Jaargang 15 bulletin no.1 (2005) Kunst verzamelen - Vereniging ...
Jaargang 15 bulletin no.1 (2005) Kunst verzamelen - Vereniging ...
Jaargang 15 bulletin no.1 (2005) Kunst verzamelen - Vereniging ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
BULLETIN VAN DE VERENIGING REMBRANDT JAARGANG <strong>15</strong> NO 1 VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
p <strong>Kunst</strong> <strong>verzamelen</strong>:<br />
Museale aankopen met<br />
een koninklijke allure<br />
p Professor Henk van Os:<br />
Geschiedenis van wie?<br />
p De <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
1913-1923<br />
p Voorjaarsbijeenkomst<br />
14 mei in Dordrecht
Beschermvrouwe H.M. de Koningin<br />
BESTUUR<br />
Mr J.M. Boll, voorzitter<br />
Jhr Mr A.A. Loudon, vice-voorzitter<br />
Mevrouw Mr A.A. van Berge,<br />
secretaris<br />
Drs H.B. van Wijk, penningmeester<br />
Prof. Dr C.H. Blotkamp<br />
Prof. Dr R.E.O. Ekkart<br />
Prof. Dr P.A. Hecht<br />
Prof. Drs R. de Leeuw<br />
Dr J.R. ter Molen<br />
Dr M. Sanders<br />
Mevrouw L.C.E. van Tets-van<br />
Tienhoven<br />
Mr J.G. de Vries Robbé<br />
Jhr M.A. van Weede<br />
BUREAU (9 – 13 UUR)<br />
Drs H.M. Blankenberg, directeur<br />
Contacten Musea/PR<br />
Mevrouw Drs F.M. Bijl de Vroe-<br />
Verloop<br />
Fondsenwerving<br />
Mevrouw Drs C.S. de Witt Wijnen-<br />
Jansen Schoonhoven<br />
Lange Voorhout <strong>15</strong>,<br />
2514 EA Den Haag<br />
T: 070-4271720<br />
F: 070-4271940<br />
E: bureau@verenigingrembrandt.nl<br />
www.verenigingrembrandt.nl<br />
RAAD VAN ADVISEURS<br />
Prof. dr J. Th. M. Bank<br />
Drs M.A. van den Bergh<br />
Mr Drs L.C. Brinkman<br />
Mevrouw Prof. Dr C.A. Chavannes-<br />
Mazel<br />
Drs H.L.M. Defoer<br />
Prof. Mr E.J. Dommering<br />
Drs F.J. Duparc<br />
Mevrouw Prof. Dr C.W. Fock<br />
R.H. Fuchs<br />
J.A. de Gier<br />
Mevrouw A. van Grevenstein-Kruse<br />
Mr E. Groenewald<br />
Mr R.W.J. Groenink<br />
Drs J.H. van Heijningen Nanninga<br />
Drs B.F. van Ittersum<br />
Prof. Dr C.J.A. Jörg<br />
Mevrouw M. Lambert<br />
J.M.N. Leighton<br />
Dr J.L. Locher<br />
REKENINGEN<br />
Bank Mees Pierson, Amsterdam<br />
25 22 00 861 (voor betaling contributie)<br />
Bank Mees Pierson, Amsterdam<br />
21 33 99 385<br />
Postbank 11 71 21<br />
ten name van de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt, Den Haag<br />
Colofon:<br />
Samenstelling en redactie: Teio Meedendorp en<br />
Kees Keijer, Amsterdam<br />
Ontwerp: van Rosmalen & Schenk, Amsterdam<br />
Druk en lithografie:<br />
Drukkerij Onkenhout BV, Hilversum<br />
Mevrouw Drs D.H.A.C. Lokin<br />
Jhr G.E. Loudon<br />
Drs Ing. C. Maas<br />
Drs H.J.A.T. Meertens<br />
Drs R.C.J. Meijer<br />
Dr D. Overbosch<br />
Mr L. R. J. ridder van Rappard<br />
Mr S.A. Reinink<br />
M.J.M. van Rooy<br />
Prof. dr P. Schnabel<br />
Drs J.J.Th. Sillevis<br />
Mevrouw Dr M.F. Simon Thomas<br />
Mevrouw Dr N.C. Sluijter-Seijffert<br />
Drs C.B. Smithuijsen<br />
A.L. Stal<br />
Dr E.J. van Straaten<br />
Drs C. baron van Tuyll van<br />
Serooskerken<br />
K. van Twist<br />
E.W. Veen<br />
Drs M.J.F. Weck<br />
KLACHTENCOMMISSIE<br />
FONDSENWERVING<br />
Mr S. Royer, voorzitter<br />
Mevrouw Mr A.M.C. Marius-van<br />
Eeghen, secretaris<br />
Mevrouw Mr M.C. Scholten<br />
Dr J.M. de Groot<br />
Mr H. baron van Imhoff<br />
Leden van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
kunnen bij het secretariaat extra<br />
Bulletins bestellen voor € 7,- per stuk<br />
(excl. portokosten).<br />
illustratie omslag:<br />
Bloempiramide<br />
Toegeschreven aan plateelbakkerij<br />
De Metale Pot, Delft<br />
ca. 1695. Aardewerk, H <strong>15</strong>6 cm<br />
Rijksmuseum Amsterdam
De <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
is een particuliere organisatie,<br />
opgericht in 1883. Zij heeft<br />
als doel door het beschikbaar<br />
stellen van geldelijke middelen<br />
musea en andere openbare<br />
verzamelingen effectieve hulp<br />
te bieden bij het verwerven<br />
van kunstvoorwerpen.<br />
Prins Bernhard<br />
Cultuurfonds 65 jaar<br />
Het Prins Bernhard Cultuurfonds,<br />
dat onze vereniging al<br />
vele jaren trouw substantieel<br />
ondersteunt, viert dit jaar zijn<br />
65-jarig bestaan. De <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt wenst het PBC van<br />
harte geluk met dit jubileum<br />
en hoopt de succesvolle en<br />
vruchtbare samenwerking ten<br />
behoeve van ons cultureel<br />
erfgoed tot in lengte van jaren<br />
te kunnen voortzetten.<br />
4<br />
5<br />
9<br />
29<br />
32<br />
34<br />
INHOUD AANWINSTEN<br />
Vivat Oraenge in spe<br />
Mr Jan Maarten Boll<br />
Museale aankopen met een koninklijke allure.<br />
De <strong>Vereniging</strong> Rembrandt & Paleis Het Loo<br />
Johan R. ter Molen<br />
De actie Vivat Oraenge heeft als bedoeling<br />
om De Heems stilleven met deze titel dit<br />
jaar te verwerven voor Paleis Het Loo, ter<br />
markering van het 25-jarig ambtsjubileum<br />
van Koningin Beatrix. In zijn relatief korte<br />
bestaan als museum heeft Paleis Het Loo al diverse bijzondere<br />
kunstwerken kunnen verwerven met steun van de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt. De directeur van Paleis Het Loo Nationaal Museum<br />
en bestuurslid van onze vereniging, Dr J.R. ter Molen, geeft<br />
een overzicht.<br />
Ogenblik: Geschiedenis van wie?<br />
Prof. Dr H.W. van Os<br />
Was onze grote kolonisator Jan Pietersz. Coen een held of een<br />
schurk? En hoe kijkt een Indonesiër daar tegenaan? Op Bali<br />
kwam professor Henk van Os tot een opmerkelijk inzicht,<br />
waarbij een fietsende kunstenaar hem de weg wees.<br />
Over aanwinsten 1913-1923<br />
Fusien Bijl de Vroe<br />
Het rommelde even in de gelederen van de<br />
vereniging toen Den Haag en Amsterdam<br />
in 1913 onenigheid kregen over de verdeling<br />
van een aantal kunstwerken. Met de<br />
oprichting in 1920 van het Rembrandt<br />
Syndicaat kon er voor het eerst gericht buitenlandse kunst<br />
worden verworven.<br />
Nieuws van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
Algemeen<br />
Op 14 mei vindt de Voorjaarsbijeenkomst van de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrand plaats in het Dordrechts Museum, ter gelegenheid<br />
van de tentoonstelling Dromen van Dordrecht buitenlandse kunstenaars<br />
schilderen Dordrecht tussen 1850 -1920. Op de achterzijde van<br />
dit Bulletin vindt u de benodigde informatie over het programma<br />
en hoe u zich kunt opgeven.<br />
10<br />
12<br />
16<br />
19<br />
22<br />
26<br />
ALLARD PIERSON MUSEUM, AMSTERDAM<br />
Vier Tarentijnse applieken<br />
RIJKSMUSEUM AMSTERDAM<br />
Twee bloempiramides<br />
Plateelbakkerij De Metale Pot, Delft (toegeschr.)<br />
GELDERS ARCHIEF, ARNHEM<br />
De ‘Salon’ bij de beek op het landgoed<br />
Beekhuizen, Velp<br />
Daniel Kerkhoff<br />
HANNEMAHUIS, HARLINGEN<br />
Verguld zilveren dekselbokaal<br />
Willem Anskes Zeestra<br />
TEYLERS MUSEUM, HAARLEM<br />
Veerpont<br />
Jacob Maris<br />
MUSEUM BOIJMANS VAN BEUNINGEN, ROTTERDAM<br />
Mae West Lips Sofa<br />
Salvador Dalí
Vivat Oraenge in spe<br />
MR JAN MAARTEN BOLL<br />
In de aanloop naar 29 en 30 april<br />
<strong>2005</strong>, de data waarop de viering van<br />
het zilveren regeringsjubileum van<br />
koningin Beatrix officieel van start<br />
gaat, komt de actie voor de aankoop<br />
van het schilderij Vivat Oraenge in<br />
een nieuwe fase. Dat gebeurt in het<br />
toenemend vertrouwen dat het ook<br />
gaat lukken, mede dankzij de steun<br />
van TPG en de Staatsloterij die onze<br />
campagne met volle kracht steunen.<br />
De leden van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
hebben in de beginfase een<br />
voortreffelijk voorbeeld gegeven door<br />
massaal en ruimhartig de machtigingscoupons<br />
in het vorige Bulletin<br />
in te sturen. Zeer verheugd zijn we<br />
dat de eigenaar er in heeft toegestemd<br />
om het schilderij desgewenst<br />
voor enige tijd in Nederland te exposeren.<br />
Wij zijn geneigd om van dit<br />
aanbod gebruik te maken omdat we<br />
langzamerhand de hoop hebben dat<br />
we Vivat Oraenge niet meer hoeven<br />
te laten gaan. Natuurlijk hopen we<br />
dat de aanwezigheid van het schilderij<br />
velen zal inspireren om mee te doen<br />
opdat we vanaf de zomer het schilderij<br />
blijvend in Paleis Het Loo zullen<br />
kunnen bewonderen.<br />
4 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Intussen gaat het andere werk van de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt gewoon door. Een belangrijke<br />
uitdaging voor de komende tijd is om te helpen<br />
de financiering rond te krijgen van de tekeningenserie<br />
De twaalf maanden van Hans Bol voor<br />
Museum Boijmans Van Beuningen. In 2003 werd<br />
hiertoe al een poging ondernomen. Ondanks<br />
een forse bijdrage van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
lukte dat toen echter niet. Nu wordt in samenwerking<br />
tussen Museum Boijmans, de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt, de Mondriaanstichting, en een aantal<br />
Rotterdamse fondsen en particulieren – de namen<br />
van Daan Dura en Jaques Schoufour mogen<br />
daarbij niet onvermeld blijven, zij spannen zich<br />
geweldig in voor het goede doel! – geprobeerd<br />
het benodigde bedrag alsnog bij elkaar te krijgen.<br />
We kunnen in dit kader inspiratie putten uit het<br />
artikel van Fusien Bijl de Vroe over de geschiedenis<br />
van onze vereniging in de periode 1913-1923.<br />
Daaruit blijkt dat, wanneer het echt nodig was<br />
om belangrijke kunstwerken voor ons openbaar<br />
kunstbezit te behouden, er altijd particulieren bereid<br />
waren om bij te springen. Dat was het geval<br />
bij de oprichting van het Rembrandt Syndicaat in<br />
1920. Hierdoor konden destijds enkele topstukken<br />
voor het Rijksmuseum worden aangekocht.<br />
In het geval van de Boltekeningen, die onlangs<br />
nog in hun volle glorie in Museum Boijmans te<br />
zien waren, gaat het om hoogtepunten uit de<br />
tekenkunst. Als de geschiedenis zich herhaalt<br />
hoeft de lijst van ‘gemiste kansen’ niet te worden<br />
uitgebreid en beleeft dit zoveelste gevecht voor<br />
ons openbaar kunstbezit een gelukkige afloop.<br />
Maar terug naar ’t begin: het gaat erom dat<br />
zoveel mogelijk mensen – jong en oud – meedoen<br />
om Vivat Oraenge ter ere van Koningin Beatrix<br />
aan ons openbaar kunstbezit toe te voegen.<br />
We hopen op een lijst met heel veel namen als<br />
blijk van hulde. Wat ons betreft: we hebben<br />
onze hoop gevestigd op u, als pleitbezorger<br />
voor zo’n passend geschenk van ons allemaal<br />
aan ons allemaal.<br />
Vivat!<br />
Jan Maarten Boll is voorzitter van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
De twaalf<br />
maanden:<br />
maart,<br />
Hans Bol<br />
<strong>15</strong>34-<strong>15</strong>93.<br />
Pen en bruine<br />
inkt, bruine<br />
wassing,<br />
diameter<br />
ca. 140mm.
KUNST VERZAMELEN<br />
Museale aanwinsten met een koninklijke allure<br />
De <strong>Vereniging</strong> Rembrandt & Paleis Het Loo<br />
JOHAN R. TER MOLEN<br />
Nederland kan worden gerekend tot de landen met de grootste<br />
‘museumdichtheid’. Allereerst zijn er de internationaal bekende grote<br />
musea van kunst- en cultuur. Maar daarnaast beschikt vrijwel elke<br />
stad en dorp over een openbare collectie, soms gewijd aan de lokale<br />
historie maar niet zelden voortgekomen uit een particuliere verzameling<br />
met een specifiek thema, door de oorspronkelijke eigenaar gedurende<br />
zijn leven met veel zorg samengesteld en vervolgens aan de gemeenschap<br />
ter beschikking gesteld.<br />
Paleis Het Loo, gezien vanuit de gereconstrueerde formele tuin. Het geheel gerestaureerde paleis met zijn<br />
vorstelijke woonvertrekken is sinds 1984 als nationaal museum opengesteld.<br />
5 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Het vroegste voorbeeld van een dergelijk<br />
initiatief, dat dankzij een voortreffelijk beheer<br />
en een actief beleid na meer dan twee<br />
eeuwen nog steeds een prominente plaats<br />
inneemt binnen het brede scala aan Nederlandse<br />
musea en oudheidkamers, is Teylers<br />
Museum in Haarlem. Toen de gefortuneerde<br />
lakenhandelaar Pieter Teyler van der Hulst<br />
in 1778 overleed, liet hij niet alleen een<br />
omvangrijk kunstbezit na, maar stelde hij<br />
ook zijn vermogen beschikbaar om zijn belangstellingsgebieden<br />
op het gebied van<br />
cultuur en wetenschap verder te stimuleren.<br />
De verzamelingen, die door latere generaties<br />
aanzienlijk werden en worden uitgebreid,<br />
zijn ondergebracht in een speciaal daartoe<br />
gebouwd museumcomplex, verbonden met<br />
het voormalige woonhuis van de erflater.<br />
ORANJE<br />
Ook de leden van het Huis van Oranje hebben<br />
gedurende verschillende generaties<br />
een belangrijk kunstbezit bijeen gebracht,<br />
dat niet alleen de basis vormt van het<br />
Mauritshuis maar waarvan ook onderdelen<br />
opgenomen zijn in de openbare collectie<br />
waaruit het Rijksmuseum is voortgekomen.<br />
Wanneer men echter overziet, hoe omvangrijk<br />
de verzamelingen van de Oranjes op<br />
bepaalde momenten geweest zijn, dan wordt<br />
duidelijk dat slechts een fractie hiervan in<br />
de zojuist genoemde Nederlandse musea<br />
terechtgekomen is. Veruit het merendeel<br />
van de schilderijen, sculpturen en kunstnijverheid<br />
zijn veelal bij een eerstvolgende<br />
generatie alweer in andere handen overgegaan.<br />
Hieraan liggen dynastieke, politieke<br />
en financiële redenen ten grondslag.<br />
Anders dan in de meeste Europese landen<br />
waren de Noordelijke Nederlanden in de<br />
17de en 18de eeuw een vanuit de burgerij<br />
bestuurde republiek en geen monarchie.<br />
De prinsen van Oranje vervulden binnen<br />
deze bestuursvorm weliswaar langdurig de<br />
functie van stadhouder, de hoogste militaire<br />
gezagsdrager, maar hielden hun bezittingen<br />
niet bijeen voor degenen die na hen deze<br />
positie zouden gaan bekleden. Zoals ge-
uikelijk bij het burgerlijk erfrecht kregen<br />
ook bij hen alle kinderen hun erfdeel. Dit<br />
heeft bijvoorbeeld tot gevolg gehad, dat<br />
de met Duitse vorsten gehuwde dochters<br />
van stadhouder Frederik Hendrik en Amalia<br />
van Solms na het overlijden van hun ouders<br />
ieder een omvangrijke collectie kunstvoorwerpen<br />
en kostbaarheden ontvingen, waarvan<br />
onder meer in de Berlijnse musea nog<br />
belangrijke voorbeelden aanwezig zijn.<br />
Nadat in 1795 de Fransen Nederland<br />
waren binnengevallen, zag de stadhouderlijke<br />
familie zich gedwongen om naar het<br />
buitenland uit te wijken. Het belangrijkste<br />
kunstbezit van de Oranjes dat was achtergebleven,<br />
werd in beslag genomen en naar<br />
Frankrijk overgebracht; een gedeelte hiervan<br />
is nooit teruggekeerd. De verdere inventaris<br />
van de paleizen is verkocht of anderszins<br />
verdwenen. Datgene, wat de familie in<br />
ballingschap had kunnen meenemen, is<br />
nadien voor een belangrijk deel te gelde<br />
6 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
gemaakt om in het levensonderhoud te<br />
kunnen voorzien.<br />
Zodra de Fransen in 1813 waren verdreven,<br />
werd Nederland een koninkrijk met de uit<br />
ballingschap teruggekeerde zoon van de<br />
laatste Oranje-stadhouder als staatshoofd.<br />
Zijn opvolger, koning Willem II, slaagde<br />
erin om opnieuw een kunstverzameling<br />
van internationale allure bijeen te brengen,<br />
die een plaats kreeg in de daartoe gebouwde<br />
‘gotische zaal’ in Den Haag. Helaas waren<br />
financiële schulden er de oorzaak van dat<br />
ook dit kunstbezit na de dood van de vorst<br />
in 1849 uiteenviel. Een belangrijk deel werd<br />
opgeëist door zijn Russische schoonfamilie<br />
en bevindt zich sedertdien in de Hermitage.<br />
PALEIS HET LOO<br />
In de afgelopen 30 jaar is het – mede dankzij<br />
genereuze steun vanuit de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt – mogelijk gebleken om een<br />
aantal belangrijke kunstwerken, die ooit in<br />
het bezit waren van de Oranjes en die om<br />
een van de hierboven genoemde redenen<br />
een andere eigenaar hadden gekregen, aan<br />
te kopen en binnen de muren van Paleis<br />
Het Loo een voor het publiek toegankelijke<br />
museale bestemming te geven.<br />
Deze residentie van de Oranjes was in 1686<br />
gebouwd als jachthuis en zomerverblijf voor<br />
stadhouder Willem III. Nadat hij en zijn<br />
echtgenote Mary Stuart II in 1689 koning<br />
en koningin van Engeland waren geworden,<br />
werden het paleis en de daarachter gelegen<br />
tuinen nog verder uitgebreid. De uit<br />
Frankrijk afkomstige architect en ontwerper<br />
Daniel Marot heeft bij de vormgeving en<br />
versiering van dit omvangrijke complex een<br />
belangrijke rol gespeeld. Door verschillende<br />
kunstenaars werden series prenten<br />
uitgegeven, die een indruk geven van dit<br />
vorstelijke landgoed, waarvan de kostbare<br />
inrichting en de volgens een strenge symmetrie<br />
aangelegde tuinen met hun exotische<br />
planten, sculpturen en imposante fonteinen<br />
voor Nederland volstrekt uniek waren. Tot<br />
in detail is de situatie ter plekke beschreven<br />
door een ooggetuige, de Engelse lijfarts<br />
van de koning-stadhouder Walter Harris,<br />
wiens observaties in 1699 te Londen werden<br />
gepubliceerd.<br />
Ook in later eeuwen verbleven de Oranjes<br />
gedurende de zomermaanden graag op Het<br />
Loo. Als laatste heeft koningin Wilhelmina<br />
deze favoriete residentie permanent bewoond<br />
na haar abdicatie in 1948; zij is er in<br />
1962 overleden. Nadien moest een besluit<br />
genomen worden over de toekomstige<br />
bestemming van dit bakstenen paleis, dat<br />
sedert de 19de eeuw van een pleisterlaag<br />
was voorzien en nadien nog allerlei verbouwingen<br />
en uitbreidingen had ondergaan.<br />
Ook was de Franse tuinaanleg verdwenen<br />
Overdracht van de twee<br />
wapentapijten naar ontwerp<br />
van Marot door de<br />
voorzitter van de<br />
<strong>Vereniging</strong> Rembrandt,<br />
H.J. de Koster, aan<br />
H.K.H. Prinses Margriet,<br />
lid van de Commissie van<br />
Advies van Paleis Het<br />
Loo, 26 augustus 1983<br />
Wandtapijt met de<br />
wapens van koningstadhouder<br />
Willem III<br />
en koningin Mary<br />
Stuart II.<br />
Vervaardigd te Brussel,<br />
ca.1690, naar ontwerp<br />
van Daniel Marot.<br />
PALEIS HET LOO<br />
NATIONAAL MUSEUM<br />
Schenking <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt, 1983
Zilveren kan en schotel<br />
Vervaardigd door Adam<br />
Loofs, hofzilversmid van<br />
koning-stadhouder<br />
Willem III. Den Haag<br />
1693.<br />
PALEIS HET LOO<br />
NATIONAAL MUSEUM<br />
Verworven met steun van de<br />
<strong>Vereniging</strong> Rembrandt, 1990<br />
Enkele onderdelen van het<br />
in 1772 te Meissen ver-<br />
vaardigde porseleinen eet-<br />
servies met topografische<br />
gezichten, dat door de<br />
VOC aan prins Willem V<br />
werd geschonken.<br />
PALEIS HET LOO<br />
NATIONAAL MUSEUM<br />
Verworven met steun van de<br />
<strong>Vereniging</strong> Rembrandt 1975<br />
en was dit gebied achter het gebouwencomplex<br />
onderdeel geworden van een<br />
romantisch landschapspark. Gekozen werd<br />
voor een zeer ingrijpende restauratie,<br />
waarbij zowel het paleis als de tuin in hun<br />
oorspronkelijke staat zouden worden teruggebracht.<br />
Na de voltooiing hiervan werd<br />
Paleis Het Loo in 1984 als nationaal museum<br />
voor het publiek opengesteld.<br />
In het centrale hoofdgebouw zijn vertrekken<br />
ingericht, die de ontwikkeling laten zien<br />
van vorstelijke wooncultuur in Nederland<br />
gedurende drie eeuwen, terwijl in een<br />
museale presentatie in de zijvleugels onder<br />
meer een beeld wordt gegeven van de<br />
geschiedenis van het Huis van Oranje.<br />
Hoewel uit inventarissen en beschrijvingen<br />
door tijdgenoten afgeleid kon worden<br />
welke bestemming de verschillende ruimtes<br />
7 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
in de loop der tijd hebben gehad en hoe<br />
deze waren ingericht, kon slechts voor de<br />
negentiende eeuw geput worden uit een<br />
ruime selectie aan meubelen en ander<br />
huisraad. Voor de vroegere tijd moest de<br />
inrichting van de woonvertrekken voornamelijk<br />
worden gereconstrueerd aan de<br />
hand van vergelijkbare werken die daartoe<br />
vanuit de kunsthandel moesten worden<br />
aangekocht. Daarnaast kwamen en komen<br />
regelmatig kunstwerken en bijzondere<br />
kunstnijverheidsobjecten tevoorschijn, die<br />
ooit aan de Oranjes hebben toebehoord of<br />
die getuigen van de sympathie van landgenoten<br />
voor het vorstenhuis.<br />
Dat op grote schaal aankopen konden worden<br />
gedaan is met name te danken aan de<br />
mogelijkheden, die de Stichting ’t Konings<br />
Loo daartoe biedt, de steunstichting van<br />
het museum die onder meer met een<br />
team van vrijwilligers de winkel exploiteert.<br />
Voor zeer kostbare verwervingen heeft de<br />
<strong>Vereniging</strong> Rembrandt steeds op genereuze<br />
wijze steun verleend.<br />
‘REMBRANDT’ EN HET LOO<br />
Sinds haar oprichting in 1883 heeft de<br />
<strong>Vereniging</strong> Rembrandt zich ervoor ingezet<br />
om belangrijk kunstbezit voor Nederland te<br />
behouden. In de loop der tijd is deze doelstelling<br />
ruimer geïnterpreteerd en worden<br />
musea financieel gesteund bij de aankoop<br />
van kunstvoorwerpen, die een waardevolle<br />
aanvulling vormen voor de reeds aanwezige<br />
collectie. Het gaat hierbij om werken van<br />
allerlei aard, daterend vanaf de klassieke<br />
oudheid tot de dag van vandaag en niet<br />
alleen vervaardigd door Europese kunstenaars<br />
maar ook met een ontstaansgeschiedenis<br />
in andere delen van de wereld.<br />
Hoewel Paleis Het Loo, in vergelijking met<br />
de meeste andere Nederlandse musea die<br />
steun ontvangen van de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt, een relatief jonge instelling is,<br />
konden sedert 1975 reeds 12 belangrijke<br />
aanwinsten dankzij dit fonds verworven<br />
worden. Tot de hoogtepunten behoren<br />
twee wandtapijten met de wapens van de<br />
bouwheer Willem III en zijn echtgenote<br />
Mary Stuart II, die omstreeks 1690 naar<br />
ontwerp van Daniel Marot in Brussel vervaardigd<br />
zijn. Zittende figuren van Mars en<br />
Minerva houden een koningskroon boven<br />
het wapenschild, waaronder het devies JE<br />
MAINTIENDRAY te lezen is; op een cartouche<br />
langs de bovenrand staat ook het monogram<br />
met de initialen van het vorstelijk paar.<br />
Deze tapijten werden door de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt ter gelegenheid van haar eeuwfeest<br />
in 1983 aan Paleis Het Loo geschonken.<br />
Naast acht exemplaren met zittende<br />
godenfiguren, is een soortgelijke reeks<br />
tapijten vervaardigd waarop een staande<br />
Hercules en Apollo het koninklijke wapen<br />
flankeren. Inmiddels zijn respectievelijk vier<br />
en twee van deze Brusselse tapijten in de<br />
collectie van Paleis Het Loo opgenomen;<br />
andere exemplaren bevinden zich onder<br />
meer in het Rijksmuseum te Amsterdam,<br />
het Metropolitan Museum in New York en<br />
Windsor Castle.
In 1680 werd de Haagse meester Adam<br />
Loofs, die voordien gedurende vrij lange tijd<br />
in het toonaangevende Parijs werkzaam<br />
was geweest en die daar in de omgeving<br />
van het hof van Lodewijk XIV ongetwijfeld<br />
met de nieuwste stilistische ontwikkelingen<br />
op het gebied van de edelsmeedkunst in<br />
aanraking zal zijn gekomen, aangesteld tot<br />
hofzilversmid van Willem III. Tot zijn taken<br />
behoorde het beheer over de zilverkamer<br />
en verder werden het onderhoud en de<br />
reparaties aan de gouden en zilveren voorwerpen<br />
aan hem toevertrouwd. Uit een<br />
door Loofs in 1697 opgestelde inventaris<br />
blijkt, dat veel van de aanwezige objecten<br />
door hemzelf vervaardigd waren. Om een<br />
indruk te kunnen geven van de artistieke<br />
kwaliteit van het zilver dat door Adam<br />
Loofs aan de koning-stadhouder geleverd<br />
werd, was het van groot belang dat een<br />
door hem in 1693 vervaardigde zilveren kan<br />
en schotel met steun van de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt kon worden verworven. Naast<br />
deze imposante voorwerpen getuigen ook<br />
enkele zilveren wandarmen in de door<br />
Marot ontworpen bibliotheek van Paleis<br />
Verguld-zilveren juwelenkist<br />
Vervaardigd door Joseph Germain Dutalis, hofzilversmid<br />
van koning Willem I. Brussel 1828-’30. Onderdeel van<br />
een toiletset, bestemd als huwelijksgeschenk van de<br />
koning aan zijn dochter, prinses Marianne.<br />
PALEIS HET LOO NATIONAAL MUSEUM<br />
Verworven met steun van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt, 2000<br />
8 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Het Loo van het vakmanschap van deze<br />
zilversmid.<br />
Een eeuw later, omstreeks 1772 werd in<br />
Meissen een zeer uitzonderlijk porseleinen<br />
servies vervaardigd, dat vermoedelijk uit<br />
435 voorwerpen heeft bestaan en dat door<br />
de Oostindische Compagnie aan stadhouder<br />
Willem V werd geschonken. Alle onderdelen<br />
van dit omvangrijke ensemble zijn binnen<br />
een omlijsting van rocailles en guirlandes beschilderd<br />
met topografische voorstellingen:<br />
gezichten van talloze steden en dorpen in<br />
Nederland en op het eiland Java, alsmede<br />
belangrijke paleizen, landhuizen en andere<br />
gebouwen. De stadhouder heeft dit kostbare<br />
geschenk meegenomen bij zijn gedwongen<br />
vertrek naar Engeland in 1795 en heeft het<br />
daar vermoedelijk verkocht. In ieder geval<br />
was het gehele servies in 1823 eigendom<br />
van William Beckford, toen diens legendarische<br />
collectie in Fonthill Abbey werd geveild;<br />
via latere veilingen zijn de onderdelen over<br />
de gehele wereld verspreid geraakt. In 1975<br />
konden dankzij de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
in één keer 59 voorwerpen voor Paleis Het<br />
Loo verworven worden, waar zij werden<br />
toegevoegd aan een deel van dit bijzondere<br />
‘stadhouder-servies’ dat de Koninklijke<br />
Familie in de loop der tijd had teruggekocht.<br />
Ook in later jaren konden incidenteel nog<br />
enkele aankopen worden gerealiseerd,<br />
zodat nu weer 167 stukken bijeen zijn.<br />
Joseph Germain Dutalis, die kort na 1800<br />
in Parijs was opgeleid als zilversmid en daar<br />
beïnvloed is door het werk dat belangrijke<br />
meesters als Odiot en Biennais aan het hof<br />
van Napoleon leverden, heeft zich nadien<br />
in Brussel gevestigd. Gedurende de korte<br />
periode, waarin de Noordelijke en Zuidelijke<br />
Nederlanden in één koninkrijk verenigd<br />
waren, werden door hem belangrijke opdrachten<br />
uitgevoerd voor koning Willem I<br />
en diens hofhouding. In 1828 bestelde de<br />
koning bij hem een omvangrijke toiletset,<br />
die bestemd was als huwelijksgeschenk<br />
voor zijn dochter prinses Marianne. Alvorens<br />
deze aan het bruidspaar werd overgedragen,<br />
was de kostbare set met een bijbehorende<br />
tafel in 1830 te zien op een Nationale Nijverheidstentoonstelling<br />
in Brussel. Nadat de door<br />
gracieuze vrouwenfiguren vastgehouden<br />
spiegel in 1995 met steun van de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt door het Rijksmuseum in<br />
Amsterdam kon worden aangekocht, ontving<br />
Paleis Het Loo in 2000 een financiële<br />
bijdrage waarmee de verwerving van de<br />
bijbehorende juwelenkist mogelijk werd<br />
gemaakt. Deze imposante verguld-zilveren<br />
doos is versierd met ornamenten die ook bij<br />
Vivat Oraenge<br />
Jan Davidsz. de Heem,<br />
ca.1670, olieverf op<br />
doek, 63 x 49 cm. Via<br />
een door de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt georganiseerde<br />
actie worden<br />
middelen bijeengebracht<br />
om dit belangrijke<br />
schilderij ter ere<br />
van het zilveren regeringsjubileum<br />
van<br />
koningin Beatrix aan<br />
te kunnen kopen<br />
voor Paleis Het Loo<br />
Nationaal Museum.
de genoemde Parijse edelsmeden kunnen<br />
worden aangetroffen. Op het deksel is een<br />
kussen bevestigd met daarop een koningskroon,<br />
terwijl het geheel gedragen wordt<br />
door vier gevleugelde leeuwen. Opmerkelijk<br />
is, dat twee schoonzusters van de prinses<br />
– dochters van koning Friedrich Wilhelm III<br />
van Pruisen – in de voorafgaande jaren eveneens<br />
een dergelijke toiletset als huwelijksgeschenk<br />
ontvangen hadden. Deze waren<br />
ontworpen door de beroemde Duitse architect<br />
Karl Friedrich Schinkel en maken ondanks<br />
de opvallende gelijkvormigheid van<br />
de diverse onderdelen een veel statischer<br />
indruk dan dit op Franse inspiratiebronnen<br />
gebaseerde toiletservies, dat behalve de<br />
genoemde spiegel en juwelenkist nog uit<br />
een tiental dozen heeft bestaan.<br />
VIVAT ORAENGE<br />
In het afgelopen jaar nam de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt het initiatief tot een breed opgezette<br />
nationale actie met als doel om ter<br />
gelegenheid van het 25-jarig regeringsjubileum<br />
van koningin Beatrix in <strong>2005</strong> een belangrijk<br />
kunstwerk aan het openbaar kunstbezit<br />
toe te voegen. Het gaat om een<br />
pronkstilleven van Jan Davidsz. de Heem<br />
met de wel zeer toepasselijke titel Vivat<br />
Oraenge, dat na de verwerving een plaats<br />
zal krijgen in een van de statievertrekken<br />
van Paleis Het Loo waar ook ten tijde van<br />
de koning-stadhouder al werk van deze talentvolle<br />
meester aanwezig was. Het doek<br />
is waarschijnlijk tussen 1667 en 1672 – het<br />
jaar waarin prins Willem III tot stadhouder<br />
werd benoemd – door de toen in Utrecht<br />
werkzame kunstenaar geschilderd in opdracht<br />
van een fervente aanhanger van het<br />
Huis van Oranje.<br />
Weergegeven is een nis met daarin diverse<br />
kostbare voorwerpen en lekkernijen, alsmede<br />
een aan een strik opgehangen ‘oranje-appel’<br />
onder een lauwerkrans. Samen met de<br />
sinaasappel- en olijftakken aan weerszijden<br />
van de zo symbolische vrucht worden<br />
eeuwige roem, vrede en wijsheid onder het<br />
Huis van Oranje tot uitdrukking gebracht.<br />
Laten wij hopen dat dankzij de donaties van<br />
vele duizenden kunstliefhebbers dit voor<br />
Nederland zo belangrijke stilleven zal kunnen<br />
worden verworven. Vivat Oraenge! s<br />
9 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
• OGENBLIK •<br />
Geschiedenis van wie?<br />
PROF. DR H.W. VAN O S<br />
<strong>2005</strong> is uitgeroepen tot het jaar van de vaderlandse historie. Wat is dat eigenlijk<br />
voor een soort geschiedenis? Kan je een gedeelte van de geschiedenis<br />
claimen als alleen maar van jou en van jouw landgenoten?<br />
Zo’n vijftien jaar geleden is er in het Westfries Museum in Hoorn een tentoonstelling<br />
georganiseerd over Jan Pietersz. Coen, de heerser van het toenmalige<br />
Nederlands-Indië. In mijn geschiedenisboek van de middelbare school<br />
figureerde hij als een bekwaam en streng bestuurder. Aan scholieren van een<br />
jongere generatie werd hij gepresenteerd als een hardvochtig kolonisator.<br />
Geen wonder, dat er opwinding ontstond over het initiatief om zo’n man te<br />
herdenken met een expositie. Dat er voor zo’n wreedaard destijds in Hoorn<br />
een standbeeld was neergezet was al ergerlijk, maar ook nog een tentoonstelling<br />
in het postkoloniale tijdperk, dat kon eenvoudig niet. Woedend demonstreerden<br />
de antikolonialen voor het museum voor en tijdens de opening van de<br />
tentoonstelling vanwege deze smet op hun vaderlandse geschiedenis.<br />
Tot zover liep alles geheel naar verwachting. Maar er was iets wonderlijks.<br />
Die opening werd verricht door niemand anders dan de ambassadeur van de<br />
Republiek Indonesië in Nederland. Voor hem was Jan Pietersz. Coen allang<br />
een integraal onderdeel van zijn vaderlandse geschiedenis geworden. Hij kon<br />
dan ook de lawaaischoppers bij de voordeur van het museum niet anders zien<br />
dan verlate kolonialen, die hem de geschiedenis van zijn land niet gunden.<br />
Na zijn openingsspeech werd de ambassadeur stiekem door de achterdeur<br />
het museum uitgeloodst, omdat de actievoerders uit naam van het antikolonialisme<br />
de voordeur blokkeerden. Over wiens vaderlandse geschiedenis ging<br />
het hier eigenlijk?<br />
Onlangs werd ik mij opnieuw bewust van het relatieve van het vaderlandse<br />
van vaderlandse geschiedenis. Samen met mijn vrouw verbleef ik op Bali.<br />
Aan de noordkust van het eiland ligt het dorp Kubutambahan. Op één van de<br />
reliëfs van een hindoetempel daar is de Nederlandse kunstenaar Wijnand<br />
Nieuwenkamp voorgesteld. Ongeveer een eeuw geleden reed hij op een fiets<br />
over het strand. Niemand in Kubutambahan had ooit zoiets gezien. Een blanke<br />
man op wielen. Dat moest wel een god zijn. Daarom werd hij vereeuwigd op<br />
de tempel. Wij waren hiernaartoe gereisd vanwege onze verbondenheid met<br />
één van de dochters van de kunstenaar. Nieuwenkamp hoorde bij onze geschiedenis.<br />
Maar in Kubutambahan ontdekten we, dat hij dankzij dat reliëf<br />
de held van het dorp was geworden. Iedereen die ons aansprak noemde met<br />
trots ‘W.O.J. Nieuwenkamp who visited us on his bike in 1909’. De fietsende<br />
god was één van hen. Wij waren alleen maar op visite.<br />
Ik reed terug naar het hotel op een gehuurde oude Fongers. Zou dit de fiets van<br />
Nieuwenkamp zijn geweest? Onzin natuurlijk. Maar door dit bezoek wist ik<br />
één ding zeker: jouw geschiedenis wordt veel spannender, wanneer anderen<br />
zich die geschiedenis op hun manier eigen hebben gemaakt.<br />
• OGENBLIK •
Allard Pierson Museum, Archeologisch<br />
Museum van de Universiteit van Amsterdam<br />
KLEI<br />
In de klassieke oudheid vond klei overal op grote schaal toepassing.<br />
Eenmaal gebakken is een voorwerp van klei vrijwel onvergankelijk<br />
en draagt het voor altijd het stempel van de cultuur<br />
waarin het ontstaan is. Het materiaal werd niet alleen gebruikt<br />
om potten en pannen van te draaien, ook godenbeelden en<br />
tempelversieringen in heiligdommen waren bij uitstek gemaakt<br />
van klei. Dat geldt al helemaal voor de gaven die aan een god<br />
gewijd werden. Votiefbeeldjes van klei - de archeoloog spreekt<br />
van terracotta’s - werden massaal met behulp van vormen gemaakt.<br />
Het kunstzinnig gewicht van zulke producten is meestal<br />
gering, maar godsdiensthistorisch gezien zijn ze zeker van belang.<br />
Toch ontstijgen terracotta’s soms dat bescheiden artistieke<br />
niveau. We hebben dan te maken met kunstwerken waaruit de<br />
cultuur, ontstaanstijd en soms zelfs de persoonlijkheid van de<br />
maker spreekt. Dat geldt zeker voor terracotta’s uit Tarente,<br />
het antieke Taras, gelegen in de hak van Italië.<br />
Deze vier kleine opengewerkte reliëfs zijn er een bewijs van.<br />
De twee leeuwen en twee fabeldieren, griffioenen, werden onlangs<br />
door het Allard Pierson Museum verworven als gezamenlijke<br />
schenking van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt en de <strong>Vereniging</strong><br />
van Vrienden van het Allard Pierson Museum. De reliëfs zijn<br />
gemaakt van zorgvuldig gezuiverde helder bruin bakkende<br />
klei. Nadat ze uit de mallen waren gehaald, maar voordat ze<br />
10 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Vier Tarentijnse applieken<br />
Het Allard Pierson Museum heeft een grote en bloeiende vereniging<br />
van vrienden. Het is goed dat het museum, naast individuele<br />
schenkingen, ook van deze vereniging van tijd tot tijd de middelen<br />
krijgt om de verzameling te verdiepen.<br />
Dat dit nu samen met de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt lukte, sluit aan bij<br />
een mooie traditie. Het museum zelf is immers in 1934 ontstaan<br />
dankzij de betrokkenheid van vrienden van de antieke beschaving<br />
en de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt.<br />
Omstreeks 325 voor Christus. Terracotta, eens verguld, gemiddelde lengte 10,8 cm<br />
Herkomst: veiling Christie’s Londen, 28 april 2004<br />
werden gebakken, zijn in het nog vochtige materiaal met een<br />
modelleerhoutje details verfijnd, zoals de manen van de leeuwen.<br />
Ook de omtrek van de reliëfs en de ruimte bij de poten zijn<br />
ajour bijgewerkt terwijl de achterkanten van de reliëfjes ruwweg<br />
zijn afgeplat.<br />
De dieren waren verguld met bladgoud en sierden grafkisten;<br />
dat bewijzen dergelijke reliëfs die bij officiële archeologische<br />
opgravingen te Tarente zijn teruggevonden en die daar nu in<br />
het museum worden bewaard. De dieren waren op de wanden<br />
van een doodskist vastgezet met een pennetje dwars door hun<br />
lijf. Het gat daarvan is nog goed te zien. Het hout van die kisten<br />
is vergaan en het bladgoud is op minuscule stukjes na helemaal<br />
verdwenen, maar uit Zuid-Rusland zijn dergelijke kisten wel bewaard<br />
gebleven. Daardoor is het mogelijk een indruk te krijgen<br />
van het decoratiesysteem waartoe ze behoorden. De dieren<br />
waren in rijen geplaatst en soms tegenover elkaar. Het hout was<br />
beschilderd zodat een rijk contrast met de gouden, glanzende<br />
reliëfs ontstond. Gelukkig hebben deze felle dieren de tijd redelijk<br />
weten te trotseren. Alleen van de ons aankijkende leeuw<br />
ontbreekt een voorpoot die geheven was. De reliëfs zullen stammen<br />
uit werkplaatsen in Tarente die rond 325 voor Christus<br />
actief waren. Daar werd overigens gewerkt in een stijl die over<br />
de gehele Griekse wereld en zelfs daarbuiten in zwang was.<br />
TARAS<br />
Wij zijn het bijna vergeten, maar Tarente was een machtige en<br />
politiek belangrijke stad. De naam betekent waarschijnlijk<br />
‘nederzetting aan de Tara’, een rivier die in de legende wordt<br />
verpersoonlijkt in de stroomgod Taras, een zoon van Poseidon<br />
en een lokale nymf. Nieuwkomers uit het Griekse Sparta koloniseerden<br />
Taras in 706 voor Christus. Maar de Spartaanse reputatie<br />
van tucht en hardheid bereikte Tarente nooit, integendeel!<br />
Wie Tarente noemde, riep beelden op van rijkdom en luxe.<br />
De stad was gezegend met een beschutte haven en lag in een<br />
vruchtbaar gebied. Het gevolg was een bloeiende handel, een
Dionysos, fragment van<br />
een Atheens mengvat<br />
voor wijn uit Tarente,<br />
circa 400 v. Chr.<br />
MARTIN-VON-WAGNER-<br />
MUSEUM, UNIVERSITEIT<br />
WURZBURG<br />
grote welvaart en indrukwekkende kunst, zeker in de tijd waaruit<br />
de hier besproken reliëfs stammen. Het museum van Tarente<br />
bezit daar verbluffende voorbeelden van die overigens, als onderdeel<br />
van de tentoonstelling Gli ori di Taranto in età Ellenistica,<br />
in 1984 en 1985 op veel plaatsen in Europa, van Milaan tot<br />
Hamburg, te zien waren.<br />
DRINKSCHAAL<br />
Uit de heiligdommen en de graven van Tarente uit de 2de helft<br />
van de 5de eeuw, uit de 4de en de 3de eeuw voor Christus stamt<br />
een enorme hoeveelheid votiefbeeldjes van terracotta. Alleen<br />
al bij de aanleg van een nieuwe wijk aan het eind van de 19de<br />
eeuw zijn er tienduizenden fragmenten gevonden. Het merendeel<br />
bestaat uit voorstellingen van een liggende mannelijke<br />
figuur met een drinkschaal. Naast het museum van Tarente zelf<br />
zijn ze over de hele wereld verspreid geraakt. Het Allard Pierson<br />
Museum bewaard er bijna honderd. Het zijn steeds varianten<br />
op hetzelfde thema. Figuren uit de 4de eeuw voor Christus<br />
11 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
getuigen vaak van een grote religieuze diepgang die zeer knap<br />
is verbeeld en indringend de vraag naar de betekenis van deze<br />
figuren oproept.<br />
Constant Willem Lunsingh Scheurleer (1881-1941) wiens<br />
verzameling sinds 1934 de kern van het Allard Pierson Museum<br />
vormt, begon in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw<br />
deze Tarentijnse terracotta’s op grote schaal te <strong>verzamelen</strong> en te<br />
onderzoeken. Ze maken deel uit van een veel grotere collectie<br />
die de beschaving van Griekse nieuwkomers in Italië, in Magna<br />
Graecia, documenteert.<br />
DE DOOD<br />
Lunsingh Scheurleer meende dat de liggende figuren doden<br />
voorstellen die in het hiernamaals aanliggen aan een eeuwig<br />
durend feestmaal bij de god Dionysos. De beker die de figuren<br />
vaak vasthouden verwijst naar de specifieke gift van Dionysos<br />
aan de beschaafde wereld: wijn. Die wijn moet in spirituele zin<br />
opgevat worden als een metafoor voor het gelukzalige leven na<br />
het sterven. De discussie over de betekenis van deze figuren is<br />
nog niet geluwd, maar dat die met opvattingen over de dood te<br />
maken heeft, staat vast.<br />
De vier nieuwe aanwinsten hebben ook alles te maken met<br />
Dionysos, Tarente en de dood. Zo vullen ze een lacune op in<br />
de collectie. De reliëfs waren, zoals gezegd, deel van de ornamenten<br />
van grafkisten. Leeuwen en de mythische griffioenen,<br />
bewakers van even mythische hoeveelheden goud, komen volgens<br />
Griekse opvattingen net als Dionysos uit het Oosten. Ze<br />
horen bij de god en de hoop op geluk na de dood. Op<br />
beschilderde vazen wordt hij weergegeven als een baardige,<br />
eerbiedwaardige gestalte. Een fragment in Würzburg laat in detail<br />
zijn somptueuze gewaad zien, dat rijk geplooid zijn heupen<br />
en benen bedekt. We herkennen rijen figuren die herinneren<br />
aan de reliëfs van terracotta. Op de sprei over zijn aanligbed<br />
staan ze ook. Het ligt voor de hand aan te nemen dat rijkversierde<br />
gewaden en kleden – luxeproducten die de roem van<br />
het rijke Perzië waren en waarvan maar een heel enkel fragment<br />
bewaard is – de inspiratie vormden voor de appliques.<br />
Ornament dat door rijkdom imponeert is niet strijdig met<br />
godsdienstige diepgang s<br />
Robert Lunsingh Scheurleer
Rijksmuseum<br />
Amsterdam<br />
Twee bloempiramides<br />
Toegeschreven aan plateelbakkerij<br />
De Metale Pot, Delft<br />
ca. 1695. Aardewerk, H <strong>15</strong>6 cm<br />
Geen merken<br />
Herkomst: kunsthandel Salomon Stodel<br />
Antiquités, Amsterdam<br />
Al meer dan vijftig jaar verlangde het Rijksmuseum een paar<br />
bloempiramides om de verzameling Delfts aardewerk een vorstelijke<br />
uitstraling te kunnen geven. Het was de grote verzamelaars<br />
van Delfts aardewerk in de tweede helft van de 19de eeuw niet<br />
gelukt om een mooi paar grote bloemvazen te verwerven:<br />
noch John Loudon (wiens verzameling nu in het Rijksmuseum<br />
is) of de Brusselse Baron Evenepoel, noch de volgende generatie<br />
overwegend Nederlandse verzamelaars hadden kans gezien<br />
een fraai exemplaar, laat staan een paar, te bemachtigen. De<br />
oorspronkelijke eigenaren waren in die tijd nog niet aan verkopen<br />
toe. Het valt bijzonder te waarderen dat, mede door<br />
steun van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt, het nu wel gelukt is om<br />
voor een Nederlandse openbare collectie twee bloempiramides<br />
van de allergrootste maat te verwerven.<br />
BINNENHUIS EN TUIN<br />
In de 17de eeuw vond een cruciale verandering plaats<br />
in het denken over de functie van het voorname huis,<br />
het interieur dat daarbij hoorde en de tuinen waarmee<br />
het was omringd. Het huis werd een woning waar men<br />
kon ontvangen en het interieur werd verrijkt met nutteloze<br />
voorwerpen die voor de vorstelijke families in<br />
Europa maar één doel hadden: het tonen van macht en<br />
rijkdom. Kostbaar uitgevoerde, vaak met zilver beklede,<br />
meubelen en omvangrijke buffetten met gedreven zilver<br />
beantwoordden aan het doel om hoveling, buitenlandse<br />
gast en onderdaan te imponeren. Hetzelfde geldt voor,<br />
toen kostbare, boeketten van kleurige en hevig geurende<br />
bloemen in de openbare ruimten van een kasteel of paleis.<br />
In de tuin werden gewassen geplant met kleurige en<br />
welriekende bloemen die direct na de vorstperiode en tot<br />
in de late herfst voor een weelde aan kleur en geur moesten<br />
zorgen. Bloemen liet men in eigen tuin kweken en<br />
verzorgen. Mary II Stuart, echtgenote van prins Willem III,<br />
prins van Oranje, stadhouder in de Nederlanden en<br />
vervolgens ook koning van Engeland, liet in 1678 speciaal<br />
een contract opmaken met Charles du Buisson, de<br />
beheerder van de tuinen van hun huis Honselaarsdijk:<br />
Reglement voor den Thuynman tot Honsholredyck in date 5<br />
november 1678, punt VII: Alle planten bollen ende saden van<br />
Bloemen die hem ter hant gestelt syn ende noch sullen worden,<br />
sal hy wel in acht nemen, deselve trachten niet alleen wel<br />
ende trouwelyck te bewaren maer oock te vermeerderen ende<br />
soo mogelyck in alle saysoenen bloeyende te hebben om van<br />
dezelve alle weke twee a drye bouqetten ten dienste van hare<br />
Hoocht te maken.<br />
12 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong>
SNIJBLOEMEN<br />
Een vaas voor bloemen werd ooit ‘ontworpen’ om het leven<br />
van de gesneden bloem te verlengen. Afgesneden bloemen<br />
kregen na verloop van tijd een eigen term: snijbloemen.<br />
En omdat naast de kleur ook de geur van de afgesneden<br />
bloem belangrijk was, wordt een bos of een arrangement<br />
van snijbloemen in Nederland sinds die tijd ook wel ‘ruiker’<br />
genoemd. Al naar gelang het seizoen zal men die bloemen<br />
hebben geplukt of afgesneden die op dat moment in<br />
bloei en enige dagen als snijbloem houdbaar waren. De<br />
bloemen van de kostbare bolgewassen als hyacinth en tulp<br />
zullen in het voorjaar wel eens in een vaas zijn gezet, maar<br />
men kan gevoeglijk aannemen dat vazen het hele jaar door<br />
voor allerlei soorten bloemen in huis zullen zijn gebruikt.<br />
Bollen werden nu eens als snijbloem, dan weer als plant<br />
beschouwd. Speciaal ontworpen bollenpotjes kwamen<br />
pas toen de bol goedkoper en algemener was geworden,<br />
in de tweede helft van de 18de eeuw.<br />
Dat men bloemen in zijn tuin kweekte, vervolgens<br />
afsneed en de losse bloemen tot boeketten arrangeerde<br />
was een nieuw fenomeen dat in de jaren dertig van de<br />
17de eeuw in Italië zo populair was dat het door Giovanni<br />
Battista Ferrari in een geïllustreerd boek werd beschreven.<br />
Men zal aanvankelijk bestaande siervazen hebben gebruikt<br />
om boeketten in te arrangeren, maar mogelijk ook wel<br />
voorwerpen hebben aangepast aan een nieuw gebruik.<br />
Er is een afbeelding bekend van een wijnkoeler die men<br />
had overspannen met metalen gaas en zo geschikt had<br />
gemaakt om er een boeket in te zetten, en Ferrari beeldde<br />
in zijn boek al siervazen af die voor een deel waren geperforeerd<br />
met gaatjes die in verbinding stonden met<br />
een reservoir dat met water kon worden gevuld.<br />
13 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
NIEUWE VORMEN<br />
Na het midden van de 17de eeuw werden in Amsterdam<br />
nieuwe en bijgewerkte edities van het boek van Ferrari<br />
verzorgd en werd deze nieuwe vorm van decoreren<br />
van het huis ook in Nederland bij de bovenlaag van de<br />
bevolking geïntroduceerd. Er ontstonden speciaal<br />
gemaakte houders van Delfts aardewerk met gesloten<br />
reservoirs voor water waarin men snijbloemen enige<br />
dagen vers en bloeiend kon houden. In eerste aanleg ging<br />
het om vormen die waren afgeleid, verkleind of juist vergroot<br />
van al bestaande voorwerpen. Zo is het model van<br />
de bekendste 17de-eeuwse Delftse bloemvaas, een ovale<br />
geplooide bak op een voet met twee oren in de vorm van<br />
griffioenen, ontleend aan, veel grotere, koelvaten van<br />
metaal. Maar tegelijkertijd werden er allerlei exotische<br />
vormen, zoals de obelisk, geschikt gemaakt om snijbloemen<br />
in te zetten. Toen hadden ontwerpers immers ook<br />
al moeite om voor iets echt nieuws ook een echt nieuwe<br />
vorm te bedenken. De eerste hoge bloemhouders<br />
bestonden uit gestapelde bollen, daarna heeft men<br />
vier- en zeskantige sokkels met gestapelde reservoirs<br />
ontworpen die enige vormverwantschap hebben met<br />
de obelisk, althans meer dan met een piramide of een<br />
Chinese pagode waarnaar bloem- of tulpenpiramides/<br />
pagodes in het verzamelaars- en antiquairsjargon wel<br />
worden genoemd. Deze klassieke vorm was tevens een<br />
teken van macht, wat in het geval van de twee recent<br />
aangekochte piramides nog eens wordt versterkt door<br />
de vier leeuwen, elk met een wereldbol, die de sokkel<br />
dragen. Het geheel bestaat uit vier tot negen geledingen<br />
op een basement. Elk niveau heeft een waterreservoir<br />
met vier en soms zes tuitjes.
DELFT<br />
Onder het hoofdje Delfs porceleyn hetgeen ten deele<br />
beschadigt is staande op beyde galderijen werden bij de inventaris<br />
van huis Honselaarsdijk, een van de huizen van<br />
Willem en Mary, in 1755 de overblijfselen opgesomd van<br />
wat ooit de mooiste en meest vorstelijke aankleding met<br />
Delfts aardewerk in Nederland was geweest: 3 bloempotten,<br />
2 piramides, 1 bloempot, 2 piramides, 1 koelvat, 1 groote<br />
piramide, gebrooken, drie bakken met deksels en gaaten,<br />
beschadigt, 2 dito geschulpte bloembakken, gebrooken, 2 kleyne<br />
piramides, gebrooken, 2 dito kleynder, gebrooken, 1 geschilpte<br />
bak, Een halve piramide, gebrooken, Twee kleyndere piramides,<br />
4 dito pedestallen, gebrooken, Twee kleyne piramide vaasjes,<br />
vier kindertjes, 2 groote piramides, ses groote ronde piramides,<br />
4 dito nog grooter, en 2 pedestallen, defect.<br />
Dat er bloemvazen waren van Delfts aardewerk in vele<br />
verschillende maten en vormen, is gezien de belangstelling<br />
voor (snij)bloemen van prinses Mary en de heersende<br />
mode niet verwonderlijk. Voor de Delftse plateelbakkers<br />
als toeleveranciers van ceramische sierstukken moeten<br />
deze ontwikkelingen een commerciële, technische en<br />
artistieke uitdaging zijn geweest. Dankzij de in de jaren<br />
1620 tot 1645 opgebouwde technische kennis, het wegvallen<br />
van de import van het Chinese porselein na omstreeks<br />
1650 en het artistieke klimaat in de provincie<br />
Holland, had de Delftse faience een grote technische en<br />
artistieke voorsprong op alles wat er in Europa in deze<br />
techniek werd gemaakt. Al heel snel na 1650 vormde<br />
Delft op dit gebied de top van de Europese industrie.<br />
De superieure Delftse producten werden in heel Europa<br />
afgezet en men bewonderde de Delftse prestaties overal<br />
zozeer, dat deze faience de standaard was waar iedereen<br />
zich naar richtte. Dit zou tot omstreeks 1725 zo blijven.<br />
In de Delftse faience-industrie lag de nadruk bij de ontwikkeling<br />
van het product op de beschildering. Bijzondere<br />
stukken werden haast altijd zeer zorgvuldig en door de<br />
beste schilder in het bedrijf van een decoratie voorzien.<br />
De beschildering is dan ook veelal bepalend voor de<br />
waardering maar ook voor de toeschrijving en de datering<br />
van een groot gedeelte van de nu nog overgebleven<br />
Delftse faience. Van de bijna dertig plateelbakkerijen die<br />
omstreeks 1700 in Delft in bedrijf waren, speelden maar<br />
enkele bedrijven een belangrijke rol bij de vernieuwing<br />
van het product. Van de vijf of zes belangrijkere bakkerijen<br />
traden De Grieksche A en De Metale Pot in de jaren<br />
negentig van de 17de eeuw het meeste op de voorgrond.<br />
In 1685 overleed Samuel van Eenhoorn, eigenaar van<br />
De Grieksche A. De plateelbakkerij werd door zijn weduwe<br />
14 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong>
Cecilia Houwaert in 1686 verkocht aan haar zwager<br />
Adrianus Kocks, koopman te Rotterdam. Deze liet zich<br />
in 1687 als winkelhouder bij het gilde aantekenen. Het<br />
echtpaar Adrianus Kocks en Judith van Eenhoorn heeft<br />
deze plateelbakkerij vervolgens tot grote bloei gebracht.<br />
Hier werden de leveranties voor het Engelse hof, de<br />
Nederlandse Willem III en zijn echtgenote Mary Stuart,<br />
verzorgd. Ensembles van grote vazen, bloemhouders en<br />
basementen voor kannen van een afmeting die paste bij<br />
de vorstelijke ruimtes in het nieuwe paleis van Hampton<br />
Court, maar ook voor het al bestaande huis Honselaarsdijk<br />
werden in De Grieksche A vervaardigd. Er werd Delftse<br />
faience besteld van een voor Nederland ongekende allure.<br />
De faience-industrie in Delft was zo gericht op het<br />
verfraaien van de voorwerpen door een goede beschildering,<br />
dat de vormgeving niet in alle gevallen voldoende<br />
aandacht kreeg. Met gedraaide schotels, vazen en potten<br />
had men door de grote ervaring doorgaans geen enkel<br />
probleem, maar als er ingewikkelder vormen moesten<br />
worden gemaakt, werd het gemis van een modelleur soms<br />
pijnlijk zichtbaar. Toen Lambertus van Eenhoorn, een<br />
broer van Samuel en Judith, in 1691 plateelbakkerij De<br />
Metale Pot uit de boedel van zijn kort tevoren overleden<br />
neef Lambertus Cleffius kocht, moet hij deze lacune in<br />
de bedrijfsvoering hebben gevoeld. Op 25 juli 1691 nam<br />
Van Eenhoorn de Fransman Guillaume Nieullet als<br />
modelleur in dienst. In 1693 werd het contract voor tien<br />
jaar opnieuw vastgelegd. Daarin werd expliciet gesteld dat<br />
in geval van overlijden van Nieullet alle door hem gebruikte<br />
vormen eigendom van Van Eenhoorn zouden worden.<br />
In enkele akten wordt hij ‘beeldsnijder’ genoemd. Aan<br />
de producten die in die jaren in deze plateelbakkerij<br />
<strong>15</strong> VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
werden gemaakt, is de aanwezigheid van een speciaal<br />
aangestelde modelleur af te lezen. De bloempiramides<br />
van De Metale Pot, zoals nu door het Rijksmuseum aangekocht,<br />
hebben een geweldige uitstraling en zijn dan<br />
ook krachtiger van vormgeving dan die van De Grieksche<br />
A.<br />
KWETSBAAR<br />
Gecompliceerd gemaakte gebruiksvoorwerpen die uit vele<br />
losse onderdelen bestaan zijn kwetsbaar in het gebruik<br />
en bij het schoonmaken. Het overgrote deel van deze<br />
voorwerpen zal verloren zijn gegaan en van de bewaard<br />
gebleven exemplaren is maar een enkel, doorgaans wat<br />
kleiner voorbeeld nog compleet bewaard gebleven. Van<br />
geen enkel exemplaar zijn alle tuiten of alle segmenten<br />
nog gaaf of origineel.<br />
Als eerste werden er tuitjes afgestoten, vervolgens<br />
brak men eens een segment en daarna zal het overgrote<br />
deel van de ooit gemaakte exemplaren zijn weggegooid,<br />
of, onbruikbaar maar te mooi om weg te gooien, in een<br />
kelder of op een zolder bewaard zijn gebleven totdat verzamelaars<br />
omstreeks 1860 belangstelling kregen voor de<br />
Delftse faience als uiting van kunstnijverheid. Maar toen<br />
was de mode om imposante, gestapelde vazen in vorstelijke<br />
verblijven met bloemen te vullen al omstreeks 130<br />
jaar voorbij, een tijdspanne waarin veel was veranderd<br />
en de cultuur van de adel in bepaalde streken zelfs met<br />
geweld was geëlimineerd. Het is dan ook een wonder dat<br />
het Rijksmuseum een paar van het grootste soort voor<br />
de verzameling heeft kunnen verwerven s<br />
Jan Daniël van Dam
Gelders Archief<br />
Arnhem<br />
Het Gelders Archief heeft met het oog op<br />
de komst van de Topografische Historische<br />
Atlas Gelderland (THA) zijn eerste belangrijke<br />
aankoop kunnen doen: een prachtige<br />
aquarel uit 1814 van een gezicht op de<br />
Salon van het landgoed Beekhuizen bij<br />
Velp door Daniël Kerkhoff. De tekening<br />
is vrij uniek, omdat slechts weinig historische<br />
illustraties van het landgoed Beekhuizen<br />
bekend zijn. Het historisch-topografisch<br />
belang voor de regio Veluwezoom en<br />
de provincie Gelderland is daarom groot.<br />
De aankoop werd gefinancierd door de<br />
<strong>Vereniging</strong> Rembrandt – als grootste geldschieter<br />
– en verder het Fonds A.H. Martens<br />
van Sevenhoven en de gemeente Rheden.<br />
Bij de verwerving was haast geboden,<br />
want de eigenaar wilde de tekening, die<br />
in consignatie was bij een Nederlandse<br />
art consultant, voor verkoop terug naar<br />
Engeland halen.<br />
De ‘Salon’ bij de beek op het landgoed Beekhuizen, Velp<br />
Daniël Johannes Torman Kerkhoff (Amsterdam 1766–1821 Amsterdam)<br />
1814. Houtskool, pen in zwarte inkt, waterverf, gehoogd met wit en arabisch gom, 570 x 482 mm.<br />
Gemerkt verso: Op de Celon te Zien op Beekhuizen in Gelderland, D Kerkhoff. 1814.<br />
Herkomst: kunsthandelaar Crispian Riley-Smith, Londen, 2004<br />
POETISCH PARK<br />
Het landgoed Beekhuizen bij Velp<br />
(gemeente Rheden) maakte rond<br />
1800 deel uit van de bezittingen van<br />
het huis Biljoen in Velp. Dit kasteel<br />
was sinds 1661 in het bezit van het<br />
geslacht Van Spaen. A.J van der Aa<br />
omschreef Beekhuizen in het<br />
Aardrijkskundig Woordenboek der<br />
Nederlanden in 1839 als volgt: Het was<br />
voor omtrent vijftig jaren een eenvormig<br />
eiken akkermaalsbosch en heidegrond, dat<br />
thans in de fraaiste wandelingen herschapen<br />
is, die den wandelaar de schoonste<br />
gezigten opleveren. J.F.W baron van<br />
Spaen (1746-1827) maakte van de<br />
omgeving van de beek op het landgoed<br />
Beekhuizen een poëtisch park.<br />
Het heuvelachtige Beekhuizen moest<br />
een arcadisch landschap worden,<br />
waarbij de mens als ronddwalende<br />
16 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
herder zijn stemming liet bepalen<br />
door het landschap. De aanleg van<br />
het landschapspark op Beekhuizen<br />
werd begonnen omstreeks 1777. Van<br />
Spaen liet zich onder meer inspireren<br />
door reizen die hij maakte naar Italië,<br />
Frankrijk en Zwitserland. Het park<br />
werd voor het publiek toegankelijk in<br />
1790. In het park waren verschillende<br />
gedichten en spreuken van de dichter<br />
en landschapsfilosoof Jacques Delille<br />
(1738-1813) terug te vinden, onder<br />
meer in de Salon en op stenen. De<br />
Salon deed dienst als theepaviljoen<br />
en boswachterwoning. Beekhuizen<br />
was één van de eerste plaatsen in<br />
Nederland waar een verandering in<br />
natuurbeleving zichtbaar werd.<br />
Tegenwoordig maakt Beekhuizen<br />
deel uit van het Nationaal Park Veluwezoom,<br />
eigendom van de <strong>Vereniging</strong><br />
Natuurmonumenten. De plek van de<br />
Salon en zijn arcadische omgeving<br />
op het landgoed Beekhuizen ziet er<br />
thans anders uit. De Salon is niet<br />
meer. De zoon van J.F.W. van Spaen,<br />
A.J. van Spaen, besteedde minder<br />
aandacht aan landschapszorg dan<br />
zijn vader. Hij liet in 1847 een hotel<br />
bouwen aan de beek en brak de<br />
Salon af.<br />
KERKHOFF<br />
Wat opvalt aan Kerkhoffs tekening<br />
van de Salon op het landgoed Beekhuizen<br />
is het oog voor detail. Vanuit<br />
een laag standpunt kijken we op een<br />
beek die zich door de zandheuvels<br />
van de Veluwezoom slingert. In het<br />
midden is een hoge houten brug<br />
zichtbaar waarop een jager met zijn<br />
hond loopt. Aan beide zijden van de<br />
beek bevindt loopt een pad. Het<br />
rechterpad loopt iets omhoog naar<br />
een rustieke houten trap die naar de<br />
witte Salon leidt. Deze weerspiegelt<br />
fraai in het water van de beek, evenals<br />
het meisje met haar stok en mand<br />
op de voorgrond. Aldus weet Kerkhoff<br />
een intiem tafereel op te roepen<br />
waarbinnen je oog van het ene naar<br />
het andere detail wordt getrokken.<br />
Het van linksboven binnendringende<br />
zonlicht wordt fraai gefilterd<br />
door het blad van de forse berkenbomen<br />
op de voorgrond. Verder<br />
naar achteren zijn ook eiken zichtbaar<br />
en geheel in de achtergrond is<br />
zelfs een grote spar herkenbaar. In<br />
al zijn precisie heeft de kunstenaar<br />
de romantische, herderlijke sfeer<br />
goed weten te vangen.<br />
Daniël Kerkhoff werd geboren in<br />
Amsterdam en kreeg les van Pieter<br />
Barbiers II (1749-1842). Tot 1796<br />
werkte hij als tekenaar en ontwerper<br />
in de fabriek voor tapijten en<br />
behangsels van zijn leermeester.<br />
Kerkhoff staat bekend als aquarellist<br />
en tekenaar van vooral landschappen<br />
en stadsgezichten. Hij behoorde tot<br />
een groep van Amsterdamse landschapstekenaars<br />
die zich op een<br />
meer romantische benadering van<br />
het landschap en stadsgezicht toelegde,<br />
zonder het typisch topografische<br />
uit het oog te verliezen.<br />
Behalve in Amsterdam werkte hij<br />
ook in Gelderland en in het Duitse<br />
Rijngebied. <strong>Kunst</strong>kenners beschouwen<br />
1808-1814 als zijn beste periode.<br />
In 1814 werd hij lid van de sociëteit<br />
Felix Meritis (Gelukkig door Verdiensten)<br />
in Amsterdam, opgericht door<br />
de gegoede burgerij ter bevordering<br />
van de kunsten en wetenschappen.<br />
Verschillende musea, waaronder het<br />
Haarlemse Teylers Museum, Museum<br />
Boijmans Van Beuningen en het<br />
Rijksprentenkabinet, hebben werk<br />
van hem in hun collectie. Ook in de<br />
THA Gelderland bevinden zich enkele<br />
tekeningen van Kerkhoff, waaronder<br />
gezichten van park Sonsbeek<br />
in Arnhem.
De kerk van<br />
Muiderberg<br />
Daniel Kerkhoff<br />
1817. Zwart krijt,<br />
penseel in zwart en<br />
grijs, 317 x 4<strong>15</strong> mm<br />
TEYLERS MUSEUM,<br />
HAARLEM<br />
THA GELDERLAND<br />
De THA Gelderland, een collectie<br />
van circa 4500 tekeningen daterend<br />
van de 16de tot in de 20ste eeuw,<br />
bevindt zich thans in het Historisch<br />
Museum ‘Het Burgerweeshuis’ in<br />
Arnhem. De werken in deze collectie<br />
hebben alle betrekking op de provincie<br />
Gelderland of onderdelen daarvan<br />
(steden en dorpen, kastelen en<br />
huizen, molens, landschappen e.d.).<br />
De gemeente Arnhem is in de collectie<br />
ruim vertegenwoordigd met 857<br />
werken (bijna 20%). Dat ligt ook wel<br />
voor de hand omdat de basis van de<br />
Atlas gevormd is door een omvangrijk<br />
legaat van de Arnhemse tekenaar<br />
en kunstverzamelaar Alexander Verhuell<br />
(1822-1897) aan de gemeente<br />
Arnhem in 1897. Sindsdien is de collectie<br />
door de gemeente beheerd en<br />
in fasen aanzienlijk uitgebreid tot de<br />
huidige omvang. Deze aanwas vond<br />
18 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
plaats door schenkingen, legaten,<br />
maar ook in toenemende mate door<br />
aankopen, zowel uit regulier budget<br />
als uit extra middelen.<br />
Eind 2003 heeft de directeur van de<br />
gemeentemusea in Arnhem in zijn<br />
notitie over de herpositionering van<br />
het Historisch Museum aangegeven<br />
in de presentaties minder nadruk te<br />
willen leggen op het historische<br />
element en meer aandacht te vragen<br />
voor de Arnhemse sierkunstcollecties.<br />
In dat kader is aangegeven dat de THA<br />
Gelderland mogelijk als langdurig<br />
bruikleen aan het Gelders Archief<br />
zal worden overgedragen. De raadscommissie<br />
voor cultuur heeft met<br />
die beleidslijn ingestemd, zodat er<br />
gesprekken gaande zijn over het<br />
overbrengen van de Atlas naar het<br />
Gelders Archief. Het Gelders Archief<br />
heeft de intentie om de werken in de<br />
THA Gelderland te digitaliseren en<br />
via het internet ter beschikking te<br />
stellen van een breed publiek. Ook<br />
zullen er regelmatig tentoonstellingen<br />
worden georganiseerd met werken<br />
uit de THA Gelderlands<br />
Marjolein Kaarsemaker<br />
Elio Pelzers<br />
Literatuur<br />
M.J.C. Otten & C. Schepel,<br />
Getekende stads- en dorpsgezichten<br />
uit de Topografische<br />
Atlas Gelderland.<br />
Veluwezoom, Nijmegen en<br />
omgeving, Rivierengebied,<br />
Westervoort 2000<br />
Jan Bervoets, Alexander Verhuell<br />
1822-1897, een levensbeschrijving,<br />
Zutphen 1992<br />
U.M. Mehrtens & H.M.J. Tromp,<br />
‘De aanleg vanBiljoen en<br />
Beekhuizen in de tijd van<br />
J.F.W. baron van Spaen van<br />
Biljoen’, in: Bijdragen tot<br />
het bronnenonderzoek naar<br />
de ontwikkeling van Nederlandse<br />
historische tuinen,<br />
parken en buitenplaatsen,<br />
jrg. 14, Zeist 1984<br />
P.A. Scheen, Lexicon Nederlandse<br />
beeldende kunstenaars<br />
1750-1950, ’s Gravenhage<br />
1969
Gemeentemuseum<br />
Het Hannemahuis<br />
Harlingen<br />
Ottema-Kingma Stichting<br />
Leeuwarden<br />
FRIES ZILVER<br />
In Friesland is in de 17de en 18de eeuw een belangrijke<br />
zilverproductie geweest. Het onbetwiste hoogtepunt van<br />
het bewaard gebleven zilver is de zogenoemde Poptaschat.<br />
De naam van deze schat is ontleend aan de vroegere<br />
eigenaar, dr Henricus Popta, bewoner van Heringa state<br />
te Marssum, ook wel Popta slot genoemd. Zijn nalatenschap<br />
wordt sinds 1712 beheerd door de Voogden van<br />
het Popta Gasthuis. Het zilver is in 1881 in langdurig<br />
bruikleen gegeven aan het Fries Museum te Leeuwarden,<br />
waar het zich nog steeds bevindt. Deze collectie bestaat<br />
uit een grote schotel met lampetkan, een kleine schotel,<br />
twee kandelaars en een kaarsensnuiter. Ze werden rond<br />
1670 vervaardigd door de Leeuwarder zilversmeden Rintje<br />
19 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Verguld zilveren dekselbokaal<br />
Willem Anskes Zeestra (Harlingen 1661-1729 Harlingen)<br />
Dankzij een royale bijdrage van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt kon de<br />
Ottema-Kingma Stichting een laat 17de-eeuwse dekselbokaal verwerven<br />
die geplaatst is in Gemeentemuseum Het Hannemahuis in<br />
Harlingen. De verguld zilveren bokaal, gemaakt ter gelegenheid van<br />
een huwelijk in 1691, is van een uitzonderlijke kwaliteit. Uit het drijfen<br />
ciseleerwerk spreekt een uitstekende beheersing van de techniek<br />
en het decoratieschema met de vier jaargetijden komt op vergelijkbare<br />
bokalen niet voor. Het is, met andere woorden, een object van<br />
groot belang dat aan het openbaar bezit kan worden toegevoegd.<br />
Overzicht van de losse<br />
onderdelen waaruit de<br />
bokaal is opgebouwd.<br />
1691. Zilver, gedreven, gegoten, geciseleerd en verguld, H 30,5 cm.<br />
Merken: WAZ, onderrand voetstuk, letters ineen, meesterteken Willem Anskes Zeestra; Dirck Sickes & Pijttie<br />
Jacobs Braam, inscriptie op de binnenbeker; tussen de namen een cartouche met twee ineengestrengelde<br />
handen, daaronder 1691, daarboven een vlammend hart.<br />
Herkomst: kunsthandel S.J. Phillips Ltd., Londen, 2004<br />
Jans en Nicolaas Mensma, en laten zien waartoe de Friese<br />
zilversmeden in staat waren. 1<br />
Dat doet ook de Harlinger zilversmid Willem Anskes<br />
Zeestra, de maker van de rijk gedecoreerde huwelijksbokaal.<br />
Wanneer deze wordt vergeleken met het overige<br />
Harlinger zilver, moet worden vastgesteld dat de bokaal<br />
de kwaliteit van de andere nog bekende stukken verre<br />
overstijgt. Een vergelijkbare bokaal uit een Friese stad is<br />
ons niet overgeleverd. Ook in vergelijking met dergelijke<br />
objecten uit andere Nederlandse steden valt zowel de<br />
originele decoratie als het vakmanschap op. Het drijfwerk<br />
en de manier waarop het stuk is geciseleerd zijn van een<br />
bijzondere kwaliteit. Vooral de florale versieringen sluiten<br />
goed aan op de mode in Friesland in de late 17de en<br />
vroege 18de eeuw.<br />
Willem Anskes Zeestra werd in 1661 te Harlingen<br />
gedoopt en werkte als leerling bij de Harlinger meester<br />
Pieter Jacobs Clinckhamer. Vermoedelijk heeft hij een<br />
deel van zijn gezellentijd in Polen doorgebracht. In 1690<br />
werd hij meester zilversmid in zijn geboortestad. Het<br />
Harlinger zilver is goed gedocumenteerd en uit de grotendeels<br />
bewaard gebleven keurloonboekjes van het lokale<br />
goud- en zilversmedengilde tekent zich een betrouwbaar<br />
beeld af van hetgeen in de late 17de eeuw bij het gilde ter<br />
keur werd aangeboden. 2 Er bestaat derhalve een goed<br />
overzicht van het oeuvre van Zeestra, hoewel van 1691<br />
– het jaar waarin hij de huwelijksbokaal maakte – de<br />
gegevens verloren zijn gegaan. Maar in 1692 kreeg hij<br />
opnieuw opdrachten van formaat en maakte hij onder<br />
meer twee kannen (127 lood = ongeveer 1,9 kilo), een<br />
lampet en kan (116 lood = ongeveer 1,7 kilo) en een komfoor<br />
en een koffieketel (140 lood = ruim 2 kilo). 3 In het<br />
voetstuk van de bokaal staat het meesterteken WAZ van<br />
Willem Anskes Zeestra.Van Zeestra was dit meesterteken<br />
nog niet bekend, maar zijn latere meesterteken, dat alleen<br />
uit een Z bestaat, vertoont in detail zoveel overeenkomst<br />
met de Z in het WAZ teken, dat hij als enige in aanmerking<br />
komt.<br />
HUWELIJKSAANDENKEN<br />
Op 21 november 1691 was het feest in Harlingen want<br />
Dirck Sickes en Pijttie Jacobs Braam trouwden op het<br />
stadhuis. Zowel de bruidegom als de bruid stamden uit<br />
een gefortuneerde doopsgezinde familie. De koopman<br />
Dirck Sickes werd in 1694 ook leraar der Doopsgezinden<br />
te Harlingen. Pijttie Jacobs Braam was de dochter van<br />
houtkoper Jacob Klaesen Braam en zijn vrouw. Haar
grootvader van vaders zijde, Claas Freerks Braam, was in<br />
1672 met een vermogen van ƒ 200.000,- veruit de rijkste<br />
Harlinger. Dirck en Pijttie stonden in 1697 met een vermogen<br />
van ƒ 83.000,- op de derde plaats. Sickes overleed<br />
in 1723, zijn vrouw twintig jaar later. Een pronkstuk als<br />
deze verguld zilveren dekselbokaal paste in het milieu<br />
waar het echtpaar deel van uitmaakte, al is het opmerkelijk<br />
dat de doorgaans als sober bekend staande doopsgezinden<br />
een zo rijk gedecoreerd stuk bij hun huwelijk<br />
kregen, of hebben laten maken. Zilversmid Zeestra was<br />
zelf overigens van gereformeerde huize.<br />
DECORATIES<br />
De bokaal kan in zes onderdelen uiteen genomen worden:<br />
het deksel, een cuppa die uit vier elementen is opgebouwd,<br />
en het voetstuk. Het deksel wordt bekroond<br />
door Bacchus, god van de wijn en hier de personificatie<br />
van de Herfst. De figuur is verwant aan een marmeren<br />
beeld gemaakt tussen 1680 en 1690 door de beeldhouwer<br />
Artus Quellinus de Jonge (1625-1700). 4 De ondergrond<br />
waarop Bacchus staat is voorzien van wijnranken. De<br />
decoratie van het deksel bestaat verder uit drie cartouches<br />
waarin de overige jaargetijden zijn verbeeld. Een zaaier<br />
op een geploegde akker staat voor het Voorjaar, een<br />
schaapsscheerder verbeeldt de Zomer en een oude man<br />
bij een open vuur de Winter. De laatste is ontleend aan<br />
een prent die Johannes Sadeler I (<strong>15</strong>50-1600) in 1629<br />
maakte. Tussen de drie cartouches bevinden zich sierlijke<br />
acanthusbladen en drie festoenen met granaatappels,<br />
peren, appels, artisjokken en kersen.<br />
De kern van de cuppa is een gladde, conische binnenbeker<br />
met een brede bovenrand. Deze rand heeft een<br />
gegraveerde inscriptie: Dirck Sickes & Pijttie Jacobs Braam.<br />
Tussen beide namen zijn twee ineengeslagen handen<br />
gegraveerd met daarboven een vlammend hart. Het jaartal<br />
1691 staat eronder. De buitenzijde van de bodem is rond<br />
de schroef waarmee de voet en de cuppa aan elkaar gedraaid<br />
kunnen worden, voorzien van drie grote harten en<br />
enkele kleine. Deze harten refereren uiteraard aan het<br />
huwelijk waarvoor deze dekselbokaal is gemaakt. De binnenzijde<br />
van de beker is geheel verguld. De buitenzijde is<br />
voorzien van twee vergulde banden, bij de drinkrand en ter<br />
hoogte van de vertreding. Rond de binnenbeker worden<br />
drie gedecoreerde delen geschoven. Aan de bovenzijde<br />
een rijke gedreven sierrand bestaande uit bloemen en<br />
papegaaien. Een smalle, staande rand is ajour gezaagd,<br />
waardoor de binnenbeker enigszins zichtbaar wordt. Rond<br />
het zaagwerk zijn bladranken gegraveerd.
Detail van de cuppa<br />
met de verbeelding<br />
van de Zomer<br />
Zomer<br />
Jacob Matham naar<br />
Hendrick Goltzius, <strong>15</strong>89.<br />
Gravure, diameter 23,6 cm<br />
AMSTERDAM RIJKSMUSEUM,<br />
RIJKSPRENTENKABINET<br />
Noten<br />
1. M. Stoter, De zilveren<br />
eeuw. Fries pronkzilver in<br />
de 17de eeuw, Franeker<br />
2000<br />
2. H.P. ter Avest, Harlinger<br />
zilver, Harlingen 1996.<br />
3. Archief Goud- en zilversmedengilde,<br />
nr. 2, Gemeentearchief<br />
Harlingen.<br />
4. Y. Bruijnen, P. Huys Jansen,<br />
e.a., De Vier Jaargetijden<br />
in de kunst van de Nederlanden<br />
<strong>15</strong>00-1750,<br />
Zwolle/’s-Hertogenbosch<br />
2002, p. 194.<br />
Het conische middenstuk van de cuppa is voorzien van<br />
gedreven en geciseleerde decoraties. Voorgesteld zijn de<br />
vier jaargetijden, ontleend aan prenten die Jacob Matham<br />
(<strong>15</strong>71-1631) in <strong>15</strong>89 maakte naar voorbeelden van zijn<br />
stiefvader Hendrick Goltzius (<strong>15</strong>58-1617). Het Voorjaar<br />
wordt gepersonifieerd door Flora, afgebeeld als een halfnaakte<br />
jonge vrouw met een bloemenkrans in het haar<br />
en een boeket bloemen in haar hand. De Zomer wordt<br />
verbeeld door een vrijwel naakte man met korenaren in<br />
zijn hand. Eveneens bijna naakt is Bacchus die met zijn<br />
druiventros de Herfst uitdrukt. De Winter wijkt in stijl<br />
weliswaar enigszins af van de drie andere jaargetijden,<br />
maar hoort wel bij de serie prenten van Matham. Een oude<br />
man met baard, gekleed in een lange jas met capuchon,<br />
houdt een vuurpot met hengsel in zijn handen. Achter<br />
de vier figuren zijn taferelen te zien die de jaargetijden<br />
verder benadrukken. Dit bijwerk zal ontleend zijn aan<br />
andere prenten.<br />
De jaargetijden kunnen de verschillende levensfasen<br />
van de mens – zoals geboorte, huwelijk, ouderschap en<br />
ouderdom – symboliseren en zijn derhalve uiterst geschikt<br />
als decoratie op een huwelijksbeker. Het decoratieschema<br />
komt ook op enkele zilveren knottekistjes voor. Deze<br />
werden in Friesland en West-Friesland in de 17de eeuw<br />
door een man aangeboden aan zijn geliefde. Accepteerde<br />
zij dit kistje met kostbare inhoud, dan gaf zij te kennen<br />
met hem in het huwelijk te willen treden. Uit Groningen<br />
zijn nog twee conische bekers bekend waarvan de decoratie<br />
is gebaseerd op dezelfde prenten van Matham. In zijn<br />
Houwelick dat is Het gansche Beleyt des Echten-staets uit 1655<br />
onderscheidt Jacob Cats evenwel in een ander schema de<br />
bruydt als Lente, de vrouwe als Zomer, moeder als Herfst en<br />
weduwe als Winter.<br />
Het onderste deel van de cuppa gaat over in een nodus<br />
(verdikking, knobbel) die met acanthusbladen is gedecoreerd.<br />
Tussen de bladeren is een jachtscène afgebeeld,<br />
bestaande uit een ruiter met speer, een jachthond met<br />
halsband, een springende vos en een hert. De ‘afdrukken’<br />
21 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
van de handen van Hercules, die deel uitmaakt van het<br />
voetstuk, zijn in de nodus terug te vinden. Hierdoor passen<br />
de onderdelen slechts op één manier in elkaar. De sierlijk<br />
gemodelleerde Hercules, getooid met de huid van de<br />
leeuw van Nemea, draagt de cuppa. Op de grond, tussen<br />
zijn benen, ligt de knots waarmee hij doorgaans wordt afgebeeld.<br />
De Herculesfiguur rust op een nodus die alleen<br />
aan de bovenzijde bewerkt is. De welving eronder is glad<br />
en mondt uit in een ring van gestileerde florale motieven<br />
die herinneren aan de cut card techniek. Het decoratieschema<br />
van het gewelfde voetstuk is vergelijkbaar met dat<br />
van het deksel. Hierin zijn drie cartouches aangebracht<br />
met Italianiserende landschappen. Deze bevatten vooral<br />
architectonische elementen. Net als bij het deksel worden<br />
de cartouches van elkaar gescheiden door festoenen met<br />
fruit, omgeven door acanthusbladeren.<br />
TERUG IN HARLINGEN<br />
De huwelijksbeker is geplaatst in Gemeentemuseum Het<br />
Hannemahuis in Harlingen, waarmee de bokaal is teruggekeerd<br />
naar de stad waar hij werd gemaakt. De komst<br />
van dit topstuk betekent een enorme kwaliteitsimpuls<br />
voor de verzameling van het museum. De gevarieerde<br />
zilvercollectie is gericht op Harlinger zilversmeden en<br />
bevat twee knottekistjes, enkele bekers, brandewijnkommen,<br />
komforen, theebussen, mosterdpotten, gelegenheidslepels<br />
en andere gebruiksvoorwerpen uit de 17de<br />
tot en met de 19de eeuw. Dankzij de Ottema-Kingma<br />
Stichting kunnen naast een aantal andere objecten, een<br />
fraai gegraveerde brandewijnkom uit 1685, een trekpot<br />
uit 1722 en twee zilveren kandelaars uit 1723 worden<br />
getoond. De Ottema-Kingma Stichting bewijst al vijftig<br />
jaar buitengewoon actief te zijn voor het behoud van het<br />
Friese cultureel erfgoed en de bruikleengave ervan in<br />
Friese musea. De aankoop van de bokaal is een uitstekend<br />
voorbeeld van het beleid van de stichting s<br />
Hugo P. ter Avest
Teylers Museum<br />
Haarlem<br />
Veerpont<br />
Jacob Maris (Den Haag 1837–Karlsbad 1899)<br />
1870. Olieverf op doek, 38 x 66 cm<br />
Gesigneerd: J. Maris ft. 70<br />
Herkomst: <strong>Kunst</strong>handel R. Polak, Den Haag<br />
Sinds Teylers Museum in 1824 zijn eerste schilderijen verwierf, werd met<br />
regelmaat werk aangekocht van levende kunstenaars. In de loop van de<br />
tijd werd zo een verzameling ‘eigentijdse kunst’ gevormd die uniek is in<br />
Nederland. De Haagse School is goed vertegenwoordigd, met landschappen<br />
van onder anderen P. Gabriël, W. Roelofs, W. Mesdag, A. Mauve,<br />
J. Israëls en J.H. Weissenbruch. Het is echter opvallend dat een werk van<br />
Jacob Maris (1837-1899), een van de belangrijkste vertegenwoordigers<br />
van die stroming, tot voor kort ontbrak. Uit archiefonderzoek is gebleken<br />
dat het museum tegen het einde van Maris’ leven heeft geprobeerd<br />
een schilderij van zijn hand te kopen. Zijn werk werd toen echter te<br />
kostbaar gevonden. Naar aanleiding van het afscheid van Hoofdconservator<br />
<strong>Kunst</strong>verzamelingen Carel van Tuyll van Serooskerken, in december<br />
2004, is met steun van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt, Mr. M. de Clercq,<br />
het Teylers Museumfonds en het Van Regteren Altena-Loman Fonds,<br />
alsnog een Maris verworven: de Veerpont. Het schilderij is gedateerd<br />
1870 en mag worden beschouwd als een sleutelstuk in zijn oeuvre.<br />
BETOVERENDE STEMMING<br />
In Maris’ rivierlandschap is de weersgesteldheid bijna tastbaar.<br />
Het water heeft de kleur van de wolken aangenomen<br />
en beide elementen suggereren tezamen een onmetelijke<br />
ruimte. Vochtige lucht hangt boven de rivier, een helle<br />
zon prikt achter een wolkensluier. De heiige oevers aan de<br />
horizon zijn verbeeld als banen grijzig groen en blauw,<br />
waarvan de tonen onderling minimaal variëren. De beschouwer<br />
krijgt het gevoel van een zomerochtend. Maris<br />
brengt alle vormen terug tot eenvoudige kleurvlakken.<br />
De techniek waarmee de verf met een paletmes in brede,<br />
platte vlakken is uitgesmeerd, benadrukt de gelijkmatige<br />
atmosfeer. In dit bijna tastbaar dampige licht drijft in<br />
het midden van het beeld een donkere veerpont. Kleur,<br />
tonaliteit en de heldere ordening in horizontale banen,<br />
verlenen deze voorstelling een stemming van kalmte en<br />
broeierige warmte.<br />
Met het onderwerp van de veerpont hield Maris zich<br />
rond 1870 intensief bezig. Hij schilderde toen vijf varianten<br />
die, op een na, vrij donker van toon zijn. 1 Het door<br />
Teylers verworven doek valt binnen deze groep op door<br />
de on-Hollandse losse toets en stralende lichtwerking.<br />
Het is hoogstwaarschijnlijk dit werk dat de kunstenaar<br />
inzond voor de Parijse Salon van 1870. De invloedrijke<br />
recensent Lemonnier beoordeelde Maris’ Veerpont daar<br />
namelijk als volgt: Op de rand van een lichtende horizon<br />
verenigen zich lucht en water als twee verliefde monden. (…)<br />
Een betoverend doek, smaakvol en kleurrijk. 2<br />
22 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
SLEUTELSTUK<br />
Maris werd door tijdgenoten beschouwd als een van de<br />
voornaamste schilders van de Haagse School. Zijn leermeesters,<br />
onder wie Huib van Hove (1814-1864), stonden<br />
nog volledig in de traditie van de romantische school. De<br />
interieurstukken van Van Hove, en ook de vergelijkbare<br />
stukken die de jonge Maris schilderde, zijn geïnspireerd<br />
op werk van onder anderen Pieter de Hooch (1629-ca.<br />
1684) en Nicolaes Maes (1634-1693). De Veerpont uit 1870<br />
is een werk uit Maris’ Parijse tijd en is geheel anders van<br />
karakter. Zijn verblijf in Frankrijk, van 1865 tot 1871,<br />
heeft een doorslaggevende invloed gehad op zijn stijlontwikkeling.<br />
Hij kwam er in aanraking met het werk
van de schilders van Barbizon. In Parijs koos Maris steeds<br />
vaker onderwerpen in de buitenlucht, waarbij bestudering<br />
van de effecten van de natuur een belangrijk uitgangspunt<br />
was. Een voorbeeld van de Franse invloed op zijn<br />
werk is zijn Gezicht op Montigny-sur-Loing, eveneens uit<br />
1870. 3 In dat werk is het kleurgebruik nog opvallend afhankelijk<br />
van de landschappen van Jean-Baptiste Camille<br />
Corot (1796-1875) of Charles-Francois Daubigny (1817-<br />
1878). In de Veerpont wist Maris daarentegen voor het<br />
eerst evenwicht te bereiken tussen zijn twee belangrijkste<br />
invloeden: de Hollandse erfenis van de Gouden Eeuw<br />
en de nieuwe schilderkunst die hij in Parijs om zich<br />
heen zag.<br />
23 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Vanaf circa 1850 waren Nederlandse kunstliefhebbers<br />
in toenemende mate belang gaan hechten aan natuurgetrouwe<br />
uitstraling en directheid in geschilderde landschappen.<br />
Dat ging ten koste van de waardering voor de<br />
schilders van de Hollandse romantiek. Van de nieuwe<br />
generatie werd Jacob Maris door tijdgenoten beschouwd<br />
als een van de kunstenaars die er het beste in slaagden<br />
geloofwaardige natuurimpressies te schilderden. In 1898<br />
verwoordde mejuffrouw Marius Maris’ talent als volgt:<br />
Het heerlijke diepe gevoel, dat ons, bij het genieten van zijn<br />
werken, doet trillen van sympathie en bewondering, komt nooit<br />
van het onderwerp zelf, want nooit offerde hij sentimenteele of<br />
romantische onderwerpen aan het daarvoor zoo ontvankelijke
Veerpont<br />
Jacob Maris (1837-1899)<br />
1870. Olieverf op doek,<br />
46 x 80,5 cm<br />
STEDELIJK MUSEUM,<br />
AMSTERDAM<br />
publiek (…); maar van het schilderen zelf, van de grootschheid<br />
van opvatting, van de volkomen harmonie van gedachte en uitvoering.<br />
4 Het ging vooral om de poëzie van het alledaagse,<br />
een dichterlijk gevoel dat volgens Maris niet om zeep<br />
moest worden gebracht door het uitwerken van details.<br />
Hij zei daarover eens: Een schilderij is af als men zien kan<br />
wat het voorstelt. 5 Carel Vosmaer (1826-1888), tijdgenoot<br />
en bewonderaar van Maris’ werk, observeerde dat de<br />
kunstenaar niet gewoon de vormen en kleuren schildert<br />
die je ziet, maar getransfigureerde kleuren en tonen (…) door<br />
de terugwerking van des schilders eigen gevoel. 6 Maris eerde<br />
met deze houding vooral de traditie van de Hollandse<br />
schilders van de Gouden Eeuw, met name die van Rembrandt<br />
(1606-1669). Diens kleurgevoel en het vermogen<br />
om in de schilderkunst aan een eenvoudig onderwerp<br />
onsterfelijke schoonheid te verlenen, werden door Maris<br />
en zijn tijdgenoten als een typisch Hollandse gave beschouwd.<br />
Hij zag zichzelf dan ook beslist niet als impressionist:<br />
Bijna alle nieuwe Fransche kunst heeft voor mij een plat,<br />
leeg karakter zonder afstand en diepte in kleur. De schilderijen<br />
lijken witte velletjes papier met kleurtjes erop. 7<br />
De Hollandse erfenis strekt zich ook uit tot het onderwerp<br />
van het onderhavige schilderij. Bij beschouwing<br />
van de Veerpont in het Stedelijk Museum Amsterdam ligt<br />
een associatie met Jan van Goyen (<strong>15</strong>96-1656) voor de<br />
hand, niet alleen wat betreft de stemming en het bruine<br />
kleurgebruik, maar ook vanwege het onderwerp. Salomon<br />
van Ruisdael (1600-1670) is een andere schilder van wie<br />
veel veerponten bekend zijn, maar het onderwerp was voor<br />
het eerst te zien bij Esaias van de Velde (ca. <strong>15</strong>91-1630).<br />
24 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Sindsdien is de veerpont steeds weer opgedoken in de<br />
Nederlandse schilderkunst, met name bij 19de-eeuwse<br />
schilders als Andreas Schelfhout (1787-1870), Barend<br />
Cornelis Koekkoek (1803-1862) of Paul Gabriël (1828-<br />
1903). 8 Met zijn vijf varianten uit 1870 behoorde Jacob<br />
Maris tot een van de laatsten die het onderwerp aangrepen.<br />
Dat hij daartoe kwam in Parijs, komt wellicht doordat<br />
juist daar een aantal schilders, onder wie Jules Jacques<br />
Veyrassat (1828-1893), toen hernieuwde belangstelling<br />
aan de dag legde voor het thema van de veerpont. 9<br />
Dergelijke rivierlandschappen bleken in Parijs goed<br />
verkoopbaar te zijn.<br />
JACOB MARIS IN TEYLERS MUSEUM<br />
Teylers Museum begon in 1824 met het <strong>verzamelen</strong> van<br />
eigentijdse schilderijen, ruim voor welke andere openbare<br />
collectie in Nederland dan ook. De verzameling<br />
weerspiegelt daarom ‘de smaak van de tijd’ en wordt<br />
gepresenteerd in haar nog grotendeels oorspronkelijke<br />
19de-eeuwse context. Dat is uniek voor Nederland; de<br />
opstelling is dan ook van nationale betekenis. Zoals hierboven<br />
is opgemerkt, zijn vrijwel alle grote namen van de<br />
Haagse School vertegenwoordigd. Het museum heeft<br />
voor die schilderijen in veel gevallen forse bedragen betaald.<br />
Zo werd in 1890 van Jozef Israëls (1824-1911) het<br />
kapitale schilderij De verkwikking aangekocht voor 8.000<br />
gulden. Israëls en Maris waren de bekendste en duurste<br />
schilders van de Haagse School. Maar ook bijvoorbeeld<br />
Hendrik Willem Mesdag (1831-19<strong>15</strong>) (Avondstond op zee,<br />
aankoop in 1876, 2.500 gulden) en Anton Mauve (1838-
1888) (Schapen op de heide, aankoop in 1888, 2.400 gulden)<br />
leverden monumentale en kostbare doeken.<br />
Het is niet bekend waarom in Teylers Museum een<br />
landschap van Jacob Maris ontbrak. Als museale collectie<br />
stond Teylers daarin echter lange tijd niet alleen, want<br />
pas aan het einde van Maris’ leven vonden schilderijen<br />
van zijn hand mondjesmaat hun weg naar museale collecties.<br />
10 Maris genoot aanvankelijk vooral populariteit<br />
in het buitenland. Veel van zijn werk werd verkocht door<br />
onder andere de Parijse en Londense filialen van kunsthandel<br />
Goupil. Aan het einde van zijn loopbaan verkocht<br />
Maris ook meer en meer schilderijen aan Nederlandse,<br />
meest particuliere, verzamelingen. Vooral aan het begin<br />
van de 20ste eeuw, toen vanuit particuliere collecties<br />
stukken aan diverse Nederlandse musea werden gelegateerd,<br />
werden Nederlandse openbare collecties beter<br />
voorzien van Maris’ werk. De nu verworven Veerpont vult,<br />
alhoewel rijkelijk laat, een in het oog springende lacune<br />
op in Teylers overzicht van de Nederlandse schilderkunst<br />
van de 19de eeuw. Het rivierlandschap illustreert binnen<br />
de collectie 19de-eeuwse schilderkunst in Teylers Museum<br />
op voortreffelijke wijze de omslag naar de natuurlijke<br />
observatie in de buitenlucht. De evidente invloed van<br />
Maris’ Franse collega’s op dit werk is daar debet aan.<br />
Tijdens de overzichtstentoonstelling van Jacob Maris in<br />
Teylers Museum, in 2003-2004, is het schilderij tijdelijk<br />
te gast geweest in Haarlem. Het is een geluk dat het nu<br />
een permanente plaats krijgt in de vaste presentatie s<br />
Frank van der Velden<br />
25 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Het pontveer<br />
Esaias van de Velde (ca. <strong>15</strong>91-1630)<br />
1622. Olieverf op paneel, 75,5 x 113 cm<br />
RIJKSMUSEUM, AMSTERDAM<br />
Noten<br />
1. Volgens de verkoopboeken van<br />
Goupil werden twee versies verkocht<br />
in de maand van ontstaan,<br />
waaronder een Veerpont, ochtend<br />
(Goupil 4840). Boussod Valadon et<br />
Cie., Lijst van werken van Maris<br />
die tussen 1863 en 1874 door het<br />
Parijse filiaal van Goupil et Cie.<br />
verhandeld werden, Parijs 1900.<br />
Rijksbureau voor <strong>Kunst</strong>historische<br />
Documentatie, Den Haag, afdeling<br />
Archivalia, collectie Maris. Naast de<br />
twee in dit artikel afgebeelde veerponten<br />
zijn er nog een variant in<br />
het Stedelijk Museum Amsterdam<br />
en een in het Haags Gemeentemuseum.<br />
Zie ook: tent. cat. Jacob<br />
Maris (1837-1899), Ik denk in<br />
mijn materie, Teylers Museum,<br />
Haarlem/Museum Jan Cunen,<br />
Oss, 2003, cat. nr 14, noot 2; tent.<br />
cat. Langs velden en wegen, Rijksmuseum,<br />
Amsterdam, 1997-1998,<br />
cat. nr 77, noot 4.<br />
2. Le bac de M. Maris mêle dans le<br />
matin, sur le bord d’un horizon<br />
lumineux, le ciel et l’eau comme<br />
des bouches amoureuses. Des bœufs<br />
glacés de clartés traversent le lac<br />
qui scintille, et dans leur nids<br />
de brumes, les villages au loin<br />
s’éveillent au sein d’une ombre<br />
claire. Toile ravissante et sans<br />
fadeur: C. Lemonnier, Salon de<br />
Paris, Paris 1870.<br />
3. Museum Boijmans Van Beuningen,<br />
Rotterdam. Afgebeeld in tent. cat.<br />
Haarlem 2003 (zie noot 1), cat. nr <strong>15</strong>.<br />
4. G.H. Marius, ‘Jacob Maris’, Het<br />
Schildersboek. Nederlandsche<br />
Schilders der Negentiende eeuw,<br />
Amsterdam 1898, p. 4.<br />
5. Ibid., p. 11.<br />
6. C. Vosmaer, ‘Jacob Hendrik Maris’,<br />
Onze Hedendaagsche Schilders,<br />
Den Haag 1883, p. 3.<br />
7. Tent. cat. Haarlem 2003 (zie noot 1),<br />
p. 77, noot 78.<br />
8. H.C. de Bruijn, ‘Per veerpont van<br />
Romantiek naar Haagse School’,<br />
Antiek 27 (1992), pp. 168-177.<br />
9. J. Knoef, ‘Fransche invloeden op<br />
Jacob Maris,’ Oud Holland LXII<br />
(1946), pp. 204-212.<br />
10. Tent. cat. Haarlem 2003 (zie noot 1),<br />
pp. 66-67.
Museum Boijmans<br />
Van Beuningen<br />
Rotterdam<br />
Mae West Lips Sofa<br />
Ontwerp: Salvador Dalí (Salvador Felipe Jacinto Dalí Y Domenech, Figueras 1904–1989 Barcelona)<br />
Uitvoering: John Hill voor Green and Abbot, 123 Wigmore Street, Londen 1937-1938. Gestoffeerd houten frame,<br />
bekleed met zalmroze en rode wollen flanel, afgezet met messing klinknagels, 92 x 213 x 84 cm.<br />
Herkomst: Veiling Christie’s, Londen, ‘Designed by Architects, Including Important 20th Century Design’, 8 oktober 2003, nr. 64.<br />
Museum Boijmans Van Beuningen bezit een omvangrijke collectie surrealistische<br />
werken van wereldfaam. Met de aankopen in 1977 en 1979<br />
van 12 werken uit de collectie van de excentrieke mecenas Edward James<br />
(1907-1984), waaronder zes sleutelstukken van Salvador Dalí en het<br />
enigmatische La reproduction interdite van René Margritte, werd het surrealisme<br />
een van de belangrijkste pijlers van het museum. Eind 2003 werd<br />
een ander hoogtepunt uit de collectie van Edward James te koop aangeboden:<br />
de Mae West Lips Sofa, een van de banken die Salvador Dalí<br />
omstreeks 1938 ontwierp. Het was een unieke kans want dit exemplaar<br />
bleek het enige vroeg geproduceerde stuk dat ooit nog in de handel<br />
zou komen. De <strong>Vereniging</strong> Rembrandt leverde een belangrijke bijdrage<br />
aan de financiering van de aankoop.<br />
White Aphrodisiac<br />
Telephone<br />
Salvador Dalí 1936.<br />
MUSEUM BOIJMANS VAN<br />
BEUNINGEN, ROTTERDAM<br />
(ex coll. Edward James)<br />
SURREALISME<br />
Salvador Dalí is een van de meest veelzijdige en excentrieke<br />
kunstenaars uit de 20ste eeuw. Zijn oeuvre bestaat niet<br />
alleen uit schilderijen, prenten, tekeningen en sculpturen<br />
maar omvat ook uitingen op het terrein van reclame tot<br />
speelfilm en van mode tot interieur. Bovendien was zijn<br />
bizarre levensstijl een kunstwerk op zich. Tot voor kort<br />
richtte het verzamelbeleid van Museum Boijmans Van<br />
Beuningen zich vooral op de vroege schilderijen en sculpturen<br />
van het surrealisme. Dalí was daarbij een sleutelfiguur.<br />
De afgelopen jaren is deze collectie breder geworden.<br />
Er werden objecten van Man Ray, schilderijen van Francis<br />
Picabia en foto’s van Hans Bellmer verworven. Daarnaast<br />
werd de conceptuele kant van het surrealisme versterkt<br />
met edities van Marcel Duchamp. De bibliotheek richtte<br />
zich op de aankoop van surrealistische boeken en manifesten.<br />
Zo kon de luxueuze Albert Skira uitgave van Les<br />
chants de Maldoror, verluchtigd met 42 etsen door Dalí, uit<br />
1934 worden aangekocht. 1 De verbrede aandacht maakte<br />
ook de weg vrij voor ‘designobjecten’. In 1995 kon uit de<br />
collectie van Edward James de White Aphrodisiac Telephone<br />
van Dalí uit 1936 worden aangekocht, een telefoontoestel<br />
met een hoorn in de vorm van een kreeft. Inmiddels zijn<br />
ook enkele parfumflessen van Elsa Schiaparelli aangekocht<br />
waaronder de mannengeur Snuff (ca 1945), een flacon in<br />
de vorm van een pijp met een sigarenkist als verpakking.<br />
Eveneens van Schiaparelli, naar ontwerp van Dalí, is Le<br />
Roi Soleil (1946), een flacon in de vorm van een golfende<br />
zee waarop een stralende zon als stop, met ogen, neus en<br />
mond opgebouwd uit opvliegende vogels. De aankoop<br />
van de Mae West Lips Sofa is een absoluut hoogtepunt in<br />
de verzamelactiviteiten. Dat de bank de publiciteitscampagne<br />
van de aanstaande Dalí tentoonstelling siert, geeft<br />
26 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
aan hoe belangrijk en emblematisch het stuk wordt geacht<br />
voor de collectie van het museum. 2<br />
EDWARD JAMES<br />
Edward James, de erfgenaam van een indrukwekkend<br />
familiekapitaal, wijdde zijn leven aan lezen en schrijven.<br />
Tevens toverde hij het familiehuis Monkton House in West<br />
Dean, Sussex – een statig buiten naar ontwerp van Sir<br />
Edwin Lutyens uit 1902 – om tot een ontmoetingsplaats<br />
voor de avant-garde van internationale kunststromingen.<br />
Zijn marriage de raison met de prima ballerina Tilly Losch<br />
(James was homoseksueel), leidde tot Gesamtkunstwerken<br />
waarbij muziek, kostuums en dans tot een nieuwe synthese<br />
kwamen. Al snel raakte James in de ban van het surrealisme.<br />
Hij maakte in 1935 kennis met Dalí en kocht van<br />
1936 tot 1938 bijna al zijn werken. Ook René Margritte<br />
kon op zijn onvoorwaardelijke steun regelen. Tegen het<br />
eind van de jaren ’30 werd Monkton House een flamboyante<br />
plek waar het surrealisme tot grote bloei kwam.<br />
Hoewel de exacte ontstaansgeschiedenis en daarmee de<br />
exacte datering van de verschillende Mae West Lips Sofa’s<br />
niet helemaal eenduidig is, lijken de eerste exemplaren<br />
omstreeks 1937-38 te zijn ontstaan uit een samenwerking<br />
tussen Dalí en James. Er zijn zes vroege exemplaren bekend.<br />
Dit zijn drie paren, in een onderling verschillende<br />
uitvoering, alle mogelijk uitgevoerd door het Londense<br />
decorateurbedrijf Green & Abbot. In zijn autobiografie<br />
meldt Dalí dat het eerste paar werd gemaakt door Jean<br />
Michel Franck. 3 Dit was bestemd voor de Parijse boetiek<br />
van Elsa Schiaparelli en gestoffeerd in ‘Shocking Pink’<br />
satijn, de kleur van Schiaparelli’s lippenstift. Deze banken<br />
zijn hoogstwaarschijnlijk nooit in de salon aan de Place<br />
Vendôme geplaatst en mogelijk is dit de set die Dalí zelf<br />
had. Een exemplaar hiervan is in het bezit gekomen van<br />
Edward James en is vandaag de dag door de Edward James<br />
Foundation in bruikleen gegeven aan het Victoria & Albert<br />
Museum in Londen. De andere bank, waarvan bekend is<br />
dat hij in het huis stond van Baron Roland de l’Esprée,<br />
is zoek geraakt. Daarnaast is een paar bekend, een langgerekte<br />
versie met zwarte franjes langs de onderkant, dat<br />
nog steeds in het bezit is van de Edward James Foundation.<br />
Een exemplaar van dit stel is in bruikleen gegeven aan<br />
het Museum of Moving Image in Londen.<br />
Tenslotte is er een paar dat gestoffeerd is in twee<br />
kleuren flanel. De rug en zitting zijn knalrood. De plint,<br />
die afgezet is met geelkoperen klinknagels en die de<br />
contouren van de mond volgt, en de rechte rug zijn zalmroze.<br />
Langs de bovenrand loopt een identiek gekleurde
oze bies. Dit paar, eveneens afkomstig van Edward James,<br />
is in 1983 gesplitst. Een bank is aangekocht door de<br />
Brighton Art Gallery and Museum. De andere is via de<br />
Londense Mayor Gallery terechtgekomen bij een particuliere<br />
collectioneur. Dit exemplaar is vorig jaar ter veiling<br />
aangeboden bij Christie’s in Londen en kon door de<br />
Stichting Museum Boijmans Van Beuningen worden aangekocht,<br />
royaal gesteund door de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt.<br />
INSPIRATIE<br />
In zijn autobiografie uit 1940 beeldt Dalí zes foto’s af die<br />
de mond als esthetisch motief laten zien. Bij een foto van<br />
puntige rotsen aan de kust vermeldt het bijschrift: The<br />
exact spot at Cadaques where the jagged Rocks made it uncomfortable<br />
to sit, which inspired the famous Divan in the Shape of<br />
a Mouth. 4 Bij een foto met een satijnen bank: My idea as<br />
realized by the decorateur, Jean-Michel Frank, one of my great<br />
friends during the Paris period, who was to commit suicide<br />
almost immediately after his arrival in America. Als bijschrift<br />
bij welvende balkons van Casa Milá van Antoni Gaudì in<br />
Barcelona uit 1906-1910: The mouth, the sea, and its foam<br />
treated as aesthetic forms in wrought iron by the architect Gaudi<br />
of Barcelona. Bij twee van zijn schilderijen uit het midden<br />
van de jaren ’30 waarin monden dubbelzinnig aanwezig<br />
zijn: Mysterious Mouth appearing in the back of my nurse en<br />
Four Mouths or “Age, Adolescence, and Youth”. En tenslotte<br />
bij een schilderij uit 1934-35 waarin tegelijkertijd Mae<br />
27 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
West als een ingerichte kamer te zien is: The Face of Mae<br />
West, which might be used as an apartment. Een andere duidelijke<br />
inspiratiebron voor de sofa is de tekening The Birth<br />
of Paranoic Furniture eveneens uit 1934-1935 waarbij een<br />
bank, die de vorm heeft van een paar lippen, in een interieur<br />
staat. 5 Verder is er nog een aantal schetsen bekend<br />
van decorontwerpen uit 1938 met lippenbanken voor een<br />
film met de Marx Brothers, die niet werd opgenomen. 6<br />
PIKANTE DUBBELZINNIGHEDEN<br />
De Mae West Lips Sofa moet op het moment van ontstaan<br />
als uiterst pikant zijn ervaren. Het is vandaag nauwelijks<br />
voor te stellen, maar het plaatsnemen op een mond<br />
moet gelijk gestaan hebben aan een obscene daad die<br />
zeker voor veel hilarische momenten zal hebben gezorgd.<br />
Met recht waren het conversation pieces. Bovendien waren<br />
de lippen van Mae West – voluit Mary Jane West (1893-<br />
1980) – zeker een hot item in die tijd. En niet alleen haar<br />
lippen want haar maten – 36-26-36 inch – waren zo<br />
mogelijk nog veelzeggender. Eind jaren ’20 kreeg zij<br />
bekendheid als vaudeville artieste en in 1926 was zij voorpaginanieuws<br />
in Amerika vanwege eigenhandige obscene<br />
teksten in het toneelstuk Sex. Zij verwierf onsterfelijkheid<br />
nadat zij naar Hollywood ging en in 1932 haar eerste<br />
hoofdrol speelde in Night after Night. Niet zozeer haar<br />
acteerkwaliteiten als wel haar zwaar seksueel getinte<br />
teksten leidden tot censuur, opgelegd door de Motion<br />
De mond als esthetisch motief.<br />
Salvador Dalí, The Secret Life<br />
Salvador Dalí, Dial Press 1940.
Noten<br />
1. Comte de Lautréamont [pseudoniem<br />
van Isidore Ducasse<br />
(1846-1870)], Les chants de<br />
Maldoror, Parijs (ed. Skira)<br />
1934, met 30 originele losse<br />
en 12 in de tekst opgenomen<br />
etsen van Dalí.<br />
2. Tentoonstelling: Alles Dalí,<br />
Museum Boijmans Van Beuningen,<br />
Rotterdam, 5 maart<br />
- 12 juni <strong>2005</strong>.<br />
3. Salvador Dalí, The Secret Life<br />
of Salvador Dalí, Dial Press<br />
1940, afb. XII, t.o. p. 279.<br />
4. De familie van Dalí had een<br />
buitenhuis in Cadaqués.<br />
5. Tent. cat. Dalí, Rotterdam<br />
(Museum Boymans-van<br />
Beuningen) 1970, cat. nr.<br />
118.<br />
6. Ibidem, cat. nrs. 119 a en b.<br />
Picture Production Code. Om toch aan de strenge regels<br />
te ontsnappen sprak zij vanaf dat moment nog uitsluitend<br />
in dubbelzinnige oneliners als: Is that a gun in your pocket<br />
or are you just glad to see me? en A hard man is good to find.<br />
In 1936 is Mae West wereldwijd de best betaalde actrice,<br />
om kort daarna uit het zicht te verdwijnen. Zij verscheen<br />
tegen het eind van haar leven nog twee keer op het witte<br />
doek, maar haar roem was vervaagd en haar verschijning<br />
over the top.<br />
De reden dat Dalí zich aangetrokken voelde tot Mae<br />
West kan gelegen hebben in hun gedeelde liefde voor<br />
dubbelzinnigheden. West door haar dubbelzinnige<br />
taalgebruik, Dalí vanwege zijn interesse in zogenaamde<br />
dubbelbeelden, beelden die voortkwamen uit zijn dromen<br />
en paranoïde visioenen.<br />
RESTAURATIE EN CONSERVERING<br />
Net als het exemplaar in Brighton heeft de Rotterdamse<br />
bank in het verleden enigszins geleden onder inadequate<br />
opslag. Het stof van jaren had zich vastgezet in de bekleding<br />
en motten hebben ook her en der hun sporen<br />
achtergelaten in het flanel. Het Rotterdamse exemplaar<br />
had bovendien twee winkelhaken in de zitting, die gelukkig<br />
wel professioneel waren geconsolideerd. Toch was<br />
de algehele staat allerminst verontrustend; de stof was<br />
nauwelijks verkleurd en 100% origineel. Bovendien was<br />
het duidelijk dat de bank middels een adequate reiniging<br />
en subtiele restauratie weer in haar volle glorie zou<br />
kunnen worden gepresenteerd.<br />
De textielrestauratrice Saskia Rijsdijk heeft de bank<br />
de afgelopen maanden onder handen genomen. Allereerst<br />
is de sofa met een stofzuiger voorzichtig schoongemaakt.<br />
De rug en de plint zijn tevens gereinigd met een<br />
licht vochtig microvezel doekje waardoor vastgezet vuil<br />
bijna geheel kon worden verwijderd. De meest ingrijpende<br />
operatie betrof de rug. Deze is gedemonteerd en waar<br />
nodig plaatselijk gedoubleerd met flanel in dezelfde kleur.<br />
De oude bespanning van springveren en singels is intact<br />
gelaten maar wel opnieuw aangespannen door nieuwe<br />
singels over de oude te zetten. De oorspronkelijke wattenlaag<br />
is verwijderd en vervangen door een polyester vlies.<br />
Alle oude restauraties die waren uitgevoerd met een<br />
afwijkend gekleurde zijden draad zijn verwijderd en vervangen<br />
door een polyester filamentgaren met spansteken.<br />
Ter camouflage van storende mottengaatjes zijn alleen<br />
de allergrootste met steunweefsel in de exacte kleur gedoubleerd.<br />
Door deze terughoudende restauratie heeft<br />
de bank haar authenticiteit behouden. De bank zal een<br />
centrale plaats krijgen in de opstelling van surrealistische<br />
meesterwerken. Gezien de kwetsbaarheid en gevoeligheid<br />
voor licht zal de bank met een vast ritme van drie<br />
jaar afwisselend op zaal worden getoond en worden opgeslagen<br />
in het donker. Alleen zo is de bank voor latere<br />
generaties zo origineel mogelijk te bewonderens<br />
Thimo te Duits<br />
28 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
De restauratie van de bank
OVER AANWINSTEN<br />
1883–1893–1903– 1913 – 1923 –1933–1943–1953–1963–1973–1983–1993–2003–2008<br />
Haagse en Amsterdamse belangen<br />
en aandacht voor buitenlandse kunst<br />
FUSIEN BIJL DE VROE<br />
In 1913 ontstond er enig rumoer toen Den<br />
Haag en Amsterdam ‘streden’ om de verdeling<br />
van een aantal schilderijen, waarbij de voorzitter<br />
van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt uiteindelijk<br />
met een opmerkelijke gift de gemoederen<br />
suste. Kort na de Eerste Wereldoorlog werd<br />
het zaak om de financieel verzwakte positie<br />
van de vereniging te verbeteren, hetgeen<br />
onder andere leidde tot de oprichting van het<br />
Rembrandt Syndicaat dat zich richtte op de<br />
verwerving van buitenlandse kunstwerken.<br />
VEILING STEENGRACHT<br />
In het jaar 1913 had, zo valt te lezen in het jaarverslag<br />
over dat jaar, een van de belangrijkste gebeurtenissen<br />
uit het gehele bestaan der vereniging<br />
plaats. Vijf van de meest waardevolle schilderijen<br />
uit de beroemde Haagse verzameling Steengracht<br />
werden te Parijs aangekocht voor een<br />
bedrag ƒ 550.000,- om deze vervolgens voor<br />
ƒ 400.000,- aan het Rijk af te staan. Het ging<br />
om vijf schilderijen, te weten Hollands Grachtje<br />
door Job Berckheyde (1630-1693), Moederlijke<br />
zorgen door Gerard Terborgh (1617-1681),<br />
Twee watermolens door Meindert Hobbema<br />
(1638-1709), De Varkensdrijver door Isaack van<br />
Ostade (1621-1649) en Soo voer gesongen, so<br />
na gepepen door Jan Steen (1626-1679). Door<br />
belangstellenden uit alle delen van het land werd<br />
ƒ 81.649,- geschonken in het speciaal daartoe<br />
opgerichte Fonds tot aankoop van schilderijen<br />
uit de collectie Steengracht. Het voorbeeld tot<br />
schenken werd gegeven door H.M. de Koningin<br />
en H.M. de Koningin Moeder. De <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt vulde dit fonds uit eigen kapitaal aan<br />
tot ƒ <strong>15</strong>0.000,-, waardoor het verschil tussen<br />
koop- en verkoopprijs gedekt werd.<br />
Bij deze veiling werd duidelijk hoezeer de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt op Amsterdam georiënteerd<br />
was. Uit het jaarverslag: [...] gelet op de oorsprong<br />
der schilderijen en onder eerbiediging van de<br />
traditie, die hun in dit opzicht aankleeft, achtte<br />
29 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
het bestuur het gewenst, dat een voornaam deel<br />
van de aankoop aan het Mauritshuis ten goede<br />
zou komen. Voorts dient als onontbeerlijke factor<br />
voor het welslagen der pogingen tot behoud dezer<br />
vijf stukken te worden genoemd het Amsterdamse<br />
mecenaat, waaraan de vereniging niet alleen<br />
haar ontstaan, maar grotendeels haar bloei te<br />
danken heeft, en dat ook ditmaal weer op onbekrompen<br />
wijze voorging. Gezien het feit dat ruim<br />
de helft van het vergaarde geld bijeengebracht<br />
was door Amsterdammers, werd binnen het bestuur<br />
geopperd een of twee schilderijen uit deze<br />
uit Den Haag afkomstige collectie, onder te<br />
brengen in het Rijksmuseum. Den Haag heeft<br />
weliswaar meer gesteund dan anders, maar toch<br />
niet bewezen zeer veel prijs op het bezit der werken<br />
te stellen. Het is niet alleen billijk, maar ook nodig,<br />
dat Amsterdam belangrijk van de aankoop profiteert,<br />
wil men ook in de toekomst op steun kunnen<br />
rekenen. Ter ondersteuning hiervan gaf de secretaris<br />
zelfs een staatje van de bijdragen per locatie<br />
(zie pagina 30).<br />
Soo voer gesongen, soo na gepepen<br />
Jan Steen (1626-1679)<br />
Olieverf op doek, 134 x 163 cm<br />
MAURITSHUIS, DEN HAAG<br />
Hoewel het Dagelijks Bestuur, met de (Haagse)<br />
stemmen van Hofstede de Groot en Bredius tegen,<br />
de minister adviseerde dat de Jan Steen in het<br />
Rijksmuseum behoorde te komen, zijn uiteindelijk<br />
toch alle vijf de werken in het Mauritshuis<br />
geplaatst. Ook al zal het besluit van den Minister,<br />
voor zoover dit afwijkt van het advies der vereniging,<br />
bij sommigen enige teleurstelling hebben<br />
gewekt, toch vertrouwt het bestuur erop, dat de<br />
steun, dien het van alle landgenoten vraagt, bij<br />
een volgende gelegenheid zoowel te Amsterdam<br />
als elders niet minder krachtig zal zijn, en even<br />
gaarne gegeven zal worden.<br />
Om de teleurstelling van de Amsterdammers<br />
enigszins te verzachten en ook om de<br />
Amsterdamse steun aan ‘Rembrandt’ te behouden,<br />
schonk de toenmalige voorzitter van het
Dagelijks Bestuur van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt,<br />
de heer M.P. Voûte, als pleister op de wonde<br />
de Koning David van Aert de Gelder (1645-<br />
1727), een schilderij dat hij zelf op de veiling<br />
Steengracht had gekocht, aan het Rijksmuseum.<br />
Eveneens uit de collectie Steengracht werd<br />
Jongensportret door Jacob Backer (1608-1651)<br />
verworven. Dit portret is door tussenkomst van<br />
de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt in opdracht van<br />
mevrouw Rose-Molewater op de Parijse veiling<br />
gekocht en vervolgens geschonken aan het<br />
Mauritshuis. In ditzelfde jaar werd ook een<br />
tekening aangekocht uit de veiling Heseltine.<br />
Gezien de uitgaven aan de Steengracht veiling<br />
werd slechts een deel van de koopsom door<br />
Rembrandt voorgeschoten, voor het overige<br />
werd weer een beroep gedaan op een aantal<br />
particulieren dat met een totaal van ƒ4.890,aan<br />
schenkingen en dankzij een voorschot van<br />
anderen deze aankoop mogelijk maakte. Al met<br />
al kon het jaarverslag over 1913 – ondanks de<br />
onenigheden – op een positieve toon besloten<br />
worden: De vereniging kan met voldoening op<br />
het afgelopen jaar terugzien. Niet alleen heeft zij<br />
een aantal werken van buitengewone waarde<br />
voor ons land kunnen behouden, maar tevens<br />
lukte het haar de belangstelling van zeer vele<br />
landgenoten te wekken. De vele en soms zeer belangrijke<br />
giften, die werden ontvangen, en niet<br />
Contribuerende leden:<br />
30 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
minder de grote vermeerdering van het ledental,<br />
maken de toekomst hoopvol. Men vergete echter<br />
niet, dat de vereniging een buitengewoon groot<br />
offer bracht en dat alleen bijzonder krachtige en<br />
nooit verslappende steun haar in staat kan<br />
stellen, met blijvend, zo mogelijk met klimmend<br />
succes haar doel na te streven.<br />
En toch, ondanks een aantal renteloze voorschotten<br />
verleend aan musea buiten Amsterdam, blijft<br />
de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt het bovengenoemde<br />
staatje van bijdragen per locatie in het achterhoofd<br />
houden. Zo schrijft F. Schmidt Degener<br />
bij de aanwinst van een schilderij van Adriaen<br />
Brouwer, Boerenbinnenhuis, voor het Museum<br />
Boijmans Van Beuningen in 1919: Moge deze<br />
gift der <strong>Vereniging</strong> Rembrandt, die slechts zeer<br />
geringe steun uit Rotterdam ontvangt, door een<br />
ruimere belangstelling in haar streven worden<br />
beloond.<br />
1 JUNI 1913 1 JUNI 1913 TOENAME 1 JUNI 1914 1 JUNI 1914 1 JUNI 2004<br />
aantal bedrag (ƒ) aantal aantal bedrag (ƒ) aantal<br />
Amsterdam 139 1688,- 21 160 1998,- 1372<br />
’s-Gravenhage, 78 850,- 9 87 940,- 914<br />
Scheveningen<br />
en Wassenaar<br />
Rotterdam en 79 565,- — 79 565,- 303<br />
Kinderdijk<br />
Elders in 137 1102,50 30 167 1432,50 5520<br />
Nederland<br />
Buitenland 23 628,50 – 4 19 568,50 181<br />
Totaal 456 4834,- 56 512 5504,- 8290<br />
Portret van Don Ramón Satué<br />
Francisco José de Goya y Lucientes (1746-1828)<br />
1823. Olieverf op doek, 107 x 83,5 cm<br />
RIJKSMUSEUM AMSTERDAM<br />
HET REMBRANDT SYNDICAAT<br />
In 1919 merkte het bestuurslid Prof. dr W. Martin<br />
op dat alles wijst op een verruiming der esthetische<br />
behoeften en men mag deze kunstemoties ook<br />
aan het grote publiek niet onthouden. Hij doelde<br />
hier op de tendens van het, in eerste instantie<br />
particulier, <strong>verzamelen</strong> van buitenlandse en in het<br />
bijzonder van Italiaanse kunst. Nu is te verwachten,<br />
aldus Martin, dat tengevolge van het debacle<br />
in Midden-Europa, waar zich veel Italiaans werk<br />
bevindt, veel kunst aan de markt zal komen; reeds<br />
worden sommige collecties verkocht en wordt de<br />
verkoop van anderen verwacht. Wanneer ons land<br />
over enige miljoenen beschikt, kan het zeker menig<br />
belangrijk werk machtig worden. De periode van<br />
de Eerste Wereldoorlog en ook de jaren daarna<br />
werden gekenmerkt door financiële problemen.<br />
En daarmee werd het ook steeds moeilijker extra<br />
steun te vinden bij particulieren voor een belangrijke<br />
en zich vaak plotseling voordoende aankoop.<br />
Wat de vereniging nodig had was een financiële<br />
basis, een meer constante financiële structuur.<br />
Inspelend op deze noodzaak en op de gevoelde<br />
behoefte ook buitenlandse kunst te <strong>verzamelen</strong>,<br />
werden onder aanvoering van de voorzitter van<br />
de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt, de heer Voûte, besprekingen<br />
gevoerd met een aantal Amsterdamse<br />
en Rotterdamse kunstminnaars. Het resultaat<br />
hiervan was de oprichting van het zogenaamde<br />
Rembrandt Syndicaat in 1920, waar een groep<br />
van zestien zakenmensen aan deelnam. Dit<br />
syndicaat had als doelstelling gelden bijeen te<br />
brengen om, mocht de gelegenheid zich plots<br />
voordoen, kunstwerken van buitenlandse meesters<br />
aan te kunnen kopen en zo de gelegenheid<br />
te openen tot het vormen ener kern dezer kunst in<br />
onze openbare verzamelingen. Van het beoogde<br />
bedrag van 1,5 miljoen werd als startkapitaal<br />
<strong>15</strong>% volgestort.<br />
Als eerste werden met hulp van het Rembrandt<br />
Syndicaat het Portret van Don Ramón Satué<br />
door Goya (1746-1828), Telemachus en Mentor<br />
door Tiepolo (1696-1770) en het Portret van<br />
een geestelijke door Tintoretto (<strong>15</strong>18-<strong>15</strong>94),<br />
verworven voor het Rijksmuseum. Bij de afwikkeling<br />
van deze eerste aankopen door het<br />
Syndicaat kreeg de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt ook
de beschikking over ƒ 75.691,98 om daarmee<br />
de vereniging in staat te stellen snel te reageren<br />
op mogelijke nieuwe kansen het openbaar kunstbezit<br />
met schilderijen van buitenlandse meesters<br />
te verrijken. Dit bedrag werd uit eigen kapitaal<br />
vermeerderd met ƒ 75.000,-. En zo verscheen op<br />
de creditzijde van de balans over het jaar 1922<br />
het nieuwe Fonds tot aankoop van schilderijen.<br />
JUBILEUM<br />
In 1923 bestond de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
veertig jaar, een lustrum dat samenviel met het<br />
25-jarig ambtsjubileum van Koningin Wilhelmina.<br />
Als onderdeel van het officiële programma van<br />
de jubileumfeesten organiseerde ‘Rembrandt’<br />
een tentoonstelling in het Rijksmuseum, waar<br />
– naast een representatief beeld van de gesteunde<br />
aankopen uit de eerste veertig jaar – ook een<br />
verzameling oude schilderijen van voornamelijk<br />
Italiaanse meesters getoond werd, die de vereniging<br />
voor Nederland probeerde te behouden. Het<br />
woord behouden is hier op zijn plaats: Zoals in<br />
ons vorig verslag vermeld, waren wij in 1922 er<br />
reeds in geslaagd het Rijksmuseum van Schilderijen<br />
met enige buitenlandse meesters te verrijken.<br />
Voortbouwende op de gedachte, die aan deze<br />
aanwinst ten grondslag lag, legden een tweetal<br />
leden van ons bestuur de hand op een gedeelte<br />
van de beroemde schilderijen verzameling van de<br />
31 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Portret van een vrouw<br />
Jacopo Pontormo (1494-<strong>15</strong>57)<br />
Olieverf op paneel, 114 x 78 cm (ovaal)<br />
RIJKSMUSEUM AMSTERDAM<br />
Groothertog van Oldenburg, met name<br />
de Italianen en de Nederlanders van de<br />
XVIIde eeuw. Zij stelden de stukken,<br />
aan welker behoud de Directeur dezer<br />
verzameling de meeste waarde hechtte,<br />
gedurende enige tijd in handen onzer<br />
vereniging met het doel ze definitief voor<br />
het land te verwerven en aldus een voor<br />
ons land ongekend ensemble van oude,<br />
buitenlandse schilderkunst te vormen.<br />
De tentoonstelling werd bezocht door<br />
11.290 betalende bezoekers, van de catalogus<br />
werden 1200 exemplaren verkocht, en, nog belangrijker,<br />
ondanks de ongunstige economische<br />
omstandigheden werd het Fonds tot aankoop<br />
van schilderijen vermeerderd met ƒ 54.000,-.<br />
Onder de ingekomen giften vermelden wij in het<br />
Ministerie van Onderwijs, No. 131 Afd. K. W.<br />
<strong>Kunst</strong>en en Wetenschappen<br />
Betr. Oldenburg Collectie<br />
Bericht op schrijven van 5 januari 1924<br />
No. 3 V.<br />
bijzonder een aanzienlijke bijdrage van H.M. de<br />
Koningin Moeder, die bovendien door een bezoek<br />
aan de tentoonstelling van Hare onverflauwde<br />
belangstelling blijk gaf.<br />
Met dit Fonds werden acht schilderijen aangekocht,<br />
waaronder een Madonna van Fra<br />
Angelico (?-1455), Portret van een vrouw door<br />
Jacopo Pontormo (1494-<strong>15</strong>57) en een portret<br />
van Morosina Morosini door Leandro Bassano<br />
(<strong>15</strong>57-1622), en vervolgens geschonken aan<br />
het Rijksmuseum. De overige zeven schilderijen<br />
werden, in afwachting van ‘nieuwe’ fondsen<br />
door de eigenaar in bruikleen aan het Rijksmuseum<br />
afgestaan. Tot slot van het overzicht van<br />
de jaren 1913-1923 een bedankbrief van de<br />
Minister van Onderwijs, <strong>Kunst</strong>en en Wetenschappen,<br />
naar aanleiding van deze schenking:<br />
’s-Gravenhage, 10 januari 1924<br />
Verrast en getroffen door den inhoud van Uw schrijven is het mij een behoefte, U mijn<br />
oprechte dank te betuigen voor dit hernieuwde blijk van voortdurende toewijding en<br />
offervaardigheid Uwer vereniging. Volgaarne aanvaard ik Uw schenking, die op zoo<br />
gelukkigen grootsche wijze uitbreiding geeft aan de – eveneens op Uw initiatief – in het<br />
Rijksmuseum sinds eenigen tijd aangelegde verzameling van Buitenlandsche Meesters.<br />
Juist onder de tegenwoordige tijdsomstandigheden, nu het Rijk zich genoodzaakt ziet tot<br />
de uiterste beperking zijner uitgaven – ook op het gebied der <strong>Kunst</strong> – stemt Uw nobele<br />
daad tot groote dankbaarheid. Ik blijf de belangen der <strong>Kunst</strong>verzamelingen in Uwe zorg<br />
aanbevelen en zie Uw nader bericht omtrent de bruikleengeving van de overige schilderijen<br />
der collectie gaarne tegemoet. Nu ik – tot mijn leedwezen – niet in staat ben, den mij<br />
onbekenden aanbieder van dit kostbare bruikleen rechtstreeks mijn dank te betuigen,<br />
noodig ik U uit, dit wel uit mijn naam te willen doen. Ik waardeer het in hooge mate, dat<br />
op deze wijze althans voorlopig de gehele collectie voor ons land bewaard blijft en geef de<br />
verzekering, dat ik binnen de grenzen van hetgeen het Rijk financieel mogelijk is, zal<br />
blijven medewerken in het belang van de definitieve verwerving dezer stukken voor onze<br />
Vaderlandsche Verzamelingen.<br />
De Minister van Onderwijs, <strong>Kunst</strong>en en Wetenschappen<br />
Get[ekend] J. Th. Visser
N I E U W S V A N<br />
Bestuur<br />
Tijdens de Algemene Ledenvergadering in Rotterdam<br />
op 30 oktober 2004 werden de volgende leden van<br />
het bestuur herbenoemd: Mevrouw Mr A.A. van Berge, Dr J.R. ter Molen,<br />
Dr M. Sanders en Drs C. baron van Tuyll van Serooskerken.<br />
Per 1 januari <strong>2005</strong> heeft Drs C. baron van Tuyll van Serooskerken afscheid<br />
genomen van het bestuur van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt vanwege zijn<br />
benoeming tot hoofdconservator prenten en tekeningen van het Musée<br />
du Louvre. De heer Van Tuyll was van 1992 tot 2000 lid van de Raad van<br />
Adviseurs en van 2000 tot <strong>2005</strong> lid van het bestuur. Hij blijft als lid van de<br />
Raad van Adviseurs aan onze vereniging verbonden. De <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
is de heer Van Tuyll zeer erkentelijk voor zijn inzet en zijn deskundige<br />
inbreng en wenst hem veel succes in zijn nieuwe, eervolle functie.<br />
Raad van Adviseurs<br />
Op de algemene ledenvergadering van 30 oktober jl. trad mevrouw drs<br />
M.H. Breitbarth-van der Stok wegens het vervullen van haar laatste termijn<br />
terug als lid van de Raad van Adviseurs. Mevrouw Breitbart was van<br />
1986-1990 en van 2000-2004 lid van de Raad van Adviseurs en van<br />
1990-1999 lid van het Bestuur. Voor haar lange staat van dienst en de<br />
wijze waarop zij deze heeft ingevuld is de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt haar<br />
zeer erkentelijk.<br />
Op dezelfde vergadering werden in de Raad van Adviseurs benoemd:<br />
Mevrouw M. Lambert en de heren K. van Twist en E.W. Veen. Herbenoemd<br />
werden: Drs M.A. van den Bergh, J.M.N. Leighton, Mevrouw Drs D.H.A.C.<br />
Lokin, Drs R.C.J. Meijer, Dr D. Overbosch, Mevrouw Dr M.F. Simon<br />
Thomas en Dr C.B. Smithuijsen<br />
In dank aanvaard<br />
Kort voor zijn dood, eind 2001, gaf de heer J.J.M. (Jan) Damen te kennen<br />
dat hij een deel van zijn nalatenschap zou willen bestemmen voor het werk<br />
van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt. Onlangs hebben zijn nabestaanden aan<br />
deze wens uitvoering gegeven door een substantieel bedrag door middel<br />
van periodieke schenkingen aan onze vereniging ter beschikking te stellen.<br />
Dit gebaar ter nagedachtenis van Jan Damen wordt door de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt op hoge prijs gesteld.<br />
De bekende glasverzamelaar Hugo van Win overleed in 2004. Hij bedacht<br />
de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt met een aanzienlijk legaat, dat zal worden aangewend<br />
voor nieuwe aanwinsten voor ons openbaar kunstbezit.<br />
Gratis met de Rembrandtkaart<br />
Aan de lijst van musea die houders<br />
van de Rembrandtkaart gratis toegang<br />
bieden kon worden toegevoegd<br />
Kasteel Duivenvoorde. Dat is het<br />
resultaat van de steun die onze vereniging<br />
verleende aan de verwerving<br />
van het portret van Jacob baron van<br />
Wassenaer van Duivenvoorde door Willem van Mieris. In ons volgende<br />
Bulletin wordt nader op deze aanwinst ingegaan.<br />
32 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Verguld zilveren bokaal<br />
in het Hannemahuis<br />
Naar aanleiding van de verwerving<br />
van de verguld<br />
zilveren dekselbokaal voor<br />
het Hannemahuis in Harlingen<br />
– die elders in dit Bulletin<br />
wordt beschreven – organiseerde<br />
de Ottema Kingma<br />
Stichting op 26 november jl.<br />
een bijzonder geanimeerde<br />
bijeenkomst waarop de nieuwe<br />
aanwinst werd toegelicht en<br />
bewonderd. Daarbij waren<br />
ook onze leden uit de drie<br />
Noordelijke provincies uitgenodigd.<br />
De Museumcollecties: Van Lust tot Last?<br />
Symposium 17 juni <strong>2005</strong><br />
Het collectiebeleid van musea is al enige tijd aan verandering onderhevig. Het<br />
lijkt erop alsof een aantal musea zoekt naar een nieuwe verhouding tussen<br />
het beleid ten aanzien van de eigen collecties en dat van tentoonstellingen.<br />
Moeten tentoonstellingen over onderwerpen die weinig raakvlak hebben<br />
met de eigen collecties, veel meer dan voorheen een speerpunt worden?<br />
Op deze wijze trekken musea immers veel meer publiek.<br />
Fascinerend is dat het verschil tussen het tentoonstellingsbeleid van musea<br />
met een collectie en instellingen zonder een eigen collectie hierdoor steeds<br />
kleiner wordt. Vandaar dat voor een aantal van deze musea de vraag gerechtvaardigd<br />
lijkt of de collecties van lust tot last zijn verworden.<br />
Deze vraag is het onderwerp van een symposium dat deze zomer zal worden<br />
gehouden. Hoe komt het dat het museale collectie- en tentoonstellingsbeleid<br />
is veranderd? Wat zijn de gevolgen op lange termijn voor de collecties?<br />
Moet er nog wel worden verzameld? Gaat op deze wijze kennis verloren?<br />
Wordt er voorbij gegaan aan de interesse van een deel van het publiek ?<br />
Dit zijn enkele van de thema’s die de revue zullen passeren.<br />
Het symposium De Museumcollecties: Van Lust tot Last? wordt aangeboden<br />
door de Ottema-Kingma Stichting (OKS) in het kader van haar vijftigjarig<br />
jubileum. De OKS houdt zich bezig met het bevorderen van de kunst- en<br />
cultuurhistorie in Friesland. Zij doet dit ondermeer door objecten en verzamelingen<br />
te verwerven die van belang zijn voor de openbare collecties in<br />
Friesland.<br />
De dag staat onder voorzitterschap van Mr J.M. Boll, terwijl ondermeer<br />
E.W. Veen (directeur van de Nieuwe Kerk in Amsterdam) en Prof. Dr. P.A.<br />
Hecht (hoogleraar kunstgeschiedenis universiteit van Utrecht) als spreker<br />
staan geprogrammeerd.<br />
U bent van harte uitgenodigd om aanwezig te zijn bij dit symposium, dat<br />
plaatsvindt in de Grote Kerk in Harlingen op 17 juni <strong>2005</strong>. U kunt zich<br />
voorlopig aanmelden bij de organisatie (tel. 058-21378 88), waarna U de<br />
uitgebreide informatie ontvangt.
D E V E R E N I G I N G<br />
Voorjaarsvergadering in Dordrecht<br />
De voorjaarsvergadering van onze vereniging zal dit jaar plaatsvinden op<br />
zaterdag 14 mei in Dordrecht. Over het programma en de aanmeldingsmogelijkheden<br />
leest u op de achterzijde van dit Bulletin.<br />
Jaarvergadering in Apeldoorn<br />
Voor uw agenda: de jaarvergadering zal plaatsvinden in de Grote Kerk en<br />
Paleis Het Loo in Apeldoorn op zaterdag 24 september. Nadere gegevens<br />
volgen in ons volgende Bulletin.<br />
Mae West Lips Sofa in Museum<br />
Boijmans<br />
In 2003 steunde de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
de aankoop van de Mae West Lips Sofa<br />
van Salvador Dalí. Deze spectaculaire<br />
bank (zie ook elders in dit Bulletin) zal het<br />
beeldmerk zijn van de tentoonstelling<br />
Alles Dalí die van 5 maart tot 12 juni in Museum Boijmans Van Beuningen<br />
wordt gehouden.<br />
Vivat Oraenge<br />
Op onze oproep in het vorige Bulletin om<br />
mee te doen aan de verwerving van Jan<br />
Davidsz. de Heems stilleven Vivat Oraenge<br />
is door de leden van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
zeer goed gereageerd. Ook door<br />
de pers is het project positief ontvangen,<br />
zodat er een vruchtbare bodem ligt voor<br />
de tweede en beslissende fase van de<br />
actie. Nu het jaar van het zilveren ambtsjubileum<br />
van Koningin Beatrix is aangebroken<br />
is Vivat ook werkelijk een onderdeel<br />
van de jubileumactiviteiten en genereert het de bijbehorende publiciteit.<br />
Met de niet aflatende steun van TPG, die het project steunt met communicatieadviezen,<br />
administratieve verwerking, drukwerk en website, en de<br />
Staatsloterij, die ter gelegenheid van de Koninginnedagloterij een paar miljoen<br />
machtigingscoupons verspreidt, zien wij het resultaat met vertrouwen tegemoet.<br />
Tal van organisaties, waaronder de Stichting ‘t Konings Loo, diverse<br />
Nederlandse verenigingen in binnen- en buitenland, en bedrijven hebben<br />
inmiddels hun medewerking toegezegd om informatie met aanbevelingen<br />
voor het insturen van coupons, te verspreiden.<br />
Maar… we zijn er nog niet. Degene die alsnog wil bijdragen kan dat doen<br />
door via de website www.verenigingrembrandt.nl een machtigingscoupon in<br />
te vullen. Ook kan een bijdrage worden overgemaakt op bankrekeningnr.<br />
24 76 05 956 ten name van de Stichting Vivat Oraenge te Den Haag.<br />
De CollectorsGroup, producent van o.a. kunstkaarten, heeft van het stilleven<br />
wenskaarten, reproducties (op ware grootte) en andere Vivat-artikelen<br />
vervaardigd. Een deel van de opbrengst komt ten goede aan de Stichting<br />
Vivat Oraenge. Zie voor verdere informatie: www.collectorsgroup.nl<br />
33 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Ons lid van de Raad van Adviseurs Prof. Dr C.J.A. Jörg schreef over de<br />
porseleinen schotel op het schilderij Vivat Oraenge het volgende:<br />
Onlangs ontving ik de fraai uitgegeven Rembrandtlezing 2004<br />
met “Vivat Oraenge” op de omslag. Als porseleinman kijk ik<br />
natuurlijk met extra aandacht naar de prominent door De<br />
Heem afgebeelde schotel van Chinees kraak porselein, en<br />
daarbij viel mij iets op, waar ik je graag deelgenoot van wil<br />
maken – ik ben tenslotte adviseur van de VR.<br />
Kraak porselein wordt veel afgebeeld op stillevens uit de 17e<br />
eeuw en zeker op de wat latere schilderijen zijn die stukken<br />
min of meer natuurgetrouw weergegeven. De vorm, de<br />
contrastrijke versiering in blauw op een witte ondergrond,<br />
de Chinese motieven zijn meestal heel herkenbaar.<br />
Wat nu bij De Heem opvalt is dat hij een kraak schotel heeft<br />
geschilderd met een versiering die ik “in het echt” niet ken.<br />
Hij heeft namelijk niet alleen de vlakke, iets opstaande gestulpte<br />
rand voorzien van een versiering in brede en smalle<br />
vlakken met vruchttakken en symbolen, maar hij heeft óók de<br />
opstaande wand van een dergelijk patroon voorzien. En dat<br />
komt op schotels en borden van kraak porselein niet voor:<br />
daar loopt de versiering van rand en wand in elkaar over met<br />
één laag smalle en brede vlakken Een dubbele laag, zoals<br />
door De Heem geschilderd, komt wél voor op de veel diepere<br />
klapmutsen van kraak porselein, hoewel dan de randversiering<br />
anders is. Maar van een klapmuts is hier geen sprake:<br />
hier is duidelijk een schotel afgebeeld.<br />
Wellicht wilde De Heem het exotische karakter van de schotel<br />
extra benadrukken met een dergelijke repetitie van Chinese<br />
motieven: een Chinese schotel om een sinas/china appel op<br />
te leggen ís tenslotte heel passend.<br />
Ik hoop van harte dat verwerving van dit schilderij slaagt en<br />
breed gedragen wordt! Met hartelijke groet,<br />
C.J.A. Jörg
ALGEMEEN<br />
De <strong>Vereniging</strong> Rembrandt werd<br />
onder de naam Vereeniging<br />
Rembrandt tot behoud in<br />
Nederland van kunstschatten<br />
opgericht op 24 september<br />
1883. Het doel van de vereniging is het behouden<br />
en uitbreiden van kunstschatten voor Nederland,<br />
en het verrijken van het openbare bezit aan kunstschatten<br />
in Nederland.<br />
De vereniging is ingeschreven bij de Kamer van<br />
Koophandel te Amsterdam, no V40531186.<br />
LIDMAATSCHAP<br />
De leden hebben op vertoon van hun lidmaatschapskaart<br />
gratis toegang tot de permanente collecties<br />
van de ruim honderd musea waaraan de <strong>Vereniging</strong><br />
Op welke wijze levert uw schenking meer op?<br />
p Een gift is een schenking uit vrijgevigheid zonder<br />
dat daar op geld waardeerbare aanspraken tegenover<br />
staan. De <strong>Vereniging</strong> Rembrandt is gebaat<br />
bij elke gift. De gift kan in geld of natura (w.o.<br />
kunstvoorwerpen) geschieden en als eenmalige of<br />
periodieke schenking gedaan worden. Fiscaal is<br />
het het aantrekkelijkst voor u om de schenking in<br />
vijf of meer vaste termijnen te voldoen. Voor een<br />
dergelijke gift is, evenals bij erfstellingen of legaten,<br />
het inschakelen van een notaris nodig. De<br />
<strong>Vereniging</strong> Rembrandt is bereid de notariële kosten<br />
voor haar rekening te nemen bij periodieke giften<br />
vanaf € 200 per termijn.<br />
p Door erfstelling of legaat kunt u uw vermogen,<br />
een bedrag en/of kunstvoorwerpen nalaten aan<br />
de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt. De bestemming van de<br />
kunstvoorwerpen kan worden bepaald in overleg<br />
met de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt. Hiervoor geldt<br />
onder bepaalde voorwaarden de genoemde vrijstelling<br />
van successierechten.<br />
34 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Rembrandt steun heeft verleend, alsmede tot de<br />
ledenvergaderingen en de bijzondere ledenbijeenkomsten.<br />
Voorts ontvangen de leden het Bulletin<br />
met actuele informatie en beschouwingen door<br />
experts en fraaie afbeeldingen van de kunstwerken<br />
die met steun van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt zijn<br />
verworven (echtpaar/partners leden ontvangen<br />
één Bulletin).<br />
Ingevolge besluit van de Algemene Ledenvergadering<br />
2000 zijn de contributies met ingang van<br />
2002 als volgt vastgesteld:<br />
p gewoon lidmaatschap:<br />
ten minste 50 euro per jaar<br />
p echtpaar/partners lidmaatschap (twee personen):<br />
ten minste 75 euro per jaar<br />
p jongerenlidmaatschap (t/m 25 jaar):<br />
ten minste 20 euro per jaar<br />
p U kunt door tussenkomst van de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt een aanzienlijk bedrag aan successierechten<br />
besparen bij een zogeheten schenking of<br />
legaat aan derden vrij van rechten en kosten. Wij<br />
geven u hierover graag een nadere toelichting.<br />
p Ten slotte noemen wij de bijzondere mogelijkheid<br />
dat erfgenamen het successierecht gedeeltelijk<br />
voldoen door overdracht van kunstvoorwerpen<br />
aan de Staat. U kunt ons hierover raadplegen.<br />
Waaraan draagt u bij?<br />
U draagt bij aan de realisatie van de algemene<br />
doelstelling van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt:<br />
verrijking van ons openbaar kunstbezit in algemene<br />
zin, of aan de verwerving van kunstwerken op<br />
een bepaald verzamelgebied. Nieuwe mogelijkheden<br />
zijn: een Rembrandtfonds op Naam of een<br />
Themafonds.<br />
Wat is een Rembrandtfonds op Naam?<br />
Een persoonlijke manier van schenken of nalaten.<br />
p lid voor het leven:<br />
vanaf 1000 euro<br />
Leden die in een jaar in aanvulling op de contributie<br />
een gift van (ten minste) 250 euro doen, kunnen<br />
voor dat jaar de status van Donateur verkrijgen.<br />
Voor nadere informatie kunt u contact opnemen<br />
met het bureau van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt.<br />
GEVEN OM KUNST? DE KUNST VAN HET GEVEN!<br />
De <strong>Vereniging</strong> Rembrandt steunt kunstaankopen van musea ten behoeve van ons<br />
openbaar kunstbezit. Van overheidswege wordt dit particulier initiatief fiscaal<br />
ondersteund. Voor giften van particulieren gelden onder bepaalde voorwaarden<br />
aftrekmogelijkheden voor de inkomsten- en successiebelasting. De <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt is geheel vrijgesteld van schenkings- en successierechten. Zo kan zij<br />
optimaal profiteren van uw gift tijdens uw leven of bij erfstelling.<br />
Het is een apart fonds, waarvan de oprichter in<br />
samenspraak met de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt de<br />
naam bepaalt (bijvoorbeeld de naam van de<br />
stichter[s]), de doelstelling en de wijze van besteding.<br />
Voor een Rembrandtfonds op Naam geldt<br />
een minimum bedrag van € 75.000.<br />
Wat is een Themafonds?<br />
Deze fondsen worden in het leven geroepen voor<br />
degenen, die geïnteresseerd zijn in een bepaald<br />
verzamelgebied. U kunt bijdragen aan een afzonderlijk<br />
Themafonds, bedoeld om bepaalde onderdelen<br />
van de openbare collecties te steunen, bijvoorbeeld<br />
17de-eeuwse schilderkunst, religieuze<br />
kunst, prenten en tekeningen, beeldhouwkunst,<br />
kunstnijverheid of moderne kunst. Op deze wijze<br />
kunt u daadwerkelijk bijdragen aan kunstaankopen<br />
in bepaalde richtingen. In een Themafonds kunt<br />
u participeren vanaf € 5.000.<br />
Nadere informatie<br />
Wij geven u graag nadere informatie over de vermelde<br />
mogelijkheden. Hiervoor is een speciale<br />
brochure Geven om kunst? De kunst van het<br />
Geven samengesteld, die wij u desgevraagd<br />
toezenden. Wij nodigen u uit om hierover<br />
contact op te nemen met het Bureau (Drs H.M.<br />
Blankenberg, telefoon 070-427 17 20,<br />
e-mail: blankenberg@verenigingrembrandt.nl).
De leden van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt hebben op vertoon van het bewijs van lidmaatschap vrije toegang tot de musea, die sinds de<br />
oprichting van de vereniging in 1883 zijn gesteund bij de aankoop van kunstwerken. Dit zijn:<br />
ALKMAAR • Stedelijk Museum<br />
• Museum Meermanno<br />
AMERONGEN • Kasteel Amerongen<br />
• Museum Mesdag<br />
AMERSFOORT • Museum Flehite<br />
GRONINGEN • Groninger Museum<br />
AMSTELVEEN • Cobra Museum<br />
HAARLEM • Frans Halsmuseum<br />
AMSTERDAM • Allard Pierson Museum<br />
• Teylers Museum<br />
• Amsterdams Historisch Museum<br />
HATTEM • Voerman Museum<br />
• Bijbels Museum<br />
’S-HEERENBERG • Kasteel Huis Bergh<br />
• Joods Historisch Museum<br />
HELMOND • Gemeentemuseum Helmond<br />
• Museum Amstelkring<br />
’S-HERTOGENBOSCH • Museum het Kruithuis<br />
• Museum het Rembrandthuis<br />
• Noordbrabants Museum<br />
• Museum Willet-Holthuysen HEUSDEN A/D MAAS • Het Gouverneurshuis<br />
• Nederlands Scheepvaartmuseum<br />
HILVERSUM • Goois Museum<br />
• Pijpenkabinet & Smokania<br />
HOORN • Westfries Museum<br />
• Rijksmuseum<br />
KATWIJK • Katwijks Museum<br />
• Stedelijk Museum<br />
LAREN • Singer Museum<br />
• Stedelijk Museum Bureau<br />
LEEK • Nationaal Rijtuigenmuseum<br />
Amsterdam<br />
LEENS • Borg Verhildersum<br />
• Tropenmuseum<br />
LEERDAM • Nationaal Glasmuseum<br />
• Van Gogh Museum<br />
LEEUWARDEN • Fries Museum<br />
APELDOORN • Paleis Het Loo-Nationaal Museum<br />
• Museum Het Princessehof/<br />
APPINGEDAM • Museum Stad Appingedam<br />
Nederlands keramiekmuseum<br />
ARNHEM • Gemeentemusea<br />
LEIDEN • Museum Boerhaave<br />
ASSEN • Drents Museum<br />
• Prentenkabinet der Rijks-<br />
ASTEN • Beiaard- en Natuurmuseum Asten<br />
universiteit<br />
BERG EN DAL • Afrika Museum<br />
• Rijksmuseum Het Koninklijk<br />
BERGEN OP ZOOM • Het Markiezenhof<br />
Penningkabinet<br />
BEVERWIJK • Museum Kennemerland<br />
• Rijksmuseum van Oudheden<br />
BREDA • Breda’s Museum<br />
• Rijksmuseum voor Volkenkunde<br />
BRIELLE • Historisch Museum Den Briel<br />
• Stedelijk Museum De Lakenhal<br />
DELFT • Museum Lambert van Meerten<br />
LOOSDRECHT • Kasteel-Museum Sypestyn<br />
• Stedelijk Museum Het Prinsenhof<br />
MAARSSEN • Slot Zuylen<br />
• Volkenkundig Museum Nusantara MAASTRICHT • Bonnefantenmuseum<br />
DEVENTER • Gemeentemusea<br />
MARKEN • Marker Museum<br />
DORDRECHT • Dordrechts Museum<br />
MIDDELBURG • Zeeuws Museum<br />
• Museum Mr. Simon van Gijn<br />
NIJMEGEN • Museum Het Valkhof<br />
EINDHOVEN • Museum Kempenland<br />
OTTERLO • Kröller-Müller Museum<br />
• Stedelijk Van Abbemuseum<br />
• Nederlands Tegelmuseum<br />
ENKHUIZEN • Stg Rijksmuseum Zuiderzeemuseum PURMEREND • Purmerends Museum<br />
ENSCHEDE • Rijksmuseum Twenthe<br />
RIDDERKERK • Huys ten Donck (alleen de tuinen)<br />
GORINCHEM • Gorcums Museum<br />
ROERMOND • Stedelijk Museum Roermond<br />
GOUDA • Stedelijke Musea<br />
ROTTERDAM • Atlas van Stolk/Het Schielandhuis<br />
’S-GRAVENHAGE • Gemeentemuseum Den Haag<br />
(Historisch Museum Rotterdam)<br />
• Haags Historisch Museum<br />
• Maritiem Museum Rotterdam<br />
• Koninklijk Kabinet van<br />
• Museum Boijmans Van Beuningen<br />
Schilderijen Mauritshuis<br />
• Wereldmuseum Rotterdam/<br />
35 VERENIGING REMBRANDT VOORJAAR <strong>2005</strong><br />
Museum voor Volkenkunde<br />
• NAi Nederlands Architectuurinstituut<br />
ROZENDAAL • Kasteel Rosendael<br />
DE RIJP • Rijper Museum In ‘t Houten Huis<br />
RIJSWIJK (ZH) • Museum Het Tollenshuis<br />
SCHIEDAM • Stedelijk Museum<br />
SCHOONHOVEN • Goud-, Zilver-, en Klokkenmuseum<br />
SLUIS • Oudheidkundige Verzameling<br />
Belfort Sluis<br />
SNEEK • Fries Scheepvaart Museum<br />
TIEL • Streekmuseum De Groote<br />
Sociëteit<br />
TILBURG • De Pont, Stichting voor<br />
hedendaagse kunst<br />
UDEN • Museum voor Religieuze <strong>Kunst</strong><br />
UITHUIZEN • Menkemaborg<br />
UTRECHT • Centraal Museum<br />
• Nationaal Museum van<br />
Speelklok tot Pierement<br />
• Museum Catharijneconvent<br />
VAASSEN • Kasteel de Cannenburch<br />
VELSEN-ZUID • Museum Beeckestijn<br />
VLISSINGEN • Zeeuws maritiem muZEEum<br />
VOORBURG • Museum Swaensteyn<br />
VOORSCHOTEN • Kasteel Duivenvoorde<br />
WEESP • Gemeentemuseum<br />
WIJHE • Kasteel het Nijenhuis<br />
WOERDEN • Stadsmuseum Woerden.<br />
ZAANDAM • Museum van het Nederlandse<br />
Uurwerk<br />
ZALTBOMMEL • Maarten van Rossummuseum<br />
ZIERIKZEE • Maritiem Museum Zierikzee<br />
• Stadhuismuseum<br />
ZUTPHEN • Museum Henriëtte Polak in<br />
De Wildeman<br />
• Stedelijk Museum<br />
ZWOLLE • Stedelijk Museum
Voorjaarsbijeenkomst <strong>Vereniging</strong> Rembrandt ter gelegenheid van<br />
de tentoonstelling:<br />
Dromen van Dordrecht<br />
Buitenlandse kunstenaars schilderen Dordrecht tussen 1850-1920<br />
ZATERDAG 14 MEI <strong>2005</strong>, AUGUSTIJNEN KERK/DORDRECHTS MUSEUM<br />
Programma Augustijnenkerk<br />
16.30 uur deuren open van de Augustijnen Kerk, Voorstraat 216, Dordrecht<br />
2 minuten loopafstand van het museum.<br />
16.45 uur inleiding op de tentoonstelling door Drs P.J. Schoon, directeur<br />
Dordrechts Museum<br />
Vanaf 17.<strong>15</strong> uur bent U welkom in het Dordrechts Museum om Dromen van Dordrecht<br />
te bekijken en natuurlijk ook de tentoonstelling De 19de eeuw op haar mooist,<br />
Rijksmuseum aan de Merwede. Vanaf 18.00 uur wordt u een glas wijn aangeboden.<br />
Het museum sluit zijn deuren om 19.00 uur.<br />
DORDRECHT: ‘EEN WARE KUNSTENAARSKOLONIE’<br />
Meer nog dan Amsterdam en Rotterdam groeide de stad Dordrecht in de loop van de<br />
19de eeuw uit tot een echte lievelingsplek voor internationale kunstenaars. Meer dan<br />
250 kunstenaars bezochten tussen 1850 en 1920 de stad. In eerste instantie waren<br />
het vooral Engelse kunstenaars die in het voetspoor van William Turner – die hier in<br />
de eerste helft van de 19de eeuw meer dan viermaal kwam – op zoek gingen naar de<br />
17de-eeuwse stad van Aelbert Cuyp.<br />
De kunstenaars kwamen vooral af op het pittoreske karakter van Dordrecht. Een stad<br />
die aan alle kanten door water is omgeven en waar de huizen, net als in Venetië en<br />
Amsterdam, letterlijk in het water staan. Een nog ongerepte stad ook, waarvan de<br />
‘skyline’ nog niet vervuild was door zware industrie.<br />
Vele Engelse, Franse, Duitse, Oostenrijkse, Scandinavische en Amerikaanse kunstenaars<br />
brachten in deze periode een al dan niet langdurig bezoek aan Dordrecht. De kunstenaars<br />
Daubigny, Boudin, Corot, Hermanns, Jongkind, Liebermann, Luce, Stengelin en<br />
Whistler vonden hun weg naar het verstilde 19de eeuwse Dordrecht. Eugene Boudin,<br />
die in 1884 een maand in Dordrecht verblijft, beschrijft de stad dan ook als ‘une vraie<br />
colonie artistique.’<br />
Vergeet niet uw Rembrandtkaart mee te nemen!<br />
Dordrecht, La Ville<br />
Eugène Boudin, 1884, doek, 50 x 61 cm<br />
THE REGIONAL GALLERY<br />
AANMELDEN VOOR 6 MEI <strong>2005</strong><br />
Wij verzoeken u zich in verband met de<br />
beperkte capaciteit aan te melden voor<br />
6 mei a.s. Dit kan per e-mail of door de<br />
bijgevoegde antwoordkaart in te vullen<br />
en terug te sturen naar het Bureau van<br />
de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt.<br />
Voor leden van de <strong>Vereniging</strong> Rembrandt<br />
is deze bijzondere tentoonstelling gratis<br />
toegankelijk. Gelieve uw lidmaatschapskaart<br />
mee te nemen als bewijs van toegang.<br />
Introducés kunnen zich ter plaatse<br />
inschrijven als lid van de <strong>Vereniging</strong><br />
Rembrandt en hebben daarmee eveneens<br />
gratis toegang.<br />
E-mail: bureau@verenigingrembrandt.nl<br />
Dordrechts Museum<br />
Museumstraat 40, Dordrecht<br />
Trein: vanaf het station, bus 20 (halte<br />
Scheffersplein), of 10 à <strong>15</strong> minuten lopen.<br />
Auto: parkeergarage Drievriendenhof.