />
Amsterdam, waar hij met zijn twee zoons als commensaal<br />
introk bij een weduwe van aanzien. Maar ook in Amsterdam<br />
kreeg Adams aanvankelijk geen poot aan der grond.<br />
Omgekeerd had de toekomstige (tweede) president van de<br />
Verenigde Staten ook geen hoge dunk van de Hollanders.<br />
Met name het eindeloze gedelibereer van bestuurders en<br />
politici stond hem tegen. 'The councils of this people are<br />
the most inscrutable I ever saw', schreef hij in 1782 aan de<br />
Amerikaanse minster van Buitenlandse Zaken John Jay. Dat<br />
nam niet weg dat Nederland uiteindelijk de eerste Europese<br />
natie zou zijn die Amerika financiële en materiële steun<br />
verleende.<br />
Titelblad van de Lanterne magique, collectie <strong>Gemeente</strong>archief <strong>Schiedam</strong><br />
<strong>Musis</strong> 30
uit 1782<br />
Het optreden van John Adams trok zeker de publieke<br />
aandacht. In de 'Lanterne magique', een oranjegezind<br />
schotschrift dat tussen <strong>september</strong> 1782 en juni 1783 wekelijks<br />
verscheen, wordt meermalen de draak gestoken met de<br />
Amerikaanse ambassadeur en de Nederlandse patriotten<br />
die met hem sympathiseerden. Het verpakken van een<br />
politieke satire in een zogenaamde voorstelling is door de<br />
geschiedenis heen populair geweest. In de achttiende eeuw<br />
was de toverlantaarn een modern medium dat op geen<br />
kermis of jaarmarkt mocht ontbreken. Tot zover bekend trok<br />
een aanzienlijk aantal Walen publiek met de vertoning van<br />
hun handgeschilderde toverlantaarnplaatjes. De schrijvers<br />
of schrijver van de Lanterne magique speelde daarop in<br />
met teksten die in een Frans-Nederlands koeterwaals zijn<br />
geschreven. Dit vormde de garantie voor een lach en juist<br />
begrip van de satire, inclusief dubbele bodem en eventuele<br />
platte roddel. In de 'achttiende vertoning van de Lanterne<br />
magique' die in het <strong>Gemeente</strong>archief <strong>Schiedam</strong> wordt<br />
bewaard, wordt het bezoek van John Adams aan <strong>Schiedam</strong><br />
beschreven. Adams had – blijkens de tekst – eenmaal verstek<br />
laten gaan, maar accepteerde een tweede uitnodiging om in<br />
<strong>Schiedam</strong> te komen praten over de levering van jenever aan<br />
het Amerikaanse leger.<br />
De Lanterne magique werd verkocht in Rotterdam, Den<br />
Haag, Amsterdam en Utrecht en om de niet-<strong>Schiedam</strong>mers<br />
enigszins een beeld te geven van de plaats van handeling,<br />
doet de schrijver er een beschrijving van <strong>Schiedam</strong> bij uit de<br />
Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart van Betje Wolf en<br />
Aagje Deken die op dat moment juist op punt van verschijnen<br />
stond. De Lanterne magique: o zo mooi! fraai curieus!<br />
begint daarom met: 'Ik kan niet zeggen, dat ik ooit een<br />
ongevalliger plaats gezien heb, dan het berookte <strong>Schiedam</strong>;<br />
een nare droevige rook, en een nog veel lelyker syn swart<br />
stof benemen het volstrekt al dat aangename, dat het, ook<br />
door zyne ligging, plantage, en fraaije gebouwen, moest ten<br />
toon spreiden. Zo rasch overdrevene zindelykheid, voor eene<br />
krankzinningheid verklaart wordt, dan zou ik er zeer voor zyn,<br />
om de Lyderessen, daar door geplaagt, in <strong>Schiedam</strong> als in een<br />
verbeterhuis te brengen; daar zouden zy, zo ergens, hersteld<br />
worden'.<br />
31 <strong>Musis</strong><br />
tekst: Hans van der Sloot<br />
foto's: <strong>Gemeente</strong>archief <strong>Schiedam</strong><br />
en Het geheugen van Nederland<br />
Frontespice van de boekuitgave van de Lanterne magique 1783, Geheugen van<br />
Nederland / Koninklijke Bibliotheek Den Haag. Afgebeeld zijn stadhouder Willem V<br />
vol liefde voor zijn Pruisische gemalin en ongevoelig voor de moeilijkheden rondom.<br />
De namen van de molens De Vrijheid, De Meyboom, De Palmboom,<br />
De Batavier, De Eendracht en De Washington zijn even zovele<br />
verwijzingen naar de patriottische zaak. In het <strong>Gemeente</strong>archief<br />
<strong>Schiedam</strong> berust bovendien een loyaliteitsverklaring van de <strong>Schiedam</strong>se<br />
kooplieden die aan duidelijkheid niets te wensen overlaat.
Opticaprent van de Dam en Oude sluis. Opticaprenten werden in een houder bekeken waardoor in de prent de suggestie van diepte ontstond.<br />
Ter verfraaiing kon er ook een lichtje achter worden geplaatst waardoor de vensters als bij avond oplichten. Circa 1800, collectie <strong>Gemeente</strong>archief <strong>Schiedam</strong>.<br />
Foei! foei! foei!<br />
Daarmee is de toon gezet voor de beschrijving van het bezoek<br />
van Adams aan <strong>Schiedam</strong>, waarbij zowel de ambassadeur<br />
van de Verenigde Staten als zijn gastheren hem stevig hebben<br />
geraakt; 'De kanse Statte is swarte, um is so swarte as de<br />
scoorsteenvegere, van de Jenever te brand, en te voed op de<br />
vark op de Academie de Sciedamme, de student soo delicaat<br />
pour de Sciedammere, & pour tout de Chretiens, maar niete<br />
pour les Juifs, pour de Smous. Um oor niet te doen spreek van<br />
Sciedam of sy doen foei! foei! o foei! foei! ou en France foutir<br />
Sciedammere! Foutir de beeste! Foutir de vark!<br />
Ik benne pour moi un Savoiaarte (de schrijver van de Lanterne<br />
magique nam de persoon aan van een rondreizend inwoner<br />
van Savoye), se sekke ook as de Smous, se benne benaauwd<br />
pour de spekke van Sciedam. Se moet walg! Se moet braak!<br />
Ah! foei! foei!<br />
A tsa Liefhebbere! Se ebbe nou kemaakt de likte (het licht<br />
aangestoken), keef nou maar akte, se sien daar op de<br />
voorgrondte de Burkere van Sciedamme, met de deege, met<br />
de piek, met de snapaane, de trommele en de vendele, o tso<br />
mooi! Fraai curieus! Se syn allemale tout à fait en ordere<br />
om in te aal son Excellence d'Amerique Monsieur Adams:<br />
n'est pas le premier homme du monde, o non! kans niete!<br />
– De Eere van Sciedam syn kekleed curieuse, met de beste<br />
rokke, met de pontificale, met de swarte perruque, die um a<br />
present eb kemaakt witte met de poeijere, met de kwaste om<br />
te brilleer op de kroote Feeste, op de Feeste pour le Ministre<br />
Plenipotentiair Adams' (plenipotentiair = gevolmachtigd).<br />
Maar dan gaat er iets mis. Terwijl de <strong>Schiedam</strong>se notabelen<br />
opgedoft en hoopvol wachten op hun hoge gast, verschijnt<br />
er niemand. 'Ah quel Fete!' smaalt de Lanterne magique: 'dat<br />
is de jour om te plaats in de kronyke van Sciedamme, met<br />
de lettre rouge. Maar akter anne komme de inkende paarde.<br />
Monsieur Adams blyve wegge en foppe de Eere van Sciedame;<br />
hum worde boos, um begin grom, grom grom, as de vark,<br />
knor, knor, knor, oort se reis grom, oort se reis knor, o knor!<br />
knor! knor! se eb dat keleert uit de eerste ante, um oore dat<br />
toujours van de premier maitre, van de vark. Um loope naar<br />
de Logemente, kyk se reis loop!. Sy laat keef de burkere de<br />
Genevre, en se wens Adams, de Amassadeur, pour de swarte<br />
Saint Jaques (de duivel – redactie) De burkere neemt de<br />
keweere, en loope dooreen as de vark, aussi knor, knor, knor,<br />
grom, grom, grom, hum knorre al den duvele te Sciedamme<br />
en se lope na eur uise (huis). O Kyk se reis loop liefebbere! dat<br />
is frappante!'<br />
Een tweede uitnodiging had daarentegen wel succes. Althans<br />
volgens het satirisch weekblad dat vervolgt met; 'Voila,<br />
<strong>Musis</strong> 32
Messieurs et Dames! Un autre piece van dat kostelyke<br />
Sciedamme. Monsieur Adams, son Excellence, ebbe geöoret<br />
dat de Sciedammere is in de mauvais humeure om dat y un eb<br />
keoude pour de kek, pour de sot, o pour de sot! Y vertrekke<br />
na Sciedamme en wort kerecipieert door de Patriotte, door de<br />
Secretaire monsieur Pilate; o ys is de brave jonge, de jonge<br />
van verstante! y eb van buiten keleeret de les de ansprake an<br />
son Exellence, en make dat son Exellence begin te uil as de<br />
kind, oui te uil: kyk y reis uil! de traan loop op de scoon linge<br />
van son Exellence, de traan met de tuit: o um is bedroefde, um<br />
eb de bakkese as de brandersknekte. Y verstaat niet de Frans,<br />
nie de Ollands, y spreke um tog an as de Ollander, y verstaat<br />
niet un woordte, y spreeke met syn tolke en begin daar op te<br />
uil. Keef wel akte Liefebbere! op de Eeeren van Sciedamme, se<br />
eb kemaakt de kring om Monsieur Adams, se buike pour em,<br />
en keeve um de borrele, de borrele de Genevre. O kyk Adams<br />
reis drink, se smaak um delicte, y doet klok, klok, o klok!<br />
Klok!, um sel koop de nectarre, om te maak de present pour<br />
les pauvres Americain'.<br />
Um suip as de Tempelier<br />
Dit is koren op de molen van de schrijver van het stuk in diens<br />
persoon van een Savoyaardse kermisklant. Hij vlecht door<br />
zijn verhaal ook meteen een roddel van jewelste, die doet<br />
vermoeden dat mogelijk een <strong>Schiedam</strong>mer zo niet de schrijver<br />
dan toch zegsman kan zijn geweest: 'A de Sciedammere syn<br />
wel in un scikke, sy doen ook klokl, klok, partout klok, klok.<br />
Acter de secretaire, keeve wel akte, sie je de kleine vente, um<br />
Opticaprent van de Plantage. Mooi maar troosteloos volgens Betje Wolf en Aagje Deken in 1782. Collectie S. Dongelmans.<br />
33 <strong>Musis</strong><br />
is de Fère, de Broedere van Monsieur le Secretair, um is de<br />
Commise de Vlaardinge, u is de Kris, il est marié, ketrouwt,<br />
avec Mademoiselle Ruisch, une Dame de premier gout, sy<br />
was de mooije meite, sy kan praat comme un Advocat. Se syn<br />
de lui pour te verteer en te maak de scult en betaale jamais,<br />
nooite. Ah! sy ebbe kereist en kerost comme de Postilion,<br />
so curieus, dat se eb kespendeert de onderduisent kulde en<br />
trois an, en kemaak de sculd pour bien un demie ton, een<br />
ton d'Hollande op de koope toe. Y ebbe kebrook de nekke,<br />
kyke wel Liefebbere, syn koppe is nok verkeerte, en um is<br />
ketroubleert in de panne pour de arsene. Se syn a present<br />
les pauvre Diable, y is de Kinte van de Stad en se moet leef<br />
van de tractemente van vierondert kuld. Dat is de Frère van<br />
monsieur de Secretaire: y kryge ook de klas Genevre, de<br />
Oeconomische koste, en keeve ook syn Vrouw, sy buike en<br />
neike, en doen aussi comme les autre, klok, klok, klok! Oh!<br />
klok, klok, klok!'<br />
Alweer volgens de Laterne magique was het met enkele<br />
glazen niet gedaan; 'Keeve nou wel akte op de blydscappe<br />
van de Sciedammere. Kyk daar komt de Brandre, met de vat<br />
Genevre: o se syn so bly! Um suip as de Tempelier. Monsieur<br />
Adams worde kerecipieer in de Logemente, op de Staduize,<br />
l'Hotel de Ville, um is een Kebouw pour un Roi, maar se is<br />
swarte. De Burkere dans en spring pour de Staduis, o so<br />
curieus! Sy sciete de vuuwerke, de zwerme, de voetzoekere,<br />
de klakkebos: oor oe dat sy 't maak, bons, bons, bons, o<br />
bons! bons! Um sciete de salvos, so kelyk, so precise met de<br />
keweere, dat se denk de urt (erwt) rol van de trap. Oor de vark
Het optreden van John Adams trok zeker de publieke aandacht. In de 'Lanterne<br />
magique', een oranjegezind schotschrift dat tussen <strong>september</strong> 1782 en juni 1783<br />
wekelijks verscheen, wordt meermalen de draak gestoken met de Amerikaanse<br />
ambassadeur en de Nederlandse patriotten die met hem sympathiseerden.<br />
er reis knor, al weer knor, knor, sy word wakker van al de<br />
kesciet – O ecoutez! Knor, knor. Monsieur Adams sekke, dat is<br />
de rare concerte.<br />
Daar komt Monsieur de Ministre Plenipotentiair, y buike en<br />
screeuw met alle makte met de Burker, um verstaan ensembel<br />
rien du tout, niementalle. De Burkere make de feux, met de<br />
pikton. O kyk um reis brand! De burkere van Sciedam sitte<br />
om de vure as de Wildeman; um dans, um spring: Monsieur<br />
Adams wou wel mee spring, mais il nose pas pour de<br />
Sciedammere. Phoe! Pha! Y is de Ambassadeur en niet meer<br />
de Notair. Que pensez vous bien? (Na jaren van wachten<br />
en pleiten voor de Amerikaanse zaak werd de advocaat en<br />
notaris John Adams in 1782 – vier jaar na zij aankomst in<br />
Europa – officieel erkend als ambassadeur van de Verenigde<br />
Staten, - redactie)'.<br />
'Keef wel akte', besluit de Lanterne magique het <strong>Schiedam</strong>se<br />
verhaal: 'Monsieur Adams stappe in de Karosse, y eeft kekeet<br />
de Am en kedronke de Genevre, y likkebaarde: o kyk um<br />
reis lik!. Y vertrekket; de Burkere skreeuw hoezee! Vive<br />
d'Ambassadeur, vive l'Americain! Vive l'Americain! Vivat<br />
toujours! Vive la Liberté. Adams steeke de koppe uit de koetse<br />
en roepe aussi Vivat! Maar niet harte, y es besconk van de<br />
Sciedamse nectarre Il est partir; de Sciedammere is wel in syn<br />
scikke'.<br />
Dat de overeenkomst met de Amerikanen profijtelijk was<br />
voor de <strong>Schiedam</strong>se branders en distillateurs wordt - behalve<br />
uit de bedrijfsregisters waarin de gigantische hoeveelheden<br />
naar Amerika verscheepte jenever zijn bijgehouden -<br />
mede aannemelijk gemaakt door de naamgeving van<br />
verschillende molens. De namen van de Vrijheid, Meyboom,<br />
Palmboom, Batavier, Eendracht en de Washington zijn<br />
even zovele verwijzingen naar de patriottische zaak. In het<br />
gemeentearchief berust bovendien een loyaliteitsverklaring<br />
van de <strong>Schiedam</strong>se kooplieden die aan duidelijkheid niets te<br />
wensen overlaat en aanvangt met de woorden: 'Address of<br />
the merchants of the town of <strong>Schiedam</strong>, in Holland, to his<br />
excellency John Adams, after their high mightinesses the lords<br />
the states-general of the united provinces of the Netherlands<br />
had acknowledged the freedom and independency of the<br />
United States of North America, and admitted the said John<br />
Adams as minister plenipotentiary and envoy of the Congress<br />
of the said United States.<br />
If ever any circumstances were capable of recalling to the<br />
minds of the people of these provinces the most lively<br />
remembrance of the cruel situation to which their forefathers<br />
found themselves once reduced, under the oppressive yoke<br />
of Spanish tyranny, it was, no doubt, that terrible and critical<br />
moment when the Colonies of North America, groaning under<br />
the intolerable weight of the chains with which the boundless<br />
ambition of Great Britain had loaded them, were forced into<br />
a just and lawful war to recover the use and enjoyment of<br />
that liberty to which they were entitled by the sacred and<br />
unalienable laws of nature'.<br />
Rechtvaardigt dit de herbouw van een hele molen, zoals Han<br />
van der Horst voorstelt? Waarschijnlijk niet. Maar het kan<br />
zeker geen kwaad om op enigerlei wijze zichtbaar te maken<br />
dat de <strong>Schiedam</strong>se stadsregering als eerste in Nederland<br />
de Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen van<br />
1789 als beginsel omarmde en eerder al de Amerikaanse<br />
Onafhankelijkheidsverklaring onderschreef. Er zullen heel<br />
wat Amerikaanse toeristen zijn die daar een ommetje voor<br />
over hebben.<br />
Bij ons kunt u terecht voor persoonlijke en professionele rechtsbijstand<br />
op het gebied van:<br />
personen- en familierecht, waaronder echtscheiding / scheidingsmediation /<br />
sociale zekerheid / arbeidsrecht / immigratierecht / letselschade<br />
Aan de hand van uw inkomen bekijken wij, met u samen, de mogelijkheden<br />
om in aanmerking te komen voor door de overheid gefinancierde rechtshulp.<br />
Op 15 <strong>september</strong> aanstaande vindt de eerste Dag van de Scheiding<br />
plaats. Deze dag is een initiatief van de Vereniging Familierecht Advocaten<br />
en Scheidingsmediators. Twee van onze advocaten zijn bij deze vereniging<br />
aangesloten.<br />
Op de Dag van de Scheiding kunt u tot 20.00 uur terecht op ons kantoor.<br />
U kunt dan vrijblijvend uw (eerste) vragen meenemen. Het advies geeft u<br />
een eerste inzicht in de gevolgen en keuzes voor uw situatie.<br />
U kunt hierover meer lezen op: www.dagvandescheiding.nl<br />
Oranjestraat 2, Postbus 448, 3100 AK <strong>Schiedam</strong> - tel. 010 473 89 88 - fax 010 473 32 32 - www.habetsenvanleeuwen.nl<br />
<strong>Musis</strong> 34
<strong>Schiedam</strong><br />
heeft het<br />
in huis
<strong>Schiedam</strong><br />
heeft het<br />
in huis