dr. K. van de Zwaag – boek “Afwachten of Verwachten?” - ds. R. Kok
dr. K. van de Zwaag – boek “Afwachten of Verwachten?” - ds. R. Kok
dr. K. van de Zwaag – boek “Afwachten of Verwachten?” - ds. R. Kok
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
HET CONFLICT ROND DS. R. KOK<br />
door <strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong>r <strong>Zwaag</strong><br />
We richten ons nu op een <strong>van</strong> <strong>de</strong> meest onverkwikkelijke episo<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten: <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> R. <strong>Kok</strong>. De controverse rond zijn opvattingen betr<strong>of</strong><br />
diens visie op <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong>, het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>, het verbond en <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten. De<br />
Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten hebben door <strong>de</strong> schorsing en afzetting <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. R. <strong>Kok</strong> hun theologische<br />
positie na<strong>de</strong>r vastgelegd op het punt <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten en het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>. Het feit dat <strong>de</strong><br />
schorsing nooit is opgeheven en er eerherstel is gekomen <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> betekent dat het kerkverband<br />
formeel nog stee<strong>ds</strong> achter <strong>de</strong> schorsing staat. Daarom is het goed om afzon<strong>de</strong>rlijk op <strong>de</strong>ze kwestie in<br />
te gaan.<br />
De kwestie <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong><br />
Na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog dook er binnen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten een an<strong>de</strong>re<br />
kwestie op: die <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong>. Was <strong>de</strong>ze vrucht <strong>van</strong> Christus’ zoenverdienste <strong>of</strong> behoor<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>ze slechts tot Go<strong>ds</strong> voorzienigheid en ging <strong>de</strong>ze over uitverkorenen en verworpenen bei<strong>de</strong>n?<br />
Binnen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten werd hier <strong>van</strong>ou<strong>ds</strong> nooit een punt <strong>van</strong> gemaakt. Kersten en<br />
an<strong>de</strong>re lei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> figuren binnen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten (zoals Fraanje, Van Reenen,<br />
Makkenze) gebruikten onbekommerd uit<strong>dr</strong>ukkingen die <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> in verbinding brachten<br />
met <strong>de</strong> zoenverdienste <strong>van</strong> Christus. 1<br />
Volgens Douma is <strong>de</strong> kwestie <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> pas in 1924 tot een discussiepunt<br />
gewor<strong>de</strong>n, toen <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Christian Reformed Church (CRC) in een synodale uitspraak<br />
vastleg<strong>de</strong> dat er een “certain favor or grace <strong>of</strong> God<strong>”</strong> ten opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong> schepselen in het algemeen<br />
was. 2 Die uitspraak leid<strong>de</strong> tot een scheuring binnen <strong>de</strong> CRC en het ontstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> Protestant<br />
Reformed Churches (PRC), die <strong>de</strong>ze algemene gena<strong>de</strong> verwierpen, alsme<strong>de</strong> een welmenend aanbod<br />
<strong>van</strong> gena<strong>de</strong> (zie ver<strong>de</strong>r 4.18 en het conflict rond H. Hoeksema).<br />
C. Harinck brengt <strong>de</strong> onrust rond het punt <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> in verband met <strong>de</strong><br />
overkomst <strong>van</strong> Steenblok naar <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten in 1943. Het leerstuk <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene<br />
gena<strong>de</strong> was in <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten geen strijdpunt, daarentegen wel in <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong><br />
Kerken en binnen <strong>de</strong> CRC. 3 Ook <strong>de</strong> bezwaar<strong>de</strong>n tegen <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> R. <strong>Kok</strong> dachten hier zo over.<br />
Harinck: “Dr. Steenblok viel <strong>de</strong>ze leer aan en maakt <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> los <strong>van</strong> Christus’<br />
kruisverdienste. Sin<strong>ds</strong> die tijd gold iemand, die het met dit laatste niet eens was, als remonstrants. De<br />
vroegere opvatting was verlaten.<strong>”</strong> 4<br />
Steenblok heeft ongetwijfeld kennis kunnen nemen <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze discussie binnen <strong>de</strong><br />
Gereformeer<strong>de</strong> Kerken waar hij toen predikant was. De verwerping <strong>van</strong> een algemene gena<strong>de</strong> en een<br />
welmenend aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> lagen bij hem in elkaars verleng<strong>de</strong>. Steenblok stel<strong>de</strong> dat geen enkele<br />
vrucht <strong>van</strong> Christus <strong>de</strong> verworpenen ten <strong>de</strong>el valt. De algemene gena<strong>de</strong> vloeit niet voort uit <strong>de</strong> zoen-<br />
en kruisverdiensten <strong>van</strong> Christus, maar uit <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong>. Deze werd door Steenblok<br />
losgemaakt <strong>van</strong> het borgwerk <strong>van</strong> Christus. Steenblok wil<strong>de</strong> zelfs <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> geen bewijs<br />
<strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> algemene goedheid noemen, zoals bij Calvijn het geval was. 5<br />
De opvattingen <strong>van</strong> Steenblok, die hij tij<strong>de</strong>ns een on<strong>de</strong>rwijzersverga<strong>de</strong>ring naar voren bracht,<br />
riepen vele bezwaren op. Vooral R. <strong>Kok</strong> verzette zich sterk. Hij viel met name over het woord<br />
scheppingsrecht bij Steenblok. Volgens <strong>Kok</strong> heeft <strong>de</strong> gevallen mens geen recht meer overgehou<strong>de</strong>n.<br />
Een mens kan buiten <strong>de</strong> verdienste <strong>van</strong> Christus geen natuurlijke en ze<strong>de</strong>lijke zegeningen ont<strong>van</strong>gen.<br />
Maar <strong>de</strong> gehele wereld pr<strong>of</strong>iteert wel <strong>van</strong> hetgeen Christus voor Zijn volk heeft verworven. Kersten<br />
stel<strong>de</strong> zich geheel achter Steenblok op en ging er eveneens sterk <strong>van</strong>uit dat Christus niets voor <strong>de</strong><br />
verworpenen heeft verworven, zelfs geen <strong>dr</strong>uppel water. 6<br />
Het is hier niet <strong>de</strong> plaats om ver<strong>de</strong>r uitvoerig in te gaan op <strong>de</strong> kwestie <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene<br />
gena<strong>de</strong>. We verwijzen hier naar <strong>de</strong> overzichtelijke studie <strong>van</strong> J. Douma over dit on<strong>de</strong>rwerp. Douma<br />
kiest in een vergelijking tussen A. Kuyper, K. Schil<strong>de</strong>r en J. Calvijn voor Calvijn, omdat bij hem het<br />
bijbelse geluid het dui<strong>de</strong>lijkst naar voren komt. Terwijl bij Kuyper <strong>de</strong> “gemene gratie<strong>”</strong> tot een<br />
1 Zie P. <strong>de</strong> Voogd, De eenzijdigheid <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. R. <strong>Kok</strong>, wat was dat toch?, p. 38-39.<br />
2 J. Douma, Algemene gena<strong>de</strong>, p. 278.<br />
3 C. Harinck, De prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, p. 123 e.v..<br />
4 Waar gaan we heen? De kerkelijke kwestie te Veenendaal, p. 14.<br />
5 C. Harinck, De prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, p. 126.<br />
6 I<strong>de</strong>m, p. 130.<br />
1 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
optimistische cultuurontplooiing leidt, bij Schil<strong>de</strong>r <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> geen plaats ont<strong>van</strong>gt <strong>van</strong>wege<br />
<strong>de</strong> na<strong>dr</strong>uk op een eeuwig dubbelbesluit (dat ver<strong>de</strong>r gaat dan Dordt), spreekt Calvijn <strong>van</strong> een<br />
aanbieding <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> aan verworpenen. Dat lijkt volgens Douma tegenstrijdig, <strong>de</strong>salniettemin zegt<br />
Calvijn dat God niet be<strong>dr</strong>ieglijk han<strong>de</strong>lt door in een algemene verkiezing aan <strong>de</strong> verworpenen gena<strong>de</strong><br />
te bewijzen. 7<br />
De mens wordt door Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten genodigd, die een blijk <strong>van</strong> Zijn lief<strong>de</strong> zijn. Al wor<strong>de</strong>n Go<strong>ds</strong><br />
gena<strong>de</strong> en barmhartigheid niet aangegrepen, zij wor<strong>de</strong>n wel <strong>de</strong>gelijk aangebo<strong>de</strong>n. Deze gena<strong>de</strong><br />
maakt <strong>de</strong> god<strong>de</strong>lozen niet te verontschuldigen. Calvijn stelt ver<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong>ze gena<strong>de</strong> ongenoegzaam<br />
is, omdat zij niet krachtdadig (efficax) is. Maar <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid is <strong>de</strong>s te groter vergeleken met<br />
<strong>de</strong>genen die nooit on<strong>de</strong>r het Woord zijn gekomen. Als God <strong>de</strong> hei<strong>de</strong>nen al niet te verontschuldigen<br />
houdt aan wie Hij Zijn Woord onthoudt, <strong>de</strong>s te meer <strong>de</strong> an<strong>de</strong>ren die wél <strong>van</strong> <strong>de</strong> weg <strong>de</strong>r verlossing<br />
weten. 8 Al is het geen gena<strong>de</strong> die zaligmakend is, het belet Calvijn niet om toch <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> te<br />
spreken. 9<br />
Bij Schil<strong>de</strong>r zien we <strong>de</strong> consequentie <strong>van</strong> het verwerpen <strong>van</strong> een algemene gena<strong>de</strong>. Hij<br />
spreekt <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> eeuwige haat tegen <strong>de</strong> verworpenen, dit op grond <strong>van</strong> het parallelle tegenbeeld,<br />
Go<strong>ds</strong> eeuwige lief<strong>de</strong> voor <strong>de</strong> uitverkorenen. Hij is hiermee volgens Douma in strijd met <strong>de</strong> Dordtse<br />
Leerregels die spreken <strong>van</strong> <strong>de</strong> verwerping <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevallen mens en dus kan niet gesproken wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> toorn die zich <strong>van</strong> eeuwigheid objecten schept. Douma citeert tal <strong>van</strong> gereformeer<strong>de</strong><br />
theologen die spreken <strong>van</strong> een algemene gena<strong>de</strong>. Deze gena<strong>de</strong> staat niet los <strong>van</strong> Christus. Immers,<br />
God han<strong>de</strong>lt ook direct met god<strong>de</strong>lozen en spreekt hen met Zijn openbaring aan. Dat is een<br />
openbaring <strong>van</strong> God en Jezus Christus buiten <strong>de</strong> lichtcirkel <strong>van</strong> Zijn geschreven en gepredikte Woord<br />
en buiten <strong>de</strong> ‘bijzon<strong>de</strong>re’ gena<strong>de</strong>. 10<br />
Het komt erop aan om <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> niet te overschatten noch te on<strong>de</strong>rschatten.<br />
Douma poneert tegenover Schil<strong>de</strong>r het recht om <strong>van</strong> algemene gena<strong>de</strong> te spreken, en tegenover<br />
Kuyper <strong>de</strong> beperktheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong>. 11 Hij doet zijn inspiratie vooral op bij Calvijn, waar<br />
het evenwicht gevon<strong>de</strong>n wordt. Algemene gena<strong>de</strong> is niet een zaligmaken<strong>de</strong> gena<strong>de</strong>, maar toch een<br />
gena<strong>de</strong>, bedoeld om <strong>de</strong> mens als zondaar tot het heil <strong>van</strong> Christus te brengen. Calvijn leer<strong>de</strong> met<br />
twee woor<strong>de</strong>n te spreken: God haat niets <strong>van</strong> <strong>de</strong> dingen die Hij gemaakt heeft en toch zijn <strong>de</strong><br />
verworpenen bij Hem gehaat. Calvijn laat bei<strong>de</strong> uitingen <strong>van</strong> God (gena<strong>de</strong> èn toorn) staan, maar door<br />
<strong>de</strong> zwakheid <strong>van</strong> ons verstand begrijpen we <strong>de</strong> relatie tussen bei<strong>de</strong> uitingen niet. 12 In het strikt<br />
schei<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> <strong>van</strong> het verzoeningswerk <strong>van</strong> Christus blijft er weinig hoop over<br />
voor <strong>de</strong> zondaren. Voor <strong>de</strong> verworpenen rest slechts het oor<strong>de</strong>el in <strong>de</strong> prediking. 13<br />
De discussie rond dit punt leid<strong>de</strong> in <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten tot <strong>de</strong> leeruitspraken <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> syno<strong>de</strong> in 1945 en 1950. De syno<strong>de</strong> <strong>van</strong> 1945 stel<strong>de</strong>: “Hoewel <strong>de</strong> Va<strong>de</strong>r door Christus alle dingen<br />
regeert, is <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> niet vrucht <strong>van</strong> Christus’ zoenverdienste, doch als behorend tot <strong>de</strong><br />
voorzienigheid Go<strong>ds</strong>, <strong>de</strong> betoning <strong>van</strong> <strong>de</strong> goe<strong>de</strong>rtierenheid, ver<strong>dr</strong>aagzaamheid, lankmoedigheid <strong>de</strong>s<br />
Va<strong>de</strong>rs, die Hij <strong>de</strong> mensen bewijst, opdat <strong>de</strong> verworpenen zowel als <strong>de</strong> uitverkorenen wor<strong>de</strong>n<br />
voortgebracht, on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n en geregeerd tot verheerlijking <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> rechtvaardigheid en<br />
barmhartigheid naar Zijn souverein welbehagen.<strong>”</strong> Terwijl Kersten zich achter Steenblok opstel<strong>de</strong>,<br />
stem<strong>de</strong>n <strong>Kok</strong> en A. Verhagen niet met dit besluit in. 14<br />
Harinck ziet in <strong>de</strong>ze uitspraak een poging om <strong>de</strong> scherpe tegenstellingen tussen Steenblok en<br />
<strong>Kok</strong> weg te nemen. <strong>Kok</strong> werd in <strong>de</strong>ze uitspraak weliswaar niet in het gelijk gesteld, maar tegenover<br />
Steenblok werd gezegd dat <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> “een betoning <strong>van</strong> <strong>de</strong> goe<strong>de</strong>rtierenheid <strong>de</strong>s Va<strong>de</strong>rs<strong>”</strong><br />
is. Harinck geeft <strong>Kok</strong> gelijk toen <strong>de</strong>ze stel<strong>de</strong> dat Kersten on<strong>de</strong>r invloed <strong>van</strong> Steenblok <strong>van</strong> mening is<br />
7 J. Douma, Algemene gena<strong>de</strong>, p. 240.<br />
8 I<strong>de</strong>m, p. 245.<br />
9 I<strong>de</strong>m, p. 279.<br />
10 I<strong>de</strong>m, p. 326.<br />
11 I<strong>de</strong>m, p. 355.<br />
12 I<strong>de</strong>m, p. 248.<br />
13 J. Hoek zegt hierover het volgen<strong>de</strong>: “De rechte prediking zou dan niet an<strong>de</strong>rs zijn dan een soort<br />
aannemelijke verklaring hoe God door Zijn voorziening bestel zondaren vetmest tegen <strong>de</strong> dag <strong>de</strong>r slachting,<br />
om pas in twee<strong>de</strong> instantie en categoriaal verengd een blij<strong>de</strong> boo<strong>ds</strong>chap <strong>van</strong> verlossing in te hou<strong>de</strong>n. Alle<br />
tij<strong>de</strong>lijke gaven zou<strong>de</strong>n <strong>de</strong> verworpenen slechts uit Go<strong>ds</strong> linkerhand ont<strong>van</strong>gen<strong>”</strong> (J. Hoek, “Natuur en<br />
gena<strong>de</strong> bij enkele twintigste-eeuwse theologen<strong>”</strong>, p. 196). Hoek constateert dat Kersten min<strong>de</strong>r consequent is<br />
door <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> “niet geheel los<strong>”</strong> <strong>van</strong> Christus te zien. Hoek ziet bij Kersten een voorzichtige<br />
correctie op Kuyper, die stelt dat ook <strong>de</strong> godvruchtigen voor wat het tij<strong>de</strong>lijk leven aangaat door <strong>de</strong><br />
algemene gena<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n (I<strong>de</strong>m, p. 196-197).<br />
14 P.L. Rouwendal, Het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>, p. 10.<br />
2 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
veran<strong>de</strong>rd. In zijn Dogmatiek houdt Kersten nog vast aan het ou<strong>de</strong> standpunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> Kruisgemeenten<br />
en aan <strong>de</strong> visie vóór 1945, namelijk dat <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> “niet geheel los staat<strong>”</strong> <strong>van</strong> Christus. <strong>Kok</strong><br />
was bang dat ook <strong>de</strong> e<strong>van</strong>gelieprediking tot <strong>de</strong> uitverkorenen beperkt zou wor<strong>de</strong>n. Het commentaar<br />
<strong>van</strong> Harinck: “De tijd heeft geleerd, dat hier in<strong>de</strong>rdaad een stap gezet werd, die gevolgen moest<br />
hebben voor <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie.<strong>”</strong> 15<br />
Harinck schrijft dat Steenblok niet alleen <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong>, maar ook <strong>de</strong><br />
e<strong>van</strong>gelieverkondiging op <strong>de</strong> pre<strong>de</strong>stinatie betrokken heeft. 16 Het resultaat is dat <strong>de</strong> wet tot <strong>de</strong><br />
onbekeer<strong>de</strong>n gepredikt moet wor<strong>de</strong>n, en het E<strong>van</strong>gelie tot <strong>de</strong> boetvaardigen. De<br />
e<strong>van</strong>gelieverkondiging wordt losgemaakt <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie. 17 De bel<strong>of</strong>te wordt alleen<br />
vervuld in <strong>de</strong>genen die zich bekeren, dus moet <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te ook tot hen beperkt wor<strong>de</strong>n. 18 Dit was voor<br />
<strong>Kok</strong> on<strong>de</strong>nkbaar.<br />
Volgens Scholten was <strong>de</strong> uitspraak <strong>van</strong> 1945 over <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> nodig omdat er in <strong>de</strong><br />
Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten een stroming opkwam die aan het recht <strong>van</strong> <strong>de</strong> verworpenen op <strong>de</strong><br />
tij<strong>de</strong>lijke goe<strong>de</strong>ren krachtens <strong>de</strong> verdienste <strong>van</strong> Christus (in plaats <strong>van</strong> <strong>de</strong> ver<strong>dr</strong>aagzaamheid Go<strong>ds</strong> in<br />
Zijn algemene voorzienigheid), daaraan “het recht ontleen<strong>de</strong> voor een onbekeerd mens om <strong>de</strong><br />
bel<strong>of</strong>ten Go<strong>ds</strong> aan te grijpen en daarop te pleiten.<strong>”</strong> 19 Tot op <strong>de</strong> dag <strong>van</strong>daag staat men in <strong>de</strong>ze kring<br />
achter <strong>de</strong> scheiding <strong>van</strong> algemene gena<strong>de</strong> en <strong>de</strong> zoenverdienste <strong>van</strong> Christus. In een recent artikel in<br />
het Jaar<strong>boek</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten in Ne<strong>de</strong>rland on<strong>de</strong>rstreept Scholten het belang <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze kwestie. “Deze leeruitspraak moet het tot op <strong>de</strong> huidige dag ontgel<strong>de</strong>n,<strong>”</strong> zo schrijft hij. Hij<br />
bena<strong>dr</strong>ukt dat Christus alleen voor <strong>de</strong> Zijnen gele<strong>de</strong>n heeft “en dan ook alleen voor hen alle eeuwige<br />
en geestelijke én alle aar<strong>ds</strong>-tij<strong>de</strong>lijke zegeningen zijn verworven. Voor <strong>de</strong> verworpenen heeft Hij niets<br />
verworven.<strong>”</strong> 20<br />
Interessant is het om <strong>de</strong>ze kwestie te bezien in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> discussie over het aanbod<br />
<strong>van</strong> gena<strong>de</strong>. Tegenstan<strong>de</strong>rs (on<strong>de</strong>r wie <strong>Kok</strong>) <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitspraken <strong>van</strong> 1945 en 1948 (waar gesteld werd<br />
“dat het gebod tot allen komt, maar <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te voor <strong>de</strong> uitverkorenen<strong>”</strong>) hebben erop gewezen dat het<br />
E<strong>van</strong>gelie en zijn bel<strong>of</strong>ten door <strong>de</strong>ze uitspraken helemaal losgekoppeld wer<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> hoor<strong>de</strong>r <strong>van</strong><br />
het E<strong>van</strong>gelie. 21 De Koreaan Yoo stelt inzake <strong>de</strong> kwestie <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> dat Kersten een<br />
waterdichte schei<strong>ds</strong>lijn tussen <strong>de</strong> mensen creëer<strong>de</strong>. De verworpenen leven zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> gena<strong>de</strong> tot<br />
waarachtige bekering omdat zij niet gekocht zijn met het bloed <strong>van</strong> het Lam. Zij hebben dus ook geen<br />
<strong>de</strong>el aan <strong>de</strong> tij<strong>de</strong>lijke welda<strong>de</strong>n uit Christus’ voldoening, omdat <strong>de</strong> tij<strong>de</strong>lijke welda<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong><br />
verworpenen nimmer uit Christus’ verdiensten kunnen voortvloeien. 22<br />
Ook heeft <strong>de</strong>ze kwestie volgens Zwemer gevolgen voor het missionair elan <strong>van</strong> <strong>de</strong> kerk naar<br />
<strong>de</strong> wereld toe, die <strong>van</strong> geringe waar<strong>de</strong> werd geacht vergeleken met <strong>de</strong> uitverkorenen. Zwemer wijst op<br />
zowel het “antithetisch piëtisme<strong>”</strong> dat door <strong>de</strong>ze uitspraken een <strong>of</strong>ficiële i<strong>de</strong>ologische gron<strong>ds</strong>lag kreeg<br />
als op het vermoe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> R. <strong>Kok</strong> dat Steenbloks formulering <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> het aanbod<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> gena<strong>de</strong> in <strong>de</strong> prediking wil<strong>de</strong> beperken. “Steenbloks leer dat in <strong>de</strong> prediking verkiezing en<br />
verwerping al vooron<strong>de</strong>rsteld zijn, werd in feite dogmatisch voorbereid in <strong>de</strong> uitspraak <strong>van</strong> 1945.<br />
15 C. Harinck, De prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, p. 134.<br />
16 I<strong>de</strong>m, p. 136.<br />
17 I<strong>de</strong>m, p. 142.<br />
18 I<strong>de</strong>m, p. 145.<br />
19 J. Roos e.a., De waarheid hogelijk gebo<strong>de</strong>n, p. 144.<br />
20 L.M.P. Scholten, “De algemene gena<strong>de</strong><strong>”</strong>, p. 151. Hij citeert een zestiental Ne<strong>de</strong>rlan<strong>ds</strong>e godgeleer<strong>de</strong>n om<br />
zijn opvatting te on<strong>de</strong>rbouwen. Wat we daar lezen, is echter dat alleen <strong>de</strong> ware gelovigen <strong>de</strong> tij<strong>de</strong>lijke<br />
goe<strong>de</strong>ren rechtens en in Go<strong>ds</strong> gunst genieten. Zij hebben een “christelijk kin<strong>de</strong>rrecht<strong>”</strong> op <strong>de</strong> tij<strong>de</strong>lijke<br />
goe<strong>de</strong>ren en welda<strong>de</strong>n. Dat is echter wat an<strong>de</strong>rs dan dat zij zou<strong>de</strong>n leren dat <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> niet zou<br />
opkomen uit het zoen<strong>of</strong>fer <strong>van</strong> Christus. Scholten is vooral beducht voor <strong>de</strong>ze leer: “Omdat Jezus Zijn bloed<br />
vergoten heeft, daarom leeft gij nog en komen <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>s E<strong>van</strong>gelies nog tot u, enz.<strong>”</strong> (p. 181).<br />
21 De Voogd noemt het geval <strong>van</strong> een gewezen scriba en ex-lid <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten, die hem het<br />
volgen<strong>de</strong> schreef: “Ik vind het een god<strong>de</strong>loos gedoe om met ons natuurlijk, verdorven verstand in <strong>de</strong><br />
besluiten <strong>van</strong> God te wroeten en dan <strong>van</strong> daaruit te gaan re<strong>de</strong>neren; dan vervalt men <strong>van</strong> <strong>de</strong> ene dwaasheid<br />
in <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re. In 1945 werd op <strong>de</strong> Syno<strong>de</strong> vastgesteld dat <strong>de</strong> Algemene Gena<strong>de</strong> losstaat <strong>van</strong> <strong>of</strong> niet<br />
voortvloeit uit <strong>de</strong> kruisverdienste <strong>van</strong> Christus. Dat was het eerste. In 1948 werd vastgesteld dat men niet<br />
pleiten mag op Go<strong>ds</strong> Bel<strong>of</strong>ten en nu is ree<strong>ds</strong> een getrouwe knecht <strong>de</strong>s Heeren [bedoeld R. <strong>Kok</strong>], die tegen<br />
<strong>de</strong>ze verwording meer en meer zijn stem verhief, geschorst. Ik kan in zo’n kerk geen ambt meer vervullen<strong>”</strong><br />
(P. <strong>de</strong> Voogd, De eenzijdigheid <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. R. <strong>Kok</strong>, wat was dat toch?, p. 32).<br />
22 H.M Yoo, Raad en daad, p. 119.<br />
3 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
Daarin wer<strong>de</strong>n zegeningen (zoals <strong>de</strong> prediking) onttrokken aan Christus’ zoenverdienste en on<strong>de</strong>r<br />
beheersing <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitverkiezing geplaatst.<strong>”</strong> 23<br />
Harinck zet uiteen hoe Steenblok bewust stappen zette naar een bepaald doel. Eerst zegt hij<br />
dat <strong>de</strong> verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>ten altijd vervuld wor<strong>de</strong>n, dus niet afhankelijk zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelo<strong>of</strong>sgehoorzaamheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> gedoopte. Daarna zegt hij dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> het verbond alleen aan <strong>de</strong> boetvaardigen<br />
gepreekt mogen wor<strong>de</strong>n. Vervolgens betrok hij ook <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie daarbij, die alleen<br />
voor <strong>de</strong> ware gelovigen gel<strong>de</strong>n. De exclusiviteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>ten heeft ook betrekking op <strong>de</strong><br />
bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie. 24<br />
De invloed <strong>van</strong> <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> schrijvers<br />
Bij <strong>Kok</strong> nam het appèl op <strong>de</strong> onbekeer<strong>de</strong>n een relatief grote plaats in. <strong>Kok</strong> werd al in 1927 <strong>van</strong><br />
remonstrantisme beschuldigd, wat echter als onbewezen terzij<strong>de</strong> werd gelegd. 25 <strong>Kok</strong> was er<strong>van</strong><br />
overtuigd dat <strong>de</strong> Heere in het aanbod niet tot <strong>de</strong> mens op grond <strong>van</strong> zijn willen en kunnen komt, want<br />
hij kan en wil immers niet. Maar God komt tot <strong>de</strong> mens op grond <strong>van</strong> Zijn soevereine gena<strong>de</strong>, die door<br />
<strong>de</strong> mens echter veracht wordt. 26 De god<strong>de</strong>lijke aanbieding <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie is <strong>de</strong> baarmoe<strong>de</strong>r <strong>de</strong>s<br />
gelo<strong>of</strong>s. De prediking <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> wil<strong>de</strong> een terugkeer zijn naar <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>tenprediking zoals die te vin<strong>de</strong>n<br />
was bij <strong>de</strong> (Na<strong>de</strong>re) Reformatie en <strong>de</strong> puriteinen. 27<br />
Hij heeft dat in zijn <strong>boek</strong>je over het aanbod <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong> dui<strong>de</strong>lijk uiteengezet. Vele<br />
oudva<strong>de</strong>rs passeren in dit <strong>boek</strong>je <strong>de</strong> revue. <strong>Kok</strong> beriep zich vooral op <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> <strong>de</strong> Erskines en<br />
Boston, en dan met name op het punt <strong>van</strong> <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten en <strong>de</strong> onvoorwaar<strong>de</strong>lijke<br />
aanbieding <strong>van</strong> <strong>de</strong> gena<strong>de</strong>. <strong>Kok</strong> noemt maar liefst twaalf gevolgen wanneer het aanbod <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong><br />
gena<strong>de</strong> geloochend wordt. 28 Aan het eind <strong>van</strong> zijn brochure zegt <strong>Kok</strong> dat we elkaar nooit genoeg<br />
kunnen wijzen op het aanbod <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong>. “Daar is niets te be<strong>de</strong>nken, waarover meer gedacht<br />
en gesproken moest wor<strong>de</strong>n, dan over het welmenend aanbod <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> soevereine gena<strong>de</strong>,<br />
waarme<strong>de</strong> <strong>de</strong> Heere nog staat te kloppen voor <strong>de</strong> poorten <strong>van</strong> ons hart.<strong>”</strong> 29<br />
<strong>Kok</strong> heeft met zijn beroep op <strong>de</strong> oudva<strong>de</strong>rs zijn kerkverband in een lastig parket gebracht. Het<br />
gaf G. <strong>de</strong>n Hertog gelegenheid om in een brochure ironisch te wijzen op het ‘gevaar’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> ou<strong>de</strong><br />
schrijvers. Ze zou<strong>de</strong>n op jongelingsverenigingen veel onheil brengen. “De ou<strong>de</strong> schrijvers moeten we<br />
vooral bij onze jonge mensen <strong>van</strong>daan hou<strong>de</strong>n, want zij bran<strong>de</strong>n er hun vingers aan! Voorkomen is<br />
beter dan genezen!<strong>”</strong> Hij ziet dan <strong>de</strong> parallellen tussen <strong>de</strong>ze oudva<strong>de</strong>rs en R. <strong>Kok</strong>. “Als wij <strong>de</strong> ou<strong>de</strong><br />
schrijvers willen handhaven, kunnen we <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong> ook wel laten preken; en zó dwaas zullen we toch niet<br />
willen zijn?<strong>”</strong> 30<br />
Hij citeert vervolgens die opvattingen <strong>van</strong> Boston waarin hij zegt dat Christus ambtshalve is<br />
aangesteld als een Zaligmaker <strong>de</strong>r wereld en op een da<strong>de</strong>lijke wijze alleen voor <strong>de</strong> uitverkorenen.<br />
Wanneer Boston zegt: “Aan wien het dan ook is dat het E<strong>van</strong>gelie verkondigd wordt, mogen wij met<br />
gewisheid zeggen, <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te is aan u, en aan u, en een iegelijk <strong>van</strong> u,<strong>”</strong> dan is hier een<br />
vereenzelviging <strong>van</strong> <strong>de</strong> aanbieding <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie met <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te. “Neemt het maar aan, toe maar!<br />
‘Het is uw legaat, uw eigen gena<strong>de</strong>.’ Me dunkt dit is toch grove dwaalleer.<strong>”</strong> 31 Nee, <strong>Kok</strong> heeft het niet zo<br />
bont gemaakt als Boston, schrijft Den Hertog. Na <strong>de</strong>ze “dwaze, onschriftuurlijke uit<strong>dr</strong>ukkingen<strong>”</strong> citeert<br />
hij het nodige <strong>van</strong> <strong>de</strong> Erskines. Hij haalt met name die passages aan die stellen dat Christus gegeven<br />
wordt in <strong>de</strong> aanbieding <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie en dat ie<strong>de</strong>reen een recht <strong>van</strong> toegang heeft. “Moeten we<br />
<strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong> schorsen en zúlke <strong>boek</strong>en handhaven? Wèg met zulk een verfoeilijke leer. Wèg met zulke<br />
<strong>boek</strong>en die <strong>de</strong> mensen naar <strong>de</strong> bloemhoven jagen! Wèg met zulke <strong>boek</strong>en, die het aanbod en <strong>de</strong><br />
bel<strong>of</strong>te vereenzelvigen!<strong>”</strong> 32<br />
De ‘omslag’ komt dan op pagina 12, waar <strong>de</strong> schrijver eerlijk moet zeggen dat hij niet langer<br />
iets kwaa<strong>ds</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze leer kan zeggen. “Ik begin te geloven dat èn toen, èn nu, <strong>de</strong> leer <strong>van</strong> een<br />
algemeen welmenend aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> op allerhan<strong>de</strong> manier verdacht gemaakt en verketterd<br />
23 J.P. Zwemer, Het gevaar <strong>van</strong> het hellend vlak, p. 89.<br />
24 C. Harinck, De prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, p. 150.<br />
25 J.P. Zwemer, In conflict met <strong>de</strong> cultuur, p. 59.<br />
26 R. <strong>Kok</strong>, Het aanbod <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong>, p. 10.<br />
27 W. <strong>van</strong> ’t Spijker zegt <strong>van</strong> <strong>de</strong> opvattingen <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong> dat ze “zuiver bijbels, puur confessioneel, en geheel<br />
reformatorisch zijn en waren<strong>”</strong> (De Wekker, 10 <strong>de</strong>cember 1982).<br />
28 R. <strong>Kok</strong>, Het aanbod <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong>, p. 44, 45.<br />
29 I<strong>de</strong>m, p. 112-113.<br />
30 G. <strong>de</strong>n Hertog, Het kwaad zit nog dieper, p. 3.<br />
31 I<strong>de</strong>m, p. 6.<br />
32 I<strong>de</strong>m, p. 10.<br />
4 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
gewor<strong>de</strong>n is, door het als een nieuwe leer te bestempelen.<strong>”</strong> De schrijver gelo<strong>of</strong>t dat <strong>de</strong> leer <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze<br />
ou<strong>de</strong> schrijvers <strong>de</strong> leer <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> Woord is. Ds. <strong>Kok</strong> ging niets ver<strong>de</strong>r dan <strong>de</strong>ze gelief<strong>de</strong> ou<strong>de</strong><br />
schrijvers. “Zijn we soms op een dwaalspoor geraakt met al onze rechtzinnigheid?<strong>”</strong> zo vraagt hij zich<br />
af. 33 “Wanneer wij in onze Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten zo voortgaan, vrees ik dat het niet zo lang meer<br />
duren zal, <strong>of</strong> <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> schrijvers zullen aan <strong>de</strong> kant gezet wor<strong>de</strong>n, als <strong>boek</strong>en die inzake <strong>de</strong> aanbieding<br />
<strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie zeer gevaarlijk zijn.<strong>”</strong> 34<br />
<strong>Kok</strong>s visie op <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten<br />
<strong>Kok</strong> bena<strong>dr</strong>ukt dat <strong>de</strong> kerkle<strong>de</strong>n en hun kin<strong>de</strong>ren allen in het verbond zijn begrepen.<br />
“Krachtens dat verbond hebben wij allen een geschonken recht (verbon<strong>ds</strong>-gewijs) op <strong>de</strong> goe<strong>de</strong>ren <strong>de</strong>s<br />
verbon<strong>ds</strong>.<strong>”</strong> 35 Hij was er<strong>van</strong> overtuigd dat <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie een prediking <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten<br />
<strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie is. “In afhankelijkheid <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong> en Geest moeten <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>s<br />
E<strong>van</strong>gelies op Go<strong>ds</strong> bevel gepredikt wor<strong>de</strong>n met bevel <strong>van</strong> gelo<strong>of</strong> en bekering.<strong>”</strong> 36 In <strong>de</strong> kerkbo<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> gereformeer<strong>de</strong> gemeente te Veenendaal (inmid<strong>de</strong>ls na <strong>de</strong> schorsing) schrijft hij: “De prediking <strong>van</strong><br />
het E<strong>van</strong>gelie is een aanbod <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten.<strong>”</strong> “De bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>s E<strong>van</strong>gelies zijn bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>s<br />
Verbon<strong>ds</strong>.<strong>”</strong> 37<br />
Met <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie wordt <strong>de</strong> zondaar echter niet zomaar wat<br />
in <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n gestopt als grond voor <strong>de</strong> eeuwigheid, zo is zijn verweer tegen <strong>de</strong> beschuldiging <strong>van</strong> een<br />
‘gemakkelijk’ gelo<strong>of</strong> in <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten. De zondaar wordt wakker geschud uit zijn zorgeloosheid opdat hij<br />
zich zou gaan bekommeren over het heil dat hij mist en wat hem door <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten<br />
wordt aangebo<strong>de</strong>n. De mens wordt juist in zichzelf afgebroken in plaats <strong>van</strong> opgebouwd in allerlei<br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n om met <strong>de</strong>s te meer ernst <strong>de</strong> vervulling <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten te zoeken. Zo krijgt ook <strong>de</strong><br />
verbon<strong>ds</strong>wraak een plaats. “Het ongelo<strong>of</strong> is niet een zekere neutraliteit, het is een moedwillige<br />
versmading <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>s Verbon<strong>ds</strong>, een niet ter harte nemen <strong>van</strong> <strong>de</strong> wraak <strong>de</strong>s Verbon<strong>ds</strong>.<strong>”</strong> 38<br />
In dit ka<strong>de</strong>r kritiseert <strong>Kok</strong> <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> “ultra-supralapsarische<strong>”</strong> prediking die het E<strong>van</strong>gelie<br />
en <strong>de</strong> Doop beperkt tot <strong>de</strong> uitverkorenen. De prediker bidt dan niet om <strong>de</strong> bekering <strong>de</strong>r gemeente<br />
maar om die <strong>de</strong>r uitverkorenen. Deze prediking krenkt niet alleen het E<strong>van</strong>gelie <strong>de</strong>r gena<strong>de</strong>, maar ook<br />
<strong>de</strong> soevereiniteit Go<strong>ds</strong>. “Dan pas buigen wij met een volkomen hart voor <strong>de</strong> majesteit <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong><br />
soevereiniteit wanneer wij niet alleen het besluit Go<strong>ds</strong>, maar ook het bevel Go<strong>ds</strong> en <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten Go<strong>ds</strong><br />
voor waarachtig hou<strong>de</strong>n, al kan ons verstand die zaken niet tot overeenstemming brengen.<strong>”</strong> 39 Vrome,<br />
go<strong>ds</strong>dienstige mensen zijn afkerig <strong>van</strong> <strong>de</strong> ware e<strong>van</strong>gelieprediking. Ze zijn met wat eigenschappen en<br />
kenmerken bekeerd, rijk en verrijkt gewor<strong>de</strong>n. De zondaar die onbekeerd voortleeft, verwerpt <strong>de</strong><br />
bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie. Hier ligt ook <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> predikanten, want “het bloed<br />
<strong>de</strong>r onbekeer<strong>de</strong>n zal geëist wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> hand <strong>de</strong>s wachters zo hij <strong>de</strong> weg <strong>de</strong>r zaligheid, <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten<br />
<strong>de</strong>s E<strong>van</strong>gelies niet gepredikt en aangebo<strong>de</strong>n heeft.<strong>”</strong> 40<br />
Vooral in zijn <strong>boek</strong> Dierbare bel<strong>of</strong>ten leren we <strong>Kok</strong> goed kennen. Het is dit <strong>boek</strong> dat flinke<br />
kritiek ontmoette tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> kerkelijke verga<strong>de</strong>ring in Barneveld in 1948, waarop <strong>Kok</strong> ter<br />
verantwoording was geroepen. <strong>Kok</strong> stel<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> eis <strong>de</strong>r bekering niet opkomt uit het verbond <strong>de</strong>r<br />
werken, maar uit het verbond <strong>de</strong>r gena<strong>de</strong>. Al liggen wij on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> eis <strong>van</strong> het verbond <strong>de</strong>r werken, zo<br />
kan God toch niet uit kracht <strong>van</strong> dat verbond <strong>de</strong> mogelijkheid, noch <strong>de</strong> eis <strong>de</strong>r bekering stellen. 41 Ook<br />
<strong>de</strong> opmerkingen <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> over <strong>de</strong> reikwijdte <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten riepen veel verzet op. <strong>Kok</strong> was <strong>van</strong><br />
mening dat wij het voor waarachtig te hou<strong>de</strong>n hebben dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie elk lid <strong>de</strong>r<br />
gemeente, levend op het erf <strong>van</strong> het verbond, geschonken zijn. “Wij hebben <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het<br />
E<strong>van</strong>gelie voor waarachtig te hou<strong>de</strong>n, daar het verzegeld is door <strong>de</strong> <strong>dr</strong>ie-enige God in <strong>de</strong> Doop, dat <strong>de</strong><br />
weg naar <strong>de</strong> hemel voor ons open staat. In <strong>de</strong> mond <strong>van</strong> twee <strong>of</strong> <strong>dr</strong>ie getuigen zal alle woord bestaan.<br />
33 I<strong>de</strong>m, p. 13.<br />
34 I<strong>de</strong>m, p. 14.<br />
35 R. <strong>Kok</strong>, Het aanbod <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong>, p. 26.<br />
36 De Stem <strong>de</strong>s Woor<strong>ds</strong>, 4 april 1952.<br />
37 I<strong>de</strong>m.<br />
38 I<strong>de</strong>m.<br />
39 I<strong>de</strong>m.<br />
40 I<strong>de</strong>m. <strong>Kok</strong> on<strong>de</strong>rscheidt ook het wachten <strong>van</strong> het afwachten. Het bid<strong>de</strong>n<strong>de</strong> wachten geeft geen vertraging te<br />
kennen, maar voorbereiding (het gaat hier om een ge<strong>de</strong>elte in een preek over <strong>de</strong> uitstorting <strong>van</strong> <strong>de</strong> Heilige<br />
Geest). “Wachten is hier dus in geen geval lij<strong>de</strong>lijk afwachten. In onze dagen <strong>dr</strong>aagt <strong>de</strong> kerk het beeld <strong>van</strong><br />
een lij<strong>de</strong>lijk afwachten. Afwachten, wat door <strong>de</strong> volvoering <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> raad over ons zal gebracht wor<strong>de</strong>n<strong>”</strong><br />
(R. <strong>Kok</strong>, Heerlijke tij<strong>de</strong>n, p. 86).<br />
41 R. <strong>Kok</strong>, Dierbare bel<strong>of</strong>ten, p. 9.<br />
5 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
Zal dan dit Woord, waarin al <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie vervat zijn, niet bestaan, daar het door <strong>de</strong><br />
<strong>dr</strong>ie God<strong>de</strong>lijke Personen bevestigd is? Wij hebben niet te twijfelen, maar het getuigenis <strong>van</strong> God voor<br />
waarachtig te hou<strong>de</strong>n.<strong>”</strong> 42<br />
De weg tot het heil is geopend en <strong>de</strong> zondaar wordt genodigd, maar <strong>de</strong> mens sluit zelf <strong>de</strong> weg<br />
toe door zijn onbekeerlijkheid, door zijn ongelo<strong>of</strong>, niet geloven<strong>de</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten. Het is niet mogelijk dat<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie te ruim gebruik wordt gemaakt, er kan wel een verkeerd gebruik<br />
<strong>van</strong> gemaakt wor<strong>de</strong>n. Dat kan gebeuren wanneer <strong>de</strong> ongerechtigheid aan <strong>de</strong> hand gehou<strong>de</strong>n wordt.<br />
Maar niet één bel<strong>of</strong>te biedt ruimte voor <strong>de</strong> zon<strong>de</strong>. “Die <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie aangrijpt,<br />
veroor<strong>de</strong>elt zichzelf tegelijkertijd als zondaar. Al <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten hebben <strong>de</strong> verbreking <strong>van</strong> <strong>de</strong> kracht, <strong>de</strong><br />
vergeving <strong>van</strong> <strong>de</strong> schuld en <strong>de</strong> heiliging <strong>van</strong> <strong>de</strong> smet <strong>de</strong>r zon<strong>de</strong>n ten doel.<strong>”</strong> <strong>Kok</strong> wijst er ook op dat we<br />
niet kunnen bid<strong>de</strong>n zon<strong>de</strong>r gebruikmaken <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten. “Elk gebed, dat geen bel<strong>of</strong>te ten gron<strong>ds</strong>lag<br />
heeft, kan niet verhoord wor<strong>de</strong>n, zulk een verzoek is voor het h<strong>of</strong> <strong>de</strong>s hemels onaannemelijk.<strong>”</strong> 43<br />
<strong>Kok</strong> was het eens met <strong>de</strong> stelling dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten vermaakt zijn aan <strong>de</strong> uitverkorenen, maar<br />
weiger<strong>de</strong> te stellen dat in <strong>de</strong> prediking <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten alleen maar voorgesteld wor<strong>de</strong>n. Voorstellen<br />
betekent bij <strong>de</strong> oudva<strong>de</strong>rs hetzelf<strong>de</strong> als aanbie<strong>de</strong>n. 44 De stelregel dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten alleen voor <strong>de</strong><br />
uitverkorenen zijn, is volgens hem een dwaling met ernstige gevolgen. Volgens <strong>de</strong> samenspraak in<br />
een brochure <strong>van</strong> Snel gaan ook on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> predikanten <strong>de</strong> ogen hiervoor open, zon<strong>de</strong>r dat men dit<br />
ronduit durft te zeggen. 45 De wens om onbekeer<strong>de</strong>n aan te spreken opdat ze verootmoedigd zou<strong>de</strong>n<br />
wor<strong>de</strong>n is goed, maar <strong>de</strong> Schrift spreekt meestal in <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> een eis. 46<br />
Schorsing om <strong>de</strong> “vereenzelviging<strong>”</strong><br />
Wie zich verdiept in <strong>de</strong> theologische achtergrond <strong>van</strong> <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> in 1950, die we nu<br />
willen behan<strong>de</strong>len, moet zich vooral verdiepen in <strong>de</strong> jaren vlak daaraan voorafgaand. Harinck ziet<br />
Steenblok feitelijk als <strong>de</strong> ‘boosdoener’ die ervoor gezorgd heeft dat het gebod om zich te bekeren en<br />
te geloven weliswaar tot allen komt, maar <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie alleen tot <strong>de</strong> gelovigen. Een en<br />
an<strong>de</strong>r werd vastgelegd op <strong>de</strong> particuliere syno<strong>de</strong> <strong>van</strong> Rotterdam in 1948, die stel<strong>de</strong> “dat het gebod tot<br />
allen komt, maar <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te voor <strong>de</strong> uitverkorenen is.<strong>”</strong> 47 Heel scherp keer<strong>de</strong> <strong>de</strong> particuliere syno<strong>de</strong> <strong>van</strong><br />
Yerseke <strong>van</strong> 1948 -in reactie op een brochure <strong>van</strong> H. Geluk- zich tegen “<strong>de</strong> be<strong>dr</strong>ieglijke leer als<br />
zou<strong>de</strong>n <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten Go<strong>ds</strong> het natuurlijke zaad <strong>van</strong> Abraham geschonken zijn en hun toekomen, opdat<br />
zij <strong>de</strong> vervulling verwachten op voorwaar<strong>de</strong> <strong>van</strong> gelo<strong>of</strong> en bekering en zij ook op <strong>de</strong> geschonken<br />
bel<strong>of</strong>ten als hun toekomen<strong>de</strong> hebben te pleiten<strong>”</strong>. Deze leer mag in <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten<br />
geen ingang vin<strong>de</strong>n en dient voorzover dit heimelijk geschied<strong>de</strong> wor<strong>de</strong> uitgeroeid.<strong>”</strong> 48<br />
Hier wordt zeer stellig het pleiten op <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten afgewezen en zelfs als iets gezien dat<br />
“uitgeroeid<strong>”</strong> moet wor<strong>de</strong>n. Maar ook overzee wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> gelui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> bekritiseerd. Ds. C.<br />
Hegeman waarschuw<strong>de</strong> in De Saambin<strong>de</strong>r (24 maart 1949) voor <strong>de</strong> “<strong>dr</strong>ie-verbon<strong>de</strong>n-mensen<strong>”</strong> die<br />
altijd met vuur ver<strong>de</strong>digen willen “dat er bel<strong>of</strong>ten liggen voor onbekeer<strong>de</strong> mensen en die, in strijd met<br />
Go<strong>ds</strong> Woord, leren willen, dat het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> tot allen komt. Ons zijn die godonteren<strong>de</strong> en<br />
zielsbe<strong>dr</strong>iegen<strong>de</strong> leerstellingen helaas niet onbekend.<strong>”</strong> Hier wordt zelfs het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> dat tot<br />
allen komt gerekend tot <strong>de</strong> <strong>dr</strong>ieverbon<strong>de</strong>nleer en tot <strong>de</strong> “godonteren<strong>de</strong><strong>”</strong> leerstellingen.<br />
Voorafgaan<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> syno<strong>de</strong>verga<strong>de</strong>ring in 1950 waren <strong>de</strong> opvattingen <strong>van</strong> <strong>Kok</strong><br />
al on<strong>de</strong>rwerp <strong>van</strong> discussie tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> classicale verga<strong>de</strong>ring in Barneveld op 1 juni 1948. Behalve het<br />
<strong>of</strong>ficiële verslag in De Saambin<strong>de</strong>r 49 , is er ook een eigen verslag <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>genen die von<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong><br />
zaak-<strong>Kok</strong> geen recht gedaan werd. Uit dat verslag blijkt dat <strong>Kok</strong> door <strong>de</strong> aanklager J.W. Jansen<br />
verweten werd geen verschil tussen <strong>de</strong> in- en uitwendige roeping te leren en uit te gaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> wil <strong>de</strong>s<br />
bevels (die in strijd zou zijn met <strong>de</strong> wil <strong>de</strong>s besluits, waardoor er dus twee willen in God zijn die in strijd<br />
met elkaar zou<strong>de</strong>n zijn). Ook viel hij over <strong>Kok</strong>s uit<strong>dr</strong>ukking dat alle gedoopten in het verbond <strong>de</strong>r<br />
gena<strong>de</strong> zijn en “kin<strong>de</strong>ren Go<strong>ds</strong><strong>”</strong> zijn, alsme<strong>de</strong> <strong>de</strong> overtuiging dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> <strong>de</strong> Doop voor alle<br />
42 I<strong>de</strong>m, p. 38.<br />
43 I<strong>de</strong>m, p. 41.<br />
44 M.G. Snel, Is het waar en noodzakelijk?, p. 20.<br />
45 I<strong>de</strong>m, p. 24.<br />
46 I<strong>de</strong>m, p. 31.<br />
47 De generale syno<strong>de</strong> <strong>van</strong> 1977 heeft overigens <strong>de</strong>ze uitspraak weer verworpen. Er is toen uitgesproken dat <strong>de</strong><br />
dienaar <strong>de</strong>s Woor<strong>ds</strong> wet én E<strong>van</strong>gelie aan <strong>de</strong> gehele gemeente dient te preken (zie C. Harinck, De prediking<br />
<strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, p. 143). Dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten alleen voor <strong>de</strong> uitverkorenen zijn is tot op <strong>de</strong> dag <strong>van</strong> <strong>van</strong>daag<br />
wel gehandhaafd.<br />
48 C. Harinck, De prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, p. 176.<br />
49 De Saambin<strong>de</strong>r, 10 juni 1948.<br />
6 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
gemeentele<strong>de</strong>n zou<strong>de</strong>n gel<strong>de</strong>n. Het pleiten op <strong>de</strong> doopsbel<strong>of</strong>ten zou volgens <strong>Kok</strong> op ie<strong>de</strong>reen <strong>van</strong><br />
toepassing zijn, in plaats <strong>van</strong> voor <strong>de</strong> uitverkorenen alleen. Jansens me<strong>de</strong>on<strong>de</strong>rtekenaars voegen<br />
eraan toe: “Wij horen <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong> preken, dat alle mensen onbepaald <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te toekomt. Daar ze toch in<br />
<strong>de</strong> eeuwigheid alleen aan <strong>de</strong> uitverkorenen belo<strong>of</strong>d zijn is er onzer inziens tegenstrijdigheid in God en<br />
dat is toch onmogelijk.<strong>”</strong> 50<br />
<strong>Kok</strong> beriep zich ter verga<strong>de</strong>ring on<strong>de</strong>r meer op Boston. Bel<strong>of</strong>ten zijn zaken die tot<br />
werkzaamheid brengen. Als <strong>de</strong> mens in <strong>de</strong> Bijbel gelezen heeft en hij heeft geen bel<strong>of</strong>te om op te<br />
pleiten, dan heeft hij niet goed gelezen. <strong>Kok</strong> hield Kersten voor dat <strong>de</strong> kwestie <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene<br />
gena<strong>de</strong> ook consequenties heeft voor <strong>de</strong> aanbieding <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te. “De doop heeft alleen betekenis<br />
voor <strong>de</strong> uitverkorenen en zo ook heeft <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te alleen betekenis voor <strong>de</strong> uitverkorenen.<strong>”</strong> 51 De<br />
bel<strong>of</strong>ten zijn alleen vermaakt aan <strong>de</strong> uitverkorenen. Zou God wat beloven en niet doen? zo vroeg<br />
Kersten zich af. Steenblok, aanwezig op <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring, wees op <strong>de</strong> consequenties <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>s<br />
<strong>de</strong>nkwijze: “In <strong>de</strong> algemene roeping wordt Christus aangebo<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten geschonken, dus <strong>de</strong><br />
mens moet zelf beslissen (!), <strong>of</strong> hij aan die roeping gehoor geeft.<strong>”</strong> 52 <strong>Kok</strong>s leer werd dus vereenzelvigd<br />
met arminianisme. De bel<strong>of</strong>te wordt volgens Steenblok pas realiteit in <strong>de</strong> we<strong>de</strong>rgeboorte. Als <strong>de</strong> mens<br />
een verkregen recht heeft op <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te, dan moet het ook een verworven recht zijn.<br />
<strong>Kok</strong> stel<strong>de</strong> echter dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>r zaligheid algemeen zijn, maar dat ze pas krachtig zijn,<br />
wanneer ze door het gelo<strong>of</strong> aangenomen wor<strong>de</strong>n. We zijn in <strong>de</strong> innerlijke vereniging in het verbond<br />
wel lij<strong>de</strong>lijk, maar dat betekent niet dat we er lij<strong>de</strong>lijk tegenover moeten staan. Hij wees op Comrie die<br />
ook stel<strong>de</strong> dat met <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n schenken, aanbie<strong>de</strong>n <strong>of</strong> geven <strong>de</strong> zaken die aangebo<strong>de</strong>n zijn ons<br />
waarlijk <strong>van</strong> God gegeven zijn in <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie. Het oor<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> mens wordt<br />
verzwaard wanneer hij <strong>de</strong>ze bel<strong>of</strong>te niet voor zichzelf persoonlijk omhelst. 53 <strong>Kok</strong> keer<strong>de</strong> zich tegen <strong>de</strong><br />
opmerking <strong>van</strong> Steenblok dat aanbie<strong>de</strong>n (slechts) voorstellen is: “Voorstellen is dat ge het zien<br />
moogt.<strong>”</strong> Hij pakte ter verga<strong>de</strong>ring een <strong>boek</strong> en zei: “Maar aanbie<strong>de</strong>n dat is, ik bied het U aan.<strong>”</strong> 54<br />
Op <strong>de</strong> vraag <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> aan Kersten tot hoever <strong>de</strong> aanbieding <strong>van</strong> <strong>de</strong> gena<strong>de</strong> zich uitstrekt, zei<br />
Kersten: “De aanbieding strekt zich zover uit, dat zij U <strong>de</strong> weg <strong>de</strong>r zaligheid bekend maakt. Voor<br />
verloren zondaren, zoals U en ik ben. Niemand is door zijn staat uitgesloten.<strong>”</strong> Het woord pleiten moest<br />
<strong>Kok</strong> echter terugnemen en daarvoor in <strong>de</strong> plaats “bid<strong>de</strong>n<strong>”</strong> gebruiken, een term die bei<strong>de</strong> partijen kon<br />
bevredigen. De discussie over dit laatste punt was veelzeggend. Steenblok: “Een onbekeerd mens<br />
kan niet pleiten.<strong>”</strong> <strong>Kok</strong>: “Zoekt en gij zult vin<strong>de</strong>n.<strong>”</strong> Kersten, een karikatuur <strong>van</strong> het bid<strong>de</strong>n en pleiten<br />
makend: “Dus bid nu maar en pleit nu maar en het komt in or<strong>de</strong>.<strong>”</strong> 55 Aan het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring<br />
werd <strong>de</strong> formule bedacht, waar Kersten én <strong>Kok</strong> mee kon<strong>de</strong>n instemmen: “Het E<strong>van</strong>gelie wordt<br />
gebracht tot allen, maar <strong>de</strong> inwendige roeping tot <strong>de</strong> uitverkorenen.<strong>”</strong> 56 De aanklagers waren tevre<strong>de</strong>n<br />
over <strong>de</strong> uitkomst <strong>van</strong> <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring.<br />
Uit het verslag <strong>van</strong> De Saambin<strong>de</strong>r 57 blijkt hoezeer <strong>Kok</strong> zijn stellingen had moeten herroepen.<br />
<strong>Kok</strong> zou erkend hebben dat <strong>de</strong> Doop <strong>de</strong> gena<strong>de</strong> en <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te alleen aan <strong>de</strong> uitverkorenen verzegelt.<br />
<strong>Kok</strong> zou zich ook moeten wachten voor het terug<strong>dr</strong>ingen <strong>van</strong> <strong>de</strong> soevereiniteit Go<strong>ds</strong>, zoals maar al te<br />
zeer geschiedt “door <strong>de</strong> bekering <strong>van</strong> zondaren aan Hem toe te schrijven, Die <strong>de</strong> weg tot bekering<br />
gebaand zou hebben (als zou<strong>de</strong>n wij die nu moeten bewan<strong>de</strong>len). God Zelf we<strong>de</strong>rbaart, herschept,<br />
bekeert.<strong>”</strong> <strong>Kok</strong> heeft ook belo<strong>of</strong>d te on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n tussen <strong>de</strong> uitwendige en inwendige roeping, en zal<br />
zich dus wachten <strong>de</strong> roeping “als enerlei voor te stellen, die tot allen komt.<strong>”</strong> Volgens De Saambin<strong>de</strong>r<br />
heeft <strong>Kok</strong> ook volmondig erkend dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten alleen aan <strong>de</strong> uitverkorenen vermaakt zijn “en niet<br />
geschonken zijn aan <strong>de</strong> verworpenen, waarom onbekeer<strong>de</strong>n het recht <strong>van</strong> pleiting op <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten<br />
ontbreekt.<strong>”</strong><br />
We zien tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze verga<strong>de</strong>ring Kersten en <strong>Kok</strong> scherp tegenover elkaar staan. Harinck stelt<br />
in een analyse <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze verga<strong>de</strong>ring dat Kersten <strong>de</strong> gedachte dat het heil in <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te ree<strong>ds</strong> aan alle<br />
gedoopten is geschonken en dat zij nu met <strong>de</strong>ze bel<strong>of</strong>te werkzaam moeten zijn, “te vuur en te zwaard<strong>”</strong><br />
wil<strong>de</strong> bestrij<strong>de</strong>n. <strong>Kok</strong> moest belij<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het gena<strong>de</strong>verbond alleen <strong>de</strong> uitverkorenen<br />
gel<strong>de</strong>n. Volgens Harinck heeft <strong>Kok</strong> zich neergelegd bij <strong>de</strong> leer <strong>van</strong> <strong>de</strong> twee verbon<strong>de</strong>n en bij <strong>de</strong><br />
50 Verslag <strong>van</strong> <strong>de</strong> gehou<strong>de</strong>n classicale verga<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten te Barneveld, 1 juni<br />
1948, p. 4.<br />
51 I<strong>de</strong>m, p. 9.<br />
52 I<strong>de</strong>m, p. 12.<br />
53 I<strong>de</strong>m, p. 13.<br />
54 I<strong>de</strong>m, p. 16.<br />
55 I<strong>de</strong>m, p. 18.<br />
56 I<strong>de</strong>m, p. 19.<br />
57 De Saambin<strong>de</strong>r, 10 juni 1948.<br />
7 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
besluiten <strong>van</strong> 1931. Het ging hem vooral om <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie en <strong>de</strong><br />
verantwoor<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> mens. 58<br />
In 1950 kwam het tenslotte tot <strong>de</strong> scheuring. De generale syno<strong>de</strong>, die op 11 januari 1950 te<br />
Utrecht samenkwam, was bijeengeroepen om zich te bera<strong>de</strong>n op mogelijke stappen tegen <strong>ds</strong>. M. <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> Ketterij. Deze had namelijk tegen een syno<strong>de</strong>besluit in een aparte gemeente te Veenendaal<br />
gesticht <strong>van</strong> bezwaar<strong>de</strong> gemeentele<strong>de</strong>n over <strong>Kok</strong>. Daarnaast was er een bezwaar <strong>van</strong> <strong>de</strong> particuliere<br />
syno<strong>de</strong> west <strong>van</strong> 22 <strong>de</strong>cember 1949 over <strong>Kok</strong>s <strong>boek</strong>je Het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>. De preses D.L.<br />
Aangeenbrug besliste -ondanks protest <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>s gemeente <strong>van</strong> Veenendaal- dat eerst het punt <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> particuliere syno<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> zou komen en dan <strong>de</strong> ‘kwestie Veenendaal’.<br />
De beschuldigingen <strong>van</strong> <strong>de</strong> particuliere syno<strong>de</strong> west betr<strong>of</strong>fen <strong>de</strong> vereenzelviging <strong>van</strong><br />
aanbieding en bel<strong>of</strong>te aan allen, een “verwar<strong>de</strong><strong>”</strong> voorstelling inzake het gebruik <strong>van</strong> wet en E<strong>van</strong>gelie,<br />
<strong>de</strong> verwaarlozing <strong>van</strong> <strong>de</strong> leer <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>dr</strong>ie stukken, “alsook <strong>van</strong> het plaatsmakend werk, <strong>de</strong> toelei<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />
wegen en <strong>de</strong> bevin<strong>de</strong>lijke gangen.<strong>”</strong> Als <strong>de</strong>r<strong>de</strong> punt wordt <strong>Kok</strong> een “verwar<strong>de</strong> verbon<strong>ds</strong>beschouwing<strong>”</strong><br />
verweten. “In feite is <strong>de</strong>ze bij hem, dat alle gedoopten <strong>de</strong> toezegging gedaan wordt, zodat allen in het<br />
gena<strong>de</strong>verbond zijn.<strong>”</strong> Een moeilijk te bevatten zin, maar die <strong>de</strong> kritiek probeert dui<strong>de</strong>lijk te maken op<br />
het feit dat alle gedoopten in het gena<strong>de</strong>verbond begrepen zou<strong>de</strong>n zijn.<br />
Toen <strong>Kok</strong> vasthield dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten voor hem gelijk staan met <strong>de</strong> aanbieding <strong>van</strong> het<br />
E<strong>van</strong>gelie, stel<strong>de</strong> <strong>de</strong> preses voor om <strong>Kok</strong> voor een half jaar te schorsen, “omdat hij vasthoudt aan <strong>de</strong><br />
ree<strong>ds</strong> eer<strong>de</strong>r gebleken leergeschillen, on<strong>de</strong>r meer: <strong>de</strong> vereenzelviging <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten met het aanbod<br />
<strong>van</strong> gena<strong>de</strong>.<strong>”</strong> 59 <strong>Kok</strong> kreeg geen gelegenheid zich te ver<strong>de</strong>digen, ook niet om uit het <strong>boek</strong>je <strong>van</strong> Fisher<br />
en Erskine te lezen dat Kersten had uitgegeven.<br />
Harinck stel<strong>de</strong> in een eer<strong>de</strong>r werk dat <strong>de</strong> vereenzelviging waar<strong>van</strong> in het schorsingsbesluit<br />
sprake was, opgevat zou moeten wor<strong>de</strong>n als <strong>de</strong> vereenzelviging <strong>van</strong> verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>ten met <strong>de</strong><br />
aanbieding <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong> in <strong>de</strong> prediking. Dat was in strijd met <strong>de</strong> besluiten <strong>van</strong> 1931 en daarom<br />
moest <strong>Kok</strong> geschorst wor<strong>de</strong>n. Zo interpreteert ook Moerkerken <strong>de</strong> schorsing. Harinck bestrijdt <strong>de</strong>ze<br />
interpretatie nu in zijn laatste publicatie. Het ging in 1950 niet om vereenzelviging <strong>van</strong> aanbod <strong>van</strong><br />
gena<strong>de</strong> en <strong>de</strong> verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>ten, maar om vereenzelviging <strong>van</strong> aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> en bel<strong>of</strong>te zon<strong>de</strong>r<br />
meer. Dit spoor<strong>de</strong> met <strong>de</strong> heersen<strong>de</strong> gedachte, on<strong>de</strong>r leiding <strong>van</strong> Steenblok ontwikkeld, dat tot <strong>de</strong><br />
onbekeer<strong>de</strong>n wel een aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> komt, maar zon<strong>de</strong>r bel<strong>of</strong>ten. 60 Het is dit punt dat <strong>Kok</strong> nooit<br />
voor zijn rekening wil<strong>de</strong> nemen. Bel<strong>of</strong>ten staan voor hem gelijk met het E<strong>van</strong>gelie.<br />
Harinck wijst op <strong>de</strong> diepere achtergrond <strong>van</strong> <strong>de</strong> schorsing, namelijk <strong>de</strong> grote angst voor een<br />
<strong>dr</strong>ieverbon<strong>de</strong>nleer. Het on<strong>de</strong>rscheid tussen schenking en <strong>de</strong>elachtigmaking <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten, zoals we<br />
dat vaak bij <strong>de</strong> oudva<strong>de</strong>rs tegenkwamen, werd bij <strong>Kok</strong> gezien in het licht <strong>van</strong> <strong>de</strong> zozeer gevrees<strong>de</strong><br />
<strong>dr</strong>ieverbon<strong>de</strong>nleer. <strong>Kok</strong> heeft echter ter syno<strong>de</strong> betuigd dat hij <strong>de</strong> Wekker niet las en <strong>de</strong> leer <strong>van</strong><br />
Heyns (een aanhanger <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze leer <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>dr</strong>ie verbon<strong>de</strong>n) niet ken<strong>de</strong>. De syno<strong>de</strong> wist kennelijk niet<br />
<strong>van</strong> het bij <strong>de</strong> oudva<strong>de</strong>rs zo vaak voorkomen<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rscheid tussen schenken (in <strong>de</strong> aanbieding) en<br />
<strong>de</strong>elachtig wor<strong>de</strong>n (in <strong>de</strong> weg <strong>van</strong> bekering en gelo<strong>of</strong>), dat ze in <strong>Kok</strong>s visie <strong>de</strong> <strong>dr</strong>ieverbon<strong>de</strong>nleer zag<br />
opkomen. <strong>Kok</strong> was in zijn spreken hierover volgens Harinck geheel in overeenstemming met Comrie.<br />
De wegen tussen <strong>de</strong> rechtzinnigen en onrechtzinnigen gingen niet over dit on<strong>de</strong>rscheid als zodanig,<br />
maar over <strong>de</strong> vraag <strong>of</strong> <strong>de</strong> gevallen mens het vermogen nog bezit om <strong>de</strong> aangebo<strong>de</strong>n goe<strong>de</strong>ren zich<br />
toe te eigenen. 61 Welnu, dat laatste werd altijd ontkend.<br />
De discussie eindig<strong>de</strong> met <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> voor een half jaar -op voorstel <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
preses- maar <strong>de</strong> eigenmachtige daad <strong>van</strong> Van <strong>de</strong> Ketterij in het institueren <strong>van</strong> een aparte gemeente<br />
werd <strong>de</strong>ze vergeven. De preses zei zelfs dat God Zelf “een slechte zaak goedgekeurd<strong>”</strong> heeft. Immers<br />
nu was er een rechtzinnige gemeente die <strong>de</strong> plaats <strong>van</strong> <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> gemeente <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> kon innemen en<br />
<strong>de</strong> kerkelijke goe<strong>de</strong>ren zou kunnen overnemen. 62<br />
De ver<strong>de</strong>diging <strong>van</strong> <strong>Kok</strong><br />
De kern <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>s boo<strong>ds</strong>chap is dat <strong>de</strong> prediking een god<strong>de</strong>lijke toezegging is, zo vat M.G.<br />
Snel in een brochure samen. De Heere komt met Zijn E<strong>van</strong>gelie, dat zijn bel<strong>of</strong>ten, tot alle hoor<strong>de</strong>rs.<br />
Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten blijven eeuwig vast, maar ons ongelo<strong>of</strong> maakt dat wij <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te geen kracht<br />
hebben. Er is on<strong>de</strong>rscheid tussen <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten zoals die geschie<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> aanbieding <strong>van</strong> het Woord<br />
58 C. Harinck, De prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, p. 194-195.<br />
59 Han<strong>de</strong>lingen generale syno<strong>de</strong> 1950, p. 8.<br />
60 C. Harinck, De prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, p. 238.<br />
61 I<strong>de</strong>m, p. 246-247.<br />
62 I<strong>de</strong>m, p. 233.<br />
8 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
en tussen <strong>de</strong> krachtdadige toepassing daar<strong>van</strong> door <strong>de</strong> Heilige Geest. 63 Deze opvattingen heeft <strong>Kok</strong><br />
na zijn schorsing blijvend ver<strong>de</strong>digd.<br />
<strong>Kok</strong> wijst op <strong>de</strong> grote fout in <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten dat men <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong><br />
losgemaakt heeft <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>of</strong>feran<strong>de</strong> <strong>van</strong> Christus. Dat was het begin <strong>van</strong> een zijns inziens heilloze<br />
ontwikkeling. Men moest daarbij als <strong>van</strong>zelf op <strong>de</strong>ze weg voortgaan en <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie<br />
aantasten door haar te beperken. “Als men in <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>of</strong>feran<strong>de</strong> <strong>van</strong> Christus niet tot<br />
gron<strong>ds</strong>lag heeft, kan men op grond <strong>van</strong> die algenoegzame <strong>of</strong>feran<strong>de</strong> het E<strong>van</strong>gelie ook niet prediken<br />
aan alle zondaren <strong>van</strong> het menselijke geslacht, wat Christus ons wel ter<strong>de</strong>ge heeft bevolen in Markus<br />
16:15. Die prediking is <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>s E<strong>van</strong>gelies, wat wij alle hoor<strong>de</strong>rs zon<strong>de</strong>r<br />
on<strong>de</strong>rscheid hebben te prediken met bevel <strong>van</strong> gelo<strong>of</strong> en bekering. Maar volgens hen, die <strong>de</strong><br />
prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie beperken, kunnen en mogen <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>s E<strong>van</strong>gelies alleen aan<br />
uitverkorenen en we<strong>de</strong>rgeborenen gepredikt wor<strong>de</strong>n. Natuurlijk! Zolang men <strong>de</strong> eerste dwaling<br />
omtrent <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong> niet herroept, moet men noodwendig op het twee<strong>de</strong> doolpad blijven met<br />
al <strong>de</strong> <strong>dr</strong>oevige gevolgen die daaraan verbon<strong>de</strong>n zijn.<strong>”</strong> 64<br />
<strong>Kok</strong> heeft zich in zijn werken ver<strong>de</strong>digd tegen <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> “eenzijdigheid<strong>”</strong> <strong>van</strong> zijn<br />
prediking. Wat is echter eenzijdigheid? De prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie is een eenzijdige prediking, zo<br />
erkent hij, maar omdat die geheel en alleen <strong>van</strong> God uitgaat. Men kan op twee manieren eenzijdig<br />
zijn: <strong>of</strong> eenzijdig <strong>de</strong> na<strong>dr</strong>uk leggen op <strong>de</strong> besluiten Go<strong>ds</strong>, <strong>of</strong> eenzijdig opgaan in <strong>de</strong> bediening <strong>van</strong> het<br />
verbond waardoor men het wezen <strong>van</strong> het verbond uit het oog verliest. 65<br />
Het be<strong>dr</strong>oeft <strong>Kok</strong> vooral dat het aanbod <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong>, dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>s E<strong>van</strong>gelies tot<br />
inhoud heeft, “naar het synodale besluit<strong>”</strong> niet meer gepredikt mag wor<strong>de</strong>n met bevel <strong>van</strong> gelo<strong>of</strong> en<br />
bekering. “Dit doet onze jonge mensen stee<strong>ds</strong> dieper wegzinken in zorgeloosheid en komen tot een<br />
verregaan<strong>de</strong> onverschilligheid. Be<strong>dr</strong>ukten en be<strong>dr</strong>oef<strong>de</strong>n, die werkzaam zijn met <strong>de</strong> dingen <strong>de</strong>r<br />
eeuwigheid, kunnen alleen door <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>s E<strong>van</strong>gelies opgewekt en vervrijmoedigd wor<strong>de</strong>n in<br />
het zoeken <strong>van</strong> <strong>de</strong> Heere. Men klaagt allerwege over een geestelijke onvruchtbaarheid, die gepaard<br />
gaat met een grote zorgeloosheid, wat nooit zal veran<strong>de</strong>ren, zolang men het gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten<br />
<strong>de</strong>s E<strong>van</strong>gelies blijft beperken.<strong>”</strong> 66<br />
Voor <strong>Kok</strong> ging het conflict niet om een bijzaak. “Het al <strong>of</strong> niet prediken <strong>van</strong> een welmenend<br />
aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> raakt volgens mij <strong>de</strong> gron<strong>ds</strong>tukken <strong>van</strong> <strong>de</strong> waarheid. Neemt men het aanbod uit<br />
<strong>de</strong> prediking weg, dan neemt men het E<strong>van</strong>gelie zelf weg, en neemt men het E<strong>van</strong>gelie zelf weg dan<br />
blijft er eigenlijk geen prediking meer over.<strong>”</strong> <strong>Kok</strong> was er<strong>van</strong> door<strong>dr</strong>ongen dat zijn strijd “het wezen <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> prediking en <strong>de</strong> gron<strong>ds</strong>tukken <strong>van</strong> <strong>de</strong> waarheid raakt.<strong>”</strong> 67 Hij stel<strong>de</strong> dat wanneer het aanbod <strong>van</strong><br />
Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong> niet gepredikt wordt, <strong>de</strong> kerk verzuim pleegt. Wordt het geloochend, dan plegen we<br />
verzet tegen Go<strong>ds</strong> Woord en <strong>de</strong> belij<strong>de</strong>nis. 68 “Het verval <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> Kerk openbaart zich altijd in haar<br />
verzwakking omtrent het aanbod <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong>.<strong>”</strong> 69<br />
In een artikel in De stem <strong>de</strong>s Woor<strong>ds</strong> uit 1956 zet hij on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> titel “De prediking <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong><br />
bel<strong>of</strong>ten<strong>”</strong> zijn visie hel<strong>de</strong>r uiteen. Hij spreekt zelfs <strong>van</strong> “ketterijen<strong>”</strong> binnen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong><br />
Gemeenten. De prediking <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten wordt on<strong>de</strong>r<strong>dr</strong>ukt door menselijke bepalingen, die in strijd<br />
zijn met <strong>de</strong> Schrift. “Door het bevel <strong>de</strong>s Heeren los te laten, gaat men leven bij <strong>de</strong>s Heeren besluit, wat<br />
<strong>de</strong> mens doet leven bij en spreken <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> verkiezing. En zo komt men tot <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> een<br />
stelsel, dat <strong>de</strong> volle en gulle verkondiging <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten aan onbekeer<strong>de</strong>n niet gedoogt. Deze<br />
predikers staan hoog bij zichzelf en zijn hard voor an<strong>de</strong>ren. Dan is men meer gesteld op <strong>de</strong> gunst <strong>van</strong><br />
bijzon<strong>de</strong>re mensen, dan dat men verlangt werkzaam te zijn tot zegen <strong>van</strong> onbekeer<strong>de</strong>n.<strong>”</strong> 70<br />
Wanneer <strong>de</strong> mens eerst moet weten uitverkoren te zijn en dan pas gebruik mag maken <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het verbond, zou er niet één binnenkomen. <strong>Kok</strong> handhaaft <strong>de</strong> stelling dat Christus in <strong>de</strong><br />
raad <strong>de</strong>s vre<strong>de</strong>s Borg is gewor<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> uitverkorenen. Maar nooit is één prediker uitgezon<strong>de</strong>n om<br />
het E<strong>van</strong>gelie te prediken aan uitverkorenen en we<strong>de</strong>rgeboren mensen. “In het E<strong>van</strong>gelie is niet<br />
alleen <strong>de</strong> rechtsgrond <strong>de</strong>r gena<strong>de</strong> om te komen tot <strong>de</strong> Heere, maar ook <strong>de</strong> pleitgrond <strong>de</strong>s gebe<strong>ds</strong> voor<br />
het smeken om ontferming.<strong>”</strong> Door <strong>de</strong> verkiezing op <strong>de</strong> voorgrond te plaatsen, wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong><br />
het E<strong>van</strong>gelie wegge<strong>dr</strong>ukt. “Wie met <strong>de</strong> verkiezing begint en over <strong>de</strong> verkiezing blijft tobben, komt<br />
nooit binnen.<strong>”</strong> Het gevaar is dat <strong>de</strong> mens op grond <strong>van</strong> gemoe<strong>ds</strong>aandoeningen gaat geloven een<br />
63 M.G. Snel, Is het waar en noodzakelijk?, p. 10.<br />
64 Verslag <strong>van</strong> <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring met bezwaar<strong>de</strong> vrien<strong>de</strong>n, p. 4-5.<br />
65 I<strong>de</strong>m, p. 2-3.<br />
66 I<strong>de</strong>m, p. 18.<br />
67 I<strong>de</strong>m, p. 21.<br />
68 R. <strong>Kok</strong>, Het aanbod <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong>, p. 3.<br />
69 I<strong>de</strong>m, p. 42.<br />
70 I<strong>de</strong>m, “De prediking <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten<strong>”</strong>, in: De stem <strong>de</strong>s Woor<strong>ds</strong>, 1956.<br />
9 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
uitverkorene te zijn. Zij leven bij gevolgtrekkingen en dat conclu<strong>de</strong>ren is een bouwen op een<br />
zandgrond. Wie <strong>de</strong> verkiezing vooropstelt, gaat passief afwachten. “Maar wie <strong>de</strong> Heere aankleeft in<br />
Zijn god<strong>de</strong>lijk bevel, heeft <strong>van</strong> Zijn besluit geen kwaad te duchten. En wie voortleeft in zijn<br />
onbekeerlijkheid, zal zich met Go<strong>ds</strong> besluit niet kunnen <strong>de</strong>kken.<strong>”</strong> 71<br />
Go<strong>ds</strong> verkiezen<strong>de</strong> lief<strong>de</strong> in Christus is geen struikelblok, maar een <strong>dr</strong>angre<strong>de</strong>n om <strong>de</strong>s te<br />
meer ernst op te roepen wat tot onze zaligheid dient. De mens is wel in <strong>de</strong> we<strong>de</strong>rgeboorte passief,<br />
maar dat is geen re<strong>de</strong>n om lij<strong>de</strong>lijk te staan tegenover <strong>de</strong> we<strong>de</strong>rgeboorte. <strong>Kok</strong> bena<strong>dr</strong>ukt dat er <strong>van</strong><br />
neutraliteit geen sprake is. “Het is voor <strong>of</strong> tegen, verga<strong>de</strong>ren <strong>of</strong> verstrooien, het is <strong>de</strong> beslissing <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
grote crisis die in het hart <strong>van</strong> elk mens plaats heeft ten do<strong>de</strong> <strong>of</strong> ten leven.<strong>”</strong> Volgens <strong>Kok</strong> heeft men in<br />
1948 <strong>de</strong> mens geheel <strong>van</strong> zijn verantwoor<strong>de</strong>lijkheid ontheven door <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten te<br />
schrappen. De onbekeer<strong>de</strong> mens mag niet pleiten op Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten. Met dit artikel wordt <strong>de</strong><br />
zorgeloosheid gepredikt en schromelijk in <strong>de</strong> hand gewerkt. Hiermee wordt echter <strong>de</strong> god<strong>de</strong>lijke<br />
autoriteit <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie aangetast, want het moet alle creaturen gepredikt wor<strong>de</strong>n. “Niet gepredikt<br />
wor<strong>de</strong>n nadat zij gekomen zijn tot het gelo<strong>of</strong>, maar opdat zij zou<strong>de</strong>n komen tot het gelo<strong>of</strong>. Wee <strong>de</strong><br />
mens, die dat God<strong>de</strong>lijke bevel durft aan te tasten en krachteloos te maken. Als een onbekeerd mens<br />
niet pleiten mag op <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten, dan wordt hem het gebed ontnomen. Probeer eens een gebed op te<br />
schrijven zon<strong>de</strong>r gebruik te maken <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten en dan zal het u dui<strong>de</strong>lijk wor<strong>de</strong>n, dat het niet<br />
mogelijk is.<strong>”</strong> 72<br />
Over <strong>de</strong> schorsing zegt <strong>Kok</strong> tenslotte dat het ergste is dat niet hij maar <strong>de</strong> gemeenten gestraft<br />
wor<strong>de</strong>n doordat hen het E<strong>van</strong>gelie onthou<strong>de</strong>n wordt. “Men is bang, dat <strong>de</strong> mensen zich door <strong>de</strong> ruime<br />
prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie zullen be<strong>dr</strong>iegen. Dat bang zijn daarvoor is gebrek aan inzicht, want men<br />
behoeft er niet bang voor te zijn, dat een mens zich zal be<strong>dr</strong>iegen. De zaak staat niet dubieus, ge kunt<br />
er zeker <strong>van</strong> zijn, dat een kind <strong>van</strong> <strong>de</strong> va<strong>de</strong>r <strong>de</strong>r leugenen zich be<strong>dr</strong>iegt. De mens is toch als een<br />
leugenaar, als een be<strong>dr</strong>ieger op een liegen<strong>de</strong> wereld gekomen. Hij be<strong>dr</strong>iegt zich daar hij zichzelf wijs<br />
maakt dat hij zalig zal wor<strong>de</strong>n, maar dat doet hij ook als hij <strong>de</strong>nkt zichzelf te <strong>de</strong>kken met zijn nietkunnen<br />
als hij verloren gaat, want dat zal <strong>de</strong> dag <strong>de</strong>s gerichts an<strong>de</strong>rs openbaren. Er is maar één<br />
oplossing, en die is in <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie.<strong>”</strong> 73<br />
<strong>Kok</strong> kritiseert <strong>de</strong> gedachte dat aanbod en bel<strong>of</strong>te te schei<strong>de</strong>n zijn. De ‘uitgetre<strong>de</strong>nen’ spreken<br />
<strong>van</strong> een voorwaar<strong>de</strong>lijk aanbod, <strong>de</strong> ‘synodalen’ <strong>van</strong> een algemeen en onvoorwaar<strong>de</strong>lijk aanbod <strong>van</strong><br />
gena<strong>de</strong>, maar dan geschei<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het pleiten op <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te. Wie vatbaar wil wor<strong>de</strong>n voor het<br />
E<strong>van</strong>gelie moet eerst voorbereid wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> wet, zegt men. <strong>Kok</strong> stelt echter dat we door <strong>de</strong> wet<br />
geen geestelijke kennis krijgen zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> god<strong>de</strong>lijke leermeester, die on<strong>de</strong>rwijs geeft door Zijn Geest.<br />
“De wet is het leer<strong>boek</strong>, <strong>de</strong> ellen<strong>de</strong> <strong>de</strong> leerst<strong>of</strong> en Christus is <strong>de</strong> leermeester,<strong>”</strong> zegt hij kernachtig.<br />
Door <strong>de</strong> wet los <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie te prediken kunnen we in angst en benauwdheid gebracht<br />
wor<strong>de</strong>n, waarhe<strong>de</strong>n krijgen en dan ineens bekeerd zijn. De Heere komt in <strong>de</strong> prediking niet <strong>van</strong>uit het<br />
werkverbond maar <strong>van</strong>uit het gena<strong>de</strong>verbond tot zondaren, die wat hun staat betreft nog zijn on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />
eis en vloek <strong>van</strong> het werkverbond. De bel<strong>of</strong>ten maken <strong>de</strong> mens niet ‘rijk’, maar laten hem zien wat hij<br />
mist en bij <strong>de</strong> Heere kan verkrijgen. Niets werkt het ongelo<strong>of</strong> meer in <strong>de</strong> hand dan het versma<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten. Zeker, men kan met <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten aan <strong>de</strong> haal gaan op een oneigenlijke wijze, het<br />
zoeken naar vervulling langs <strong>de</strong> weg <strong>de</strong>r berekening in plaats <strong>van</strong> langs onmogelijkhe<strong>de</strong>n. “De duivel<br />
zegt, dat u pertinent moet weten <strong>of</strong> ge <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> <strong>de</strong> Heere hebt ont<strong>van</strong>gen, om zo uw ziel te laten<br />
verhongeren. Maar <strong>de</strong> Heere wil, dat ge een dankbaar en bid<strong>de</strong>nd gebruik maakt <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten, die<br />
u in het Woord zijn geschonken en in <strong>de</strong> Doop verzegeld.<strong>”</strong> 74<br />
<strong>Kok</strong> kritiseert ook <strong>de</strong> uitholling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Doop op dit punt. De Heere richt met elk gedoopt kind<br />
het gena<strong>de</strong>verbond op, niet één uitgezon<strong>de</strong>rd. Als Hellenbroek leert dat <strong>de</strong> Heere alleen met <strong>de</strong><br />
uitverkorenen Zijn gena<strong>de</strong>verbond opricht, spreekt Hellenbroek <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwerpelijke oprichting <strong>of</strong><br />
inwilliging <strong>van</strong> het gena<strong>de</strong>verbond, en die geldt alleen <strong>de</strong> uitverkorenen. Maar als men zegt dat <strong>de</strong><br />
Heere in <strong>de</strong> Doop het verbond opricht met <strong>de</strong> uitverkorenen, dan nemen we niet <strong>de</strong> veron<strong>de</strong>rstel<strong>de</strong><br />
we<strong>de</strong>rgeboorte maar wel een veron<strong>de</strong>rstel<strong>de</strong> verkiezing tot uitgangspunt. De Doop is dan waar<strong>de</strong>loos<br />
zolang men niet weet <strong>of</strong> men uitverkoren en bekeerd is. 75<br />
<strong>Kok</strong> heeft ter<strong>de</strong>ge beseft dat men misbruik kan maken <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten. Er kan een verkeerd<br />
gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>s E<strong>van</strong>gelies zijn, maar dat gebeurt, zo legt hij dit misbruik uit, wanneer<br />
men <strong>de</strong>ze verwart met wat gemoe<strong>de</strong>lijke aandoeningen. Dát is juist pleisteren met loze kalk. “Het is<br />
een pleisteren met loze kalk wanneer men zichzelf voor een uitverkorene houdt omdat men een<br />
71 I<strong>de</strong>m.<br />
72 I<strong>de</strong>m.<br />
73 I<strong>de</strong>m.<br />
74 I<strong>de</strong>m.<br />
75 I<strong>de</strong>m.<br />
10 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
bel<strong>of</strong>te heeft gekregen in zijn hart met enige gemoe<strong>de</strong>lijke aandoeningen. Het gaat niet om het komen<br />
<strong>van</strong> een bel<strong>of</strong>te in ons hart om daarop te rusten en daarme<strong>de</strong> bekeerd te zijn, maar om <strong>de</strong> heiligen<strong>de</strong><br />
kracht <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten in ons hart en leven, wat ons doet uitzien naar en smekend worstelen om<br />
haar vervulling.<strong>”</strong> 76<br />
<strong>Kok</strong> schrijft dat het “tevergeefs<strong>”</strong> is om veiligheid te zoeken in het beperken <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>de</strong>s<br />
E<strong>van</strong>gelies, “als<strong>of</strong> <strong>de</strong> kerk in die weg gezond geestelijk zou kunnen leven, want dat is tegen <strong>de</strong> Schrift.<br />
Veilig gaat men slechts dan wanneer men <strong>de</strong> vervulling <strong>de</strong>r bel<strong>of</strong>ten zoekt bij <strong>de</strong> Heere.<strong>”</strong> 77 El<strong>de</strong>rs<br />
kritiseert hij <strong>de</strong> vermenging <strong>van</strong> rechtvaardigmaking en heiligmaking. Er zijn velen werkzaam met <strong>de</strong><br />
heiligmaking en met het gemis <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechtvaardigmaking. En dat beneemt <strong>de</strong> vrijmoedigheid om<br />
door het gelo<strong>of</strong> tot Christus te gaan. Met <strong>de</strong> heiligmaking is men geheel wettisch werkzaam en zo<br />
werpt men <strong>de</strong> or<strong>de</strong> <strong>de</strong>s heils geheel omver. 78<br />
De theologische achtergrond <strong>van</strong> <strong>de</strong> schorsing<br />
De Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten beschouw<strong>de</strong>n <strong>de</strong> opvattingen <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> echter als een groot<br />
gevaar. Dat bleek uit <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> tal <strong>van</strong> gemeentele<strong>de</strong>n en kerkenraa<strong>ds</strong>le<strong>de</strong>n. Niemand durf<strong>de</strong><br />
het voor <strong>Kok</strong> op te nemen. Wie het met <strong>Kok</strong> eens was, zou geschorst wor<strong>de</strong>n. Voor die be<strong>dr</strong>eiging is<br />
men gezwicht, stel<strong>de</strong>n <strong>de</strong> bezwaar<strong>de</strong>n rond <strong>de</strong> zaak <strong>Kok</strong>. 79 Uit <strong>de</strong> brochure <strong>van</strong> P. <strong>de</strong> Voogd<br />
(ou<strong>de</strong>rling binnen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten) blijkt dat le<strong>de</strong>n (waaron<strong>de</strong>r hij zelf) direct on<strong>de</strong>r<br />
eerste trap <strong>van</strong> censuur gezet wer<strong>de</strong>n, toen zij alleen maar <strong>de</strong> vraag stel<strong>de</strong>n over <strong>de</strong> legitimiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>.<br />
De kerkrechtelijke gang <strong>van</strong> zaken rondom <strong>de</strong>ze kwestie laten we buiten beschouwing. We<br />
concentreren ons op <strong>de</strong> theologische kant <strong>van</strong> <strong>de</strong> zaak. De Voogd vraagt zich af in hoeverre <strong>Kok</strong><br />
ver<strong>de</strong>r ging dan het vragen<strong>boek</strong>je <strong>van</strong> <strong>de</strong> Erskines over het verbond <strong>de</strong>r gena<strong>de</strong>, door Kersten<br />
uitgegeven. 80 Als alleen maar het aanbod en niet <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het verbond gepredikt mogen<br />
wor<strong>de</strong>n, dan is het E<strong>van</strong>gelie geen E<strong>van</strong>gelie meer, <strong>de</strong> gemeenten wor<strong>de</strong>n verwoest en een do<strong>de</strong><br />
lij<strong>de</strong>lijkheid en zorgeloosheid omtrent het heil <strong>van</strong> onsterfelijke zielen blijft over zo schrijft hij. 81<br />
De Voogd citeert tal <strong>van</strong> oudva<strong>de</strong>rs (zelfs Kersten en Le<strong>de</strong>boer) over <strong>de</strong> kwesties die in het<br />
geding waren, maar <strong>de</strong> kerkenraad bij wie hij zijn beklag doet, gaat er inhou<strong>de</strong>lijk niet op in. De<br />
kerkenraad bena<strong>dr</strong>ukt in een schrijven dat het wezen <strong>van</strong> het verbond <strong>de</strong> uitverkorenen omvat en dat<br />
daarom <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten ook <strong>de</strong> uitverkorenen betreffen. De vereenzelviging <strong>van</strong> bel<strong>of</strong>te en aanbod, zoals<br />
die door <strong>Kok</strong> werd ver<strong>de</strong>digd, is een uit<strong>dr</strong>ukking die “fout<strong>”</strong> is. De opvattingen <strong>van</strong> De Voogd zijn niet<br />
alleen onwaar, maar ook “verwarrend en verward<strong>”</strong>. 82 De Voogd vraagt zich af <strong>of</strong> een leraar geschorst<br />
kan wor<strong>de</strong>n om een foute uit<strong>dr</strong>ukking (hoeveel zou<strong>de</strong>n dan niet geschorst moeten wor<strong>de</strong>n!). Zijn strijd<br />
rond <strong>de</strong>ze kwestie eindig<strong>de</strong> tenslotte in afsnijding als gemeentelid en publieke bekendmaking <strong>van</strong> zijn<br />
en an<strong>de</strong>re namen <strong>van</strong> bezwaar<strong>de</strong>n.<br />
De bezwaar<strong>de</strong>n keer<strong>de</strong>n zich tegen diverse valse beschuldigingen. Zo leer<strong>de</strong> <strong>Kok</strong> volgens hen<br />
ter<strong>de</strong>ge dat alleen <strong>de</strong> uitverkorenen in het verbond <strong>de</strong>r gena<strong>de</strong> zijn en dat er tweeërlei gemeenschap<br />
aan het verbond is, een uitwendige en inwendige. 83 Maar <strong>Kok</strong> wil<strong>de</strong> niet <strong>de</strong> uitverkiezing en<br />
verwerping op <strong>de</strong> voorgrond plaatsen. Hij predikte het E<strong>van</strong>gelie aan alle hoor<strong>de</strong>rs. Wanneer <strong>Kok</strong><br />
stel<strong>de</strong> dat ie<strong>de</strong>r mens het recht heeft om tot Christus te komen, is dat niet een door zichzelf verworven<br />
recht, maar dat <strong>de</strong> Heere ons verl<strong>of</strong> schenkt dat we mogen komen. 84<br />
De bezwaar<strong>de</strong>n constateer<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> Dordtse syno<strong>de</strong> infralapsarisch georiënteerd was, maar<br />
<strong>de</strong> ten<strong>de</strong>ns in hun kerkverband was nu “supra<strong>”</strong> gewor<strong>de</strong>n. Het infra-<strong>de</strong>nken werd volgens hen<br />
nauwelijks getolereerd. 85 Er was al een door<strong>dr</strong>ijven op het punt <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong>, maar het<br />
door<strong>dr</strong>ijven op het punt <strong>van</strong> het leerstuk dat <strong>de</strong> wet tot allen, doch <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te alleen tot <strong>de</strong><br />
uitverkorenen komt, is een afwijking die veel erger is dan die <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene gena<strong>de</strong>, aldus <strong>de</strong><br />
bezwaar<strong>de</strong>n. Immers nu ging men lijnrecht in tegen <strong>de</strong> Drie Formulieren <strong>van</strong> Enigheid, die zeggen dat<br />
<strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie alle volken en mensen zon<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rscheid verkondigd moet wor<strong>de</strong>n met<br />
76 Verslag <strong>van</strong> <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring met bezwaar<strong>de</strong> vrien<strong>de</strong>n, p. 8.<br />
77 I<strong>de</strong>m, p. 11.<br />
78 R. <strong>Kok</strong>, Twee<strong>de</strong> <strong>dr</strong>ietal leerre<strong>de</strong>nen, p. 60.<br />
79 M.G. Snel, Is het waar en noodzakelijk?, p. 18.<br />
80 Deze vraag hebben we al eer<strong>de</strong>r opgeworpen, zie p.<br />
81 P. <strong>de</strong> Voogd, De eenzijdigheid <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. R. <strong>Kok</strong>, wat was dat toch?, p. 9.<br />
82 I<strong>de</strong>m, p. 23.<br />
83 Waar gaan we heen? De kerkelijke kwestie te Veenendaal, p. 5.<br />
84 I<strong>de</strong>m, p. 8.<br />
85 I<strong>de</strong>m, p. 15.<br />
11 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
bevel <strong>van</strong> bekering en gelo<strong>of</strong>. 86 De bezwaar<strong>de</strong>n merken op dat er een nieuwe leer in <strong>de</strong> gemeenten<br />
gaat heersen. Stukjes waar <strong>de</strong> aanbieding <strong>de</strong>r gena<strong>de</strong> gepredikt wordt, wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> tevoren geschrapt<br />
<strong>of</strong> overgelezen. 87 De stu<strong>de</strong>nten verklaren op <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> dat hun op <strong>de</strong> Theologische School geleerd is<br />
dat <strong>de</strong> Engelse schrijvers remonstrants getint zijn.<br />
In een brochure <strong>van</strong> Snel, specifiek over <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong>, wordt ook gewezen op een<br />
tegenstrijdigheid bij <strong>de</strong> tegenstan<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>. Zij hebben gezegd dat ook zij het aanbod prediken.<br />
“Daaruit volgt, dat al onze predikanten, naast <strong>de</strong> Wet, ook het E<strong>van</strong>gelie prediken. Maar tevens zegt<br />
men: <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten mogen wij niet aan alle hoor<strong>de</strong>rs preken. Daaruit volgt, dat zij een E<strong>van</strong>gelie<br />
prediken zon<strong>de</strong>r bel<strong>of</strong>ten.<strong>”</strong> 88 In <strong>de</strong> brochure <strong>van</strong> Snel wor<strong>de</strong>n diverse citaten <strong>van</strong> Steenblok, met name<br />
uit het Jaar<strong>boek</strong>je <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten, gecontrasteerd met ou<strong>de</strong> schrijvers die precies<br />
het tegenovergestel<strong>de</strong> zeggen. Dat betreft Steenbloks ontkenning <strong>van</strong> <strong>de</strong> algemene bel<strong>of</strong>ten, het feit<br />
dat in <strong>de</strong> uiterlijke bediening <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te zich niet ver<strong>de</strong>r zou uitstrekken dan tot het wezen, <strong>de</strong><br />
ontkenning <strong>van</strong> het recht <strong>van</strong> toegang en het spreken over <strong>de</strong> aangebo<strong>de</strong>n bel<strong>of</strong>te als zijn<strong>de</strong> gelijk aan<br />
<strong>de</strong> vrije wil. 89 Snel verwijt <strong>de</strong> schrijver <strong>van</strong> het jaar<strong>boek</strong>je dat hij “re<strong>de</strong>neert en blijft re<strong>de</strong>neren<strong>”</strong> met als<br />
uitkomst dat we stee<strong>ds</strong> ver<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> Schrift afraken. 90<br />
<strong>Kok</strong> heeft gesteld dat het E<strong>van</strong>gelie uit bel<strong>of</strong>ten bestaat. Snel noemt een aantal citaten die<br />
betrekking hebben op dit on<strong>de</strong>rwerp. Dat wil volgens hem niet zeggen dat alle aangebo<strong>de</strong>n bel<strong>of</strong>ten<br />
vervuld wor<strong>de</strong>n. De kanttekeningen bij Hebreeën 3:19 (“En wij zien, dat zij niet hebben kunnen ingaan<br />
<strong>van</strong>wege hun ongelo<strong>of</strong><strong>”</strong>) zeggen dat zij niet betrouw<strong>de</strong>n op Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten. Calvijn commentarieert:<br />
God geeft te kennen, dat niemand verstoten wordt dan <strong>de</strong>gene, die <strong>de</strong> gena<strong>de</strong> Go<strong>ds</strong> <strong>van</strong> zich<br />
stoten<strong>de</strong>, eerst zichzelven al willens <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten Go<strong>ds</strong> onterft<strong>”</strong> (commentaar op Hebr. 4:1). Het is<br />
ons ongelo<strong>of</strong> dat ons <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten onnut maakt (commentaar op Hebr. 11:32). Die bel<strong>of</strong>ten moeten alle<br />
hoor<strong>de</strong>rs gepredikt wor<strong>de</strong>n. Door niet te wan<strong>de</strong>len op <strong>de</strong> weg <strong>van</strong> het verbond, vernietigen wij het<br />
verbond (Lev. 26:15), aldus <strong>Kok</strong> in een naschrift. Hij vraagt aan <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> “vrien<strong>de</strong>lijk en <strong>dr</strong>ingend<strong>”</strong> te<br />
bewijzen uit Go<strong>ds</strong> Woord, <strong>de</strong> belij<strong>de</strong>nissen en <strong>de</strong> va<strong>de</strong>ren dat het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> geen bel<strong>of</strong>te<br />
heeft tot inhoud. 91<br />
Het mag dui<strong>de</strong>lijk zijn dat Steenblok <strong>de</strong> opvattingen <strong>van</strong> Snel radicaal afwijst. Steenblok kan<br />
niet begrijpen dat <strong>de</strong> toezegging in <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te geheel wat an<strong>de</strong>rs is dan het daadwerkelijke bezit. Wie<br />
toezegt, moet het ook krijgen, zo re<strong>de</strong>neert Steenblok, ja, hééft het al. Het is “zotteklap<strong>”</strong> te <strong>de</strong>nken dat<br />
God <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>de</strong>r zaligheid wel aanbiedt <strong>of</strong> schenkt, maar pas belo<strong>of</strong>t aan hem die <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te voor<br />
zich neemt, “als<strong>of</strong> <strong>de</strong> mens eerst aannemen zal vóór God hem belo<strong>of</strong>t.<strong>”</strong> El<strong>de</strong>rs spreekt hij <strong>van</strong> een<br />
“foefje<strong>”</strong>: <strong>de</strong> onherboren mens moet dan God manen dat Hij die bel<strong>of</strong>te toch aan hem vervulle, op<br />
grond <strong>van</strong> zijn recht erop. Hij moet nu op die bel<strong>of</strong>te pleiten. “Dat zal nog zo wat wor<strong>de</strong>n. Dat wordt<br />
nog geloven op commando.<strong>”</strong> 92<br />
Snel is iemand die volgens Steenblok over <strong>de</strong> doo<strong>ds</strong>taat <strong>van</strong> <strong>de</strong> mens “heenglipt<strong>”</strong>. Steenblok<br />
is er alles aan gelegen om “het recht <strong>van</strong> toegang<strong>”</strong> bij <strong>de</strong> Erskines aan kracht te laten inboeten. Het is<br />
volgens hem een algemeen maar geen zaligmakend recht. Het “zogenaam<strong>de</strong> recht <strong>van</strong> toegang<strong>”</strong> (bij<br />
ou<strong>de</strong>re schrijvers komt <strong>de</strong> uit<strong>dr</strong>ukking volgens Steenblok niet voor!) is geen zaligmakend recht omdat<br />
het vóór <strong>de</strong> we<strong>de</strong>rgeboorte ligt. “Dat zogenaam<strong>de</strong> ie<strong>de</strong>r toegeken<strong>de</strong> recht <strong>van</strong> toegang is dus geen<br />
zaligmakend recht, en daarom ook geen geestelijk, maar bloot uitwendig recht, dat op zichzelf geen<br />
aasje zaligheid aanbrengt, doch dient tot te meer schuldigbaar stellen <strong>van</strong> <strong>de</strong> mens.<strong>”</strong> 93 Hier heeft<br />
Steenblok <strong>de</strong> hoor<strong>de</strong>r wel behoorlijk toegegren<strong>de</strong>ld voor <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> vrije gena<strong>de</strong>.<br />
Graafland stelt dat <strong>Kok</strong> zich dichtbij Calvijn en Dordt beweegt. In <strong>de</strong> Dordtse Leerregels krijgt<br />
het woord aanbie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het heil <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> inhoud als <strong>de</strong> aan allen verkondig<strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> het heil.<br />
Er is geen on<strong>de</strong>rscheid tussen aanbod en bel<strong>of</strong>te. De Dordtse Leerregels (III/IV) zeggen immers dat<br />
Christus aangebo<strong>de</strong>n wordt door het E<strong>van</strong>gelie, wat gelijkgesteld wordt met <strong>de</strong> roeping die God door<br />
het E<strong>van</strong>gelie doet uitgaan tot allen. 94<br />
Het getuigenis <strong>van</strong> 52 theologen <strong>of</strong> syno<strong>de</strong>s die <strong>Kok</strong> aanvoert, pleitte volgens Van ’t Spijker<br />
voor een ruim aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>. “Waarom niet royaal toegeven, dat <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong> toont, hoezeer <strong>de</strong><br />
86 I<strong>de</strong>m, p. 15.<br />
87 M.G. Snel, Is het waar en noodzakelijk?, p. 2-3.<br />
88 I<strong>de</strong>m, De schorsing <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong>, p. 3.<br />
89 I<strong>de</strong>m, Is het waar en noodzakelijk?, p. 12-14.<br />
90 I<strong>de</strong>m, p. 15.<br />
91 I<strong>de</strong>m, De schorsing <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong>, p. 16.<br />
92 C. Steenblok, Om <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> waarheid, p. 187.<br />
93 I<strong>de</strong>m, p. 193.<br />
94 C. Graafland, Van Calvijn tot Barth, p. 280.<br />
12 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
aanbieding <strong>de</strong>r zaligheid komt tot alle hoor<strong>de</strong>rs en dat het God ernst is in <strong>de</strong>ze aanbieding?<strong>”</strong> 95 zo<br />
vraagt hij zich af. De meeste predikanten uit <strong>de</strong> tijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> waren volgens L.J.M.<br />
Hage niet geschoold genoeg om in <strong>de</strong> discussie gewicht in <strong>de</strong> schaal te leggen. 96 Heel scholastisch<br />
en logisch werd op <strong>de</strong> syno<strong>de</strong>-<strong>Kok</strong> gere<strong>de</strong>neerd: als het aanbod gelijk is aan <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te, dan wor<strong>de</strong>n<br />
alle mensen zalig en, zo zei men, “kunnen we <strong>de</strong> hel wel opdoeken.<strong>”</strong> 97<br />
De prediking <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> na 1950<br />
De serie preken die opgenomen zijn in <strong>de</strong> serie De stem <strong>de</strong>s Woor<strong>ds</strong>, uitgesproken in <strong>de</strong><br />
Christelijke Gereformeer<strong>de</strong> Kerken, waaraan hij zich in 1954 verbond, geven een dui<strong>de</strong>lijk beeld <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> opvattingen <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>. Zo keert <strong>Kok</strong> zich bijvoorbeeld tegen <strong>de</strong> gedachte dat we eerst moeten weten<br />
<strong>of</strong> we verkoren zijn. Nog nooit is een zondaar tot Christus gekomen met <strong>de</strong> wetenschap <strong>de</strong>r<br />
verkiezing. Wel houdt die vermeen<strong>de</strong> wetenschap <strong>de</strong> mens <strong>van</strong> Christus, hij <strong>de</strong>nkt dat hij ermee kan<br />
bestaan. Wie tot Christus komt, komt als een geheel verlorene. 98 Christus kent <strong>de</strong> uitverkorenen, maar<br />
dat is niet <strong>de</strong> or<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> prediking. Die is: Predikt het E<strong>van</strong>gelie aan alle creaturen. Christus zegt<br />
niet: u moet weten dat u uitverkoren bent, maar Christus zegt: u moet we<strong>de</strong>romgeboren wor<strong>de</strong>n. 99<br />
Elke preek is een huwelijksaanzoek <strong>van</strong> Jezus Christus. Als dat er niet in is, is het geen preek.<br />
Christus vraagt het jawoord <strong>van</strong> <strong>de</strong> mens. 100 Het is niet een nemen, maar aannemen. 101 Maar dat<br />
laatste is ook nooit vrijblijvend. “Want het is niet zo dat <strong>de</strong> Heere zegt: u hebt het recht om dat te doen<br />
en nu laat Ik het aan u over dat al <strong>of</strong> niet te doen, daarin bent u vrij. Nee, elk mens is <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong>wege<br />
verplicht Hem te voet te vallen, Hem aan te nemen in het binnenste <strong>van</strong> het hart.<strong>”</strong> 102 Om Christus aan<br />
te nemen moet ik lege han<strong>de</strong>n hebben, moet ik mijn leven verliezen en mijn go<strong>ds</strong>dienst overboord<br />
zetten. “Misschien hebt u een hele <strong>de</strong>gelijke en zware go<strong>ds</strong>dienst, maar als u Jezus Christus niet in<br />
het binnenste <strong>van</strong> uw hart hebt aangenomen, dan klampt u zich nog vast aan go<strong>ds</strong>dienst waarme<strong>de</strong> u<br />
niet voor God kunt bestaan.<strong>”</strong> 103<br />
<strong>Kok</strong> legt <strong>de</strong> na<strong>dr</strong>uk op het doen <strong>van</strong> een keus voor God, wars als hij was <strong>van</strong> elke lij<strong>de</strong>lijkheid.<br />
Als <strong>de</strong> mens blijft re<strong>de</strong>neren komt hij nooit tot een keus en blijft hij aan het uitstellen. 104 <strong>Kok</strong> spreekt<br />
veel over het doen <strong>van</strong> <strong>de</strong> onberouwelijke keuze <strong>van</strong> het gelo<strong>of</strong> en verwijst daarbij naar Ruth als<br />
voorbeeld. Het gelo<strong>of</strong> “mijnt<strong>”</strong> altijd. Het neemt nooit een standpunt <strong>van</strong> neutraliteit in. Hij mag niet<br />
blijven wonen in nieman<strong>ds</strong>land. 105 God verkondigt het E<strong>van</strong>gelie niet zo dat het aan onze<br />
welwillendheid wordt overgelaten om het al dan niet ter harte te nemen, maar Hij stelt ons on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />
verplichting dat E<strong>van</strong>gelie te geloven en ter harte te nemen. 106<br />
<strong>Kok</strong> wijst op <strong>de</strong> rechtsgrond <strong>van</strong> dit aannemen. Het is niet door onze verbrijzeling en<br />
verootmoediging dat we uit kracht daar<strong>van</strong> recht hebben. “Er is maar één bron waaruit het recht<br />
voortvloeit, en dat is: het God<strong>de</strong>lijk schenken. Het is niet een nemen. Nemen is stelen. Het is<br />
aannemen uit kracht <strong>van</strong> het God<strong>de</strong>lijk schenken.<strong>”</strong> 107 El<strong>de</strong>rs spreekt hij <strong>van</strong> het nemen als een<br />
gebruikmaken <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten. Maak geen grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten, maar zoek <strong>de</strong> vervulling er<strong>van</strong> in <strong>de</strong><br />
ziel. 108 <strong>Kok</strong> spreekt <strong>van</strong> een <strong>dr</strong>ievoudig snoer dat <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong>wege toegeworpen wordt om <strong>de</strong> ziel te<br />
red<strong>de</strong>n: het beschreven, gepredikte en verzegel<strong>de</strong> Woord (in <strong>de</strong> sacramenten). “U hebt dus een<br />
beschreven recht, een gepredikt recht en u hebt een verzegeld recht.<strong>”</strong> 109<br />
Gelo<strong>of</strong> toch dat <strong>de</strong> Heere op u wacht, zegt <strong>Kok</strong> in een <strong>van</strong> zijn preken. De prediker mag niet<br />
zeggen dat <strong>de</strong> mens naar <strong>de</strong> hemel gaat, wel dient hij het gelo<strong>of</strong> te prediken en <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> het<br />
gelo<strong>of</strong> is dit: <strong>de</strong> veroor<strong>de</strong>lingen <strong>van</strong> het ongelo<strong>of</strong> en <strong>van</strong> <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>nkingen opdat we in ons hart enig<br />
crediet <strong>van</strong> God zou<strong>de</strong>n krijgen. “Wat <strong>de</strong>nkt u: zoudt u kunnen geloven dat God u bekeren wil? Gelo<strong>of</strong>t<br />
95 W. <strong>van</strong> ’t Spijker, “Schotse verbon<strong>ds</strong>leer (IV)<strong>”</strong>.<br />
96 J.P. Zwemer, In conflict met <strong>de</strong> cultuur, p. 72.<br />
97 I<strong>de</strong>m, p. 77.<br />
98 De stem <strong>de</strong>s Woor<strong>ds</strong>, november 1964.<br />
99 I<strong>de</strong>m, september 1965.<br />
100 I<strong>de</strong>m, mei 1965.<br />
101 I<strong>de</strong>m, januari 1965.<br />
102 I<strong>de</strong>m.<br />
103 I<strong>de</strong>m.<br />
104 I<strong>de</strong>m, juni 1964.<br />
105 I<strong>de</strong>m, mei 1963.<br />
106 I<strong>de</strong>m, juli 1966.<br />
107 I<strong>de</strong>m, januari 1965.<br />
108 I<strong>de</strong>m, juli 1964.<br />
109 I<strong>de</strong>m, februari 1966.<br />
13 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
u dat <strong>van</strong>uit Zijn Woord? Nee, niet <strong>van</strong>uit uw hart. Dat kan niet, geloven kunt u alleen maar <strong>van</strong>uit dat<br />
Woord. En als u dat Woord gelo<strong>of</strong>t, dan gelo<strong>of</strong>t u met uw hart. Want dan hebt u crediet voor dat<br />
Woord en daarom staat u met uw hart er achter.<strong>”</strong> 110 Het gelo<strong>of</strong> komt voort uit Go<strong>ds</strong> heilsopenbaring.<br />
Het waren <strong>de</strong> valse pr<strong>of</strong>eten die het predikten: God is een God <strong>van</strong> verre en niet <strong>van</strong> nabij. God zou<br />
bijziend en hardhorend zijn, een gedachte die ontleend is aan <strong>de</strong> hei<strong>de</strong>nen. 111<br />
<strong>Kok</strong> keert zich tegen een prediking die <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten beperkt. Hij wijst op Bunyans <strong>boek</strong> De<br />
heilige oorlog. Daar komt een “bel<strong>of</strong>tesnoeier<strong>”</strong> in voor. Deze man wordt echter bij Bunyan<br />
buitengewoon bestraft. Hij was <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> alle twijfel in <strong>de</strong> stad Mensenziel en <strong>van</strong> alle<br />
ver<strong>de</strong>nking <strong>van</strong> God. Hij was <strong>de</strong> oorzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> autoriteit die het ongelo<strong>of</strong> gekregen had om stad<br />
Mensenziel radicaal te willen ver<strong>de</strong>rven. Hij moest zwaar gegeseld en opgehangen wor<strong>de</strong>n. “Dat is <strong>de</strong><br />
bel<strong>of</strong>tesnoeier overkomen omdat hij net als die man die tienduizend talenten vergeven was, <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te<br />
<strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie niet aan an<strong>de</strong>ren heeft gepredikt. Hij heeft die besnoeid: voor mij wel, voor jou<br />
niet.<strong>”</strong> 112<br />
<strong>Kok</strong> wijst op het ongelo<strong>of</strong> als <strong>de</strong> oorzaak dat we <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie versma<strong>de</strong>n. “Er<br />
moet eerst wat gebeuren, weet u, met <strong>de</strong> mens. Dat is vroom gedoe. Helemaal niet. Ik zou wel willen.<br />
Als God dat en dat nou maar eens gaf. Oh, dan bent u een bel<strong>of</strong>tesnoeier. God heeft Zijn Woord<br />
gegeven. En het niet-komen getuigt <strong>van</strong> onze vijan<strong>ds</strong>chap <strong>van</strong> vrije gena<strong>de</strong>. Ga dat nu <strong>van</strong>avond eens<br />
aan God bekennen dat u niet wilt. Dat u een vijand bent <strong>van</strong> vrije gena<strong>de</strong>. Daar be<strong>dr</strong>iegt u uzelf niet<br />
mee. Wel als u <strong>de</strong>nkt <strong>van</strong> eerst dit en eerst dat.<strong>”</strong> 113<br />
<strong>Kok</strong>s visie op het verbond blijkt ook dui<strong>de</strong>lijk uit <strong>de</strong>ze preken. Toen God Israël verloste uit<br />
Egypte, werd het gehele volk verlost en reis<strong>de</strong> naar het belo<strong>of</strong><strong>de</strong> land. Maar toch geldt dat het<br />
meren<strong>de</strong>el er niet is gekomen. “Wel verlost en er niet gekomen.<strong>”</strong> Het hart <strong>van</strong> het volk bleef in Egypte<br />
en was achtergebleven. 114 We zijn allen in Christus ingelijfd, als ranken in Zijn wijnstok. Wij zijn<br />
kin<strong>de</strong>ren <strong>de</strong>s verbon<strong>ds</strong>, evenals Ismaël en Ezau. Maar <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>ren <strong>de</strong>s Koninkrijks zullen uitgeworpen<br />
wor<strong>de</strong>n als ze niet door een oprecht gelo<strong>of</strong> ingelijfd wor<strong>de</strong>n. 115 God heeft ons aangenomen tot Zijn<br />
kin<strong>de</strong>ren, maar bij <strong>de</strong> poorten <strong>de</strong>r eeuwigheid blijkt dat er tweeërlei kin<strong>de</strong>ren zijn. 116<br />
<strong>Kok</strong>s na<strong>dr</strong>uk op het aanbod en <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te betekent niet een eenzijdige na<strong>dr</strong>uk op Go<strong>ds</strong> lief<strong>de</strong>.<br />
Als <strong>de</strong> mens God liefheeft, heeft hij God lief in Zijn recht, in al Zijn <strong>de</strong>ug<strong>de</strong>n. 117 Hoe bent u aan Jezus<br />
gekomen? zo vraagt <strong>Kok</strong>. Hebt u Hem uit <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Rechter ont<strong>van</strong>gen? <strong>Kok</strong> bedoelt hier dat<br />
we niet buiten het recht om naar Jezus kunnen gaan, wijzend op dat Jezus werkelijk gestorven en<br />
begraven is. 118 Soms kan <strong>Kok</strong> uit<strong>dr</strong>ukkingen gebruiken die ook gangbaar waren in <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong><br />
Gemeenten, zoals het toevallen aan Go<strong>ds</strong> recht. 119 Aan <strong>de</strong> ene kant zegt <strong>Kok</strong> dat we niet mogen<br />
<strong>dr</strong>alen en uitstellen, maar moeten kiezen. Dat is <strong>de</strong> onberouwelijke keus <strong>van</strong> het gelo<strong>of</strong>. Maar dat<br />
kiezen vloeit alleen voort uit het God<strong>de</strong>lijk kiezen. God kiest <strong>de</strong> Zoon Zijner lief<strong>de</strong>. 120<br />
Het is volkomen waar dat <strong>de</strong> mens on<strong>de</strong>r het oor<strong>de</strong>el <strong>de</strong>s doo<strong>ds</strong> en <strong>de</strong>r verdoemenis ligt,<br />
maar omdat we on<strong>de</strong>r dat oor<strong>de</strong>el liggen, moeten we <strong>van</strong>uit het E<strong>van</strong>gelie vermaand wor<strong>de</strong>n dat we<br />
110 I<strong>de</strong>m, augustus 1967.<br />
111 I<strong>de</strong>m.<br />
112 I<strong>de</strong>m, <strong>de</strong>cember 1967. <strong>Kok</strong> is scherp naar die bel<strong>of</strong>tesnoeiers. Het zijn mensen die zich daarmee omhoog<br />
vijzelen en een wettische dienstbaarheid in stand hou<strong>de</strong>n. De stad mensenziel kwam in <strong>de</strong> ellen<strong>de</strong> omdat<br />
men naar hem gehoord had. “Men heeft geluisterd naar die bel<strong>of</strong>tesnoeier. God is in ver<strong>de</strong>nking gesteld.<br />
Hoe men dat doet? Kijk, die bel<strong>of</strong>ten staan er wel, maar ho, ho, dat gaat zo-maar niet. Dan moet u aan die en<br />
die bepaling voldoen. Dan moet u zo en zo gesteld zijn. Dan moet u goed weten dat u die bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> God<br />
krijgt. Allemaal besnoeiingen. En die mensen zinken weg. Och, als het zo staat dan behoef ik er niet mee bij<br />
God te komen. Bel<strong>of</strong>tesnoeiers! Denk er om hoor. U zult naar <strong>de</strong> buitenste duisternis verwezen wor<strong>de</strong>n als u<br />
daarin voortgaat<strong>”</strong> (I<strong>de</strong>m).<br />
113 I<strong>de</strong>m.<br />
114 I<strong>de</strong>m, <strong>de</strong>cember 1964.<br />
115 I<strong>de</strong>m, juli 1964.<br />
116 I<strong>de</strong>m, november 1963.<br />
117 I<strong>de</strong>m, september 1964.<br />
118 I<strong>de</strong>m, april 1965.<br />
119 “De Heere wil in Zijn gerechtigheid geliefd en omhelsd wor<strong>de</strong>n. Nog één stap en u krijgt een welgevallen in<br />
<strong>de</strong> straffen <strong>van</strong> uw ongerechtighe<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> Heere kan ge<strong>de</strong>nken aan Zijn verbond. Nog één stap en u gaat<br />
on<strong>de</strong>r het recht verloren. Zolang het schaap nog staat, wordt het niet gewassen en biedt het nog tegenstand<strong>”</strong><br />
(R. <strong>Kok</strong>, Heerlijke tij<strong>de</strong>n, p. 59). Zo kan ook iemand als J.W. Kersten spreken <strong>van</strong> het recht <strong>van</strong> God. “Hoe<br />
velen zijn gered vóór ze verloren gingen; voordat zij God als hun Rechter hebben ontmoet<strong>”</strong> (Uit <strong>de</strong> schat <strong>de</strong>s<br />
Woor<strong>ds</strong>, september 1956, p. 173). Toch blijven het bij bei<strong>de</strong> predikanten inci<strong>de</strong>ntele uitlatingen.<br />
120 De stem <strong>de</strong>s Woor<strong>ds</strong>, juni 1964.<br />
14 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
<strong>van</strong> dat oor<strong>de</strong>el bevrijd wor<strong>de</strong>n. 121 De prediking <strong>van</strong> <strong>de</strong> wet gaat ook <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie uit, staat voor<br />
hon<strong>de</strong>rd procent in dienst <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie. Het E<strong>van</strong>gelie komt altijd tot mensen die liggen on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />
vloek en <strong>de</strong> eis <strong>van</strong> <strong>de</strong> Wet. 122 De kennis <strong>van</strong> <strong>de</strong> ellen<strong>de</strong> is geen overblijfsel uit het paradijs, maar een<br />
weldaad <strong>van</strong> het verbond <strong>de</strong>r gena<strong>de</strong>, een verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>te. Het is <strong>de</strong> Geest Die ervoor zorgt dat <strong>de</strong><br />
mens een walg <strong>van</strong> zichzelf zal hebben. 123<br />
<strong>Kok</strong> blijvend veroor<strong>de</strong>eld in <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten<br />
De ontwikkelingen rond <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> baar<strong>de</strong>n zowel binnen als buiten <strong>de</strong><br />
Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten veel verontrusting. Ds. L. Vroegin<strong>de</strong>weij begon een polemiek tegen<br />
Kersten en Steenblok vooral op het punt <strong>van</strong> <strong>de</strong> beperking <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten tot <strong>de</strong> uitverkorenen. Het<br />
Gereformeerd Weekblad constateert dat voor <strong>de</strong> onbekeer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten niet gel<strong>de</strong>n en dat wet en<br />
E<strong>van</strong>gelie na<strong>dr</strong>ukkelijk wor<strong>de</strong>n geschei<strong>de</strong>n. 124 Ook De Wekker beschouw<strong>de</strong> <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> als<br />
iets verbazingwekken<strong>ds</strong>, zo lezen we in een artikel <strong>van</strong> <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> J.J. <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Schuit. <strong>Kok</strong> heeft in<br />
1971 nog geprobeerd te komen tot een rehabilitatie in <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten. In een brief <strong>van</strong><br />
25 mei 1971 richt hij het woord aan <strong>de</strong> syno<strong>de</strong>. De aanleiding was een <strong>van</strong> <strong>de</strong> (regelmatige) bezoeken<br />
<strong>van</strong> <strong>ds</strong>. A. Vergunst aan <strong>Kok</strong>. Vergunst <strong>de</strong>el<strong>de</strong> <strong>Kok</strong> mee dat het zijn zorg was dat <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong><br />
Gemeenten <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> als een last zou<strong>de</strong>n mee<strong>dr</strong>agen zolang die niet ongedaan gemaakt<br />
werd. <strong>Kok</strong> voel<strong>de</strong> zich toen verplicht om zijn vroegere kerkverband hierin te ‘helpen’ en dien<strong>de</strong> zijn<br />
verzoek in. 125 Nu er <strong>van</strong> verschillen<strong>de</strong> kanten werd opgemerkt dat predikanten, die ten nauwste bij zijn<br />
schorsing betrokken waren, nu zelf -om geheel an<strong>de</strong>re re<strong>de</strong>nen- geschorst (!) zijn, wil<strong>de</strong> hij vragen “<strong>of</strong><br />
het juist is als mijn innerlijke overtuiging zegt dat <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> <strong>van</strong> Utrecht 1950 door mij te schorsen,<br />
zichzelf schorsing waardig heeft gemaakt?<strong>”</strong> 126<br />
De geschorste predikant wijst erop dat hij niet op één verga<strong>de</strong>ring veroor<strong>de</strong>eld was op grond<br />
<strong>van</strong> Schrift en belij<strong>de</strong>nis. “Wanneer een generale syno<strong>de</strong> als <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten die<br />
Schrift en Belij<strong>de</strong>nis tot gron<strong>ds</strong>lag en richtsnoer heeft, een leraar schorst met een schorsing die niet <strong>de</strong><br />
Schrift en Belij<strong>de</strong>nis tot gron<strong>ds</strong>lag en richtsnoer heeft, breekt men dan daardoor en daarmee zichzelf<br />
en zijn kerk niet af? En is <strong>de</strong>ze zelf-schorsing niet <strong>de</strong> ergste schorsing die te be<strong>de</strong>nken is? Want dit is<br />
een zaak die voor Go<strong>ds</strong> aangezicht blijft liggen.<strong>”</strong> 127<br />
<strong>Kok</strong> wijst in <strong>de</strong>ze brief ook op het feit dat er nu predikanten zijn die ook een “onvoorwaar<strong>de</strong>lijk<br />
aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong><strong>”</strong> prediken. “Dat heeft mijn hartelijke instemming en is mij tot vreug<strong>de</strong>. Ik zou niet<br />
graag willen dat u <strong>de</strong>ze broe<strong>de</strong>rs ook zou schorsen. Maar in het niet-schorsen <strong>van</strong> hen hanteert u toch<br />
een dubbele weegschaal? En dat is en blijft <strong>de</strong> Heere toch een gruwel?<strong>”</strong> 128 <strong>Kok</strong> doet aan het ein<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> brief een <strong>dr</strong>ingen<strong>de</strong> oproep <strong>de</strong> schorsing ongedaan te maken als niet aangetoond kan wor<strong>de</strong>n<br />
dat <strong>de</strong> schorsing gefun<strong>de</strong>erd is in Schrift en belij<strong>de</strong>nis.<br />
Hoewel binnen <strong>de</strong> kring <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> nooit ter<br />
discussie is gesteld, is soms wel ambivalent gereageerd op <strong>de</strong> schorsing. Harinck neemt in een <strong>van</strong><br />
zijn eer<strong>de</strong>re publicaties <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten in bescherming als hij zegt dat<br />
<strong>de</strong> syno<strong>de</strong> terecht <strong>de</strong> vereenzelviging heeft afgewezen <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het verbond en <strong>de</strong><br />
aanbieding <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong> in het E<strong>van</strong>gelie. Hij spreekt <strong>van</strong> een “verwar<strong>de</strong><strong>”</strong> verbon<strong>ds</strong>beschouwing<br />
bij <strong>Kok</strong>. “In feite is <strong>de</strong>ze bij hem, dat alle gedoopten <strong>de</strong> toezegging gedaan wordt, zodat allen in het<br />
gena<strong>de</strong>verbond zijn.<strong>”</strong> Dit zou een vereenzelviging betekend hebben tussen het wezen en <strong>de</strong><br />
bediening <strong>van</strong> het gena<strong>de</strong>verbond. Wanneer men het gena<strong>de</strong>verbond laat opgaan in het aanbod <strong>van</strong><br />
gena<strong>de</strong>, verliest het verbond zijn vastigheid en zekerheid. Wie <strong>de</strong> vervulling <strong>van</strong> het gena<strong>de</strong>verbond<br />
afhankelijk maakt <strong>van</strong> het gelovig aanvaar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong>-aanbod bero<strong>of</strong>t het gena<strong>de</strong>verbond<br />
<strong>van</strong> zijn kracht. 129<br />
Harinck stelt ook dat <strong>de</strong> “rechtzinnige theologen<strong>”</strong> <strong>de</strong> eis <strong>van</strong> bekering en gelo<strong>of</strong> terugbrengen<br />
tot <strong>de</strong> wet. 130 Harinck kiest met Kersten voor <strong>de</strong> gedachte dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten alleen voor Go<strong>ds</strong> kin<strong>de</strong>ren<br />
zijn. De Heere maakt eerst plaats voor <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten, an<strong>de</strong>rs zou er sprake zijn <strong>van</strong> verspilling <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
121 I<strong>de</strong>m, maart 1964<br />
122 I<strong>de</strong>m, februari 1966.<br />
123 I<strong>de</strong>m, februari 1964.<br />
124 C. Harinck, De prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, p. 198.<br />
125 Me<strong>de</strong><strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>s kleinzoon <strong>ds</strong>. R. <strong>van</strong> Kooten.<br />
126 Geciteerd in: R. Valkenburg, Wie was <strong>ds</strong>. R. <strong>Kok</strong> eigenlijk…?, p. 210.<br />
127 I<strong>de</strong>m.<br />
128 I<strong>de</strong>m.<br />
129 C. Harinck, De Schotse verbon<strong>ds</strong>leer, p. 120.<br />
130 I<strong>de</strong>m, p. 122.<br />
15 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
bel<strong>of</strong>ten. “Zijn bel<strong>of</strong>ten zou<strong>de</strong>n verspild wor<strong>de</strong>n, zo er geen behoefte was,<strong>”</strong> zo citeert hij Kersten. 131<br />
Harinck is overigens in zijn twee nieuwste <strong>boek</strong>en tot een voorzichtiger oor<strong>de</strong>el over <strong>Kok</strong> gekomen.<br />
We zullen daarbij in <strong>de</strong> laatste paragraaf <strong>van</strong> dit ho<strong>of</strong><strong>ds</strong>tuk stilstaan.<br />
Een kritische analyse <strong>van</strong> Van ’t Spijker<br />
Van ’t Spijker heeft in een zestal artikelen in De Wekker in 1986 het hele on<strong>de</strong>rscheid tussen<br />
aanbod en bel<strong>of</strong>te -als kernpunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>- kritisch geëvalueerd en verworpen. Hij ziet<br />
ook het genoem<strong>de</strong> <strong>boek</strong> <strong>van</strong> Harinck over <strong>de</strong> Schotse verbon<strong>ds</strong>leer als een poging om <strong>de</strong> schorsing<br />
<strong>van</strong> <strong>Kok</strong> te rechtvaardigen alsme<strong>de</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>lswijze ten aanzien <strong>van</strong> Steenblok. De een is te ruim, <strong>de</strong><br />
an<strong>de</strong>r te nauw. Het is een mid<strong>de</strong>nweg die Harinck volgens Van ’t Spijker bewan<strong>de</strong>lt. Maar <strong>of</strong> die<br />
voldoet? Zij rammelt, vindt Van ’t Spijker. Harinck gebruikt stee<strong>ds</strong> <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n Schots en<br />
bijbels/e<strong>van</strong>gelisch. “Het is mij te weinig Schots en daarom teveel scheef.<strong>”</strong> 132 Hij kritiseert het<br />
onbe<strong>van</strong>gen één lijn trekken <strong>van</strong> Calvijn naar <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> <strong>van</strong> 1931 (met daarop vertegenwoordigers<br />
als Rollock, Rutherford en Boston), én één lijn <strong>van</strong> Bullinger “via een aantal semi-Arminiaanse<br />
theologen als Cameron en Amyraut naar <strong>de</strong> zweven<strong>de</strong> <strong>dr</strong>ieverbon<strong>de</strong>nleer binnen <strong>de</strong> Christelijke<br />
Gereformeer<strong>de</strong> Kerken. Niet zó, mijn broe<strong>de</strong>r!<strong>”</strong> 133<br />
In het Koninkrijk <strong>van</strong> God zijn <strong>de</strong> accenten altijd verschillend gelegd, maar niet eer<strong>de</strong>r leid<strong>de</strong><br />
een verschillen<strong>de</strong> bena<strong>de</strong>ring tot een kerkelijke scheuring, zoals die in 1950 gebeur<strong>de</strong> bij <strong>ds</strong>. R. <strong>Kok</strong>,<br />
zo stelt Van ’t Spijker vast. Hoewel sommige kruisgezin<strong>de</strong>n het eigen kerkelijk standpunt wil<strong>de</strong>n laten<br />
kristalliseren op het punt <strong>van</strong> het aanbod <strong>de</strong>r gena<strong>de</strong>, was dit slechts <strong>van</strong> voorbijgaan<strong>de</strong> aard. In 1869<br />
speel<strong>de</strong> <strong>de</strong> kwestie geen grote rol meer. “We mogen veilig aannemen, dat Hen<strong>dr</strong>ik <strong>de</strong> Cock een<br />
verklaard tegenstan<strong>de</strong>r was <strong>van</strong> een kerkelijke breuk op dit punt in 1837. En daaraan zou ik <strong>de</strong><br />
vrijmoedigheid willen ontlenen om op te merken, dat het geen zo<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> dijk zet -kerkelijk gezien-<br />
om <strong>de</strong> leerbeslissingen <strong>van</strong> 1931 binnen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten zó herinterpreterend naar alle<br />
kanten, te handhaven.<strong>”</strong> 134<br />
Van ’t Spijker stelt dat <strong>Kok</strong> terecht <strong>van</strong> mening was dat <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie een<br />
verkondiging <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te was, een aanbieding <strong>van</strong> die bel<strong>of</strong>te aan allen die het Woord <strong>van</strong> het<br />
E<strong>van</strong>gelie horen. Het merkwaardige <strong>van</strong> Harinck en <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten is dat men niet te<br />
ruim en niet te beperkt mag zijn. <strong>Kok</strong> mocht niet zeggen: <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie is voor u. Hij<br />
mocht alleen zeggen: het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> is voor u. Maar dan zou het ook uit moeten zijn, want<br />
<strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te is heel iets an<strong>de</strong>rs dan het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>. Maar ook Steenblok<br />
dwaal<strong>de</strong> omdat hij <strong>de</strong> wortel <strong>van</strong> het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> afsnijdt. Het aanbod komt immers tot allen.<br />
Conclusie: “Men moet niet te ruim zijn, maar men moet ook niet al te beperkt zijn. Men mag <strong>de</strong> gena<strong>de</strong><br />
niet goedkoop maken, maar men mag haar ook niet onbereikbaar maken voor <strong>de</strong> zondaren.<strong>”</strong> 135<br />
Harinck greep volgens Van ’t Spijker naar het on<strong>de</strong>rscheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> <strong>van</strong> 1931 en stel<strong>de</strong><br />
dat men het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> niet mag verwarren met <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te. Die bel<strong>of</strong>te is <strong>de</strong><br />
bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> het verbond en zij geldt slechts <strong>de</strong> uitverkorenen, want met hen is het verbond opgericht.<br />
Om het on<strong>de</strong>rscheid tussen aanbod en bel<strong>of</strong>te te fun<strong>de</strong>ren grijpt Harinck naar een an<strong>de</strong>re<br />
on<strong>de</strong>rscheiding: die tussen wezen en bediening <strong>van</strong> het verbond. De bediening <strong>van</strong> het verbond raakt<br />
slechts het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>, <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te daarentegen behoort bij het wezen <strong>van</strong> het verbond. Het<br />
commentaar <strong>van</strong> Van ’t Spijker: “Wat behoort bij <strong>de</strong> bediening betrok <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong> op <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te. Dat was<br />
zijn fout. En wat behoort bij het wezen, dat betrok <strong>dr</strong>. Steenblok op het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> en dat was<br />
zijn fout. De laatste vergat, dat het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> slechts te maken had met <strong>de</strong> bediening, en dat<br />
men in <strong>de</strong> prediking dus vrij en ruim kon zijn vergat hij.<strong>”</strong> 136<br />
Het heen en weer pen<strong>de</strong>len tussen <strong>Kok</strong> en Steenblok (een uit<strong>dr</strong>ukking <strong>van</strong> Exalto) meent Van<br />
’t Spijker ook bij (<strong>de</strong> vroegere) Harinck waar te nemen. “Is iemand te ruim, dan zegt hij (=Harinck):<br />
wees voorzichtig en terughou<strong>de</strong>nd met een bel<strong>of</strong>te. Ze zijn alleen voor <strong>de</strong> uitverkorenen. Maar is<br />
iemand in zijn ogen te voorzichtig, te terughou<strong>de</strong>nd, te ‘zwaar’, dan zegt hij: man, wees niet zo<br />
benauwd. Preek toch vrij uit het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>.<strong>”</strong> 137<br />
Van ’t Spijker conclu<strong>de</strong>ert dat veel <strong>van</strong> zijn lezers zullen zeggen: we begrijpen het niet zo<br />
goed! In<strong>de</strong>rdaad, dit is volgens hem ook moeilijk uit te leggen. Van ’t Spijker zegt dat zondaren<br />
131 I<strong>de</strong>m, p. 124.<br />
132 W. <strong>van</strong> ’t Spijker, “Schotse verbon<strong>ds</strong>leer (I).<br />
133 I<strong>de</strong>m.<br />
134 I<strong>de</strong>m, (IV).<br />
135 I<strong>de</strong>m, (II).<br />
136 I<strong>de</strong>m.<br />
137 I<strong>de</strong>m, (III).<br />
16 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
gezaligd wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> dwaasheid <strong>de</strong>r prediking. Hij vreest dat door <strong>de</strong> kunstmatige constructies die<br />
dwaasheid wordt weggenomen. Want <strong>de</strong> bediening raakt niet het wezen. Wat zou Paulus daar<strong>van</strong><br />
gezegd hebben, die <strong>de</strong> gekruisig<strong>de</strong> Christus predikte, <strong>de</strong> jo<strong>de</strong>n een ergernis en <strong>de</strong> Grieken een<br />
dwaasheid. Pr<strong>of</strong>. Wisse heeft er volgens Van ’t Spijker terecht op gewezen dat <strong>de</strong> gehele<br />
probleemstelling rondom aanbod en bel<strong>of</strong>te niet <strong>de</strong>ugt. Van ’t Spijker: “Men vergeet te zeer, dat <strong>de</strong><br />
Geest werkt door <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, dat is door <strong>de</strong> verkondiging <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te, dat is<br />
door het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>. En dit aanbod dient zo ruim mogelijk te geschie<strong>de</strong>n, opdat geen enkele<br />
zondaar ooit zal kunnen zeggen, dat God onwillig was hem te geven wat hem ontbrak. En tegelijk<br />
dient <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te zó verkondigd te wor<strong>de</strong>n, dat niemand op een zorgeloze manier kan volhar<strong>de</strong>n in een<br />
leven zon<strong>de</strong>r bekering.<strong>”</strong> 138<br />
Van ’t Spijker legt er <strong>de</strong> na<strong>dr</strong>uk op dat het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> geschiedt in <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te. Het<br />
on<strong>de</strong>rscheid tussen aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> en prediking <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te is <strong>de</strong>nkbeeldig en subtiel. In <strong>de</strong><br />
Dordtse Leerregels II, 5 staat dui<strong>de</strong>lijk dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie zon<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rscheid<br />
verkondigd moet wor<strong>de</strong>n, dat wil zeggen zon<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rscheid tussen aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> en prediking<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te. Luther en Calvijn wisten <strong>van</strong> het misbruik <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie (libertinisten waren er toen<br />
ook al), maar zij hebben zich niet laten verlei<strong>de</strong>n om het E<strong>van</strong>gelie maar niet te verkondigen. Zon<strong>de</strong>r<br />
veilige formules <strong>de</strong> preekstoel opgaan en het Woord prediken in aanbod én bel<strong>of</strong>te, zo adviseert Van<br />
’t Spijker. 139<br />
Wanneer Van ’t Spijker uitvoerig het on<strong>de</strong>rscheid bij Harinck tussen aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> en<br />
bel<strong>of</strong>te heeft bekritiseerd, spreekt hij Harinck op persoonlijke wijze aan. Stel je voor dat een verlegen<br />
ziel bij hem komt, die zegt: ik zat on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> bediening, maar ik heb niets dan mijn schuld. “Zou dan <strong>de</strong><br />
prediker zeggen: lieve ziel, het was slechts een bediening, een aanbod. Over een bel<strong>of</strong>te praten we<br />
later wel. Of zou hij vrij en frank zeggen: gelo<strong>of</strong> in <strong>de</strong> Here Jezus Christus en gij zult behou<strong>de</strong>n<br />
wor<strong>de</strong>n, gij en uw ganse huis. Dat is een aanbod mét een bel<strong>of</strong>te. En waar <strong>de</strong> Geest zegent, daar<br />
wordt het gelo<strong>of</strong> gewerkt door <strong>de</strong> verkondiging <strong>van</strong> het Woord in al zijn waarheid. Een formule doet dit<br />
niet. Slechts <strong>de</strong> Geest, uit vrije gena<strong>de</strong>.<strong>”</strong> 140<br />
Van ’t Spijker kritiseert vooral het verwarrend verschil als men stelt dat het aanbod <strong>van</strong><br />
gena<strong>de</strong> voor ie<strong>de</strong>reen is, maar <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te alleen voor <strong>de</strong> uitverkorenen. “Zo probeert men <strong>de</strong><br />
ongelovigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> mensen in min<strong>de</strong>ring te brengen op <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te. God belo<strong>of</strong>t echter voluit, met<br />
bevel zelfs <strong>van</strong> gelo<strong>of</strong> en bekering. En zo wordt in <strong>de</strong> weg <strong>van</strong> het Nieuwe Verbond gelo<strong>of</strong> geëist en<br />
ook gelo<strong>of</strong> gewerkt door <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te.<strong>”</strong> 141 Hij betreurt het dat mensen soms doen als<strong>of</strong> er in Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>te<br />
een dubbele bo<strong>de</strong>m is. God belo<strong>of</strong>t wel iets, maar wij weten niet zeker <strong>of</strong> Hij ons wel werkelijk bedoelt.<br />
Welke kenmerken moet ik vertonen voordat ik mag geloven? Hoe kan ik aan <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te weten dat zij<br />
ook voor mij is? “Wel, <strong>de</strong> enige grond om <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te te geloven, ligt in <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te zelf.<strong>”</strong> 142<br />
De kritiek <strong>van</strong> Moerkerken op <strong>Kok</strong><br />
<strong>Kok</strong>s opvattingen hebben tot op <strong>de</strong> dag <strong>van</strong> <strong>van</strong>daag tegenspraak in <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong><br />
Gemeenten opgeroepen. Het on<strong>de</strong>rscheid tussen het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> en <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het<br />
verbond waar <strong>Kok</strong> moeite mee had, is door diverse auteurs uit dit kerkverband gehandhaafd. Zo heeft<br />
ook Moerkerken kritiek uitgeoefend op <strong>de</strong> vereenzelviging <strong>van</strong> <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> begrippen. Hij doet dat in een<br />
serie over dit on<strong>de</strong>rscheid (recent opnieuw geplaatst ter on<strong>de</strong>rbouwing <strong>van</strong> <strong>de</strong> bezwaren tegen R.<br />
<strong>Kok</strong>), waarbij hij zich beroept op <strong>de</strong> leer <strong>van</strong> <strong>de</strong> kruisgemeenten.<br />
Moerkerken betrekt niet het <strong>boek</strong> <strong>van</strong> Van Woensel bij <strong>de</strong> discussie, maar wel het <strong>boek</strong> <strong>van</strong><br />
Engelberts. Deze stel<strong>de</strong> immers dat een <strong>van</strong> <strong>de</strong> bezwaren tegen <strong>de</strong> Christelijke Afgeschei<strong>de</strong>ne<br />
Gereformeer<strong>de</strong> Kerk <strong>de</strong> “welmenen<strong>de</strong> aanbiedinge <strong>de</strong>r gena<strong>de</strong> aan alle mensen<strong>”</strong> is. Vervolgens komt<br />
<strong>de</strong> visie <strong>van</strong> Boston ter sprake, die gesteld heeft dat <strong>de</strong> Heere bij het maken <strong>van</strong> het verbond Zijn<br />
138 I<strong>de</strong>m, (II).<br />
139 I<strong>de</strong>m, (III). Ook R. <strong>van</strong> Kooten heeft het on<strong>de</strong>rscheid gekritiseerd <strong>van</strong> Moerkerken tussen het wel aanbie<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> Christus maar niet <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten. “Maar wat is Christus zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten? Zijn <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten zelfs<br />
meer dan Christus? Wat kun je nog aanbie<strong>de</strong>n? Slechts een ‘kraslot’. Het is mogelijk dat je een prijs hebt.<br />
Het kan voor u zijn. Een predikant weet immers niet wie wel <strong>of</strong> niet uitverkoren is. Maar is dat het kunnen<br />
<strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten?<strong>”</strong> Van Kooten verwijst dan naar Psalm 81:11, waar <strong>de</strong> Heere <strong>van</strong>uit het verbond met<br />
geheel Israël zegt: “Doe uw mond wijd open, en Ik zal hem vervullen.<strong>”</strong> Hier gaat het niet dui<strong>de</strong>lijk om <strong>de</strong><br />
uitverkorenen, want <strong>de</strong> Heere vervolgt: “Maar Mijn volk heeft Mijn stem niet gehoord; en Israël heeft<br />
Mijner niet gewild<strong>”</strong> (“De wond die na vijftig jaren nog <strong>dr</strong>aagt<strong>”</strong>, Reformatorisch Dagblad, 3 juni 2000).<br />
140 W. <strong>van</strong> ’t Spijker, “Schotse verbon<strong>ds</strong>leer (IV)<strong>”</strong>.<br />
141 I<strong>de</strong>m, De toeëigening <strong>van</strong> het heil, p. 45.<br />
142 I<strong>de</strong>m, p. 48.<br />
17 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
bel<strong>of</strong>ten gedaan heeft aan Christus en in Hem aan Zijn geestelijk zaad. Bij <strong>de</strong> bediening <strong>van</strong> het<br />
verbond zegt Boston dat <strong>de</strong> gelegateer<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het testament <strong>van</strong> Christus onbepaald vermaakt zijn<br />
aan <strong>de</strong> zondaren <strong>van</strong> het menselijk geslacht. 143<br />
Volgens Moerkerken bero<strong>of</strong>t men het gena<strong>de</strong>verbond <strong>van</strong> zijn kracht wanneer God in <strong>de</strong> Doop<br />
aan alle gedoopte kin<strong>de</strong>ren zou betuigen en verzegelen dat Hij met die kin<strong>de</strong>ren een eeuwig verbond<br />
opricht. Als voor alle kin<strong>de</strong>ren <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten gel<strong>de</strong>n, dan hangt <strong>de</strong> vervulling <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> onze verbon<strong>ds</strong>inwilliging af. De Heere heeft aan Ismaël niet hetzelf<strong>de</strong> belo<strong>of</strong>d<br />
als aan Izaäk. Het doopsformulier spreekt over <strong>de</strong> kerk naar haar wezen. “Over welke kin<strong>de</strong>ren gaat<br />
het dan toch in het Doopsformulier? Toch over <strong>de</strong> uitverkoren kin<strong>de</strong>ren?<strong>”</strong> 144 Heeft <strong>de</strong> Doop dan geen<br />
waar<strong>de</strong> voor alle gedoopten? Moerkerken noemt als grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Doop dat er on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> onbekeer<strong>de</strong><br />
kin<strong>de</strong>ren nog uitverkoren kin<strong>de</strong>ren kunnen zijn. 145<br />
Van ’t Spijker begrijpt waarom Moerkerken en <strong>de</strong> zijnen zo “in <strong>de</strong> weer<strong>”</strong> zijn met <strong>de</strong> Schotten<br />
en met <strong>de</strong> Westminster Confessie. Maar hij begrijpt niet dat men zich voor <strong>de</strong> eigen verbon<strong>ds</strong>opvatting<br />
zo sterk moet maken met belij<strong>de</strong>nisgeschriften waaraan wij ons echter niet verbon<strong>de</strong>n hebben als<br />
Ne<strong>de</strong>rlan<strong>ds</strong>e predikanten. Voor ons gel<strong>de</strong>n als maatstaf <strong>de</strong> Drie Formulieren <strong>van</strong> Enigheid. “En in<br />
<strong>de</strong>ze geschriften vindt men geen spoor <strong>van</strong> een verbond, dat in eeuwigheid is opgericht met Christus<br />
als representerend verbon<strong>ds</strong>ho<strong>of</strong>d <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitverkorenen. Het was het gevolg <strong>van</strong> ontwikkelingen<br />
binnen <strong>de</strong> Engelse en Schotse kerkgeschie<strong>de</strong>nis. Maar ons eigen Ne<strong>de</strong>rlan<strong>ds</strong>e kerkelijke leven vond<br />
zijn fundament in <strong>de</strong> formulieren <strong>van</strong> enigheid. Daarop mogen we elkaar aanspreken. En daaraan<br />
hebben we, indien <strong>de</strong> noodzaak het vereist, ook <strong>de</strong> formuleringen <strong>van</strong> <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> <strong>de</strong>r Gereformeer<strong>de</strong><br />
Gemeenten te toetsen.<strong>”</strong> 146<br />
De strijd na 50 jaar weer opgelaaid<br />
In 2000 was <strong>de</strong> discussie over <strong>Kok</strong> -50 jaar na <strong>de</strong> schorsing- weer opgelaaid. En daarmee ook<br />
<strong>de</strong> discussie over aanbod en bel<strong>of</strong>te. Artikelen pro en contra <strong>de</strong> schorsing zagen het licht, zoals een<br />
appèlschrift <strong>van</strong> E. <strong>de</strong> Jong uit Lemmer die een verzoek <strong>de</strong>ed om <strong>de</strong> schorsing op te heffen.<br />
Moerkerken legt in een reactie op <strong>de</strong>ze schorsing uit dat <strong>de</strong> re<strong>de</strong>n tot schorsing “alleen<strong>”</strong>(!) te begrijpen<br />
is als voor “bel<strong>of</strong>ten<strong>”</strong> “verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>ten<strong>”</strong> wordt gelezen. “Ds. <strong>Kok</strong> preekte dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten voor<br />
ie<strong>de</strong>reen zijn, dat ie<strong>de</strong>reen er recht op heeft, maar dat ze niet bij ie<strong>de</strong>reen vervuld wor<strong>de</strong>n.<strong>”</strong> Dat was<br />
zijn fout. Vooral in het geding was het algemeen maken <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten voor ie<strong>de</strong>reen. Moerkerken<br />
spreekt <strong>van</strong> een slaga<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten. “Als er getornd wordt aan <strong>de</strong> stelling dat<br />
het gena<strong>de</strong>verbond is opgericht met <strong>de</strong> uitverkorenen, dan raak je <strong>de</strong> slaga<strong>de</strong>r <strong>van</strong> onze gemeenten.<br />
Wie <strong>de</strong> verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>ten algemeen maakt, raakt aan <strong>de</strong> leer <strong>van</strong> vrije gena<strong>de</strong> en aan <strong>de</strong><br />
fundamentele levensa<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> kerk.<strong>”</strong> 147<br />
Zijn ver<strong>de</strong>diging gaf aanleiding tot diverse reacties. Ds. W. <strong>van</strong> Sorge wees op het<br />
fundamentele uitgangspunt <strong>van</strong> Moerkerken, namelijk in <strong>de</strong> Schotse verbon<strong>ds</strong>leer (we zagen ree<strong>ds</strong> dit<br />
kritiekpunt bij Van ’t Spijker). Deze heeft een an<strong>de</strong>r vertrekpunt dan Calvijn en Bullinger die er<strong>van</strong><br />
uitgaan dat God het verbond in <strong>de</strong> tijd heeft gesloten met <strong>de</strong> gelovigen en hun kin<strong>de</strong>ren. Aan hen allen<br />
komt <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te toe. De grondfout bij Moerkerken is volgens Van Sorge dat hij <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te <strong>van</strong> God als<br />
een soort voorzegging ziet. Het gaat echter om een toezegging, die alleen vervuld wordt in <strong>de</strong> weg<br />
<strong>van</strong> het gelo<strong>of</strong>. De verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>ten gel<strong>de</strong>n alle gedoopten, maar wor<strong>de</strong>n alleen in het leven <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
uitverkorenen gerealiseerd. Als <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten niet alle gedoopten zou<strong>de</strong>n gel<strong>de</strong>n, zal ik eerst <strong>de</strong> vrucht<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> verkiezing moeten vertonen voordat ik weet dat ze mij gel<strong>de</strong>n. Evenals Van ‘t Spijker wijst ook<br />
Van Sorge op <strong>de</strong> moeilijkheid om een aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> voor te stellen zon<strong>de</strong>r bel<strong>of</strong>tenprediking.<br />
Het god<strong>de</strong>lijk aanbod is als het ware gedompeld in Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten. In plaats <strong>van</strong> een uit- en inwendige<br />
143 A. Moerkerken, “Niet vereenzelvigen (3)<strong>”</strong>.<br />
144 I<strong>de</strong>m.<br />
145 C.P. Pol<strong>de</strong>rman wijst op <strong>de</strong> verwantschap tussen Moerkerken en Kuyper. Moerkerken heeft volgens<br />
Pol<strong>de</strong>rman moeite met <strong>de</strong> uitspraak dat Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>ten in <strong>de</strong> Doop voor ie<strong>de</strong>r kind <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> zijn. Want<br />
logisch gezien kan dat niet omdat niet alle gedoopte kin<strong>de</strong>ren <strong>de</strong> zaligheid zullen beërven. Kuyper had als<br />
verkiezingstheoloog moeite met het doopsformulier omdat hij <strong>de</strong> grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> Doop in Go<strong>ds</strong> eeuwige<br />
verkiezing zocht, zo merkt Pol<strong>de</strong>rman op. Dat bracht hem tot <strong>de</strong> veron<strong>de</strong>rstel<strong>de</strong> we<strong>de</strong>rgeboorte als grond<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Doop. Hier liggen ook lijnen naar Steenblok die eens zei in een doopdienst: “Als ik wist, wie <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze kin<strong>de</strong>ren uitverkoren was, zou ik <strong>de</strong> an<strong>de</strong>ren niet eens dopen<strong>”</strong> (C.P. Pol<strong>de</strong>rman, “Een gesprek zon<strong>de</strong>r<br />
eind<strong>”</strong>, in: Reformatorisch Dagblad, 12 februari 2000).<br />
146 W. <strong>van</strong> ’t Spijker, “Schotse verbon<strong>ds</strong>leer (V)<strong>”</strong>.<br />
147 J. <strong>van</strong> ’t Hul, “Een scheur die niet geheeld kon wor<strong>de</strong>n<strong>”</strong> [interview met <strong>ds</strong>. A. Moerkerken over <strong>de</strong> schorsing<br />
<strong>van</strong> R. <strong>Kok</strong>], Reformatorisch Dagblad, 25 mei 2000.<br />
18 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
roeping is het volgens hem beter en confessioneel te spreken over een ernstige en kracht(dad)ige<br />
roeping (vgl. DL III/IV,8). 148<br />
De reactie <strong>van</strong> F. Mallan inzake <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> brengt vooral <strong>de</strong> visie <strong>van</strong> Steenblok op<br />
<strong>de</strong> Erskines en Boston naar voren. Mallan distantieert zich <strong>van</strong> <strong>de</strong> stelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> Marrow-men dat <strong>de</strong><br />
uitgestrektheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzoening <strong>van</strong> Christus het gehele menselijke geslacht betreft, hoewel<br />
Christus niet gestorven is voor alle mensen. “Alle hoor<strong>de</strong>rs zou<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong>ze voorstelling al rechten op<br />
<strong>de</strong> zaligheid krijgen, <strong>van</strong>wege die bereikbaarheid. Zij zou<strong>de</strong>n dan niet an<strong>de</strong>rs te doen hebben dan in<br />
gelo<strong>of</strong> aan te nemen wat bereikbaar voor hen is.<strong>”</strong> Daartegenover stelt Mallan dat elke hoor<strong>de</strong>r <strong>van</strong> het<br />
E<strong>van</strong>gelie staat on<strong>de</strong>r “<strong>de</strong> eis Go<strong>ds</strong> <strong>van</strong> bekering en <strong>van</strong> gelo<strong>of</strong> aan al wat God aan hem wil<br />
openbaren.<strong>”</strong> “Zo brengt <strong>de</strong> uitwendige roeping <strong>de</strong> hoor<strong>de</strong>rs wel on<strong>de</strong>r een zware verantwoor<strong>de</strong>lijkheid,<br />
maar men kan daarmee niet spreken <strong>van</strong> een recht op <strong>de</strong> zaligheid, want dan zou dat recht een<br />
verliesbaar recht zijn dat op een onzekere grond zou steunen.<strong>”</strong> 149<br />
De christelijke gereformeer<strong>de</strong> hoogleraar J.W. Maris wijst op <strong>de</strong> vreem<strong>de</strong> re<strong>de</strong>nering in <strong>de</strong><br />
schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> dat eerst <strong>de</strong> vervulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten in het leven <strong>van</strong> <strong>de</strong> zondaar te vin<strong>de</strong>n moet<br />
zijn en daarna <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te. De volgor<strong>de</strong> <strong>van</strong> beloven en ont<strong>van</strong>gen wordt precies omgekeerd. Eerst het<br />
belo<strong>of</strong><strong>de</strong>, dan pas <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te. “Het is in<strong>de</strong>rdaad precies zo vreemd als het klinkt!<strong>”</strong> Maris stelt dat <strong>de</strong><br />
bijbelse uitspraak <strong>”</strong>Ik zal U tot een God zijn en gij zult Mij tot een volk zijn<strong>”</strong> bel<strong>of</strong>ten zijn, maar ook een<br />
aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>. De Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten willen geen prediking <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten als een<br />
aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>, want dan <strong>de</strong>nken <strong>de</strong> mensen dat ze het ‘zomaar’ mogen pakken. <strong>Kok</strong> was er<strong>van</strong><br />
overtuigd dat <strong>de</strong> mens niet <strong>van</strong> nature wil horen, maar dat <strong>de</strong>sondanks God Zijn Woord als een zaad<br />
<strong>de</strong>r we<strong>de</strong>rgeboorte in <strong>de</strong> gemeente uitstrooit. “Het geding tussen <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong> en <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Gereformeer<strong>de</strong> Gemeente was een geding om <strong>de</strong> Bijbel. Als Go<strong>ds</strong> Woord zelf zegt dat het Woord het<br />
zaad <strong>de</strong>r we<strong>de</strong>rgeboorte is, mogen wij dan zeggen dat het niet zo is?<strong>”</strong> 150<br />
Ds. L.H. Oosten heeft een goe<strong>de</strong> poging gedaan om <strong>de</strong> verschillen inzake <strong>de</strong> kwestie <strong>Kok</strong> te<br />
overbruggen. Hij stelt dat Boston weliswaar het gena<strong>de</strong>verbond alleen beperkt tot <strong>de</strong> uitverkorenen,<br />
maar dat beteken<strong>de</strong> geen “smalspoor<strong>”</strong> en beperking <strong>van</strong> het gena<strong>de</strong>aanbod <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie. De<br />
heilsgoe<strong>de</strong>ren <strong>van</strong> Christus in Zijn testament wor<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> zondaren in het algemeen vermaakt.<br />
Deze ruime bediening is niet gefun<strong>de</strong>erd op <strong>de</strong> verkiezing, maar op <strong>de</strong> genoegzaamheid <strong>van</strong> Christus’<br />
gehoorzaamheid. Ook hij verwijst naar het doopsformulier waar <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>ren <strong>de</strong>r gemeente het teken<br />
en zegel <strong>van</strong> het verbond ont<strong>van</strong>gen. “Zo zijn zij ware verbon<strong>ds</strong>kin<strong>de</strong>ren, in volle rechten.<strong>”</strong> Maar dat<br />
betekent niet dat zij allen uitverkorenen zijn. Hun wordt wel <strong>de</strong> vergeving <strong>de</strong>r zon<strong>de</strong>n toegezegd en <strong>de</strong><br />
bel<strong>of</strong>te komt hen toe, maar dan niet zon<strong>de</strong>r we<strong>de</strong>rgeboorte. Zijn er niet in alle verbon<strong>de</strong>n twee <strong>de</strong>len<br />
begrepen? 151<br />
De oproep <strong>van</strong> Blaauwen<strong>dr</strong>aad<br />
Het is Blaauwen<strong>dr</strong>aad geweest die, evenals Harinck, uitvoerig <strong>de</strong> kwestie rond <strong>Kok</strong> heeft<br />
geanalyseerd. 152 ] Hij schetst <strong>de</strong> ontwikkelingen op <strong>de</strong> kerkelijke verga<strong>de</strong>ringen in 1948 en typeert<br />
Steenblok als iemand die <strong>de</strong> lijn <strong>van</strong> Kersten stevig aanzette en daarmee in conflict kwam met <strong>Kok</strong>.<br />
Blaauwen<strong>dr</strong>aad ziet in het conflict een herleving <strong>van</strong> het conflict tussen <strong>de</strong> Gel<strong>de</strong>rsen en <strong>de</strong> Drentsen.<br />
In <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten zijn volgens hem <strong>van</strong> meet af aan twee stromen geweest (die weer<br />
terug te voeren zijn tot <strong>de</strong> meer Drents georiënteer<strong>de</strong> kruisgezin<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> le<strong>de</strong>boerianen, die<br />
weliswaar niet Gel<strong>de</strong>rs waren maar in <strong>de</strong> persoon <strong>van</strong> Le<strong>de</strong>boer toch een vorm <strong>van</strong> aanbod <strong>van</strong><br />
gena<strong>de</strong> ken<strong>de</strong>n). Voor <strong>de</strong> oorlog heetten <strong>de</strong>ze stromingen ‘<strong>Kok</strong>’ en ‘Kersten’, na <strong>de</strong> oorlog ‘<strong>Kok</strong>’ en<br />
‘Steenblok’. De leeruitspraken <strong>van</strong> 1931 zijn een compromis tussen Drents en Gel<strong>de</strong>rs, maar <strong>de</strong><br />
ho<strong>of</strong>dtoon er<strong>van</strong> en die <strong>van</strong> <strong>de</strong> prediking <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten is toch Drents. De<br />
148 W. <strong>van</strong> Sorge, “Verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>te is Go<strong>ds</strong> toézegging<strong>”</strong>, in: Reformatorisch Dagblad, 6 juni 2000.<br />
149 F. Mallan, “De vermeen<strong>de</strong> eenzijdigheid <strong>van</strong> <strong>dr</strong>. Steenblok<strong>”</strong>, in: Reformatorisch Dagblad, 6 juni 2000.<br />
150 J.W. Maris, “Eerherstel voor <strong>ds</strong>. R. <strong>Kok</strong>?<strong>”</strong>, in: De Wekker, 2000, p. 436-437. Later komt hij er opnieuw op<br />
terug in zijn bespreking <strong>van</strong> het <strong>boek</strong> <strong>van</strong> J. Blaauwen<strong>dr</strong>aad, De leer tegen het licht. “De manier waarop<br />
tegenover <strong>Kok</strong> is gesteld dat Go<strong>ds</strong> bel<strong>of</strong>te en het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> twee verschillen<strong>de</strong> zaken zijn, wat door<br />
De Saambin<strong>de</strong>r nog stee<strong>ds</strong> wordt volgehou<strong>de</strong>n, is niet te verantwoor<strong>de</strong>n<strong>”</strong> (I<strong>de</strong>m, “Noodzakelijk protest. Een<br />
nieuw <strong>boek</strong> <strong>van</strong> Blaauwen<strong>dr</strong>aad<strong>”</strong>, in: De Wekker, 2001). Hij roept <strong>de</strong> predikanten binnen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong><br />
Gemeenten op die het in wezen met Blaauwen<strong>dr</strong>aad eens zijn kleur te bekennen. “Er kunnen tij<strong>de</strong>n zijn, dat<br />
men zich niet meer in <strong>de</strong> kring <strong>van</strong> <strong>de</strong> eigen gemeente kan opsluiten. Niet om strijd in <strong>de</strong> kerk te forceren,<br />
maar omdat aan een hongeren<strong>de</strong> gemeente het brood <strong>van</strong> Go<strong>ds</strong> gena<strong>de</strong> onthou<strong>de</strong>n wordt.<strong>”</strong><br />
151 L.H. Oosten, “Hervormers gingen verschillen niet uit <strong>de</strong> weg<strong>”</strong>, in: Reformatorisch Dagblad, 28 oktober<br />
2000.<br />
152 Zie J. Blaauwen<strong>dr</strong>aad, De leer tegen het licht, p. 103 e.v..<br />
19 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
kerkelijke lei<strong>de</strong>rs zou<strong>de</strong>n zich met recht op <strong>de</strong> Drentse richting kunnen beroepen, maar dat doen zij<br />
niet omdat zij formeel het welmenend aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rschrijven. 153<br />
Hier stuiten we volgens hem op <strong>de</strong> ondui<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong><br />
Gemeenten. Het probleem in <strong>de</strong> praktijk is dat het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> nu gedoogd wordt. De<br />
leeruitspraken <strong>van</strong> 1931 zijn in die zin ook een compromis om <strong>de</strong> Kersten-vleugel met <strong>de</strong> <strong>Kok</strong>-vleugel<br />
te verzoenen. 154 Blaauwen<strong>dr</strong>aad ziet <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> als een symptoom <strong>van</strong> het theologisch<br />
<strong>de</strong>nken binnen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten. Zolang <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten “volhar<strong>de</strong>n<strong>”</strong> in<br />
een verschil tussen <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten en <strong>de</strong> aanbieding <strong>van</strong> <strong>de</strong> gena<strong>de</strong>, is hun leer op dit punt niet alleen<br />
“onschriftuurlijk<strong>”</strong>, maar verhin<strong>de</strong>rt zij ook een rehabilitatie <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>.<br />
De door <strong>Kok</strong> voorgestane vereenzelviging <strong>van</strong> aanbod en bel<strong>of</strong>ten werd echter verworpen en<br />
voor hem was -gezien dit punt- geen plaats in <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten, “<strong>de</strong> zes<strong>de</strong> leeruitspraak<br />
ten spijt.<strong>”</strong> “Er is een grens getrokken aan het gedogen. Hier staat een streep in het zand waar<br />
dominees niet overheen mogen. In <strong>de</strong> ‘kleine lettertjes’ bij <strong>de</strong> zes<strong>de</strong> uitspraak staat kennelijk dat je<br />
maar niet te hoge verwachtingen moet hebben <strong>van</strong> <strong>de</strong> “ernstige aanbiedingen <strong>van</strong> Christus en <strong>de</strong><br />
verbon<strong>ds</strong>welda<strong>de</strong>n in het E<strong>van</strong>gelie.<strong>”</strong> Daarom zeg ik dat het streven <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. C. Harinck gedoemd is bij<br />
zijn han<strong>de</strong>n af te breken. Wat bij Boston en <strong>de</strong> gebroe<strong>de</strong>rs Erskine kon wor<strong>de</strong>n verbon<strong>de</strong>n (het<br />
gena<strong>de</strong>verbond voor <strong>de</strong> uitverkorenen; <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten gericht tot allen), is binnen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong><br />
Gemeenten per <strong>de</strong>finitie onmogelijk. Het vonnis over e<strong>van</strong>geliedienaar <strong>Kok</strong> laat geen ruimte voor<br />
twijfel.<strong>”</strong> 155<br />
Blaauwen<strong>dr</strong>aad doet een klemmend beroep op <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten een serieuze<br />
studie te maken <strong>van</strong> <strong>de</strong> plaats <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten in <strong>de</strong> prediking, los <strong>van</strong> enig vooroor<strong>de</strong>el en los <strong>van</strong><br />
“voorman Kersten<strong>”</strong>. Blijf Kersten hoog waar<strong>de</strong>ren, zegt hij, maar zie hem ook als een mens wiens<br />
opvattingen getoetst moeten wor<strong>de</strong>n aan het Woord <strong>van</strong> God. Blaauwen<strong>dr</strong>aa<strong>ds</strong> advies: “Durf oprecht<br />
een onafhankelijke studie te maken <strong>van</strong> <strong>de</strong> samenhang <strong>van</strong> bel<strong>of</strong>ten en aanbieding en <strong>de</strong> verrassing<br />
zal groot zijn. Ik zou zeggen: hoed af voor het Kersten-verle<strong>de</strong>n, jas uit voor een Calvijn-toekomst.<br />
Niemand hoeft dan meer te vragen om schuldbelij<strong>de</strong>nis door <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten en<br />
rehabilitatie <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong>. Dat zal in <strong>de</strong> ein<strong>dr</strong>apportage <strong>van</strong> zo’n studie wor<strong>de</strong>n aanbevolen.<strong>”</strong> 156<br />
Mogelijk eerherstel <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>?<br />
Die studie over <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> is er gekomen en wel <strong>van</strong> <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> C. Harinck. Het<br />
is een uitvoerige studie over <strong>de</strong> achtergron<strong>de</strong>n en toe<strong>dr</strong>acht <strong>van</strong> <strong>de</strong> ontwikkelingen rond 1950, zowel<br />
het voorspel als <strong>de</strong> uitmonding in <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> schorsing, die <strong>van</strong> Steenblok. In zijn <strong>boek</strong> De prediking<br />
<strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie probeert hij <strong>Kok</strong> recht te doen. Wie tussen <strong>de</strong> regels doorleest, valt op dat zijn<br />
sympathie bij <strong>Kok</strong> ligt. Wie eerlijk dit <strong>boek</strong> leest, zal moeten conclu<strong>de</strong>ren dat een rehabilitatie <strong>van</strong> <strong>Kok</strong><br />
voor<strong>de</strong>hand ligt, omdat <strong>de</strong> schorsing op ondui<strong>de</strong>lijke gron<strong>de</strong>n is uitgevoerd.<br />
Harinck heeft kritiek op <strong>de</strong> manier waarop <strong>de</strong> schorsing totstand is gekomen, vooral over <strong>de</strong><br />
ondui<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> gronding <strong>van</strong> <strong>de</strong> schorsing. “Tot op <strong>de</strong> dag <strong>van</strong> <strong>van</strong>daag ontbreekt echter die<br />
dui<strong>de</strong>lijkheid. Dit is voor een groot <strong>de</strong>el te wijten aan het feit, dat <strong>de</strong> grond <strong>van</strong> <strong>de</strong> schorsing veel te<br />
summier wordt weergegeven en <strong>de</strong> uitspraak <strong>van</strong> <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> niet wordt on<strong>de</strong>rbouwd en niet met<br />
argumenten uit Schrift en Belij<strong>de</strong>nis wordt bewezen.<strong>”</strong> 157<br />
Toch wil Harinck zich ook in <strong>de</strong>ze studie geheel binnen het spoor <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong><br />
Gemeenten bewegen. Zo on<strong>de</strong>rscheidt hij tussen tweeërlei bel<strong>of</strong>ten: die <strong>van</strong> het verbond en die <strong>van</strong><br />
het E<strong>van</strong>gelie. Ze zijn respectievelijk onvoorwaar<strong>de</strong>lijk en voorwaar<strong>de</strong>lijk. Hij verwijt Steenblok dat<br />
<strong>de</strong>ze bei<strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten voorwaar<strong>de</strong>lijk maakt, maar ook Harinck brengt een on<strong>de</strong>rscheid aan. Wanneer<br />
<strong>de</strong>ze bel<strong>of</strong>ten bei<strong>de</strong> op hetzelf<strong>de</strong> niveau gezien wor<strong>de</strong>n, zoals H. Geluk stel<strong>de</strong>, namelijk dat allen <strong>de</strong><br />
bel<strong>of</strong>ten “geschonken<strong>”</strong> zijn, dan doet dit Harinck <strong>de</strong>nken aan <strong>de</strong> <strong>dr</strong>ieverbon<strong>de</strong>nleer. 158 Hij ziet juist <strong>de</strong><br />
verwarring toenemen als niet on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n wordt tussen <strong>de</strong> twee soorten <strong>van</strong> bel<strong>of</strong>ten. 159<br />
Harinck stelt dat <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het verbond specifiek Go<strong>ds</strong> uitverkorenen betreffen. “Dr.<br />
Steenblok staat in zijn beroep op <strong>de</strong> oudva<strong>de</strong>rs sterk ten opzichte <strong>van</strong> hen die stellen, dat <strong>de</strong><br />
verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>ten wel aan allen in <strong>de</strong> Doop geschonken is, maar dat het niet zeker is dat bel<strong>of</strong>ten ook<br />
153 I<strong>de</strong>m, p. 112.<br />
154 I<strong>de</strong>m, p. 113.<br />
155 I<strong>de</strong>m, p. 129.<br />
156 I<strong>de</strong>m.<br />
157 C. Harinck, De prediking <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, p. 233-234.<br />
158 I<strong>de</strong>m, p. 179, vgl. 194.<br />
159 I<strong>de</strong>m, p. 180-181.<br />
20 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
in allen vervuld zullen wor<strong>de</strong>n.<strong>”</strong> 160 Harinck heeft moeite met <strong>de</strong> stelling dat bel<strong>of</strong>ten alle gedoopten<br />
geschonken zijn en vervuld moeten wor<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> weg <strong>van</strong> gelo<strong>of</strong> en bekering, zoals we in het<br />
standpunt <strong>van</strong> Calvijn en an<strong>de</strong>ren tegenkwamen.<br />
In dit opzicht houdt hij <strong>de</strong> lijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten vast. Hij staat op een an<strong>de</strong>r<br />
standpunt dan R. <strong>Kok</strong>, voor wie er geen verschil was tussen verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>ten en <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten <strong>van</strong> het<br />
E<strong>van</strong>gelie. Het E<strong>van</strong>gelie met zijn bel<strong>of</strong>ten komt volgens <strong>Kok</strong> voort uit het gena<strong>de</strong>verbond. 161 Harinck<br />
verklaart <strong>de</strong> verwarring rond <strong>Kok</strong> hieruit, dat hij het genoem<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rscheid juist niet heeft gemaakt. 162<br />
On<strong>de</strong>rtussen zijn er nog geen tekenen dat <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten <strong>van</strong> <strong>of</strong>ficiële zij<strong>de</strong> werken<br />
aan een rehabilitatie <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>. Zijn theologische opvattingen blijven dus tot op <strong>de</strong> dag <strong>van</strong> <strong>van</strong>daag<br />
volgens het kerkverband verwerpelijk. 163<br />
De leerovereenkomst tussen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten en <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten<br />
in Ne<strong>de</strong>rland<br />
Het theologische klimaat <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten is in sterke mate bepaald door <strong>de</strong><br />
le<strong>de</strong>boerianen en kruisgezin<strong>de</strong>n, zo hebben we regelmatig geconstateerd. Die invloed is tot op <strong>de</strong> dag<br />
<strong>van</strong> <strong>van</strong>daag nog stee<strong>ds</strong> merkbaar. Het heeft ook tot gevolg dat er dui<strong>de</strong>lijke parallellen te vin<strong>de</strong>n zijn<br />
tussen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten en <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten in Ne<strong>de</strong>rland. Het zijn twee<br />
kerkverban<strong>de</strong>n die immers uit <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> bron en traditie putten, dat wil zeggen <strong>de</strong> afgeschei<strong>de</strong>n traditie<br />
in <strong>de</strong> negentien<strong>de</strong> eeuw, met name <strong>de</strong> kruisgezin<strong>de</strong>n. Florijn noemt als theologische kenmerken <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze richting <strong>de</strong> aandacht voor <strong>de</strong> bevin<strong>de</strong>lijke kennis, <strong>de</strong> leer <strong>van</strong> <strong>de</strong> twee verbon<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> sterke<br />
na<strong>dr</strong>uk op <strong>de</strong> verkiezing, <strong>de</strong> visie op <strong>de</strong> we<strong>de</strong>rgeboorte en <strong>de</strong> leer <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechtvaardiging. Ook<br />
had<strong>de</strong>n <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten volgens hem <strong>van</strong>ou<strong>ds</strong> veel aandacht voor verslagen <strong>van</strong> het<br />
geestelijk leven (bekeringsgeschie<strong>de</strong>nissen). 164<br />
Al <strong>de</strong>ze kenmerken zien we in bei<strong>de</strong> kerkverban<strong>de</strong>n terug. Florijn merkt op dat wie <strong>de</strong> <strong>boek</strong>jes<br />
<strong>van</strong> Fransen, Fraanje en Kersten met betrekking tot <strong>de</strong> rechtvaardiging naast elkaar legt, getr<strong>of</strong>fen<br />
wordt door <strong>de</strong> bijna woor<strong>de</strong>lijke overeenkomst. Allen gebruiken bijvoorbeeld het beeld <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechter<br />
in <strong>de</strong> vierschaar. 165 Zowel <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten als <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten in<br />
Ne<strong>de</strong>rland hou<strong>de</strong>n bei<strong>de</strong>n vast aan <strong>de</strong> leeruitspraken <strong>van</strong> 1931 en <strong>de</strong> veroor<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> R. <strong>Kok</strong>. We<br />
richten ons in dit ho<strong>of</strong><strong>ds</strong>tuk op <strong>de</strong> overeenkomsten op het punt <strong>van</strong> <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> R. <strong>Kok</strong>, <strong>de</strong> visie<br />
op Doop, verbond en <strong>de</strong> stan<strong>de</strong>n in het gena<strong>de</strong>leven en <strong>de</strong> overeenkomst tussen bei<strong>de</strong><br />
kerkverban<strong>de</strong>n met het oog op <strong>de</strong> opvattingen <strong>van</strong> Steenblok.<br />
De gezamenlijke veroor<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> R. <strong>Kok</strong><br />
De schorsing <strong>van</strong> R. <strong>Kok</strong> is in bei<strong>de</strong> kerkverban<strong>de</strong>n tot op <strong>de</strong> dag <strong>van</strong> <strong>van</strong>daag niet<br />
veroor<strong>de</strong>eld, laat staan opgeheven. De Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten (in Ne<strong>de</strong>rland) blijven vasthou<strong>de</strong>n<br />
aan het on<strong>de</strong>rscheid tussen aanbod en bel<strong>of</strong>te, <strong>de</strong> re<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> schorsing <strong>van</strong> <strong>Kok</strong>. We zagen dat<br />
Steenblok zich voortdurend heeft gekeerd tegen <strong>de</strong> vereenzelviging <strong>van</strong> aanbod en bel<strong>of</strong>te. Deze<br />
vereenzelviging noem<strong>de</strong> Steenblok een “dwaling<strong>”</strong>. 166 Tij<strong>de</strong>ns een CGO-avond op 23 mei 1996 over<br />
“<strong>de</strong> weg tot Christus<strong>”</strong> werd in een <strong>van</strong> <strong>de</strong> stellingen na<strong>dr</strong>ukkelijk gezegd: “Wie <strong>de</strong> aanbieding <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
gena<strong>de</strong> verwart met <strong>de</strong> schenking er<strong>van</strong>, geeft ruimte aan het remonstrantse gevoelen.<strong>”</strong><br />
<strong>Kok</strong>s visie op <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten en het aanbod <strong>de</strong>r gena<strong>de</strong> wordt binnen <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong><br />
Gemeenten in Ne<strong>de</strong>rland fel afgewezen. <strong>Kok</strong> wordt bij <strong>de</strong> ‘uitgetre<strong>de</strong>nen’ gezien in <strong>de</strong> lijn <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
remonstranten, <strong>de</strong> amyraldisten en <strong>de</strong> “Pietersen en <strong>de</strong> Kreulens<strong>”</strong>, zo blijkt uit <strong>de</strong> bun<strong>de</strong>l De waarheid<br />
hogelijk gebo<strong>de</strong>n. <strong>Kok</strong> vertegenwoordigt een richting die recht wil doen aan <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid<br />
160 I<strong>de</strong>m, p. 154.<br />
161 I<strong>de</strong>m, p. 242.<br />
162 I<strong>de</strong>m, p. 252.<br />
163 In <strong>de</strong> in 2003 uitgegeven besluitenlijst <strong>van</strong> <strong>de</strong> generale syno<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten staat nog<br />
stee<strong>ds</strong> heel ‘zakelijk’ het volgen<strong>de</strong> opgemerkt: “De syno<strong>de</strong> in 1950 te Utrecht besloot in verband met<br />
behan<strong>de</strong>l<strong>de</strong> aanklachten tegen <strong>de</strong> prediking en uitgegeven leerre<strong>de</strong>nen <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. R. <strong>Kok</strong>, gedaan ter Classis<br />
Barneveld in juni 1948 en ter Particuliere Syno<strong>de</strong> West, na een breedvoerige discussie hierover met <strong>ds</strong>. R.<br />
<strong>Kok</strong>, hem te schorsen, omdat hij volhoudt on<strong>de</strong>r meer <strong>de</strong> vereenzelviging <strong>van</strong> <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>ten met het aanbod<br />
<strong>van</strong> gena<strong>de</strong><strong>”</strong> (Voornaamste besluiten <strong>van</strong> <strong>de</strong> Generale Syno<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten, p. 35).<br />
164 H. Florijn, De le<strong>de</strong>boerianen, p. 122.<br />
165 J. Roos e.a., De waarheid hogelijk gebo<strong>de</strong>n, p. 63.<br />
166 P.L. Rouwendal, Het aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong>, p. 68.<br />
21 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl
http://www.afwachten<strong>of</strong>verwachten.nl/<br />
<strong>dr</strong>. K. <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Zwaag</strong> <strong>–</strong> <strong>boek</strong> <strong>“Afwachten</strong> <strong>of</strong> <strong>Verwachten</strong>?<strong>”</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> mens ten aanzien <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie door <strong>de</strong> leer <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitverkiezing wel te leren, maar in <strong>de</strong><br />
prediking op <strong>de</strong> achtergrond te stellen. 167<br />
Mallan zegt dat <strong>de</strong> invloed <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> het gevolg was <strong>van</strong> een manier <strong>van</strong> <strong>de</strong>nken (samengevat<br />
als het “algemeen aanbod <strong>van</strong> gena<strong>de</strong><strong>”</strong>) dat al in <strong>de</strong> kring <strong>van</strong> <strong>de</strong> afgeschei<strong>de</strong>nen werd gepredikt. Iets<br />
<strong>van</strong> hun <strong>de</strong>nkwijze kwam uit <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Kerken, die stel<strong>de</strong>n “dat je het maar hebt aan te<br />
nemen.<strong>”</strong> Dat leef<strong>de</strong> ook on<strong>de</strong>r hen die overkwamen naar <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Gemeenten, inclusief <strong>de</strong><br />
voorgangers. Vanuit <strong>de</strong> classis Zeeland waren er volgens Mallan bij <strong>de</strong> toelating <strong>van</strong> <strong>Kok</strong> al bezwaren.<br />
“Het is gebleken dat ze dit goed hebben gezien.<strong>”</strong> 168 Hij erkent dat er op <strong>Kok</strong>s werk als predikant niets<br />
viel aan te merken, maar het werd voor <strong>de</strong> kerkenraad onhoudbaar elke week hetzelf<strong>de</strong> aan te horen.<br />
“Hetzelf<strong>de</strong>, waarmee ik bedoel dat <strong>de</strong> mens aan het werk gezet werd en eigenlijk praktisch <strong>de</strong> totale<br />
doo<strong>ds</strong>taat en <strong>de</strong> algehele verdorvenheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevallen mens werd verzwegen, om het dan maar zo<br />
zachtzinnig mogelijk te zeggen.<strong>”</strong> 169<br />
Volgens Mallan wil<strong>de</strong> <strong>Kok</strong> met aan aanbieding <strong>van</strong> gena<strong>de</strong> toch meer zeggen tot <strong>de</strong> gemeente dan <strong>de</strong><br />
verkondiging <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie wettigt. “De mensen als hoor<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> het E<strong>van</strong>gelie, aldus <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong>,<br />
had<strong>de</strong>n <strong>de</strong> bel<strong>of</strong>te om die aan te grijpen en daar een pleitgrond <strong>van</strong> te maken.<strong>”</strong> Mallan laat<br />
doorschemeren dat <strong>de</strong> synodalen er in het diepst <strong>van</strong> hun ziel spijt <strong>van</strong> hebben dat er een breuk met<br />
<strong>Kok</strong> is gevallen. Als het voor hen gemakkelijker gelegen had, had<strong>de</strong>n ze <strong>Kok</strong> er weer ingehaald in<br />
1953. 170 Mallan is blij dat ook Moerkerken <strong>de</strong> vereenzelviging <strong>van</strong> aanbod en bel<strong>of</strong>te verwerpt. “Wat<br />
we waar<strong>de</strong>ren <strong>van</strong> <strong>ds</strong>. Moerkerken is dat hij zijn eigen standpunt over <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> leeropvattingen<br />
<strong>van</strong> <strong>ds</strong>. <strong>Kok</strong> niet voor ons verborgen houdt. Hij schrijft eerlijk dat <strong>de</strong> vereenzelviging <strong>van</strong> het aanbod<br />
<strong>van</strong> gena<strong>de</strong> met <strong>de</strong> verbon<strong>ds</strong>bel<strong>of</strong>ten niet te tolereren is."<br />
167 J. Roos e.a., De waarheid hogelijk gebo<strong>de</strong>n, p. 116.<br />
168 W. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Dikkenberg en R.A. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gar<strong>de</strong>, Het nageslacht voor ogen, p. 12.<br />
169 J. Roos e.a., De waarheid hogelijk gebo<strong>de</strong>n, p. 73-74.<br />
170 W. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Dikkenberg en R.A. <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gar<strong>de</strong>, Het nageslacht voor ogen, p. 12.<br />
22 / 22 www.<strong>ds</strong>rkok.nl