Hortus/Corpus - Kröller-Müller Museum
Hortus/Corpus - Kröller-Müller Museum
Hortus/Corpus - Kröller-Müller Museum
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
HORTUS/CORPUS<br />
Jan<br />
FabRe<br />
nederlands<br />
<strong>Hortus</strong>/<strong>Corpus</strong> is de titel die de Belgische<br />
kunstenaar Jan Fabre (Antwerpen 1958) aan<br />
zijn tentoonstelling in het <strong>Kröller</strong>-<strong>Müller</strong><br />
<strong>Museum</strong> heeft gegeven. Hij heeft twee uit<br />
het Latijn afkomstige woorden hortus (tuin)<br />
en corpus (lichaam) met een eenvoudig<br />
leesteken tot een dichterlijk en universeel<br />
geheel gemaakt. Dichterlijk in zijn verlangen<br />
naar absolute schoonheid en harmonie voor<br />
mens en natuur, en universeel door Latijn te<br />
gebruiken, de taal die in de Westerse beschaving<br />
eeuwenlang in religie en wetenschap<br />
garant stond voor zekerheid en continuïteit.
<strong>Hortus</strong>/<strong>Corpus</strong> staat ook symbool voor het hier en nu. Voor de<br />
(fysieke) aanwezigheid van Jan Fabre in het <strong>Kröller</strong>-<strong>Müller</strong> <strong>Museum</strong>,<br />
het museum omringd door een prachtig natuurgebied, waar Fabre<br />
met zijn sculptuur, films, installaties en tekeningen op een indringende<br />
voor sommigen soms confronterende manier zijn verwondering<br />
over lichaam en geest, over het menselijk ‘zijn’ binnenbrengt.<br />
Jan Fabre<br />
Jan Fabre is internationaal bekend als een van de meest vernieuwende<br />
en veelzijdige kunstenaars van dit moment. Al meer dan 35<br />
jaar profileert hij zich als grensverleggend performancekunstenaar.<br />
Het lichaam in al zijn gedaanten is van de vroege jaren tachtig tot nu<br />
het centrale voorwerp van zijn onderzoek. ‘Het lichaam als laboratorium’<br />
is een uitspraak die hij graag gebruikt als hij over zijn werk<br />
spreekt. Van daaruit ontstaan enerzijds zijn theaterstukken, opera’s,<br />
choreografieën en films en anderzijds zijn beeldend werk. In het<br />
<strong>Kröller</strong>-<strong>Müller</strong> museum is Fabre te gast als beeldend kunstenaar.<br />
Fabre is een man van de wereld. Opererend vanuit zijn geboortestad<br />
Antwerpen en trouw aan de hem dierbare Vlaamse dichters, denkers,<br />
schrijvers en kunstenaars, in het bijzonder aan de schilders bekend<br />
als de Vlaamse Primitieven (Jeroen Bosch, Pieter Brueghel), maakt<br />
hij wereldwijd tentoonstellingen en theaterpresentaties, kijkt om<br />
zich heen, ziet kranten en tv-programma’s van alle culturen en uit<br />
alle windstreken, laat zich erdoor inspireren maar noteert onmiskenbaar<br />
ook de negatieve kanten ervan. Een kritische geest met een<br />
positieve levenshouding, waarbij schoonheid en poëzie de boventoon<br />
voeren. Fabre is begaan met het leven op aarde; met mens en dier<br />
en de eeuwige cyclus van leven en dood, van opkomende en wegebbende<br />
energieën. In zijn sculpturen, films, tekeningen en installaties<br />
vindt u zijn respect voor deze altijd voortgaande beweging terug,<br />
maar ook zijn verwondering hoe het menselijk lichaam dag in dag<br />
uit door verstand èn gevoel wordt aangestuurd.<br />
In <strong>Hortus</strong>/<strong>Corpus</strong> ligt het accent op reflectie en utopie; op de mens<br />
en de positieve krachten die hij van nature heeft meegekregen in<br />
lichaam en geest; op een verlangen naar een nieuw mentaal en fysiek<br />
mensbeeld, een toekomst voorbij aan goed en kwaad.<br />
De bijzondere kwaliteiten van het museumgebouw, de transparantie,<br />
het licht en de relatie met de natuur zijn hiertoe de directe aanleiding.<br />
Tegen dit decor koos Fabre die werken uit zijn oeuvre die het<br />
museum even tot zijn paradijs zouden maken. En altijd op zoek naar<br />
het volmaakte, verrijkt hij op diverse plaatsen de tentoonstelling met<br />
gloednieuwe werken.<br />
opbouw tentoonstelling<br />
Het concept voor de tentoonstelling is door Fabre gemaakt in nauwe<br />
samenspraak met het museum. Ook de presentatie is van zijn hand;<br />
zijn artistieke regie zorgt ervoor dat alles steeds weer op een verrassende<br />
manier met elkaar in verband staat, de werken tot in de<br />
kleinste details de bedoelde uitstraling hebben en de ronddwalende<br />
bezoeker maximaal wordt uitgedaagd tot denken.<br />
De zalen verschillen opvallend veel van elkaar, alsof het 6 of 7 solopresentaties<br />
zijn van verschillende kunstenaars. Het is een bewuste<br />
keuze van de kunstenaar. Hoe meer verschillen er zijn hoe minder<br />
hijzelf als persoon aanwezig is en hoe meer de nadruk op het grotere<br />
geheel, het universele zal liggen.<br />
Het hart van de tentoonstelling vormt de beeldenzaal in het Van<br />
de Velde-gebouw met het magistrale werk Fontein van de wereld (als<br />
jonge kunstenaar) uit 2008 en de daaraan grenzende zalen met de<br />
breinmodellen. Hier stelt Fabre zijn prangende vraag: ‘Is the brain<br />
the most sexy part of the body?’<br />
Planeten I-IX (2011) bestaand uit negen uit Murano-glas geblazen<br />
bollen met sperma-achtige vormpjes erop die tevens in blauw de<br />
wassende en afnemende manen verbeelden, opgesteld in de gangen<br />
van het museum, vormen de opmaat naar het hart van de tentoonstelling.
U kunt de tentoonstelling op verschillende manieren gaan bekijken.<br />
Eerst een algemene rondwandeling maken om een indruk te krijgen<br />
van de totale enscenering binnen en buiten in de beeldentuin; òf<br />
de werken een voor een in detail bekijken en langzaam, genietend<br />
van de prachtige materialen en het vakmanschap waarmee zij zijn<br />
gemaakt, via de poëtische titels kennismaken met de fascinerende<br />
denkwereld van Jan Fabre.<br />
denkwereld<br />
In het oeuvre van Fabre spelen het insect, de mens, de engel en het<br />
blauw van het eeuwig terugkerende moment waarop de nacht in dag<br />
overgaat en leven ontwaakt, een belangrijke rol. Het zijn vier basisgegevens<br />
waarmee hij zijn gedachten en dromen over leven en dood,<br />
schoonheid en afschuw, kwetsbaarheid en geweld, vergankelijkheid en<br />
eeuwigheid steeds weer op een andere manier ordent en aan ons toont.<br />
Het spelen met betekenissen van woord en beeld, het voortdurend<br />
opslurpen van nieuwe informatie, er mee goochelen en experimenteren,<br />
het zorgvuldig opstapelen, verwisselen en weer uitwissen ervan,<br />
het vasthaken van momenten uit de actualiteit aan zijn eigen alsmaar<br />
uitdijend universum, om vervolgens in een mix van ernst en humor<br />
in kernachtige vaak kritische vorm, soms behoedzaam en soms frontaal,<br />
iets nieuws, ongekends, tevoorschijn laten komen, is kenmerkend<br />
voor Fabre.<br />
Metamorfose, gedaanteverwisseling, is een van de sleutelwoorden die<br />
toegang geeft tot zijn oeuvre.<br />
Er is geen werk dat niet naar iets anders verwijst.<br />
Dit in tegenstelling tot grote delen van de collectie hedendaagse<br />
kunst van het <strong>Kröller</strong>-<strong>Müller</strong> <strong>Museum</strong> en ook trouwens in tegenstelling<br />
tot het museumgebouw zelf. Ingegeven door de avant-garde<br />
tijdgeest in kunst en architectuur zijn jarenlang in collectie en gebouw<br />
verhalende en verwijzende elementen expliciet buitengesloten.<br />
Dat maakt deze tentoonstelling voor de kunstenaar en voor ons als<br />
beleids- en tentoonstellingsmakers van het <strong>Kröller</strong>-<strong>Müller</strong> <strong>Museum</strong><br />
des te meer tot een avontuur.<br />
Jan Fabre Ik, aan het dromen 1978<br />
Collectie <strong>Museum</strong> van Hedendaagse Kunst Antwerpen (M KHA), Antwerpen<br />
foto: Attilio Maranzano
museum<br />
kantoren<br />
6<br />
7<br />
Van de Velde-zalen<br />
2<br />
3 5<br />
3<br />
2<br />
2<br />
3<br />
3<br />
2<br />
Quist-zalen<br />
4<br />
diensten<br />
tekeningenkabinet<br />
grote beeldenzaal<br />
terras museumrestaurant<br />
1 auditorium<br />
2 vaste collectie<br />
3 tijdelijke expositieruimte<br />
4 informatiecentrum<br />
5 introductieruimte<br />
6 hoofdingang<br />
7 ingang beeldentuin<br />
<strong>Hortus</strong>/<strong>Corpus</strong><br />
Jan Fabre
Quist-zalen<br />
Ik, aan het dromen (1978)<br />
Het begon met passie voor het insect, met oneindige fantasieën rond<br />
de duistere gedragingen van het diertje als individu of als onderdeel<br />
van het grote getal. Daarop volgt de vraag in hoeverre mens en dier<br />
van elkaar verschillen in hun ‘oer’-gedrag en in hun onophoudelijke<br />
drang te willen voortbestaan. Wat kunnen wij, als mens, van de<br />
dierenwereld leren. Voor Fabre is er maar één geloofwaardige manier<br />
om op zoek te gaan naar een antwoord: zich te vereenzelvigen met<br />
de kever en parallel daaraan de fysieke capaciteiten van het menselijk<br />
lichaam te gaan ervaren. Hij plaatst zich tussen mens en dier en creeert<br />
afstand om tot een universeler denken te komen over het (voort)<br />
bestaan van de mens en zijn eigen plaats als kunstenaar in de wereld.<br />
In het werk Ik, aan het dromen (1978) verbindt hij zich met een bekende<br />
Franse entomoloog (insectenkundige) uit de 19de eeuw, Jean-<br />
Henri Fabre (1823 – 1915). Deze ‘voorvader’ bestudeerde met grote<br />
precisie het gedrag van een eindeloze reeks insecten en spinachtigen<br />
en beschreef op een bijna biografische manier zijn wetenschappelijke<br />
bevindingen in verschillende boekdelen, samen bekend als Souvenirs<br />
Entomologiques (1879). De bijzondere wijze waarop hij wetenschap<br />
en poëzie op een vanzelfsprekende manier wist samen te brengen,<br />
maakte Jean-Henri Fabre tot een gewaardeerd persoon in literaire<br />
(Maeterlinck, Mallarmée) en wetenschappelijke (Darwin) kringen.<br />
Ook Fabre is door hem geraakt.<br />
De punaiseman aan tafel met zijn bolhoed en microscoop is deze<br />
wetenschapper, maar ook de kunstenaar Jan Fabre, die met een even<br />
onstuitbare passie de natuur van kinds af aan bestudeert, zich verwondert<br />
over de betoverende schoonheid van het insect, van de kever<br />
in het bijzonder, en net als zijn voorganger het eeuwig voortgaande<br />
vreedzame en wrede gedrag van mens en dier in elkaars verlengde legt.<br />
De met rauw vlees omwikkelde twee tafel- en stoelpoten en de vleesbenen<br />
van de man maken dat het hier om meer dan een aardig verhaal<br />
gaat. Zij verwijzen naar een performance die Fabre begin jaren<br />
zeventig uitvoerde. Op zoek naar de grenzen van het bestaan, het<br />
vergankelijke en onvergankelijke van het menselijk lichaam, schuurde<br />
hij met schuurpapier de huid van zijn been weg, het omhulsel,<br />
om bij een wezenlijk deel van het lichaam te komen, het vlees.<br />
Ik, aan het dromen is daarmee een prachtig vroeg zelfportret, waarin<br />
de poëtische kant van de kunstenaar (passie en nieuwsgierigheid) en de<br />
meedogenloze manier waarop hij zijn eigen lichaam martelt om tot een<br />
bijna wetenschappelijke waarheid te komen in de kiem aanwezig zijn.<br />
De dvd’s aan de wand tonen korte zwart/wit filmpjes daterend uit de<br />
periode 1980-1982, waarop de kunstenaar eenvoudige handelingen<br />
uitvoert voor het oog van de camera. Verschijnselen als tijd (herhaling)<br />
of licht (zwart/wit) worden onderzocht op hun beeldende kwaliteiten.<br />
In de volgende zaal maakt u kennis met het hier en nu, met de kunstenaar<br />
aan het werk. Dagen achtereen stapelde hij ca. 3000 glazen<br />
mensenbotten en enkele doodshoofden van Murano-glas op tot twee<br />
nieuwe uiterst breekbare installaties in de hoeken links en rechts van<br />
de zaal: De toekomstige barmhartige vagina (2011) en De toekomstige<br />
barmhartige fallus (2011). De werken sluiten aan bij Het toekomstige<br />
hart van barmhartigheid voor mannen en vrouwen (2008), de twee ‘altaren’<br />
eveneens van glazen mensenbotten die tegen over elkaar staan,<br />
en zijn een verbeelding van een utopisch toekomstig mensbeeld, dat<br />
niet meer zo kwetsbaar is en ontsnapt aan de snelheid waarmee wij<br />
leven. Het lichaam is verlost van de vele taboes, als belangrijkste wel<br />
de dood, die we toch liever niet om ons heen hebben, maar die in<br />
Fabres oeuvre een krachtig positief energieveld vormt. De harten, de<br />
vagina en de fallus zijn van mensenbot gemaakte mozaïeken, en vertegenwoordigen<br />
een model van het toekomstige hart, de toekomstige<br />
vagina en de toekomstige fallus van de mens: barmhartige lichaamsdelen<br />
die niet meer kunnen bloeden.<br />
In het vervolg van de tentoonstelling zult u zien hoe het thema leven<br />
en dood en wederopstanding als een rode draad door het oeuvre van<br />
de kunstenaar loopt. Eerder gemaakte en recente werken wisselen<br />
elkaar af.
heilige kever<br />
Voor Fabre is de heilige pillendraaier de hoofdrolspeler onder de<br />
kevers.<br />
U heeft hem waarschijnlijk al gesignaleerd bij de entree van het<br />
museum. Daar heeft de pillendraaier een ereplaats, hoogverheven op<br />
een boomstam, als een pilaarheilige, in goud, met een groot kruis op<br />
zijn rug. Le scarabée sacré, heilige kever. Hoewel veel kleiner dan het<br />
rode K-piece (1972) van de Amerikaanse kunstenaar Mark Di Suvero,<br />
trekt het werk aangelicht door de zon als een altaarstuk de aandacht.<br />
De heilige pillendraaier is de naam van een bekende soort onder<br />
de mestkevers, die in het Oude Egypte werd aanbeden omdat men<br />
geloofde dat deze kevers zichzelf creëerden. In werkelijkheid maken<br />
de kevers balletjes van mest, die zij gebruiken als nestkamertjes voor<br />
hun larven en diep onder de aarde wegstoppen. Veel later kruipt er<br />
een nieuwe kever te voorschijn. De Egyptenaren beschouwden het<br />
als een natuurwonder. Voor hen stond de kever symbool voor het<br />
begin van het leven. Fabre heeft deze symboolwaarde van de kever<br />
tot fundament van zijn werk gemaakt.<br />
Vaak geeft hij de scarabee een kruisteken op zijn rug mee, in onze<br />
Westerse samenleving bekend als het symbool voor dood en wederopstanding.<br />
Het is een voorbeeld van hoe Fabre vorm en betekenis<br />
vanuit verschillende culturen en tijden bij elkaar brengt en ze op die<br />
manier een gedaanteverwisseling laat ondergaan. Hieruit ontstaat<br />
iets anders dat weer een beginpunt is van nieuwe gedachten.<br />
Fabre is gebiologeerd door de metamorfose en de rijkdom aan betekenissen<br />
die vrijkomt wanneer motieven in andere artistieke vormen<br />
worden gebruikt.<br />
In de reeks werken in de volgende zalen komt u de kever in diverse<br />
gedaanten tegen. In de meest prachtige verschijningen met gestreepte,<br />
gespikkelde of betoverend mooi blauw/groen gekleurde schildjes,<br />
staan ze symbool voor schoonheid, voor het sublieme. Namen als<br />
fluweelkever, prachtkever, kniptor, loopkever, mestkever staan op de<br />
titelkaartjes bij de werken. De kevers komen voor als complete dieren<br />
als zelfstandig insect, maar ook als materiaal (hun schildjes) om<br />
iets mee op te bouwen. Ze verliezen echter nooit hun betekenis, ook<br />
al zijn ze ‘materiaal’. Ze zijn geen decoratie.<br />
In de strategievelden, waar kevers in slagordes ten strijde trekken,<br />
in de imkers, waar zij samen het pantser van de beschermer vormen<br />
en in het werk Gravetomb (skulls, swords and crosses) (2000), waar zij<br />
schoonheid en wreedheid met elkaar verbinden, staan individu en<br />
massa, goed en kwaad, macht en kwetsbaarheid, en leven en dood<br />
centraal. Uitersten worden onder spanning gebracht en omgetoverd<br />
tot aan het bizarre grenzende beelden. Zwaarden worden kruizen,<br />
kruizen worden zwaarden en zijn vervolgens eretekens voor het insect<br />
zelf en indirect de schoonheid. De namen op de kruizen zijn die<br />
van kevers zoals ze in de volksmond worden genoemd. Maar de namen<br />
staan ook voor denkers, schrijvers, musici en kunstenaars, waar<br />
Fabre zich door geïnspireerd weet (zie ook Fontein van de wereld (als<br />
jonge kunstenaar) elders in de tentoonstelling). De kunstenaar is zelf<br />
aanwezig in de hoedanigheid van mestkever.<br />
Bic-art werken<br />
Het blauw in deze werken staat voor nachtblauw; het blauw van<br />
het eeuwig terugkerende moment, waarop de nacht in dag overgaat<br />
en leven ontwaakt; het blauwe uur; of zoals Fabre het in zijn werk<br />
noemt: het uur blauw. Het is het uur waarop de mens zijn oor te<br />
luister kan leggen, nieuwsgierig naar geluid van een nieuw begin in<br />
het rijk der dieren. Het is het vermogen van het lichaam om te horen.<br />
Luister (1992) is een hand die een blauw gebict drinkglas tegen<br />
de muur geklemd houdt, een gebaar van intensief luisteren naar iets<br />
wat wel, maar misschien ook niet gehoord mag worden. Het uur<br />
blauw is ook het domein van de uil. ’s Nachts waakzaam, alert op<br />
prooi, is hij de boodschapper van de dood. In de Griekse mythologie<br />
is hij trouwe metgezel van Pallas Athene, de godin van de wijsheid.<br />
Quist-zalen: tekeningenkabinet<br />
lichaamsvochten / insectentekeningen<br />
Fabre maakt de toeschouwer deelgenoot van zijn verkenning van het<br />
menselijk lichaam in al zijn bestanddelen. Huid, vlees, beenderen,
lichaamssappen (bloed, urine, sperma en tranen), brein, het oor,<br />
u komt ze stuk voor stuk tegen als onderwerp van onderzoek èn<br />
tegelijk als beeldend materiaal. Uitgesproken voorbeelden van het<br />
samengaan van onderzoek en beeldend medium zijn de tekeningen<br />
gemaakt met lichaamssappen, te zien in de voorste ruimte van het<br />
tekeningenkabinet. Juist door lichaamsvochten te gebruiken komt<br />
het lichaam in de tekeningen expliciet naar voren en maakt het hen<br />
van twee- naar driedimensionale objecten. ‘Een tekening is een lichaam<br />
met een neus en oren’ aldus Jan Fabre.<br />
In de achterste ruimte van het tekeningenkabinet vindt u een keuze<br />
uit de vele insectentekeningen van Fabre. Het zijn gedachten, associaties,<br />
verhalen en ervaringen, vaak voorzien van een enkel woord<br />
of een dichtregel, die soms wel soms geen toegang geven tot het<br />
werk. Het tekenen is hier een zelfstandig medium, waarin Fabre zijn<br />
gedachtenstroom noteert. Het zijn dan ook meestal series die hij<br />
maakt. Het is een bezigheid die vooral ’s nachts plaats vindt.<br />
In de zelfde ruimte is het werk Een ontmoeting / Vstrecha (1997) te<br />
zien. Het is een filmverslag van een ontmoeting tussen Fabre en de<br />
Russische kunstenaar Ilya Kabakov. Ieder in hun eigen moedertaal<br />
spreken zij tegen elkaar hun verwondering uit over de eeuwenoude,<br />
ondoorgrondelijke samenleving in de wereld van de kever (Fabre) en<br />
de vlieg (Kabakov). Beiden hebben de gedaante van kever en vlieg<br />
aangenomen (metamorfose) en communiceren via dansbewegingen.<br />
Hier verbindt Fabre verschillende kennisterreinen met elkaar via<br />
fundamentele thema’s die we al eerder zagen als schoonheid, oorlog,<br />
metamorfose of het lot van de kunstenaar.<br />
Voor deze quasi-wetenschappelijke invalshoek in zijn werk gebruikt<br />
hij film, een geëigend documentatie- en communicatiemiddel in de<br />
wetenschap. Fabre daagt graag filosofisch georiënteerde wetenschappers<br />
uit tot een serieus gesprek over vragen die hem bezighouden.<br />
Vergelijkbaar zijn de films The problem en Is the brain the most sexy<br />
part of the body? beide hier te zien in de tentoonstelling.<br />
Quist-zalen: grote beeldenzaal<br />
De grote beeldenzaal van het museum wordt gevuld met de installatie<br />
Ik heb een stuk uit het plafond van het koninklijk paleis moeten<br />
uitbreken omdat er iets uitgroeide (2008). Het werk is ontstaan uit een<br />
opdracht van koningin Paola van België, bewonderaarster van de<br />
kunstenaar, om een werk te maken voor het plafond van de zogenaamde<br />
Congo-zaal van het koninklijk paleis in Brussel. Fabre inspireerde<br />
zich daarbij op De tuin der lusten, een beroemd drieluik van<br />
de Zuid-Nederlandse schilder Jeroen Bosch (1450-1516) dat ooit het<br />
paleis van de graven van Nassau in Brussel sierde (thans in het Prado<br />
museum in Madrid). Met miljoenen en miljoenen keverschildjes gaf<br />
hij het tot dan toe onbeschilderde plafond de verblindende schoonheid<br />
van een gedroomde hemel (Heaven of delight, 2002), een 21ste<br />
eeuwse voortzetting van de traditie van koninklijke of pauselijke<br />
paleizen. Fabre zou echter Fabre niet zijn als hij schoonheid geen<br />
keerzijde zou geven. In dit geval verwerkte hij verscholen in de ‘hemelse<br />
pracht’ van keverschildjes motieven die herinneren aan zwarte<br />
bladzijden uit de geschiedenis van het Belgisch koloniaal verleden.<br />
De installatie in de beeldenzaal borduurt verder op het paleiselijk<br />
plafond. Fabre heeft er letterlijk een stuk/kopie uit genomen en<br />
met luchter en al omgekeerd neergelegd. Het koloniaal verleden is<br />
explicieter gemaakt in de figuur midden op het werk. De mozaïeken<br />
aan de wanden, alle recent ontstaan, versterken de strekking van de<br />
installatie. Hun titels spreken voor zich. Links achteraan bij het raam<br />
is het portret van Leopold II (1853 – 1909), die de Congo als privékolonie<br />
stichtte en in zijn bezit had. Het is in de tentoonstelling het<br />
enige werk waarin Fabre zich als maatschappij-kritisch kunstenaar<br />
manifesteert.<br />
terras museumrestaurant<br />
Op het terras van het restaurant staat De man die vuur geeft (2002).<br />
Het is Fabre zelf, in de rol van Prometeus, de halfgod uit de Griekse<br />
mythologie die het vuur bij de goden uit de hemel steelt om het aan<br />
de mensen te brengen.
Het werk, waar meerdere exemplaren van bestaan, is eerder in het<br />
Guido Gezellemuseum in Brugge opgesteld ter gelegenheid van het<br />
Guido Gezellejaar in 1999. Fabre: “Zoals ik vuur gekregen heb van<br />
Gezelle, zo hoop ik dat ik het vuur doorgeef aan andere mensen”.<br />
Een grappig toeval deed zich voor tijdens een werkpauze van Fabre<br />
op het terras van het museumrestaurant bij het opsteken van een<br />
sigaretje. Zijn eigen aansteker gaf onverwacht geen vuur. Maar zijn<br />
creatie De man die vuur geeft was nabij en …. er was vuur.<br />
Van de Velde-zalen<br />
Fontein van de wereld (als jonge kunstenaar) (2008) vormt samen met<br />
de 10 gelijknamige tekeningen, het wandtapijt, de breinmodellen, de<br />
breintekeningen en de film Is the brain the most sexy part of the body?<br />
(2007) het hart van de tentoonstelling.<br />
In verschillende media (installatie, sculptuur, film en tekeningen)<br />
wordt op een soms sprookjesachtige en soms confronterende of semi-wetenschappelijke<br />
manier de aloude verwondering uitgesproken<br />
over de eeuwig voortgaande cyclus van leven en dood van de mens.<br />
Is de sex de drijfveer, is het het brein?<br />
In de context van zijn gehele oeuvre is het duidelijk dat Fabre bij<br />
deze vraag uit zal komen. Het is de essentie van zijn intensieve<br />
verkenning naar het scheppend vermogen van de mens. Het is het<br />
hoofdthema in zijn werk van de laatste paar jaar. ‘Het lichaam als<br />
laboratorium’ blijft zijn motto en is ook hier de reden dat de kunstenaar<br />
zichzelf tentoonstelt, onverhuld zijn lichaamssappen toont, als<br />
jonge kunstenaar in de kracht van zijn leven. Hij ligt te midden van<br />
een groot aantal granieten zerken, die als ijsschotsen om hem heen<br />
liggen, met daarop in goud de namen van insecten, die weer symbool<br />
staan voor kunstenaars, denkers en schrijvers die hem in spirituele<br />
en artistieke zin inspireren. Hij ontvangt inspiratie en geeft die<br />
door, als fontein, het oeroude symbool van nieuw leven. Wie even<br />
de tijd neemt om Fontein van de wereld te bekijken, zal opmerken<br />
dat in dit werk Fabres verwondering en respect voor leven en dood<br />
op een indringende wijze tot uitdrukking komt. Wie oppervlakkiger<br />
kijkt, kan het werk interpreteren als een pornografisch beeld, evenals<br />
de bijbehorende tekeningen en het wandtapijt. Dat is echter beslist<br />
niet de bedoeling van de kunstenaar en zou het werk ook tekort doen.<br />
Het is Fabres ode aan de kracht van de creatieve potentie van de<br />
mens. Fontein van de wereld is het antwoord van de kunstenaar op<br />
zijn eigen vraag: is the brain the most sexy part of the body?<br />
Ter informatie is onderstaand de ‘vertaling’ van de kevernamen.<br />
Onder de personen die door de kunstenaar als ‘groten’ in de cultuurgeschiedenis<br />
worden herdacht en gedacht vindt u ook de kunstenaars<br />
James Ensor, Louise Bourgeois en Anselm Kiefer. Van ieder van<br />
hen heeft het museum een belangrijk ensemble schilderijen, tekeningen<br />
en sculpturen in de collectie. In de eerste zaal direct rechts van<br />
de beeldenzaal hangt werk van Louise Bourgeois en Kiefer; verderop<br />
richting Van Gogh treft u schilderijen van James Ensor.<br />
kevers personen<br />
Doodgraver 1945 - Anselm Kiefer<br />
Eikenspinner 1911 - (2010) Louise Bourgeois<br />
Rupsendooder 1887 - 1965 Le Corbusier<br />
Boonenkever 1860 - 1949 James Ensor<br />
Dennenkever 1898 - 1967 René Magritte<br />
Mier 1929 - Edward Osborne Wilson<br />
Krabspin 1856 - 1939 Sigmund Freud<br />
Mestkever 1958 - 2008 Jan Fabre<br />
In de hier getoonde film Is the brain the most sexy part of the body? gaat<br />
Fabre hierover in gesprek met de Amerikaanse wetenschapper Edward<br />
Osborn Wilson (1929), een van de grondleggers van de sociobiologie.
eeldentuin<br />
1 Jan van Munster, 1939<br />
+ -, 1987<br />
2 Aldo van Eyck, 1918 - 1998<br />
Aldo van Eyck-paviljoen (Aldo<br />
van Eyck Pavilion), 1965-1966<br />
Herbouwd in Otterlo/Reconstruc-<br />
ted in Otterlo, 2005-2006<br />
Sanguis / Mantis<br />
Landscape (Battlefield)<br />
3 Sol LeWitt, 1928<br />
Six-sided tower, 1993<br />
4 Richard Serra, 1939<br />
One, 1987-1988<br />
5 Krijn Giezen, 1939<br />
Kijk Uit Attention, 1986-2005<br />
Hoofdstukken I-XVIII<br />
6 Tom Claassen 1964<br />
18 Liggende houten mannen<br />
evenementen<br />
terrein<br />
(18 Men in wood), 2000<br />
7 Chris Booth, 1948<br />
Echo van de Veluwe (Echo of<br />
the Veluwe), 2004-2005<br />
8 Jean Dubuffet, 1901-1985<br />
Jardin d’émail, 1974<br />
9 Mario Merz, 1925-2003<br />
Igloo di pietra, 1982<br />
10 Kenneth Snelson, 1927<br />
Needle tower, 1968<br />
11 R.W. van de Wint, 1941-2006<br />
View, 2001<br />
12 Aristide Maillol, 1861-1944<br />
L’air, 1939<br />
13 Auguste Rodin, 1840-1917<br />
Femme accroupie (Hurkende<br />
vrouw/Squatting woman), 1882<br />
14 Marta Pan, 1923-2008<br />
Sculpture flottante ‘Otterlo’,<br />
1960-1961<br />
De man die vuur geeft<br />
15 Gerrit Rietveld, 1888-1964<br />
Rietveld-paviljoen (Rietveld<br />
Pavilion), 2010<br />
Heilige pillendraaier<br />
16 Mark Di Suvero, 1933<br />
K-piece, 1972<br />
17 Oswald Wenckebach, 1895-1962<br />
Meneer Jacques (Mister Jacques),<br />
De man die de wolken meet<br />
1955<br />
<strong>Hortus</strong>/<strong>Corpus</strong><br />
Jan Fabre
uiten: voor het museum<br />
De man die de wolken meet (2008)<br />
De man die de wolken meet, staand op een trapje op de rand van het<br />
dak van het museum, is het eerste beeld van Fabre, dat u als bezoeker<br />
van de tentoonstelling tegenkomt, wanneer u over het wandelpad<br />
in de voortuin van het museum naar de entree loopt. In glanzend<br />
brons steekt het silhouet af tegen de Hollandse lucht. Voor Fabre staat<br />
hij symbool voor dat wat een kunstenaar zoekt: balanceren op de<br />
grens van het mogelijke en onmogelijke.<br />
Het sculptuur staat op een bijzondere plaats, niet alleen ten opzichte<br />
van de vorm van het gebouw, maar ook inhoudelijk.<br />
Het werk staat recht boven het logo van het echtpaar <strong>Kröller</strong>-<strong>Müller</strong>,<br />
het reliëf in de muur dat in wit en geel in geabstraheerde vorm de<br />
legende van St. Hubertus weergeeft. Deze legende, die verhaalt over de<br />
jager Hubertus en zijn bekering tot het Christelijk geloof, nadat hem<br />
tijdens de jacht een hert met een lichtend kruis in zijn gewei was verschenen,<br />
stond voor de <strong>Kröller</strong>s voor de spirituele zijde van het leven.<br />
Dit streven naar het hogere, de levenshouding van waaruit het echtpaar<br />
hun collectie bijeenbracht, bracht Fabre ertoe De man die de<br />
wolken meet deze plaats te geven. De enscenering is een voorbeeld<br />
van zijn denken, van zijn zoeken naar de betekenis van dingen en –<br />
zoals in dit geval – van de wijze waarop hij zijn werk met de geschiedenis<br />
van het museum verweeft.<br />
beeldentuin<br />
Hoofdstukken I-XVIII<br />
Halverwege de beeldentuin op een open veld staat een lange rij<br />
hardstenen sokkels met bronzen koppen. Het doet denken aan<br />
musea waar heersers, denkers of kunstenaars uit de Griekse en Romeinse<br />
tijd ter nagedachtenis staan opgesteld, een portrettengalerij.<br />
Hier zijn het geen hoofden van verschillende personen, maar hoofden<br />
van 1 persoon, Jan Fabre. Ze zijn voorzien van hoorns, geweien<br />
of delen daarvan. 18 x, telkens met een andere gezichtsuitdrukking<br />
en refererend aan een ander dier. Een gewei van een edelhert of een<br />
damhert, hoorns van een moeflon of een antilope, van een waterbuffel<br />
en van de legendarische eenhoorn, herkenbaar aan de lange rechte<br />
narwaltand. Bovenop, links, rechts, vanuit het voorhoofd, overal is<br />
iets uitgegroeid. De koppen houden het midden tussen mens en dier.<br />
Fabre plaatst zich tussen mens en dier in, en versterkt dit nog eens<br />
door de reeks in de natuur te plaatsen.<br />
De hoofdstukken nodigen uit tot vele associaties, uiteenlopend van<br />
letterlijk uitgroeisels tot figuurlijk gesproken ideeën en gedachten.<br />
De mens beschikt over gedachten, om mee naar buiten te treden,<br />
te pronken of te communiceren, of aan te vallen of zich te verdedigen;<br />
een dier draagt het zichtbaar op het hoofd. De achttien portretten<br />
staan er niet uit ijdelheid van de kunstenaar, wat je zou kunnen<br />
denken. Het grote aantal maakt juist dat het persoonlijke naar de<br />
achtergrond verdwijnt. Wat naar voren komt zijn personificaties<br />
van menselijke gedragingen en karaktereigenschappen. Een lange rij<br />
metamorfoses. Zoals een mensenleven een lange rij gedaanteverwisselingen<br />
is. Het plaatsen van dierlijke elementen op een mensenhoofd<br />
maakt dat er iets nieuws ontstaat. Irreëel en absurdistisch. Maar wel<br />
van goud; het gaat Fabre om waardevolle serieuze zaken: de mens die<br />
probeert zijn plaats in de wereld te bepalen en een ideale samenleving<br />
uit te bouwen.<br />
Sanguis / Mantis Landscape (Battlefield) (2004)<br />
In het indrukwekkende werk Sanguis / Mantis Landscape (Battlefield)<br />
achter in de beeldentuin keert het kevermotief terug. Het volgroeide<br />
insect, sinds eeuwen het symbool van wedergeboorte aangezien het<br />
voortgedreven wordt door zowel doodsverlangen als drang naar het<br />
leven, is voor Fabre bron van inspiratie tot performances. In het<br />
beukenbos tussen de bladeren, liggen de resten van een performance.<br />
Uiteengereten pantseronderdelen, oorspronkelijk van ijzer, nu van<br />
‘goud’, herinneren aan een strijd op leven en dood. Het zijn getuigen<br />
van een van de vele keren waarin Fabre de grenzen van zijn lichaam<br />
verkende. ‘In mijn performances ga ik tot over de grens van mijn<br />
fysieke kracht, tot ik erbij neerval als het moet’.<br />
Toos van Kooten
<strong>Kröller</strong>-<strong>Müller</strong><br />
<strong>Museum</strong><br />
Houtkampweg 6<br />
6731 aW Otterlo<br />
www.kmm.nl<br />
tentoonstelling:<br />
10 april - 4 september 2011<br />
bij de tentoonstelling is een catalogus verschenen<br />
verkrijgbaar in de museumwinkel en de boekhandel:<br />
Jan Fabre. <strong>Hortus</strong>/<strong>Corpus</strong><br />
<strong>Kröller</strong>-<strong>Müller</strong> <strong>Museum</strong> - NAi uitgevers<br />
Nederlandse editie: ISBN 978-90-5662-815-4 E 35,00<br />
Engelse editie: ISBN 978-90-5662-816-1 E 45,00<br />
ontwerp: studio Saiid & Smale