Habitat-use en interacties Schotse Hooglanders en Konikpaarden
Habitat-use en interacties Schotse Hooglanders en Konikpaarden
Habitat-use en interacties Schotse Hooglanders en Konikpaarden
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Habitat</strong>-<strong>use</strong> <strong>en</strong> <strong>interacties</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong><br />
<strong>en</strong> Konikpaard<strong>en</strong><br />
op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg<br />
de Jong, 2010<br />
Hanne de Jong<br />
Stichting FREE Nature<br />
Hogeschool Van Hall Lar<strong>en</strong>stein<br />
maart – juni 2010
<strong>Habitat</strong>-<strong>use</strong> <strong>en</strong> <strong>interacties</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong><br />
Konikpaard<strong>en</strong><br />
op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg<br />
Onderzoeksrapport begrazingsonderzoek runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg<br />
maart – juni 2010<br />
In het kader van de tweede projectstage opleiding HBO Milieukunde<br />
Van Hall Lar<strong>en</strong>stein Leeuward<strong>en</strong><br />
In opdracht van Stichting FREE Nature<br />
Met dank aan Roeland Vermeul<strong>en</strong>, voor de begeleiding <strong>en</strong> ondersteuning tijd<strong>en</strong>s het schrijv<strong>en</strong> van<br />
het rapport.<br />
Hanne de Jong<br />
Stud<strong>en</strong>tnr.: 900702001<br />
Van Hall Lar<strong>en</strong>stein Leeuward<strong>en</strong><br />
FREE Nature<br />
Juni 2010
Sam<strong>en</strong>vatting<br />
Paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> allebei op e<strong>en</strong> andere manier gebruik van e<strong>en</strong> gebied. Er is onderscheid<br />
in dieetkeuze op de eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van het voedsel, in bijvoorbeeld verteerbaarheid, <strong>en</strong> in de<br />
eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van de dier<strong>en</strong> zelf, zoals <strong>en</strong>ergiebehoefte. De hoeveelheid ruwe celstof, manier van<br />
graz<strong>en</strong> <strong>en</strong> manier van verter<strong>en</strong> zijn verschill<strong>en</strong>d voor paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong>. Er zijn ook<br />
overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>; uit eerdere onderzoek<strong>en</strong> is geblek<strong>en</strong> dat zowel paard<strong>en</strong> als runder<strong>en</strong> gras als<br />
hoofdvoedsel hebb<strong>en</strong>. In dit onderzoek is deze voedselgroep voor de Koniks <strong>en</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong><br />
die op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg lop<strong>en</strong> verder onderzocht. De volg<strong>en</strong>de onderzoeksvrag<strong>en</strong> zijn<br />
daarvoor opgesteld:<br />
1. Wat is de habitat-<strong>use</strong> van <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Konikpaard<strong>en</strong>?<br />
2. Is er interactie tuss<strong>en</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Konikpaard<strong>en</strong>? Zo ja, wat voor?<br />
2.1. Speelt grassoort e<strong>en</strong> rol in de concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong>?<br />
2.2. Speelt houtsoort e<strong>en</strong> rol in de concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong>?<br />
3. Wat zijn de te verwacht<strong>en</strong> verandering<strong>en</strong> op vegetatie- <strong>en</strong> landschapsniveau voor de korte<br />
<strong>en</strong> langere termijn?<br />
3.1. Welke rol speelt de aanwezigheid van Konikpaard<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> in de<br />
ontwikkeling van bos op de landtong Roz<strong>en</strong>burg?<br />
a. Welke soort<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>?<br />
b. Heeft de consumptie van bepaalde boomsoort<strong>en</strong> invloed op de mate van<br />
aanwezigheid van de betreff<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong>?<br />
Door beide diersoort<strong>en</strong> word veel tijd besteed aan et<strong>en</strong>, paard<strong>en</strong> bested<strong>en</strong> wel meer tijd aan et<strong>en</strong>.<br />
Runder<strong>en</strong> rust<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> groot deel van de tijd. Zowel paard<strong>en</strong> als runder<strong>en</strong> zijn het meest te<br />
vind<strong>en</strong> op grasland. Paard<strong>en</strong> meer in op<strong>en</strong> veld, runder<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>veel in halfschaduw als op<strong>en</strong><br />
bedekking.<br />
Grassoort speelt e<strong>en</strong> rol in de concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong>. Paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> veel duinriet, runder<strong>en</strong><br />
haast niet. In tijd<strong>en</strong> van schaarste vall<strong>en</strong> runder<strong>en</strong> terug op de consumptie van wilg <strong>en</strong> halflang riet<br />
<strong>en</strong> duinriet, paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> dan veel hoog riet <strong>en</strong> e<strong>en</strong> beetje wilg. Als er concurr<strong>en</strong>tie is, zit deze op<br />
de overige grassoort<strong>en</strong> rond eind mei. De paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> dan ge<strong>en</strong> duinriet meer <strong>en</strong> de consumptie<br />
van overige grass<strong>en</strong> neemt voor toe. Doordat paard<strong>en</strong> korter kunn<strong>en</strong> graz<strong>en</strong>, is het mogelijk dat het<br />
gras niet meer lang g<strong>en</strong>oeg is voor de runder<strong>en</strong> om te kunn<strong>en</strong> et<strong>en</strong>.<br />
Boomsoort<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> rol in de concurr<strong>en</strong>tie. Paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> bijna ge<strong>en</strong> houtachtig voedsel,<br />
runder<strong>en</strong> iets meer maar ook andere soort<strong>en</strong>.<br />
Het terrein van de Landtong Roz<strong>en</strong>burg ontwikkeld zich naar meer bebost gebied. Voor de runder<strong>en</strong><br />
is dit <strong>en</strong>igszins goed nieuws, de paard<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hier minder baat bij. De rol van de aanwezigheid<br />
van de <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Koniks is beperkt. Met name op de structuur van bos <strong>en</strong> struweel<br />
wordt door de dier<strong>en</strong> invloed uitgeoef<strong>en</strong>d, doordat er voornamelijk jonge boompjes of alle<strong>en</strong> de<br />
onderste blader<strong>en</strong> <strong>en</strong> twijg<strong>en</strong> geget<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Er is niets te zegg<strong>en</strong> over de invloed van de dier<strong>en</strong><br />
op de aanwezigheid <strong>en</strong> ontwikkeling van bepaalde boomsoort<strong>en</strong> op de Landtong.<br />
1
Summary<br />
Horses and cattle differ<strong>en</strong>ce in the usage of their habitat. There is a differ<strong>en</strong>ce in diet selection on<br />
the properties of the food, for example digestibility, and the properties of the animals themselves,<br />
such as the needed amount of <strong>en</strong>ergy. The crude fiber, way of browsing and digestion are differ<strong>en</strong>t<br />
for horses and cattle. But there are also agreem<strong>en</strong>ts. Previous studies have shown that the main<br />
food for both horses and cattle are grasses. In this study, this food group for the Koniks and<br />
Highland cattle that live on the Landtong Roz<strong>en</strong>burg (nearby Europort Rotterdam) is further<br />
investigated. The research questions that are <strong>use</strong>d in this study are the following:<br />
1. What is the habitat <strong>use</strong> of Highland cattle and Konikhorses?<br />
2. Is there interaction betwe<strong>en</strong> Highland cattle and Konikhorses? If so, what kind?<br />
2.1. Does the type of grass play a role in the competition betwe<strong>en</strong> the animals?<br />
2.2. Does the type of eat<strong>en</strong> wood play a role in the competition betwe<strong>en</strong> the animals?<br />
3. What are the expected changes in vegetation and landscape-level on short and longer term?<br />
3.1. What role does the pres<strong>en</strong>ce of Konikhorses and Highland cattle play in the<br />
developm<strong>en</strong>t of forest on the Landtong Roz<strong>en</strong>burg?<br />
a. What types of trees are eat<strong>en</strong>?<br />
b. Does the consumption of certain trees influ<strong>en</strong>ce the degree of pres<strong>en</strong>ce of these<br />
trees on the Landtong Roz<strong>en</strong>burg?<br />
Both animals sp<strong>en</strong>t much time on eating, horses more than cattle. Cattle rests more of the time.<br />
Horses and cattle stay a big part of the time on grassland. Op<strong>en</strong> field is preferred by horses, cattle<br />
in semi-shade as much as an op<strong>en</strong> cover.<br />
Grass type does play a role in the competition betwe<strong>en</strong> the animals. Horses eat a lot of dune reed,<br />
cattle barely. In times of scarcity, Highlanders provide themselves with the consumption of willow,<br />
medium reeds and dune reed, horses eat in this time many high dune reed and a bit willow. If there<br />
is competition, it is on the rest of the grass types, around the <strong>en</strong>d of May The horses stop with the<br />
consumption of dune reed and eat more other grass types. Beca<strong>use</strong> horses can graze shorter, it is<br />
possible that the grass is not long <strong>en</strong>ough anymore for the cattle to eat.<br />
The consumption of wood or the types of eat<strong>en</strong> wood play no part in the competition. Horses eat<br />
almost no woody food, cattle a little more but other species.<br />
The terrain of the Landtong Roz<strong>en</strong>burg develops into an more forested area. This is somewhat good<br />
news for cattle, horses have less to no b<strong>en</strong>efit. The role of the pres<strong>en</strong>ce of the Highland cattle and<br />
Koniks is limited. In particular, the structure of forest and is influ<strong>en</strong>ced by animals, mainly beca<strong>use</strong><br />
young trees or just the lower leaves and twigs are eat<strong>en</strong>. There is nothing to say about the influ<strong>en</strong>ce<br />
of animals on the pres<strong>en</strong>ce and developm<strong>en</strong>t of certain tree species on the Landtong.<br />
3
Inhoudsopgave<br />
Sam<strong>en</strong>vatting<br />
Summary<br />
Inhoudsopgave<br />
1. Inleiding <strong>en</strong> probleembeschrijving .................................................................... 7<br />
1.1 Inleiding ........................................................................................... 7<br />
1.2 Probleembeschrijving ........................................................................... 8<br />
2. Achtergrond<strong>en</strong> .......................................................................................... 11<br />
2.1 Het onderzoeksgebied ......................................................................... 11<br />
2.2 Natuurlijke begrazing .......................................................................... 13<br />
2.3 <strong>Schotse</strong> Hooglander ............................................................................ 14<br />
2.4 Konikpaard ....................................................................................... 16<br />
2.5 Begripp<strong>en</strong>lijst ................................................................................... 20<br />
3. Methode <strong>en</strong> material<strong>en</strong> ................................................................................ 23<br />
3.1 Methode .......................................................................................... 23<br />
3.2 Material<strong>en</strong> ....................................................................................... 27<br />
4. Resultat<strong>en</strong> ................................................................................................ 29<br />
4.1 <strong>Habitat</strong>-<strong>use</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Konikpaard<strong>en</strong> ....................................... 29<br />
4.2 Interacties ....................................................................................... 37<br />
4.3 Te verwacht<strong>en</strong> verandering<strong>en</strong> in landschap <strong>en</strong> vegetatie ................................ 47<br />
4.4 Overzichtsgrafiek<strong>en</strong> ‘et<strong>en</strong>’ paard <strong>en</strong> rund .................................................. 49<br />
5. Discussie <strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong> ........................................................................... 53<br />
5.1 Resultat<strong>en</strong> ....................................................................................... 53<br />
5.2 Methode .......................................................................................... 59<br />
5.3 Aanbeveling<strong>en</strong> ................................................................................... 60<br />
6. Conclusie ................................................................................................. 61<br />
7. Literatuurlijst............................................................................................ 63<br />
8. Bijlag<strong>en</strong> ................................................................................................... 65<br />
I. Tijdsplanning .......................................................................................... 66<br />
II. Protocol ................................................................................................. 67<br />
III. Observatieformulier .................................................................................. 68<br />
IV. Beschrijving <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg ................................. 69<br />
V. Beschrijving Konikpaard<strong>en</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg ......................................... 71<br />
VI. Beschrijving <strong>en</strong> uitkomst<strong>en</strong> T-Toets onafhankelijke variabel<strong>en</strong> .............................. 73<br />
5
1. Inleiding <strong>en</strong> probleembeschrijving<br />
1.1 Inleiding<br />
Door m<strong>en</strong>selijk ingrijp<strong>en</strong> zijn veel grootschalige gebied<strong>en</strong> met op<strong>en</strong> vegetatie in de gematigde<br />
klimaatzone verlor<strong>en</strong> gegaan. De natuurlijke dynamiek die vegetatiesuccessie terugzet waardoor<br />
gebied<strong>en</strong> met op<strong>en</strong> vegetatie kunn<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> bestaan zijn ontregeld als gevolg van bijvoorbeeld het<br />
cultiver<strong>en</strong> van landbouwgewass<strong>en</strong>. In Nederland zijn juist door m<strong>en</strong>selijk handel<strong>en</strong> natuurlijke<br />
gebied<strong>en</strong> ontstaan. Toch blijv<strong>en</strong> het door de m<strong>en</strong>s aangelegde gebied<strong>en</strong> <strong>en</strong> in feite afgeslot<strong>en</strong><br />
system<strong>en</strong>, waardoor natuurlijke dynamiek vaak te weinig aanwezig is om de op<strong>en</strong> vegetatie te<br />
behoud<strong>en</strong>.<br />
Veel gebied<strong>en</strong> in Nederland k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zich door de aanwezigheid van goed verteerbare plant<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
zijn daarom aantrekkelijk voor vele soort<strong>en</strong> hoefdier<strong>en</strong> als ree <strong>en</strong> damhert. Oorspronkelijk maakt<strong>en</strong><br />
het uitgestorv<strong>en</strong> oeros <strong>en</strong> wilde paard gebruik van deze grazige vegetatie.<br />
Rond 1980 ontstond e<strong>en</strong> nieuwe visie op natuurbeheer, dat voorhe<strong>en</strong> gebaseerd was op traditioneel<br />
landgebruik. In deze visie werd de nadruk gelegd op grootschalige natuurgebied<strong>en</strong> waar natuurlijke<br />
landschapsvorming plaats kon vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> de invloed van de m<strong>en</strong>s minimaal is. Op basis hiervan zijn<br />
in verschill<strong>en</strong>de natuurgebied<strong>en</strong> in Nederland kuddes runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong> (doorgaans primitieve<br />
rass<strong>en</strong>) vrijgelat<strong>en</strong>, om de (ecologische) rol van de uitgestorv<strong>en</strong> grazers (de eerder g<strong>en</strong>oemde oeros<br />
<strong>en</strong> het wilde paard) te vervang<strong>en</strong>. Deze kuddes verblijv<strong>en</strong> zomer <strong>en</strong> winter in het gebied 1 .<br />
Het gebied waar dit onderzoek is uitgevoerd de Landtong Roz<strong>en</strong>burg. Dit gebied wordt vanaf 1999<br />
beheerd door Stichting FREE Nature. Vanaf 1999 wordt dit gebied begraasd door runder<strong>en</strong>. Om meer<br />
dynamiek in het systeem te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, loopt hier sinds de zomer van 2008 ook e<strong>en</strong> kudde<br />
Konikpaard<strong>en</strong> bij (Stichting FREE Nature, 2010). Natuurlijke process<strong>en</strong> als neerslag <strong>en</strong> verdamping,<br />
saltspray <strong>en</strong> natuurlijke begrazing bepal<strong>en</strong> in belangrijke mate de natuurlijke ontwikkeling van het<br />
landschap.<br />
Dit onderzoek is onderdeel van e<strong>en</strong> serie onderzoek<strong>en</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg. Omdat de Koniks<br />
nog maar relatief kort op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg aanwezig zijn, is er weinig bek<strong>en</strong>d over de<br />
verhouding met de kudde <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> het dieet van de beide diersoort<strong>en</strong> voor dit gebied<br />
<strong>en</strong> de invloed van de beide groep<strong>en</strong> op het landschap. De bedoeling van deze serie onderzoek<strong>en</strong>, is<br />
daarom e<strong>en</strong> zo goed mogelijk beeld te krijg<strong>en</strong> van de <strong>interacties</strong> tuss<strong>en</strong> de <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong><br />
Koniks <strong>en</strong> hun invloed op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg. Van november 2008 tot januari 2009 <strong>en</strong> van maart<br />
tot juni 2009 zijn twee onderzoek<strong>en</strong> uit dezelfde serie als dit rapport uitgevoerd.<br />
1 Tekst gebaseerd op Hungry Herds, Vulink, 2001<br />
7
1.2 Probleembeschrijving<br />
Paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> allebei op e<strong>en</strong> andere manier gebruik van e<strong>en</strong> gebied. Er is onderscheid<br />
in dieetkeuze op de eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van het voedsel, in bijvoorbeeld verteerbaarheid, <strong>en</strong> in de<br />
eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van de dier<strong>en</strong> zelf, zoals <strong>en</strong>ergiebehoefte. De dieetkeuze wordt bij runder<strong>en</strong> beperkt<br />
door het gehalte aan ruwe celstof. Bij paard<strong>en</strong> speelt dit ge<strong>en</strong> rol, waardoor zij grote hoeveelhed<strong>en</strong><br />
ruwe grass<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> et<strong>en</strong> (Vulink, 2001). E<strong>en</strong> ander verschil is de manier van graz<strong>en</strong> <strong>en</strong> verter<strong>en</strong>.<br />
Runder<strong>en</strong> zijn herkauwers <strong>en</strong> graz<strong>en</strong> door hun tong erg<strong>en</strong>s omhe<strong>en</strong> te slaan. Ze hebb<strong>en</strong> vier mag<strong>en</strong>,<br />
al het geget<strong>en</strong> voedsel wordt maag voor maag verteerd waar veel tijd voor nodig is. Paard<strong>en</strong> graz<strong>en</strong><br />
met hun tand<strong>en</strong> <strong>en</strong> herkauw<strong>en</strong> niet. Het voedsel wordt direct verteerd <strong>en</strong> paard<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> dan ook<br />
‘maar’ één maag. Zij et<strong>en</strong> graag het meest voedselrijke gewas, bijvoorbeeld nieuwe jonge scheut<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> zijn ge<strong>en</strong> tijd kwijt aan herkauw<strong>en</strong> (Markerink, 2002).<br />
Naast verschill<strong>en</strong> zijn er ook overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong>. Uit de voorgaande<br />
onderzoek<strong>en</strong> is geblek<strong>en</strong> dat beide soort<strong>en</strong> dier<strong>en</strong> voor meer dan 80% van de tijd dat ze et<strong>en</strong>,<br />
bested<strong>en</strong> aan het et<strong>en</strong> van gras (Koniks meer dan 90%,<strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> 80% (Wamsteeker, 2009)<br />
<strong>en</strong> beide soort<strong>en</strong> 99% (Bos, 2009)) <strong>en</strong> dat gras daarmee voor beide soort<strong>en</strong> de hoofdvoedselbron is.<br />
Dit wordt ook in andere literatuur bevestigd: ‘Grass<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> de belangrijkste voedselbron voor<br />
typische grazers als runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong>’ (Vulink, 2001) <strong>en</strong> ‘Koniks bested<strong>en</strong> het grootste deel van<br />
hun tijd aan graz<strong>en</strong>. Grass<strong>en</strong> staan met stip op de eerste plaats in het m<strong>en</strong>u van de paard<strong>en</strong>’<br />
(Markerink, 2002). Uit de eerdere onderzoek<strong>en</strong> bleek ook dat beide soort<strong>en</strong> grazers het meest<br />
gebruik mak<strong>en</strong> van het grasland op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg (Wamsteeker, 2009 <strong>en</strong> Bos, 2009).<br />
Afbeelding 1.1: E<strong>en</strong> aantal grote grazers in verhouding tot hun landgebruik (Hofman, 1989)<br />
8
In het onderzoek is verder gegaan met de op<strong>en</strong> eindes van de eerdere onderzoek<strong>en</strong>.<br />
Het onderzoek van Wamsteeker uit 2009 is al wat dieper op de voedselbron gras ingegaan door te<br />
kijk<strong>en</strong> naar de versheid <strong>en</strong> l<strong>en</strong>gte.<br />
Tijd<strong>en</strong>s dat onderzoek is opgevall<strong>en</strong> dat de verschill<strong>en</strong>de grazers verschill<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> gras et<strong>en</strong>,<br />
wat voor e<strong>en</strong> vertek<strong>en</strong>d beeld in de resultat<strong>en</strong> kan zorg<strong>en</strong> (Wamsteeker, 2009). Immers, wanneer de<br />
runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong> allebei e<strong>en</strong> andere soort gras consumer<strong>en</strong> is dit beide gecodeerd als ‘gras’<br />
waardoor het lijkt dat er veel concurr<strong>en</strong>tie is terwijl ze juist weinig met elkaar te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> ander ‘op<strong>en</strong> eind’ uit de eerdere onderzoek<strong>en</strong> is het fysieke gebruik van het gebied door de<br />
twee kuddes. Om e<strong>en</strong> beter beeld te krijg<strong>en</strong> van de habitat-<strong>use</strong> is het goed te wet<strong>en</strong> waar in het<br />
gebied de dier<strong>en</strong> zich het meest bevind<strong>en</strong> (Wamsteeker, 2009). Wanneer bek<strong>en</strong>d is waar de dier<strong>en</strong><br />
zich het meest bevind<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ook meer uitsprak<strong>en</strong> over ev<strong>en</strong>tuele concurr<strong>en</strong>tie gedaan word<strong>en</strong><br />
omdat inzichtelijk wordt hoe de twee kuddes het gebied gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> elkaar daarbij juist mijd<strong>en</strong> of<br />
opzoek<strong>en</strong> (pers. comm. R.A. Vermeul<strong>en</strong>).<br />
In de voorgaande onderzoek<strong>en</strong> is met name naar de twee eerste hoofdonderzoeksvrag<strong>en</strong> gekek<strong>en</strong>.<br />
De derde hoofdonderzoeksvraag ‘Wat zijn de te verwacht<strong>en</strong> verandering<strong>en</strong> op vegetatie- <strong>en</strong><br />
landschapsniveau voor de korte <strong>en</strong> langere termijn?’ is daardoor nog relatief onbehandeld.<br />
Begrazing van het gebied heeft effect op aantall<strong>en</strong>, structuur <strong>en</strong> soort<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>stelling. Wanneer de<br />
rol van de grazers in de bosontwikkeling van de Landtong Roz<strong>en</strong>burg bek<strong>en</strong>d is kunn<strong>en</strong> ook<br />
voorspelling<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gedaan over te verwacht<strong>en</strong> verandering<strong>en</strong> (persoonlijke communicatie R.<br />
Vermeul<strong>en</strong>). Door ARK Natuurontwikkeling, wordt in sam<strong>en</strong>werking met Rijkswaterstaat ieder jaar<br />
e<strong>en</strong> bosontwikkelingsverslag opgesteld om de ontwikkeling van het gebied inzichtelijk te krijg<strong>en</strong>. In<br />
deze verslag<strong>en</strong> wordt hoofdzakelijk ingegaan op de bosontwikkeling op de landtong (Linnartz, 2009)<br />
<strong>en</strong> niet op de activiteit<strong>en</strong> of de rol van de grazers daar in.<br />
Uit het verslag van vorig jaar blijkt e<strong>en</strong> gestage aangroei van bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de<br />
herplantplichtvakk<strong>en</strong> van gemiddeld 0,56 ha per jaar. Daarnaast kom<strong>en</strong> ook buit<strong>en</strong> de<br />
herplantplichtvakk<strong>en</strong> grote oppervlaktes aan bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong> op (Linnartz, 2008).<br />
Aan de hand van deze gegev<strong>en</strong>s uit de eerdere onderzoek<strong>en</strong> wordt dieper ingegaan op consumptie<br />
van grass<strong>en</strong> <strong>en</strong> houtachtig<strong>en</strong>. De hoofdonderzoeksvrag<strong>en</strong> zijn hetzelfde als de eerdere onderzoek<strong>en</strong>.<br />
Met deze hoofdonderzoeksvrag<strong>en</strong> als basis, e<strong>en</strong> aantal specifieke deelvrag<strong>en</strong> opgesteld. In de eerste<br />
instantie ligt in dit onderzoek de focus op deze deelvrag<strong>en</strong>.<br />
1. Wat is de habitat-<strong>use</strong> van <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Konikpaard<strong>en</strong>?<br />
2. Is er interactie tuss<strong>en</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Konikpaard<strong>en</strong>? Zo ja, wat voor?<br />
2.1. Speelt grassoort e<strong>en</strong> rol in de concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong>?<br />
2.2. Speelt houtsoort e<strong>en</strong> rol in de concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong>?<br />
3. Wat zijn de te verwacht<strong>en</strong> verandering<strong>en</strong> op vegetatie- <strong>en</strong> landschapsniveau voor de<br />
korte <strong>en</strong> langere termijn?<br />
3.1. Welke rol speelt de aanwezigheid van Konikpaard<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> in de<br />
ontwikkeling van bos op de landtong Roz<strong>en</strong>burg?<br />
a. Welke soort<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>?<br />
b. Heeft de consumptie van bepaalde boomsoort<strong>en</strong> invloed op de mate van<br />
aanwezigheid van de betreff<strong>en</strong>de bom<strong>en</strong>?<br />
In de twee eerdere onderzoek<strong>en</strong> is de habitat-<strong>use</strong> al redelijk volledig in kaart gebracht waardoor<br />
deze hoofdonderzoeksvraag niet verder is gespecificeerd. Om e<strong>en</strong> meerjarige tr<strong>en</strong>d te kunn<strong>en</strong><br />
ontdekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ter ‘controle’ van de uitkomst<strong>en</strong> is deze onderzoeksvraag wel meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Er zal<br />
voornamelijk dieper op de details word<strong>en</strong> ingegaan, maar er is wel e<strong>en</strong> grove vergelijking met<br />
vorige onderzoek<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
9
2. Achtergrond<strong>en</strong><br />
In dit hoofdstuk zal wat dieper ingegaan word<strong>en</strong> op het onderzoeksgebied, betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> bij<br />
dit onderzoek <strong>en</strong> begripp<strong>en</strong> die gebruikt word<strong>en</strong> in dit rapport.<br />
2.1 Het onderzoeksgebied<br />
Het gebied waar dit onderzoek is uitgevoerd is de Landtong Roz<strong>en</strong>burg. Deze is geleg<strong>en</strong> onder<br />
Rotterdam, tuss<strong>en</strong> het Calandkanaal <strong>en</strong> de Nieuwe Waterweg.<br />
Het gebied in zijn huidige vorm is begin jar<strong>en</strong> ‘70 tijd<strong>en</strong>s de aanleg van hav<strong>en</strong>s <strong>en</strong> Calandkanaal<br />
ontstaan. De grond die daarbij vrijkwam is op de Landtong gebracht, zodat die nu e<strong>en</strong> stuk hoger<br />
ligt. Sindsdi<strong>en</strong> heeft de natuur er weer bezit van g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> is spontaan e<strong>en</strong> soort duinlandschap<br />
ontstaan. Landtong Roz<strong>en</strong>burg is één van de voorbeeldgebied<strong>en</strong> uit het plan "Nieuw Rotterdams<br />
Peil" van het Wereld Natuur Fonds.<br />
Sinds 1999 wordt de Landtong beheerd door Stichting FREE Nature, voorhe<strong>en</strong> ARK<br />
Natuurontwikkeling. Er wordt uitgegaan van zo min mogelijk m<strong>en</strong>selijk ingrijp<strong>en</strong>, waardoor het<br />
beheer bestaat uit het lat<strong>en</strong> plaatsvind<strong>en</strong> van natuurlijke process<strong>en</strong> als natuurlijke begrazing,<br />
vegetatiesuccessie, spontane bosontwikkeling, windworp, saltspray <strong>en</strong> e<strong>en</strong> variër<strong>en</strong>d waterpeil door<br />
neerslag <strong>en</strong> verdamping. Vanaf 1999 word<strong>en</strong> deze natuurlijke process<strong>en</strong> ondersteund door runder<strong>en</strong><br />
die de landtong begraz<strong>en</strong>. Dit zijn het eerste jaar Galloways <strong>en</strong> vanaf 2000 <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong>. In<br />
de zomer van 2008 is daar e<strong>en</strong> kudde konikpaard<strong>en</strong> bij gevoegd. Door begrazing is e<strong>en</strong> gevarieerd<br />
landschap ontstaan, met onder andere moerasgebied<strong>en</strong>, op<strong>en</strong> vlaktes <strong>en</strong> ruigtes (Stichting FREE<br />
Nature, 2010).<br />
Door neerslag <strong>en</strong> verdamping is de bodem ontzilt <strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> aantal nieuwe gewass<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong>.<br />
Dit zijn kruid<strong>en</strong> als zwarte mosterd (Brassica nigra), akkerdistel (Cirsium arv<strong>en</strong>se), jakobskruiskruid<br />
(Jacobaea vulgaris), teunisbloem (O<strong>en</strong>othera) <strong>en</strong> reigersbek (Erodium cicutarium) (pers. comm.<br />
R.A. Vermeul<strong>en</strong>).<br />
Ook de bosontwikkeling is de laatste jar<strong>en</strong> sterk toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Tabel 2.1 hieronder geeft e<strong>en</strong><br />
overzicht van de soort<strong>en</strong> die zijn aangetroff<strong>en</strong> op de landtong tuss<strong>en</strong> 1999 <strong>en</strong> 2009 (Linnartz, 2009).<br />
Tabel 2.1: Spontaan opgekom<strong>en</strong> soort<strong>en</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg. Ontdekt tuss<strong>en</strong> 1999 <strong>en</strong> 2009<br />
(Linnartz, 2009)<br />
11
E<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>aanzicht van de landtong is afgebeeld in afbeelding 2.1. Afbeelding 2.2 geeft e<strong>en</strong><br />
gebiedsimpressie van de Landtong Roz<strong>en</strong>burg.<br />
Afbeelding 2.1: Bov<strong>en</strong>aanzicht Landtong Roz<strong>en</strong>burg in 2006 (Google Earth, 2009)<br />
Afbeelding 2.2: Gebiedsimpressie Landtong Roz<strong>en</strong>burg (de Jong, 2010)<br />
Stichting FREE Nature is de beher<strong>en</strong>de organisatie van de Landtong Roz<strong>en</strong>burg. FREE staat voor<br />
Foundation for Restoring European Ecosystems <strong>en</strong> zet zich in voor landschapp<strong>en</strong> waar natuur<br />
ongeremd haar gang kan gaan. FREE is sinds januari 2007 e<strong>en</strong> ‘eig<strong>en</strong>’ organisatie. Tot die tijd<br />
maakte zij als 'kuddebeheer' deel uit van ARK Natuurontwikkeling. Deze stichting zet zich al 20 jaar<br />
in voor nieuwe landschapp<strong>en</strong> waarin natuur én m<strong>en</strong>s de vrijheid krijg<strong>en</strong>. Economische <strong>en</strong><br />
maatschappelijke belang<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> vaak de katalyser<strong>en</strong>de kracht achter project<strong>en</strong> van ARK. De<br />
pijlers van Stichting FREE Nature zijn natuurlijke begrazing, predatie <strong>en</strong> de (her)introductie van<br />
diersoort<strong>en</strong>. Ruimte voor bezoekers om van de natuur te g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> is de rode draad daardoorhe<strong>en</strong>.<br />
Door de geme<strong>en</strong>schappelijke wortels, blijft nauwe sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> de twee organisaties<br />
bestaan (Stichting FREE Nature, 2010).<br />
12
FREE werkt aan kleine <strong>en</strong> grote natuurproject<strong>en</strong>, met veel verschill<strong>en</strong>de opdrachtgevers. Daarbij is<br />
te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan natuurorganisaties, overhed<strong>en</strong>, bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> particulier<strong>en</strong>. In deze project<strong>en</strong> zijn ze<br />
actief in het hele traject, van het opstel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> visie of beheerplan tot het plaats<strong>en</strong> van rasters<br />
<strong>en</strong> de zorg voor grazers. FREE is werkzaam in Nederland maar ook elders in Europa (Stichting FREE<br />
Nature, 2010).<br />
2.2 Natuurlijke begrazing<br />
Om natuurlijke dynamiek in e<strong>en</strong> gebied te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> wordt er gebruik gemaakt van de inzet van grote<br />
grazers. Zonder hun hulp is het op d<strong>en</strong> duur onmogelijk de diversiteit van soort<strong>en</strong>, die van nature in<br />
Nederland <strong>en</strong> de rest van Europa voorkwam<strong>en</strong>, te lat<strong>en</strong> voortbestaan op e<strong>en</strong> duurzame manier. De<br />
rol van de tarpan <strong>en</strong> het oeros zijn in Nederland ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door primitieve runder- <strong>en</strong><br />
paard<strong>en</strong>rass<strong>en</strong> als <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> konikpaard<strong>en</strong> (Vera <strong>en</strong> Buissink, 2001).<br />
Er wordt gebruik gemaakt van primitieve rass<strong>en</strong> omdat deze het dichtste bij de oorspronkelijke<br />
wilde dier<strong>en</strong> staan. Onder andere Stichting FREE Nature is bezig met het proces van de-domesticatie<br />
(het opnieuw lat<strong>en</strong> verwilder<strong>en</strong>) van deze primitieve rass<strong>en</strong> voor natuurbeheer <strong>en</strong><br />
natuurontwikkeling (pers. comm. R.A. Vermeul<strong>en</strong>).<br />
Naast grote grazers zijn er ook kleine grazers als konijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> ganz<strong>en</strong>. Hun effect is echter vaak<br />
maar plaatselijk (Wamsteeker, 2009) of tijdelijk (pers. comm. R.A. Vermeul<strong>en</strong>). E<strong>en</strong> red<strong>en</strong> daarvan<br />
is dat bijvoorbeeld konijn<strong>en</strong> het liefst op droge zandgrond<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> (afbeelding 2.3, konijn<strong>en</strong> in<br />
grasveld) <strong>en</strong> hun populatie door ziektes als myxomatose vaak variabel is in tijd <strong>en</strong> dichtheid. Grote<br />
grazers hebb<strong>en</strong> door hun manier van et<strong>en</strong> <strong>en</strong> de grote hoeveelheid voedsel die de dier<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />
korte tijd consumer<strong>en</strong> het meeste (zichtbare) invloed op e<strong>en</strong> gebied (pers. comm. R.A. Vermeul<strong>en</strong>).<br />
Afbeelding 2.3: Konijn<strong>en</strong> in grasveld (natuurmanjak, 2009)<br />
Op de voedselrijkdom van e<strong>en</strong> gebied heeft begraz<strong>en</strong> grofweg twee effect<strong>en</strong>. De voedingsstoff<strong>en</strong><br />
fosfaat <strong>en</strong> kalium blijv<strong>en</strong> in het systeem, op e<strong>en</strong> zeer kleine fractie na die in de vorm van vlees<br />
wordt afgevoerd. Plaatsgewijs ontstaan voedselarme plekk<strong>en</strong> (waar veel gegraasd wordt) <strong>en</strong><br />
voedselrijke plekk<strong>en</strong> (waar veel mest valt). Stikstof kan wel uit het systeem ontsnapp<strong>en</strong> in de vorm<br />
van ammoniakdamp uit de urineplekk<strong>en</strong> (Ecomare, 2010).<br />
Door de vrije lev<strong>en</strong>swijze in e<strong>en</strong> complete kudde kunn<strong>en</strong> de grazers hun sociale gedrag goed<br />
ontplooi<strong>en</strong>. Zo ontstaan er groep<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de grootte maar ook individuele dier<strong>en</strong> met elk<br />
hun eig<strong>en</strong> territorium. Door het verschil in begrazing tuss<strong>en</strong> groep<strong>en</strong> <strong>en</strong> individu<strong>en</strong> ontstaat er vaak<br />
e<strong>en</strong> zeer afwissel<strong>en</strong>d landschap waar telk<strong>en</strong>s andere plant<strong>en</strong>- <strong>en</strong> diersoort<strong>en</strong> e<strong>en</strong> plek vind<strong>en</strong>. Door<br />
ook in de winter e<strong>en</strong> gebied te lat<strong>en</strong> begraz<strong>en</strong> wordt het geheel nog gevarieerder. Met name in deze<br />
tijd van het jaar et<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong> veel takk<strong>en</strong>, twijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> schors, naast de verse aangroei van grass<strong>en</strong><br />
(ARK Natuurontwikkeling, 2010).<br />
Bos wordt op<strong>en</strong>er <strong>en</strong> gevarieerder <strong>en</strong> er ontstaan soort<strong>en</strong>rijke mantel- <strong>en</strong> zoomvegetaties. Bom<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> struik<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> lokaal de kans om op te groei<strong>en</strong>, maar zull<strong>en</strong> op andere plekk<strong>en</strong> telk<strong>en</strong>s weer<br />
opgeget<strong>en</strong> word<strong>en</strong> (ARK Natuurontwikkeling, 2010).<br />
13
2.3 <strong>Schotse</strong> Hooglander<br />
De, in dit rapport veel g<strong>en</strong>oemde, <strong>Schotse</strong> Hooglander (afbeelding 2.4) is e<strong>en</strong> van oorsprong zwart<br />
runderras. Omdat er in het verled<strong>en</strong> veel op kleur is gefokt, kom<strong>en</strong> runder<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> roodbruine<br />
vacht het meeste voor. Zowel de koei<strong>en</strong> als de stier<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> grote hoorns. Bij de stier krull<strong>en</strong> de<br />
hor<strong>en</strong>s naar vor<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> koe staan de hor<strong>en</strong>s naar bov<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong> stier weegt ongeveer<br />
500 kilo, e<strong>en</strong> koe ongeveer 300 kilo (pers. comm. R.A. Vermeul<strong>en</strong>).<br />
Afbeelding 2.4: <strong>Schotse</strong> Hooglander (de Jong, 2010)<br />
De <strong>Schotse</strong> Hooglander is e<strong>en</strong> primitief ras dat in Schotland over het uitgestrekte boomloze<br />
hoogland zwerft. Ze zijn het hele jaar door buit<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> prima voor zichzelf zorg<strong>en</strong> (Vera <strong>en</strong><br />
Buissink, 2001).<br />
Naast gras et<strong>en</strong> de runder<strong>en</strong> ook houtachtige plant<strong>en</strong>. Hierdoor houd<strong>en</strong> zij het landschap op<strong>en</strong>. Maar<br />
de invloed van runder<strong>en</strong> gaat veel verder: zij schur<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> bom<strong>en</strong>, verspreid<strong>en</strong> zad<strong>en</strong> via hun<br />
vacht, vertrapp<strong>en</strong> de bodem <strong>en</strong> lat<strong>en</strong> hier <strong>en</strong> daar hun mest vall<strong>en</strong>. Dit leidt tot allerlei kans<strong>en</strong> voor<br />
andere dier<strong>en</strong> <strong>en</strong> plant<strong>en</strong> om zich bijvoorbeeld te vestig<strong>en</strong> of te verspreid<strong>en</strong> (ARK<br />
Natuurontwikkeling, 2010).<br />
Onder natuurlijke omstandighed<strong>en</strong> verton<strong>en</strong> runder<strong>en</strong> e<strong>en</strong> boei<strong>en</strong>d sociaal gedrag. Dominante<br />
stier<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> in stier<strong>en</strong>groep<strong>en</strong>, die territoria bezett<strong>en</strong> in terreindel<strong>en</strong> waar ook de vrouwelijke<br />
dier<strong>en</strong> zich geregeld ophoud<strong>en</strong>. Vooral in de bronsttijd (mei, juni) wordt de onderlinge dominantie<br />
bepaald. Dit wordt onder veel machtsvertoon <strong>en</strong> vaak geweld gedaan. De onderlinge concurr<strong>en</strong>tie<br />
tuss<strong>en</strong> stier<strong>en</strong> zorgt voor extra dynamiek in natuurgebied<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> goede spreiding van de dier<strong>en</strong><br />
over het gebied (ARK Natuurontwikkeling, 2010).<br />
Koei<strong>en</strong> zijn mobieler <strong>en</strong> trekk<strong>en</strong> in natuurlijke omstandighed<strong>en</strong> in koei<strong>en</strong>groep<strong>en</strong> rond in hun<br />
leefgebied. De kalfjes die gebor<strong>en</strong> word<strong>en</strong> groei<strong>en</strong> op in de kudde. Vaak ligg<strong>en</strong> ze in e<strong>en</strong> crèche bij<br />
elkaar met e<strong>en</strong> ouder dier als oppas in de buurt (ARK Natuurontwikkeling, 2010).<br />
14
Met e<strong>en</strong> jaar of twee tot drie word<strong>en</strong> de jonge stiertjes langzaam volwass<strong>en</strong> <strong>en</strong> verlat<strong>en</strong> de<br />
koei<strong>en</strong>groep <strong>en</strong> trekk<strong>en</strong> de wijde wereld in op zoek naar e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> plekje of e<strong>en</strong> stier<strong>en</strong>groep waar<br />
ze welkom zijn. De vrouwelijke dier<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> in de koei<strong>en</strong>groep, die daardoor bestaat uit<br />
vrouwelijke dier<strong>en</strong> die allemaal familie van elkaar zijn. De oudste koe heeft de leiding, totdat ze te<br />
oud is <strong>en</strong> haar dochter het over moet nem<strong>en</strong>. Wordt de koei<strong>en</strong>groep te groot, dan splitst één van de<br />
oudere koei<strong>en</strong> zich af <strong>en</strong> neemt haar dochters <strong>en</strong> kleindochters mee (ARK Natuurontwikkeling,<br />
2010).<br />
Afbeelding 2.5: Kudde <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> onder leiding van de leidkoe (de Jong, 2010)<br />
Op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg is te weinig ruimte voor de dier<strong>en</strong> om zich af te zonder<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of nieuwe<br />
kuddes te vorm<strong>en</strong>. Wanneer er te veel concurr<strong>en</strong>tie dreigt tuss<strong>en</strong> de stier<strong>en</strong> of incest kan optred<strong>en</strong><br />
in de kudde wordt er door de beheerders ingegrep<strong>en</strong> <strong>en</strong> word<strong>en</strong> e<strong>en</strong> of meer dier<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> ander<br />
gebied overgeplaatst. Daarbij wordt wel gelet op de sam<strong>en</strong>stelling van de kudde <strong>en</strong> wordt de ‘kern’<br />
van de kudde, de hoogst staande stier <strong>en</strong> de leidkoe, zo veel mogelijk in stand gehoud<strong>en</strong> (pers.<br />
comm. R.A. Vermeul<strong>en</strong>).<br />
Figuur 2.1 geeft de sociale structuur van de kudde <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> schematisch weer.<br />
Figuur 2.1: Schematische weergave sociale structuur runder<strong>en</strong> (ARK Natuurontwikkeling, 2010)<br />
15
E<strong>en</strong> beschrijving van de kudde <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg is te vind<strong>en</strong> in bijlage<br />
IV.<br />
Afbeelding 2.6: Kalfjes in e<strong>en</strong> crèche op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg (de Jong, 2010)<br />
2.4 Konikpaard<br />
Het konikpaard (afbeelding 2.7) is e<strong>en</strong> bijzonder paard<strong>en</strong>ras. Zijn oorsprong ligt in Pol<strong>en</strong>, ‘konik’<br />
betek<strong>en</strong>t in het Pools ‘paardje’. Het konikpaard is zeer nauw verwant aan de uitgestorv<strong>en</strong> tarpan <strong>en</strong><br />
vertoont veel dezelfde (uiterlijke) k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> (Markerink, 2002).<br />
Afbeelding 2.7: Koniks bij boom (de Jong, 2010)<br />
De schofthoogte van e<strong>en</strong> konik is tuss<strong>en</strong> de 1.37 <strong>en</strong> 1.40 meter <strong>en</strong> zijn kleur varieert van licht tot<br />
donker muisgrijs, hoewel heel af <strong>en</strong> toe ook wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> voskleur voorkomt. E<strong>en</strong> konik heeft<br />
vrijwel altijd e<strong>en</strong> donkere aalstreep over de rug (afbeelding 2.8, volg<strong>en</strong>de pagina), soms<br />
gecombineerd met zebra-achtige strep<strong>en</strong> op b<strong>en</strong><strong>en</strong> of donkere strep<strong>en</strong> op de hals.<br />
Het lichaam is sterk <strong>en</strong> harmonisch gebouwd, met harde, droge b<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> lang, breed hoofd.<br />
Konikpaard<strong>en</strong> zijn bijzonder zelfredzaam, sober <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rustig <strong>en</strong> goedaardig karakter,<br />
waardoor het ideale dier<strong>en</strong> zijn om te lat<strong>en</strong> graz<strong>en</strong> in voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> toegankelijke gebied<strong>en</strong><br />
(Markerink, 2002).<br />
16
Afbeelding 2.8: Konikpaard met veul<strong>en</strong>, aalstreep over de rug bij veul<strong>en</strong> <strong>en</strong> merrie goed zichtbaar<br />
(BraCom, 2010)<br />
De eerste Koniks ded<strong>en</strong> hun intrede in Nederland in 1982, bij de Ennemaborg in Groning<strong>en</strong> is to<strong>en</strong><br />
voor het eerst e<strong>en</strong> kudde paard<strong>en</strong> uitgezet. In 2004 liep<strong>en</strong> er van de ruim 4.400 Koniks op de wereld<br />
circa 1.900 in Nederland <strong>en</strong> aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de Belgische gebied<strong>en</strong>. De grootste populaties lev<strong>en</strong> in de<br />
Oostvaardersplass<strong>en</strong> (circa 900), het Lauwersmeer (circa 250) <strong>en</strong> het rivier<strong>en</strong>gebied (circa 500).<br />
Deze situatie is uniek in de wereld. De ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> in het wild lev<strong>en</strong>de én sociaal complete kuddes<br />
paard<strong>en</strong>, lever<strong>en</strong> e<strong>en</strong> schat aan informatie op over hun gedrag <strong>en</strong> hun rol in het ecosysteem (ARK<br />
Natuurontwikkeling, 2010).<br />
Anders dan runder<strong>en</strong> graz<strong>en</strong> paard<strong>en</strong> kort, jong gras <strong>en</strong> herkauw<strong>en</strong> hun voedsel niet. De hele zomer<br />
door graz<strong>en</strong> ze kleine weitjes kort, terwijl de rest van het gebied met rust gelat<strong>en</strong> wordt. Als in de<br />
loop van de herfst deze weitjes steeds minder oplever<strong>en</strong>, gaan de dier<strong>en</strong> ook elders hun voedsel<br />
zoek<strong>en</strong> (ARK Natuurontwikkeling, 2010).<br />
Koniks verter<strong>en</strong> het gras direct <strong>en</strong> et<strong>en</strong> daarom het liefst de meest voedselrijke del<strong>en</strong>. Gras dat<br />
kortgeled<strong>en</strong> afgegraasd is wordt opnieuw begraasd, pas aangegroeid gras is namelijk zeer eiwitrijk.<br />
Door dit ‘herbegraz<strong>en</strong>’ ontstaan kort afgegraasde, op<strong>en</strong> weid<strong>en</strong>. Ook et<strong>en</strong> ze incid<strong>en</strong>teel boombast<br />
<strong>en</strong> twijg<strong>en</strong> (Wamsteeker, 2009).<br />
De sociale structuur van kuddes wildlev<strong>en</strong>de paard<strong>en</strong> wijkt sterk af van die van runder<strong>en</strong>. Paard<strong>en</strong><br />
lev<strong>en</strong> in harems met één of meer leid<strong>en</strong>de h<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> <strong>en</strong> één of meer vrouwelijke dier<strong>en</strong>.<br />
Opgroei<strong>en</strong>de veul<strong>en</strong>s verlat<strong>en</strong> allemaal in de loop van hun puberteit de harem <strong>en</strong> sluit<strong>en</strong> zich aan<br />
bij h<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>- of pubergroep<strong>en</strong>. Jonge h<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> stoei<strong>en</strong> veel met elkaar in deze h<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>groep<strong>en</strong><br />
(afbeelding 2.9) om zo sterk g<strong>en</strong>oeg te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> later e<strong>en</strong> harem te kunn<strong>en</strong> verover<strong>en</strong> of<br />
verdedig<strong>en</strong> (ARK Natuurontwikkeling, 2010).<br />
17
Afbeelding 2.9: Stoei<strong>en</strong>de jonge h<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg (de Jong, 2010)<br />
Zoals al eerder is vermeld, is de Landtong Roz<strong>en</strong>burg te klein om deze natuurlijke vorming van<br />
kuddes te lat<strong>en</strong> plaatsvind<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt er door de beheerders ingegrep<strong>en</strong> wanneer er te veel<br />
concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de h<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> in de kudde dreigt of incest kan optred<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> of meer dier<strong>en</strong><br />
wordt dan naar e<strong>en</strong> ander gebied overgeplaatst. Hierbij wordt de ‘kern’ van de kudde, de<br />
leidh<strong>en</strong>gst <strong>en</strong> –merrie(s), in stand gehoud<strong>en</strong> (pers. comm. R.A. Vermeul<strong>en</strong>).<br />
De figuur hieronder, figuur 2.2, is e<strong>en</strong> schematische weergave van de sociale structuur van de kudde<br />
Koniks.<br />
Figuur 2.2: Schematische weergave sociale structuur paard<strong>en</strong> (ARK Natuurontwikkeling, 2001)<br />
18
E<strong>en</strong> overzicht van de kudde Konikpaard<strong>en</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg is te vind<strong>en</strong> in bijlage V.<br />
Afbeelding 2.10: E<strong>en</strong> deel van de kudde koniks op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg (de Jong, 2010)<br />
19
2.5 Begripp<strong>en</strong>lijst<br />
De volg<strong>en</strong>de begripp<strong>en</strong> <strong>en</strong> definities word<strong>en</strong> gebruikt in dit rapport:<br />
- (Vegetatie)successie: Verandering in de loop van de tijd in de soort<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>stelling van<br />
e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sgeme<strong>en</strong>schap zodat deze geleidelijk overgaat in e<strong>en</strong><br />
andere (http://www.digischool.nl/ successie).<br />
- Oeros:<br />
(Bos primig<strong>en</strong>ius) Ook wel oerrund. De voorvader van de huidige huiskoei<strong>en</strong>.<br />
Uitgestorv<strong>en</strong> in 1627. Geschat wordt dat de grootste stier<strong>en</strong> van kop<br />
tot kont meer dan 3 meter zijn geweest, met e<strong>en</strong> hoogte van 1,75<br />
tot 1,85 meter. Ze kond<strong>en</strong> tot 1000 kilo weg<strong>en</strong>. De koei<strong>en</strong> war<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
kwart kleiner <strong>en</strong> lichter. Opvall<strong>en</strong>d was de snuit, die veel langer was<br />
dan die van de huidige koei<strong>en</strong> (Vera <strong>en</strong> Buissink, 2001).<br />
Afstammeling<strong>en</strong> van het oerrund zijn het Heck-rund <strong>en</strong> de <strong>Schotse</strong><br />
Hooglander. De laatste is uitgebreid behandeld in paragraaf 2.3.<br />
- Wilde paard:<br />
(Equus caballus) Ook wel tarpan. Voorvader van de huidige huispaard<strong>en</strong>. Laatste<br />
tarpan overleed in1887. Klein muisgrijs paardje, ranker dan e<strong>en</strong><br />
Przewalskipaard. De meest directe afstammeling van de tarpan is<br />
het konikpaard (Vera <strong>en</strong> Buissink, 2001). Het konikpaard is<br />
behandeld in paragraaf 2.4.<br />
- <strong>Habitat</strong>-<strong>use</strong>: Engelse vertaling voor gebiedsgebruik.<br />
- Interactie: Wisselwerking. Op elkaar inwerk<strong>en</strong>d (Van Dale interactie).<br />
- Concurr<strong>en</strong>tie: Strijd waarin de <strong>en</strong>e partij beter probeert te zijn dan de<br />
andere (Van Dale concurr<strong>en</strong>tie).<br />
- Facilitatie: De <strong>en</strong>e soort schept omstandighed<strong>en</strong> die de andere juist nodig heeft<br />
(ARK Natuurontwikkeling, 2010).<br />
- Duinriet<br />
(Calamagrostits epigejos) Grassoort die wat lijkt op riet <strong>en</strong> pijpestrootje. Groeit veel in de<br />
duin<strong>en</strong>. Bloeitijd juni-augustus. Groeit op droge tot vochtige,<br />
tamelijk voedselrijke zandgrond in ruige grasland<strong>en</strong> <strong>en</strong> struweel, aan<br />
bosrand<strong>en</strong> <strong>en</strong> op kapvlakt<strong>en</strong>. Kan ook op st<strong>en</strong>ige ondergrond. Komt<br />
zeer algeme<strong>en</strong> voor (Heukels’ flora van Nederland, 1996).<br />
- Riet<br />
(Phragmites communis) Grootste grassoort van Nederland, meestal 1 tot 3 meter hoog<br />
(Ecomare). Bloeitijd van juli tot oktober. Groeit in het water <strong>en</strong> op<br />
natte, zoete tot brakke, meer of minder voedselrijke grond aan<br />
bijvoorbeeld waterkant<strong>en</strong>, in ve<strong>en</strong>moerrass<strong>en</strong> <strong>en</strong> lichte<br />
moerasboss<strong>en</strong>. Zeer algem<strong>en</strong>e soort (Heukels’s flora van Nederland,<br />
1996).<br />
20
- Wilg<br />
(Salix) Op het terrein kom<strong>en</strong> hoofdzakelijk drie soort<strong>en</strong> wilg<strong>en</strong> voor:<br />
boswilg (Salix caprea), schietwilg (Salix alba) <strong>en</strong> kraakwilg (Salix<br />
fragilis). Boswilg bloeit van maart tot april. Blad<strong>en</strong> 5-8cm lang,<br />
elleptisch tot eirond, van bov<strong>en</strong> iets glanz<strong>en</strong>d <strong>en</strong> van onder<br />
grijsviltig. E<strong>en</strong> boswilg wordt niet groter dan 9 meter. Groeit graag<br />
op matig voedselrijke, vrij droge tot matig vochtige grond in lichte<br />
loofboss<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan bosrand<strong>en</strong>. Komt vrij algeme<strong>en</strong> voor <strong>en</strong> groeit ook<br />
inde duin<strong>en</strong>. Schietwilg <strong>en</strong> kraakwilg bloei<strong>en</strong> van april tot mei.<br />
Hebb<strong>en</strong> lange smalle blader<strong>en</strong>. Groei<strong>en</strong> bij weg<strong>en</strong>, slot<strong>en</strong> <strong>en</strong> langs<br />
weiland<strong>en</strong> op vochtige, vruchtbare grond. Ook veel in moerasboss<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> gri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Word<strong>en</strong> rond de 20m hoog. De kroon van de kraakwilg<br />
is zeer wijd <strong>en</strong> vanaf e<strong>en</strong> afstand gro<strong>en</strong>. Schietwilg heeft e<strong>en</strong><br />
tamelijk smalle kroon, vanaf e<strong>en</strong> afstand zilvergrijs lijk<strong>en</strong>d. Wordt<br />
ook veel aangeplant als knotwilg. In het wild vaak e<strong>en</strong> kruising van S.<br />
alba x fragilis voor (Heukels’ flora van Nederland, 1996).<br />
- Populier<br />
(Populus) Ook van de populier kom<strong>en</strong> voornamelijk twee soort<strong>en</strong> voor; de<br />
ratelpopulier (Populus tremula) <strong>en</strong> de witte abeel (Populus alba).<br />
Ratelpopulier<strong>en</strong> bloei<strong>en</strong> in maart <strong>en</strong> april. De blader<strong>en</strong> zijn<br />
cirkelrond, afgeknot of licht hartvormig aan de voet. Groeit het<br />
beste op droge tot matig vochtige, zwak zure tot kalkhoud<strong>en</strong>de<br />
zandgrond<strong>en</strong>. Doorgaans aan bosrand<strong>en</strong>, in hakhout <strong>en</strong> struweel <strong>en</strong><br />
op kapvlakt<strong>en</strong>. Komt vrij algeme<strong>en</strong> voor <strong>en</strong> wordt ook aangeplant.<br />
Wordt zo’n 24 meter hoog (Heukels’ flora van Nederland, 1996). De<br />
witte abeel is herk<strong>en</strong>baar aan de witviltige blader<strong>en</strong> <strong>en</strong> knopp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
donkere driehoekjes op de grijze stam (pers. comm. R.A.<br />
Vermeul<strong>en</strong>). E<strong>en</strong> witte abeel kan rond de 30 meter hoog word<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
bloeit van maart tot april. Staat graag op vochtige, voedselrijke,<br />
meestal kalkhoud<strong>en</strong>de grond in loofboss<strong>en</strong> <strong>en</strong> struwel<strong>en</strong>. Ook de<br />
witte abeel komt vrij algeme<strong>en</strong> voor (Heukels’ flora van Nederland,<br />
1996).<br />
- Zwarte els<br />
(Alnus glutinosa) In volwass<strong>en</strong> toestand zijn de blader<strong>en</strong> van de zwarte els rondachtig<br />
tot eirond, ongelijk gezaagd of getand <strong>en</strong> gro<strong>en</strong> van onder<strong>en</strong>. In<br />
jonge toestand zijn blader<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonge takk<strong>en</strong> zeer kleverig. Bast is<br />
donkerbruin gegroefd. Bloeitijd van februari tot maart <strong>en</strong> wordt rond<br />
de 24m. Groeit op natte tot vochtige, voedselrijke tot matig<br />
voedselarme grond <strong>en</strong> is de voornaamste boom in moerasboss<strong>en</strong>.<br />
Algeme<strong>en</strong> voor kom<strong>en</strong>d (Heukels’ flora van Nederland, 1996).<br />
- Vlier<br />
(Sambucus) Op de Landtong staat voornamelijk gewone vlier (Sambucus nigra).<br />
De blader<strong>en</strong> van deze vlier zijn eirond tot elliptisch van vorm <strong>en</strong><br />
dofgro<strong>en</strong> van kleur. Draagt zwarte, eetbare vrucht<strong>en</strong> van 6 tot 8 mm<br />
doorsnede. Wordt doorgaans niet groter dan 6 meter. Bloeit in juni<br />
<strong>en</strong> juli. Staat het liefst op vochtige tot droge, stikstofrijke grond in<br />
onder andere hegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> lichte boss<strong>en</strong>. Wordt ook veel aangeplant <strong>en</strong><br />
komt algeme<strong>en</strong> voor (Heukels’ flora van Nederland, 1996).<br />
21
- Duindoorn<br />
(Hippophae) Doornige struik, 1.20 tot 4.50 meter hoog. Blader<strong>en</strong> lijnlancet<br />
vormig, van onder<strong>en</strong> wit of grijs geschubd. Kleine gro<strong>en</strong>achtige<br />
bloem<strong>en</strong>. In de herfst krijgt e<strong>en</strong> duindoorn oranje ‘schijnbess<strong>en</strong>’,<br />
e<strong>en</strong> nootje (de vrucht) omgev<strong>en</strong> door de vlezig geword<strong>en</strong> kelkbuis.<br />
Groeit op droge, droge tot vrij vochtige, kalkhoud<strong>en</strong>de grond<strong>en</strong> in<br />
bijvoorbeeld duinstruwel<strong>en</strong> <strong>en</strong> op zandvlakt<strong>en</strong>. Algeme<strong>en</strong> voor<br />
kom<strong>en</strong>d in met name duindistrict<strong>en</strong> (Heukels’ flora van Nederland,<br />
1996).<br />
- Olijfwilg<br />
(Elaeagnus) Anders dan de naam doet vermoed<strong>en</strong>, is de olijfwilg ge<strong>en</strong> familie<br />
van de wilg maar van de duindoorn. De olijfwilg<strong>en</strong> op de landtong<br />
zijn smalle olijfwilg (Elaeagnus angustifolia). Is meestal doornig,<br />
boomachtig. Jonge takk<strong>en</strong> zijn zilverwit, blader<strong>en</strong> van onder dicht-<br />
<strong>en</strong> van bov<strong>en</strong> minder zilverwit geschubd. Blader<strong>en</strong> lancetvormig tot<br />
lijnlancetvormig. Wordt 3,50 tot 6 meter hoog. Bloeitijd van mei to<br />
juni. Oorspronkelijk is de olijfwilg e<strong>en</strong> sierheester of –boom uit Zuid-<br />
Europa, West- <strong>en</strong> Midd<strong>en</strong> Azië (Heukels’ flora van Nederland, 1996).<br />
22
3. Methode <strong>en</strong> material<strong>en</strong><br />
Het doel van e<strong>en</strong> onderzoek is het beantwoord<strong>en</strong> van de onderzoeksvrag<strong>en</strong>. De onderzoeksvrag<strong>en</strong><br />
gebruikt bij dit onderzoek zijn beschrev<strong>en</strong> in hoofdstuk 1.<br />
Omdat er al twee eerdere onderzoek<strong>en</strong> in dezelfde trant zijn gedaan, zijn er bepaalde<br />
verwachting<strong>en</strong>. In dit onderzoek word<strong>en</strong> echter ook e<strong>en</strong> aantal aspect<strong>en</strong> behandeld die in voorgaand<br />
onderzoek niet aan de orde zijn geweest.<br />
Er is ge<strong>en</strong> hypothese opgesteld voor de onderzoeksvrag<strong>en</strong>. Ook al zijn er al e<strong>en</strong> aantal<br />
verwachting<strong>en</strong>, deze zull<strong>en</strong> niet expliciet word<strong>en</strong> getoetst. Dit onderzoek valt daarom in de<br />
categorie ‘exploratief onderzoek’.<br />
Bij e<strong>en</strong> exploratief onderzoek is vooraf ge<strong>en</strong> theorie <strong>en</strong> zijn er ook ge<strong>en</strong> scherp geformuleerde<br />
hypothes<strong>en</strong> voor hand<strong>en</strong>. Het oogmerk is primair het ontwikkel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> theorie of hypothes<strong>en</strong><br />
(Baarda <strong>en</strong> de Goede, 2006).<br />
3.1 Methode<br />
Het onderzoek beslaat in totaal 14 wek<strong>en</strong>. Daarvan zijn de eerste drie wek<strong>en</strong> besteed aan het<br />
schrijv<strong>en</strong> van het onderzoeksvoorstel. Daarna is ongeveer zes wek<strong>en</strong> veldwerk gedaan waarin de<br />
kuddes om <strong>en</strong> om geobserveerd werd<strong>en</strong>. De laatste wek<strong>en</strong> zijn gebruikt om de resultat<strong>en</strong> te<br />
verwerk<strong>en</strong>, conclusies te trekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> het rapport te schrijv<strong>en</strong>. Voor de precieze planning van het<br />
onderzoek, zie bijlage I.<br />
Om de onderzoeksvrag<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong> zijn gegev<strong>en</strong>s van het gedrag <strong>en</strong> de dagelijkse<br />
activiteit<strong>en</strong>, het voedsel <strong>en</strong> positie van de twee kuddes nodig. Deze gegev<strong>en</strong>s zijn verzameld door<br />
observaties in het veld. Tijd<strong>en</strong>s observaties wordt het gedrag feitelijk vastgelegd.<br />
De observatietechniek die is toegepast tijd<strong>en</strong>s dit onderzoek is “on-the-dot” sampling, ook wel time<br />
sampling. Bij deze methode word<strong>en</strong> de gedraging<strong>en</strong> van meerdere dier<strong>en</strong> op vastgestelde<br />
tijdstipp<strong>en</strong> vastgelegd (Baarde <strong>en</strong> De Goede, 2006).<br />
Er is geobserveerd van 8.00 tot 14.00 uur of van 14.05 tot 20.00 uur zomertijd, zodat de gehele dag<br />
is meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De twee verschill<strong>en</strong>de kuddes zijn om <strong>en</strong> om gevolgd. Van elke groep is dus<br />
ev<strong>en</strong>veel data. Elke vijf minut<strong>en</strong> zijn de gedraging<strong>en</strong> van de gehele kudde g<strong>en</strong>oteerd, daarbij is<br />
uitgegaan van wat het grootste gedeelte van de groep dier<strong>en</strong> op dat mom<strong>en</strong>t deed.<br />
Voor de observaties is e<strong>en</strong> formulier opgesteld waarop gemakkelijk e<strong>en</strong> aantal vooraf vastgestelde<br />
factor<strong>en</strong> kon word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oteerd, deze factor<strong>en</strong> zijn van belang voor het beantwoord<strong>en</strong> van de<br />
onderzoeksvrag<strong>en</strong>. De factor<strong>en</strong> zijn beknopt weergegev<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> protocol zodat in het veld<br />
makkelijk te zi<strong>en</strong> is wat op het formulier moest word<strong>en</strong> ingevuld. Dit protocol is te vind<strong>en</strong> in bijlage<br />
II, het observatieformulier in bijlage III. Tijd<strong>en</strong>s observaties is e<strong>en</strong> afstand van ongeveer 25 meter<br />
aangehoud<strong>en</strong> om de dier<strong>en</strong> niet te stor<strong>en</strong> of te beïnvloed<strong>en</strong>.<br />
23
Afbeelding 3.1: Observatie in uitvoering (van Hoorn, 2010)<br />
Allereerst is op ieder observatieformulier de datum <strong>en</strong> tijd bijgehoud<strong>en</strong>. De factor ‘klimaat’<br />
(temperatuur, bewolking, neerslag) is meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> omdat deze omstandighed<strong>en</strong> invloed hebb<strong>en</strong> op<br />
het gedrag van de dier<strong>en</strong>. De temperatuur is gemet<strong>en</strong> in de schaduw. Daarnaast is de vegetatie <strong>en</strong><br />
bedekking van het land (op<strong>en</strong>, half schaduw, schaduw) waar de dier<strong>en</strong> zich in bevind<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oteerd,<br />
om e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel verband te kunn<strong>en</strong> legg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> klimaatomstandighed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
omgevingsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>.<br />
Dit gedrag heeft waarschijnlijk invloed op de habitat-<strong>use</strong> van de dier<strong>en</strong>. Ook kunn<strong>en</strong> bepaalde<br />
gedraging<strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> word<strong>en</strong> teruggeleid naar de weersomstandighed<strong>en</strong> (Bos, 2009 <strong>en</strong><br />
Wamsteeker, 2009).<br />
Het gedrag van de dier<strong>en</strong> is opgesplitst in et<strong>en</strong>, rust<strong>en</strong>, herkauw<strong>en</strong>, drink<strong>en</strong>, lop<strong>en</strong>, bronst <strong>en</strong><br />
overig.<br />
Daarnaast is apart de activiteit ‘schur<strong>en</strong>’ meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Wanneer dit van toepassing is, is ook<br />
g<strong>en</strong>oteerd waaraan geschuurd werd. Deze activiteit is apart behandeld omdat verwacht werd dat<br />
dit invloed heeft op de vegetatie, maar in eerdere onderzoek<strong>en</strong> niet behandeld is. Als het als extra<br />
optie in dezelfde klasse zou word<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zou de dataset te veel verschill<strong>en</strong> met de<br />
voorgaande data <strong>en</strong> moeilijker te vergelijk<strong>en</strong> zijn.<br />
Aan het eind van dit onderzoek zal blijk<strong>en</strong> of de activiteit ‘schur<strong>en</strong>’ van belang is <strong>en</strong> zal e<strong>en</strong> advies<br />
word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> dit wel of niet ook in volg<strong>en</strong>de onderzoek<strong>en</strong> mee te nem<strong>en</strong>.<br />
De activiteit<strong>en</strong> zijn gekoz<strong>en</strong> omdat deze waarschijnlijk de meeste invloed hebb<strong>en</strong> op het gebied <strong>en</strong><br />
de vegetatie. Door deze activiteit<strong>en</strong> in kaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> zal de habitat-<strong>use</strong> van de dier<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d<br />
word<strong>en</strong> <strong>en</strong> is het gemakkelijker de te verwacht<strong>en</strong> verandering<strong>en</strong> in het landschap <strong>en</strong> de vegetatie te<br />
voorspell<strong>en</strong>.<br />
De activiteit ‘et<strong>en</strong>’ is verder onderverdeeld in de opties n.v.t, gras, kruid<strong>en</strong> <strong>en</strong> houtachtig. Dit is<br />
gedaan omdat wanneer er specifieker bek<strong>en</strong>d is wat geget<strong>en</strong> wordt is hier ook ev<strong>en</strong>tuele<br />
concurr<strong>en</strong>tie of facilitatie tuss<strong>en</strong> de runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong> in te ontdekk<strong>en</strong> is.<br />
Zoals in de eerdere onderzoek<strong>en</strong> ook gedaan is, zijn de opties gras <strong>en</strong> houtachtig verder<br />
gespecificeerd. De optie kruid<strong>en</strong> is oppervlakkig gelat<strong>en</strong> omdat de dier<strong>en</strong> deze gewass<strong>en</strong> minimaal<br />
consumer<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarom niet heel interessant is voor verder onderzoek naar de interactie tuss<strong>en</strong> de<br />
runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> de paard<strong>en</strong>.<br />
24
Wanneer gras geget<strong>en</strong> wordt is ook aangegev<strong>en</strong> welke kleur gras (geel/bruin) om onderscheid te<br />
mak<strong>en</strong> in versheid. Dit heeft ook invloed op de voedingswaarde van het gras. Jong, gro<strong>en</strong> gras bevat<br />
namelijk e<strong>en</strong> hoog perc<strong>en</strong>tage suikers <strong>en</strong> eiwitt<strong>en</strong> (Haarsma, 2007). Naast de kleur van het gras is<br />
ook de l<strong>en</strong>gte van het gras (in cm) <strong>en</strong> het soort gras (duinriet, riet, overig) meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> om<br />
antwoord te krijg<strong>en</strong> op onderzoeksvraag 2.1.<br />
L<strong>en</strong>gte is bepaald door met e<strong>en</strong> liniaal vier maal de l<strong>en</strong>gte van de spriet<strong>en</strong> te met<strong>en</strong> in het stuk<br />
waar de dier<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> staan graz<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar het gemiddelde van te nem<strong>en</strong>.<br />
De soort gras is beperkt in drie opties omdat grass<strong>en</strong> zich nooit homoge<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> terrein<br />
verspreid<strong>en</strong>, op e<strong>en</strong> vierkante meter kunn<strong>en</strong> gemakkelijk vijf verschill<strong>en</strong>de grassoort<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>.<br />
Van e<strong>en</strong> afstand zijn de verschill<strong>en</strong>de gro<strong>en</strong>e grass<strong>en</strong> onmogelijk te onderscheid<strong>en</strong>, mede doordat<br />
ze door de grazers kort afgeget<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Duinriet (Calamagrostits epigeios, afbeelding 3.2) <strong>en</strong> riet<br />
(Phragmites communis, afbeelding 3.3) zijn soort<strong>en</strong> die goed herk<strong>en</strong>baar zijn <strong>en</strong> ook in het vorige<br />
onderzoek g<strong>en</strong>oemd als opvall<strong>en</strong>d verschil in consumptie door runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong>.<br />
Afbeelding 3.2: Duinriet (Ecomare, 2010)<br />
Afbeelding 3.3: Koniks in riet (de Jong, 2010)<br />
Bij de optie houtachtig is onderscheid gemaakt in takk<strong>en</strong>/twijg<strong>en</strong>, bast, blader<strong>en</strong> <strong>en</strong> soort (wilg,<br />
populier, els, witte abeel, vlier, duindoorn, zie afbeelding 3.4, <strong>en</strong> olijfwilg, afbeelding 3.5). De<br />
eerste drie factor<strong>en</strong> om inzichtelijk te mak<strong>en</strong> of er op dit gebied overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> in het dieet van<br />
de runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong> zijn. ‘Soort’ om antwoord te kunn<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> op deelvraag 2.2 om er achter<br />
te kom<strong>en</strong> of houtsoort e<strong>en</strong> rol speelt in de concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong>, <strong>en</strong> op deelvraag 3.1a om<br />
zo de rol van de grote grazers in de bosontwikkeling van de Landtong Roz<strong>en</strong>burg in kaart te kunn<strong>en</strong><br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
25
In hoofdstuk twee is e<strong>en</strong> overzicht van alle voorkom<strong>en</strong>de boomsoort<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
voorverk<strong>en</strong>ning in het gebied is niet aan alle boomsoort<strong>en</strong> vraat geconstateerd. Daarom zijn bij de<br />
observaties de soort<strong>en</strong> beperkt tot de hierbov<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemde bom<strong>en</strong>.<br />
Afbeelding 3.4: Bom<strong>en</strong> die zijn onderscheid<strong>en</strong> bij de observaties 1) wilg 2) zwarte els 3) populier 4) vlier<br />
5) duindoorn 6) witte abeel (de Jong, 2010 <strong>en</strong> KU Leuv<strong>en</strong> Kortrijk, 2010)<br />
Afbeelding 3.5: Kleine olijfwilg (KU Leuv<strong>en</strong> Kortrijk, 2010)<br />
E<strong>en</strong> antwoord op onderzoeksvraag 3.1 (<strong>en</strong> de deelvrag<strong>en</strong> 3.1a <strong>en</strong> 3.1b) zal verkreg<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door,<br />
naast welk deel, ook de soort te noter<strong>en</strong> wanneer houtachtige vegetatie wordt geget<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
resultat<strong>en</strong> te vergelijk<strong>en</strong> met de laatste twee bosontwikkelingsverslag<strong>en</strong>. Op die manier wordt e<strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong>tuele relatie tuss<strong>en</strong> de geget<strong>en</strong> boomsoort<strong>en</strong> <strong>en</strong> de mate van aanwezigheid in het gebied<br />
zichtbaar <strong>en</strong> is e<strong>en</strong> voorspelling te do<strong>en</strong> over de te verwacht<strong>en</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> op vegetatie <strong>en</strong><br />
landschapsniveau.<br />
26
3.2 Material<strong>en</strong><br />
De volg<strong>en</strong>de zak<strong>en</strong> zijn gebruikt voor het uitvoer<strong>en</strong> van het onderzoek.<br />
Voor het veldonderzoek:<br />
- Beschrijving van de dier<strong>en</strong> (bijlage IV <strong>en</strong> V);<br />
- protocol <strong>en</strong> observatieformulier<strong>en</strong>;<br />
- thermometer;<br />
- verrekijker;<br />
- fototoestel;<br />
- liniaal;<br />
- potlood;<br />
- stopwatch.<br />
Material<strong>en</strong> voor de verwerking van de gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> het schrijv<strong>en</strong> van het verslag:<br />
- Literatuur (o.a. bosontwikkelingsverslag<strong>en</strong>);<br />
- statistiekprogramma SPSS 17, versie augustus 2008<br />
- Microsoft Excel 2000<br />
- Microsoft Word 2000<br />
27
4. Resultat<strong>en</strong><br />
In dit hoofdstuk staan de resultat<strong>en</strong> van de uitgevoerde observaties beschrev<strong>en</strong>. Aan de hand van de<br />
onderzoeksvrag<strong>en</strong> is dit hoofdstuk onderverdeeld in e<strong>en</strong> aantal paragraf<strong>en</strong>. Paragraaf 4.1 gaat in op<br />
de habitat-<strong>use</strong> van de dier<strong>en</strong>, waarbij ook de vergelijking met eerdere onderzoek<strong>en</strong> wordt gemaakt,<br />
paragraaf 4.2 behandeld de interactie/facilitatie/concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong> op de<br />
Landtong Roz<strong>en</strong>burg <strong>en</strong> in paragraaf 4.3 zull<strong>en</strong> de aspect<strong>en</strong> met mogelijke invloed op de vegetatie<br />
<strong>en</strong> het landschap van de Landtong behandeld word<strong>en</strong>. Ter afsluiting van dit hoofdstuk zijn twee<br />
overzichtsgrafiek<strong>en</strong> gemaakt om het aspect ‘et<strong>en</strong>’ voor de Koniks <strong>en</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> in de<br />
juiste verhouding<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> te vatt<strong>en</strong>.<br />
4.1 <strong>Habitat</strong>-<strong>use</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Konikpaard<strong>en</strong><br />
Tijd<strong>en</strong>s de observaties is gelet op e<strong>en</strong> aantal factor<strong>en</strong> (terug te vind<strong>en</strong> in het protocol in bijlage II<br />
<strong>en</strong> het observatieformulier in bijlage III). E<strong>en</strong> aantal grafiek<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> de factor<strong>en</strong> die van invloed<br />
zijn op de habitat-<strong>use</strong> weergev<strong>en</strong>.<br />
4.1.1 Activiteit<strong>en</strong><br />
Zowel paard<strong>en</strong> als runder<strong>en</strong> bested<strong>en</strong> de meeste tijd aan et<strong>en</strong> (voor paard<strong>en</strong> iets meer dan 80%,<br />
voor runder<strong>en</strong> ongeveer 61%). Naast aan et<strong>en</strong> wordt er door de paard<strong>en</strong> ongeveer 12% van de tijd<br />
besteed aan rust<strong>en</strong> <strong>en</strong> 6% aan over het terrein lop<strong>en</strong>. Door de runder<strong>en</strong> wordt er ook veel tijd<br />
besteed aan rust<strong>en</strong> (ongeveer 23%) <strong>en</strong> herkauw<strong>en</strong> (ongeveer 10%). De activiteit<strong>en</strong> bronst <strong>en</strong> overig<br />
word<strong>en</strong> in veel mindere mate uitgevoerd, drink<strong>en</strong> komt bij de paard<strong>en</strong> niet voor in de statistiek<strong>en</strong>.<br />
Dit is te verklar<strong>en</strong> doordat de paard<strong>en</strong> nooit als kudde drink<strong>en</strong>, <strong>en</strong>kel e<strong>en</strong> of twee dier<strong>en</strong> tegelijk.<br />
Omdat er tijd<strong>en</strong>s de observaties is gekek<strong>en</strong> naar het kuddegedrag is de activiteit drink<strong>en</strong> bij de<br />
Koniks dus niet geregistreerd. Zie de grafiek<strong>en</strong> (figuur 4.1) voor e<strong>en</strong> visualisatie van de activiteit<strong>en</strong><br />
van de dier<strong>en</strong>.<br />
Koniks <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong><br />
Figuur 4.1: Proc<strong>en</strong>tuele verdeling acitviteit<strong>en</strong> Koniks (links) <strong>en</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong><br />
In vergelijking met de vorige onderzoek<strong>en</strong> is het perc<strong>en</strong>tage ‘et<strong>en</strong>’ toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> voor de paard<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> voor de runder<strong>en</strong>.<br />
De activiteit ‘herkauw<strong>en</strong>’ bij de runder<strong>en</strong> is sterk afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Rust<strong>en</strong> is daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>,<br />
in het vorige onderzoek is dat bij de runder<strong>en</strong> niet gesignaleerd. Voor de paard<strong>en</strong> is in rust<strong>en</strong> bijna<br />
ge<strong>en</strong> verschil met het vorige onderzoek.<br />
Ook de activiteit ‘lop<strong>en</strong>’ is in deze observaties flink toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, in het onderzoek van Wamsteeker<br />
was dit maar <strong>en</strong>kele proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voor beide diersoort<strong>en</strong>.<br />
29
Hieronder zijn de activiteit<strong>en</strong> et<strong>en</strong>, herkauw<strong>en</strong>, rust<strong>en</strong> <strong>en</strong> lop<strong>en</strong> uitgezet teg<strong>en</strong> de tijd van<br />
observatie (figuur 4.2). In deze grafiek<strong>en</strong> is duidelijk e<strong>en</strong> gezette dagbesteding te zi<strong>en</strong>. De paard<strong>en</strong><br />
et<strong>en</strong> overweg<strong>en</strong>d in het begin <strong>en</strong> eind van de middag. Daarvoor bested<strong>en</strong> ze voornamelijk tijd aan<br />
rust<strong>en</strong> <strong>en</strong> lop<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> piek in rust<strong>en</strong> rond 11 uur <strong>en</strong> 16 uur <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal smallere piekjes in<br />
lop<strong>en</strong> verder op de avond.<br />
Bij de runder<strong>en</strong> wordt er voornamelijk vroeg in de ocht<strong>en</strong>d tijd besteed aan et<strong>en</strong>, met wat kleinere<br />
piek<strong>en</strong> rond 11 uur <strong>en</strong> 14 uur. Ook herkauw<strong>en</strong> gebeurd het meest in de ocht<strong>en</strong>d, tuss<strong>en</strong> half 10 <strong>en</strong><br />
11 uur, met e<strong>en</strong> smal piekje rond 12 uur <strong>en</strong> e<strong>en</strong> breder piekje aan het begin van de avond. De<br />
middagperiode wordt gebruikt om te rust<strong>en</strong>, tuss<strong>en</strong> half e<strong>en</strong> <strong>en</strong> half drie.<br />
Figuur 4.2: Verdeling activiteit<strong>en</strong> paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong> over de dag<br />
In het onderzoek van vorig jaar zag deze grafiek er voor de runder<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stuk anders uit. To<strong>en</strong> werd<br />
er ook in de avond veel tijd besteed aan et<strong>en</strong> <strong>en</strong> lag het hoogtepunt voor herkauw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stuk<br />
verderop in de dag, rond het middaguur. Ook werd daar haast ge<strong>en</strong> tijd besteed aan rust<strong>en</strong>.<br />
De grafiek voor de paard<strong>en</strong> is redelijk overe<strong>en</strong>komstig met het vorige onderzoek. Het <strong>en</strong>ige grote<br />
verschil is dat in dit onderzoek de activiteit ‘lop<strong>en</strong>’ sterk is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Daarnaast zijn de<br />
rustmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> naar iets verder op de dag verschov<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat verbreed in de tijd.<br />
30
Hieronder zijn de activiteit<strong>en</strong> uitgezet teg<strong>en</strong> de datum (figuur 4.3 <strong>en</strong> 4.4). De waarde van de y-as is<br />
het proc<strong>en</strong>tuele aandeel in de totale consumptie.<br />
Ook in deze grafiek<strong>en</strong> is duidelijk te zi<strong>en</strong> dat de paard<strong>en</strong> veel meer tijd bested<strong>en</strong> aan et<strong>en</strong> dan de<br />
runder<strong>en</strong>. Verder op in de tijd neemt de tijd besteed aan et<strong>en</strong> voor paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong>, terwijl de<br />
activiteit<strong>en</strong> rust<strong>en</strong> <strong>en</strong> lop<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>.<br />
In het onderzoek van Wamsteeker vorig jaar was dit niet het geval. Daar nam de activiteit ‘et<strong>en</strong>’<br />
juist toe in de maand<strong>en</strong> april <strong>en</strong> mei. De activiteit ‘rust<strong>en</strong>’ nam in die periode af.<br />
Figuur 4.3: Activiteit<strong>en</strong> paard<strong>en</strong>, uitgezet teg<strong>en</strong> de datum<br />
Figuur 4.4: Activiteit<strong>en</strong> runder<strong>en</strong>, uitgezet teg<strong>en</strong> de datum<br />
31
Naast de ‘algem<strong>en</strong>e’ activiteit<strong>en</strong> is er in dit onderzoek ook gekek<strong>en</strong> naar de activiteit ‘schur<strong>en</strong>’, in<br />
de statistiek<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> als ‘overig’ (zie observatieformulier in bijlage II). Bij allebei de<br />
diersoort<strong>en</strong> ligt het perc<strong>en</strong>tage ‘schur<strong>en</strong> ja’ rond de 5% (figuur 4.5). Dat betreft dus maar e<strong>en</strong> erg<br />
klein deel van de uitgevoerde activiteit<strong>en</strong>.<br />
Koniks <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong><br />
Figuur 4.5: Verdeling acitviteit 'schur<strong>en</strong>'. Paard<strong>en</strong> links, runder<strong>en</strong> rechts<br />
Wat niet meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> is in de statistiek maar wel gezi<strong>en</strong> is tijd<strong>en</strong>s het veldwerk, is dat er bijna<br />
altijd aan grote bom<strong>en</strong> geschuurd wordt <strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong> aantal favoriete plekk<strong>en</strong> zijn om te schur<strong>en</strong>.<br />
Op deze plekk<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> de bom<strong>en</strong> half op de grond of staan op e<strong>en</strong> andere manier scheef waardoor<br />
het hele lichaam geschuurd kan word<strong>en</strong> (zie afbeelding 4.1). Op de Landtong zijn de grote bom<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong>lijk alle<strong>en</strong> wilg, populier <strong>en</strong> abeel waardoor ook bijna alle<strong>en</strong> aan deze soort<strong>en</strong> geschuurd is. Er<br />
wordt eerder geselecteerd op de vorm <strong>en</strong> grootte van de boom dan op boomsoort.<br />
E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele keer is voorgekom<strong>en</strong> dat geschuurd werd aan e<strong>en</strong> kleiner boompje, op bijvoorbeeld<br />
buikhoogte (afbeelding 4.2).<br />
Afbeelding 4.1: Stier schuurt aan wilg Afbeelding 4.2: Wilgje op buikhoogte met<br />
plukk<strong>en</strong> Konikhaar (de Jong, 2010)<br />
32
4.1.2 Bedekking <strong>en</strong> vegetatie<br />
Uit de observaties kwam<strong>en</strong> in de bedekking duidelijke verschill<strong>en</strong> naar vor<strong>en</strong>. In figuur 4.6 is dit<br />
goed te zi<strong>en</strong>. De koniks bevind<strong>en</strong> zich voor meer dan 80% op plaats<strong>en</strong> met op<strong>en</strong> bedekking, voor e<strong>en</strong><br />
klein deel in halfschaduw <strong>en</strong> voor minder dan 5% op echt beschaduwde gebied<strong>en</strong>.<br />
Voor runder<strong>en</strong> geldt dat ze ongeveer ev<strong>en</strong>veel in op<strong>en</strong> gebied als in halfschaduw zijn, beide rond de<br />
45%. Ook zijn zij meer in het schaduwrijke gebied dan de paard<strong>en</strong>.<br />
In het onderzoek van Wamsteeker kwam dit verschil tuss<strong>en</strong> paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong> minder naar vor<strong>en</strong>.<br />
Daarin war<strong>en</strong> de grafiek<strong>en</strong> voor beide diersoort<strong>en</strong> ongeveer gelijk.<br />
Koniks <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong><br />
Figuur 4.6: Verdeling bedekking paard<strong>en</strong> (links) <strong>en</strong> runder<strong>en</strong><br />
33
Direct in verband met de bedekking staat de vegetatie waar de dier<strong>en</strong> zich bevind<strong>en</strong>. Dit is<br />
gespecificeerd in figuur 4.7 hieronder. Uit deze taartdiagramm<strong>en</strong> blijkt ongeveer hetzelfde als de<br />
figuur op de vorige pagina.<br />
De Koniks lop<strong>en</strong> voor 58,09% van de observatieperiode in grasland, voor e<strong>en</strong> ander groot deel<br />
(ongeveer 22%) in ruigte/struweel. In de andere vegetatietyp<strong>en</strong> bevind<strong>en</strong> zij zich minder.<br />
De <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> lop<strong>en</strong> voor iets minder dan de helft van de periode (46,60%) in grasland. De<br />
rest van de vegetatietyp<strong>en</strong> zijn ongeveer gelijk verdeeld (bos <strong>en</strong> ruigte/struweel rond de 16%,<br />
grasland aan de rand van bos <strong>en</strong> bloem<strong>en</strong>/kruid<strong>en</strong> rond de 10%). Het aandeel dat zij doorbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in<br />
het bos is dus veel groter dan bij de paard<strong>en</strong>.<br />
Koniks <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong><br />
Figuur 4.7: Verdeling vegetatie paard<strong>en</strong> (links) <strong>en</strong> runder<strong>en</strong><br />
In het onderzoek van Wamsteeker war<strong>en</strong> beide diersoort<strong>en</strong> voor meer dan 70% te vind<strong>en</strong> op<br />
grasland. Ruigte <strong>en</strong> bloem<strong>en</strong>/kruid<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> daar veel minder gebruikt, in het aandeel van bos zit<br />
weinig verschil.<br />
34
Figuur 4.8: Bedekking uitgezet teg<strong>en</strong> de datum, per diersoort<br />
Figuur 4.8, hierbov<strong>en</strong>, laat de verdeling van de bedekking in de loop van de dag<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>. Deze<br />
grafiek heeft alle<strong>en</strong> betrekking op de activiteit et<strong>en</strong>. Dit is zo gedaan omdat vooral op et<strong>en</strong> de<br />
concurr<strong>en</strong>tie zal zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> het daarom niet erg interessant is te wet<strong>en</strong> hoe deze verdeling is voor<br />
lop<strong>en</strong> of rust<strong>en</strong> (pers. comm. R.A. Vermeul<strong>en</strong>). Ook hier betreff<strong>en</strong> de perc<strong>en</strong>tages op de y-as het<br />
aandeel in de totale consumptie.<br />
Zowel de paard<strong>en</strong> als de runder<strong>en</strong> beweg<strong>en</strong> zich verderop in de maand<strong>en</strong> meer naar halfschaduw.<br />
Voor de Koniks neemt op<strong>en</strong> bedekking sterk af, bij de <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> e<strong>en</strong> beetje toe.<br />
Eind april is e<strong>en</strong> korte lijn ‘schaduw’ bij de runder<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>, dat ze zich in schaduwrijk gebied<br />
bevond<strong>en</strong> is dus maar kort aan de orde geweest in e<strong>en</strong> bepaalde periode.<br />
In het onderzoek van Wamsteeker trekk<strong>en</strong> de paard<strong>en</strong> juist meer richting het op<strong>en</strong> gebied <strong>en</strong> neemt<br />
voor de runder<strong>en</strong> schaduwrijk gebied toe.<br />
De grafiek<strong>en</strong> op de volg<strong>en</strong>de pagina (figuur 4.9 <strong>en</strong> 4.10)ton<strong>en</strong> de activiteit<strong>en</strong> per vegetatietype. Op<br />
deze manier is te zi<strong>en</strong> waar de dier<strong>en</strong> het liefste e<strong>en</strong> bepaalde activiteit uitvoer<strong>en</strong>. Overduidelijk<br />
voor beide diersoort<strong>en</strong> is dat er het liefst geget<strong>en</strong> wordt op grasland. Dit is ook logisch want zowel<br />
de paard<strong>en</strong> als de runder<strong>en</strong> et<strong>en</strong> voornamelijk gras. Ook wordt er graag geget<strong>en</strong> in ruigte/struweel<br />
<strong>en</strong> voor de runder<strong>en</strong> in het bos.<br />
35
Figuur 4.9: Activiteit<strong>en</strong> paard<strong>en</strong> per vegetatietype<br />
Figuur 4.10: Activiteit<strong>en</strong> runder<strong>en</strong> per vegetatietype<br />
36
4.2 Interacties<br />
Naast de factor<strong>en</strong> die invloed hebb<strong>en</strong> op de habitat-<strong>use</strong> van de dier<strong>en</strong> is er ook gelet op indicator<strong>en</strong><br />
voor concurr<strong>en</strong>tie <strong>en</strong>/of facilitatie. Dit houd in dat de directe <strong>interacties</strong> zijn bijgehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
activiteit ‘et<strong>en</strong>’ e<strong>en</strong> stuk verder gespecificeerd is.<br />
4.2.1 Directe <strong>interacties</strong><br />
In de tabel hieronder (tabel 4.1) zijn alle waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>interacties</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Het gaat hier om de<br />
directe <strong>interacties</strong>, dus tuss<strong>en</strong> paard <strong>en</strong> rund.<br />
Er is ge<strong>en</strong> duidelijke dominantie van de <strong>en</strong>e soort over de andere te zi<strong>en</strong> in deze tabel, over het<br />
algeme<strong>en</strong> tolerer<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong> elkaar. Wanneer het toch voorkwam dat het paard wegliep voor het<br />
rund of andersom was vaak van de schrik, bijvoorbeeld door het spel<strong>en</strong> van jonge paard<strong>en</strong>.<br />
Twee keer is het voorgekom<strong>en</strong> dat er duidelijk weggejaagd of gedreigd werd. E<strong>en</strong> keer werd e<strong>en</strong><br />
Konik door e<strong>en</strong> stier weggejaagd met e<strong>en</strong> dreig<strong>en</strong>de houding <strong>en</strong> e<strong>en</strong> keer liep e<strong>en</strong> jonge h<strong>en</strong>gst<br />
bewust richting de twee kalfjes om ze bang te mak<strong>en</strong>.<br />
Tabel 4.1: Waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> directe <strong>interacties</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Koniks<br />
Tijd <strong>en</strong> datum Gebeurt<strong>en</strong>is<br />
8 04 2010 940<br />
1 konik staat tuss<strong>en</strong> <strong>Schotse</strong> Hooglander,<br />
tolerer<strong>en</strong> elkaar<br />
12 04 2010 1955<br />
<strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> op 300m afstand, reager<strong>en</strong><br />
niet op elkaar<br />
19 04 2010 1450 Konik loopt weg voor <strong>Schotse</strong> Hooglander<br />
19 04 2010 1505<br />
5 <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> zijn erbij kom<strong>en</strong> staan,<br />
tolerer<strong>en</strong> elkaar<br />
28 04 2010 1345<br />
<strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> kom<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> koniks staan,<br />
verloopt verder vredig, tolerer<strong>en</strong> elkaar<br />
7 04 2010 1250<br />
Koniks op 200m afstand, reager<strong>en</strong> niet op elkaar<br />
7 04 2010 1320 1 hooglander tuss<strong>en</strong> koniks, wordt getolereerd<br />
7 04 2010 1330<br />
2 hooglanders staan tuss<strong>en</strong> koniks, word<strong>en</strong><br />
getolereerd<br />
7 04 2010 1337<br />
3 hooglanders staan tuss<strong>en</strong> koniks, word<strong>en</strong><br />
getolereerd<br />
7 04 2010 1345<br />
3 hooglanders lop<strong>en</strong> naar koniks, koniks lop<strong>en</strong><br />
weg<br />
21 04 2010 1635<br />
<strong>Hooglanders</strong> schrikk<strong>en</strong> op van 2 stoei<strong>en</strong>de<br />
h<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> maar was niet bedoeld opjag<strong>en</strong><br />
12 05 2010 954<br />
Komt e<strong>en</strong> koe aanger<strong>en</strong>d, kudde koniks schrikt <strong>en</strong><br />
r<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> stuk weg. Was niet bedoeld als<br />
wegjag<strong>en</strong> maar t beest was zn kudde kwijt <strong>en</strong><br />
had haast<br />
25 05 2010 1735<br />
Loopt e<strong>en</strong> stier tuss<strong>en</strong> de koniks, wordt<br />
getolereerd<br />
25 05 2010 1730<br />
Kudde koniks <strong>en</strong> runder<strong>en</strong> staan door elkaar<br />
he<strong>en</strong>, tolerer<strong>en</strong> elkaar<br />
25 05 2010 1754<br />
Stier jaagt konik weg (stier lag te dutt<strong>en</strong>, konik<br />
loopt zijn kant op, stier staat op <strong>en</strong> neemt e<strong>en</strong><br />
dreig<strong>en</strong>de houding aan met hoorns richting konik)<br />
25 05 2010 1800 Konik schrikt van koe<br />
25 05 2010 1805 Konik loopt naar kalfjes toe, kalfjes schrikk<strong>en</strong><br />
25 05 2010 1910<br />
Kudde runder<strong>en</strong> schrikt van r<strong>en</strong>n<strong>en</strong>de/stoei<strong>en</strong>de<br />
h<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>, niet expres opgejaagd<br />
37
4.2.2 Indirecte <strong>interacties</strong><br />
In deze subparagraaf zull<strong>en</strong> de indirecte <strong>interacties</strong> verder word<strong>en</strong> uitgezocht. Hiervoor is de<br />
activiteit ‘et<strong>en</strong>’ e<strong>en</strong> stuk verder uitgediept. Zoals in hoofdstuk 1 al is beschrev<strong>en</strong>, bleek uit de<br />
eerdere onderzoek<strong>en</strong> dat er voornamelijk concurr<strong>en</strong>tie was op gras. Deze voedselbron is daarom<br />
verder uitgediept <strong>en</strong> heeft in deze subparagraaf e<strong>en</strong> apart kopje gekreg<strong>en</strong>.<br />
Onderstaande grafiek<strong>en</strong> (figuur 4.11) lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat ook in dit onderzoek het meeste gras wordt<br />
geget<strong>en</strong>. Naast gras is ook kruid<strong>en</strong> e<strong>en</strong> redelijk belangrijke voedselbron voor de runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook<br />
houtachtig<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> daar hun aandeel in. De paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> minimaal houtachtig<strong>en</strong> <strong>en</strong> bijna ge<strong>en</strong><br />
kruid<strong>en</strong>, slechts 6% van het totaal.<br />
Figuur 4.11: Verdeling et<strong>en</strong> per diersoort<br />
Op de volg<strong>en</strong>de pagina is het et<strong>en</strong> uitgezet teg<strong>en</strong> de datum, figuur 4.12 <strong>en</strong> 4.13. Net als de vorige<br />
grafiek<strong>en</strong> met deze verdeling, betreft het hier het aandeel in de totale consumptie.<br />
In deze grafiek<strong>en</strong> is te zi<strong>en</strong> dat de runder<strong>en</strong> meer kruid<strong>en</strong> gaan et<strong>en</strong> in de loop van de tijd <strong>en</strong><br />
minder gras. Ook de lijn van houtachtig<strong>en</strong> loopt af naarmate de tijd vordert.<br />
Voor de paard<strong>en</strong> geldt dit niet. Kruid<strong>en</strong> word<strong>en</strong> pas geget<strong>en</strong> vanaf 26 april <strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> de gehele<br />
periode onder de 2%. De mate waarin gras wordt geget<strong>en</strong> blijft de hele tijd ongeveer gelijk, met<br />
e<strong>en</strong> grote piek aan het beginpunt <strong>en</strong> rond eind april. Houtachtig<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stijg<strong>en</strong>de lijn tot 10<br />
mei waarna de consumptie daarvan sterk afneemt.<br />
38
Figuur 4.12: Soort et<strong>en</strong> runder<strong>en</strong>, uitgezet teg<strong>en</strong> de datum<br />
Figuur 4.13: Soort et<strong>en</strong> paard<strong>en</strong>, uitgezet teg<strong>en</strong> de datum<br />
39
Gras<br />
Er is gekek<strong>en</strong> naar de kleur van het gras dat geget<strong>en</strong> wordt, de grassoort <strong>en</strong> de l<strong>en</strong>gte van het gras.<br />
Dit is verwerkt in e<strong>en</strong> aantal grafiek<strong>en</strong>, deze zull<strong>en</strong> hier word<strong>en</strong> toegelicht.<br />
Allereerst is de verdeling van de kleur van het gras geanalyseerd. Figuur 4.14 geeft deze analyse<br />
weer. Aan de kleur van het gras is de versheid af te leid<strong>en</strong>, gro<strong>en</strong> gras is vers <strong>en</strong> vaak jong,<br />
geel/bruin gras is schraal (Wamsteeker, 2009). Te zi<strong>en</strong> is dat de runder<strong>en</strong> voornamelijk gro<strong>en</strong> gras<br />
et<strong>en</strong>, meer dan 85%. De kleur van het gras dat door de paard<strong>en</strong> geget<strong>en</strong> wordt is wat verdeelder,<br />
iets meer dan de helft is gro<strong>en</strong> gras, 37% geel/bruin. De paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> dus meer schraal gras dan de<br />
runder<strong>en</strong>.<br />
In het onderzoek uit 2009 was dit voor de paard<strong>en</strong> bijna exact hetzelfde, voor de runder<strong>en</strong> lag<strong>en</strong> de<br />
verhouding<strong>en</strong> heel anders. Daar was de verdeling gro<strong>en</strong> gras <strong>en</strong> geel/bruin allebei ongeveer 50%.<br />
Figuur 4.14: Verdeling versheid gras per diersoort<br />
40
Naast de perc<strong>en</strong>tuele verdeling van de versheid van het gras, is dit ook uitgezet teg<strong>en</strong> de datum van<br />
observatie. In de grafiek, figuur 4.15, is dezelfde verdeeldheid te zi<strong>en</strong> als in de grafiek van de<br />
vorige pagina. De lijn<strong>en</strong> in de grafiek van de Koniks lop<strong>en</strong> veel meer door elkaar he<strong>en</strong> dan in de<br />
grafiek van de runder<strong>en</strong>. Er is e<strong>en</strong> grote piek in geel/bruin gras te zi<strong>en</strong> rond eind april bij de<br />
paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote piek in gro<strong>en</strong> gras begin mei.<br />
Bij de runder<strong>en</strong> is er e<strong>en</strong> piek in schraal gras te zi<strong>en</strong> begin april, <strong>en</strong> de lijn houd op rond eind april.<br />
De lijn van gro<strong>en</strong>, vers gras, is de gehele periode redelijk hoog, met e<strong>en</strong> dal half mei.<br />
Paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> dus meer <strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> langere tijd schraal gras dan runder<strong>en</strong>.<br />
Figuur 4.15: Verdeling versheid gras per diersoort, uitgezet in de datum<br />
Ook de soort gras is geanalyseerd. De verdeling van de soort<strong>en</strong> gras die geget<strong>en</strong> word<strong>en</strong> per<br />
diersoort is weergegev<strong>en</strong> in de grafiek<strong>en</strong> op de volg<strong>en</strong>de pagina, figuur 4.16.<br />
In deze grafiek<strong>en</strong> is te zi<strong>en</strong> dat de runder<strong>en</strong> voornamelijk ‘overig’ gras et<strong>en</strong>, namelijk 75%. De<br />
andere soort<strong>en</strong> gras, duinriet <strong>en</strong> riet, word<strong>en</strong> in mindere mate geconsumeerd.<br />
De verdeling tuss<strong>en</strong> ‘overig’ gras <strong>en</strong> duinriet ligt bij de paard<strong>en</strong> heel anders. Zij et<strong>en</strong> voor ongeveer<br />
45% overige grassoort<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor 47% duinriet. Riet wordt maar weinig geget<strong>en</strong>, ongeveer 8%.<br />
41
Figuur 4.16: Verdeling soort gras per diersoort<br />
Om er achter te kom<strong>en</strong> of er ook verschil is in het duinriet dat geconsumeerd wordt, is gekek<strong>en</strong><br />
naar de kleur daarvan. Deze verdeling is te vind<strong>en</strong> in figuur 4.17.<br />
Hieruit blijkt dat het aandeel geel/bruin duinriet bij de paard<strong>en</strong> zo’n 10% hoger ligt dan bij de<br />
runder<strong>en</strong>. Toch is voor beide diersoort<strong>en</strong> meer dan de helft van het geget<strong>en</strong> duinriet schraal.<br />
Figuur 4.17: Verdeling kleur duinriet per diersoort<br />
42
Hieronder zijn de soort<strong>en</strong> gras uitgezet teg<strong>en</strong> de datum (figuur 4.18 <strong>en</strong> 4.19). Op die manier is<br />
ev<strong>en</strong>tuele concurr<strong>en</strong>tie of facilitatie zichtbaar te mak<strong>en</strong>.<br />
Runder<strong>en</strong> et<strong>en</strong> in het begin van de observatieperiode vooral overige grassoort<strong>en</strong>, dit neemt af<br />
naarmate de tijd vordert. Het aandeel riet stijgt sterk half mei <strong>en</strong> neemt eind mei weer af.<br />
Voor de paard<strong>en</strong> wisselt het aandeel van de overige grassoort<strong>en</strong> de gehele periode, met e<strong>en</strong> sterk<br />
stijg<strong>en</strong>de lijn richting het einde. De paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> vooral in het begin veel duinriet, dit neemt af<br />
rond eind april. Begin mei wordt er ook veel riet geget<strong>en</strong>, tot ongeveer half mei, <strong>en</strong> neemt weer<br />
licht toe rond eind mei.<br />
Figuur 4.18: Geget<strong>en</strong> grassoort<strong>en</strong> runder<strong>en</strong>, uitgezet teg<strong>en</strong> de datum<br />
Figuur 4.19: Geget<strong>en</strong> grassoort<strong>en</strong> paard<strong>en</strong>, uitgezet teg<strong>en</strong> de datum<br />
43
Naast grassoort <strong>en</strong> de versheid van het gras is ook de l<strong>en</strong>gte geanalyseerd. De grafiek hieronder<br />
(figuur 22) geeft de verdeling van de l<strong>en</strong>gte van het geget<strong>en</strong> gras, uitgezet teg<strong>en</strong> de datum van<br />
observatie weer. De lijn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> de gemiddelde l<strong>en</strong>gte aan. In deze grafiek zijn alle soort<strong>en</strong> gras<br />
meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Te zi<strong>en</strong> is dat de Koniks veel meer uitschieters naar bov<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> over de gehele periode <strong>en</strong> de<br />
<strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> meer geconc<strong>en</strong>treerd zijn rond de 10 <strong>en</strong> 20 cm. Aan het eind van de<br />
observatieperiode is wel e<strong>en</strong> duidelijke stijging in l<strong>en</strong>gte voor de runder<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>, de paard<strong>en</strong> gaan<br />
dan juist korter gras et<strong>en</strong>.<br />
Figuur 4.20: Verdeling l<strong>en</strong>gte gras over de observatieperiode per diersoort<br />
Over de totale periode g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> et<strong>en</strong> de paard<strong>en</strong> gemiddeld langer gras dan de runder<strong>en</strong>. Tabel 5<br />
geeft e<strong>en</strong> goed overzicht hiervan. Daaruit blijkt ook dat de standaard deviatie bij de paard<strong>en</strong> hoger<br />
is, wat betek<strong>en</strong>d dat de l<strong>en</strong>gte meer verdeeld is.<br />
De minimum l<strong>en</strong>gte van het gras dat geconsumeerd wordt is bijna gelijk, slechts 1 cm verschil. De<br />
maximum l<strong>en</strong>gte licht voor de paard<strong>en</strong> 5 cm hoger.<br />
Tabel 4.2: L<strong>en</strong>gte gras per diersoort in cm<br />
Diersoort Mean N Std. Deviation Minimum Maximum<br />
Koniks<br />
23,83 630 17,880 3 60<br />
<strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong><br />
16,70 370 12,598 4 55<br />
Total<br />
21,19 1000 16,486 3 60<br />
44
Figuur 4.21 geeft de verdeling van de l<strong>en</strong>gte van het gras per soort gras weer. De streep in het<br />
midd<strong>en</strong> van de balk geeft het gemiddelde aan. De paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> gemiddeld langer duinriet <strong>en</strong> riet,<br />
de runder<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoger gemiddelde bij de overige grassoort<strong>en</strong>. De paard<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> hier meer<br />
uitschieters naar bov<strong>en</strong>.<br />
Figuur 4.21: Boxplot l<strong>en</strong>gte gras per soort gras voor beide diersoort<strong>en</strong><br />
Omdat hier de grassoort overig het meest opvall<strong>en</strong>d is, is deze categorie nog verder uitgezocht.<br />
De gemiddelde l<strong>en</strong>gte voor de totale observatieperiode voor de paard<strong>en</strong> is 7,71 c<strong>en</strong>timeter.<br />
Hiervoor geldt e<strong>en</strong> standaard deviatie van 5,310.<br />
De gemiddelde l<strong>en</strong>gte voor de runder<strong>en</strong> ligt op 10,64 c<strong>en</strong>timeter, met e<strong>en</strong> standaard deviatie van<br />
3,796. Ook hier zijn de l<strong>en</strong>gtes van het geconsumeerde gras voor de paard<strong>en</strong> verdeelder. Dit is goed<br />
te zi<strong>en</strong> in figuur 4.22 op de volg<strong>en</strong>de pagina.<br />
De runder<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> duidelijkere lijn dan de paard<strong>en</strong>. Rond eind april is er e<strong>en</strong> duidelijke piek<br />
in de l<strong>en</strong>gte van het gras. De paard<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> twee piek<strong>en</strong>; midd<strong>en</strong> april <strong>en</strong> begin mei.<br />
De groei richting de piek<strong>en</strong> is de overgeblev<strong>en</strong> vegetatie van de winter, naarmate het gras meer<br />
groeit wordt ook langer gras geget<strong>en</strong>. De piek<strong>en</strong> zijn het nieuw aangegroeide gras. Na de piek<strong>en</strong><br />
betreft het voornamelijk onderhoud van de weides. Dit wordt voornamelijk door de paard<strong>en</strong><br />
gedaan, wat de vorm van de grafiek verklaart (pers. comm. R.A. Vermeul<strong>en</strong>).<br />
45
Figuur 4.22: Gemiddelde l<strong>en</strong>gte overige grassoort<strong>en</strong> over de totale observatieperiode<br />
Om er achter te kom<strong>en</strong> of er e<strong>en</strong> significant verschil is in de gemiddelde l<strong>en</strong>gte van de overige<br />
grassoort<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de Koniks <strong>en</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong>, is er e<strong>en</strong> t-toets voor onafhankelijke<br />
variabel<strong>en</strong> uitgevoerd in SPSS. Hoe deze toets is uitgevoerd <strong>en</strong> wat de precieze uitkomst<strong>en</strong> hiervan<br />
zijn is te vind<strong>en</strong> in bijlage VI.<br />
Om de t-toets op de juiste manier te kunn<strong>en</strong> beoordel<strong>en</strong> moet de test van Lev<strong>en</strong>e word<strong>en</strong> gedaan.<br />
Uit deze test kwam dat de variantie niet gelijk is, dus de waard<strong>en</strong> onderling sterk verschill<strong>en</strong>. Met<br />
de t-toets werd de nulhypothese verworp<strong>en</strong>, wat betek<strong>en</strong>d dat er e<strong>en</strong> significant verschil is in de<br />
gemiddelde l<strong>en</strong>gte van de overige grassoort<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong>.<br />
46
4.3 Te verwacht<strong>en</strong> verandering<strong>en</strong> in landschap <strong>en</strong> vegetatie<br />
In deze paragraaf word<strong>en</strong> de aspect<strong>en</strong> behandeld die mogelijk van invloed zijn op het landschap <strong>en</strong><br />
de vegetatie van de Landtong Roz<strong>en</strong>burg. In het hoofdstuk Discussie word<strong>en</strong> deze resultat<strong>en</strong><br />
vergelek<strong>en</strong> met de bosontwikkelingsverslag<strong>en</strong> van Stichting ARK.<br />
Allereerst is er gekek<strong>en</strong> naar welke soort<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> geget<strong>en</strong> zijn. Dit is verwerkt in figuur 4.23<br />
hieronder. Bij deze grafiek<strong>en</strong> is het belangrijk dat er rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> wordt met het geheel. Het<br />
aandeel houtachtig<strong>en</strong> in het dieet van de paard<strong>en</strong> is veel kleiner dan dat van de runder<strong>en</strong>, waardoor<br />
er e<strong>en</strong> vertek<strong>en</strong>d beeld kan ontstaan. Aan het eind van dit hoofdstuk, in paragraaf 4.4, zijn twee<br />
grote grafiek<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> waarin de verhouding<strong>en</strong> duidelijker zichtbaar zijn.<br />
Wilg wordt door zowel paard als rund veel geconsumeerd. Ook duindoorn heeft voor beide<br />
diersoort<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aandeel. Vlier wordt door runder<strong>en</strong> veel geget<strong>en</strong>, paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> dit niet.<br />
Els is e<strong>en</strong> soort dat door de paard<strong>en</strong> wel geget<strong>en</strong> wordt <strong>en</strong> bij de runder<strong>en</strong> niet gesignaleerd is.<br />
Populier wordt nog door de runder<strong>en</strong> in beperkte mate geget<strong>en</strong>.<br />
Figuur 4.23: Verdeling geget<strong>en</strong> boomsoort<strong>en</strong> per diersoort<br />
Op de volg<strong>en</strong>de pagina staan de geget<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> uitgezet teg<strong>en</strong> de datum (figuur 4.24 <strong>en</strong> 4.25).<br />
De cijfers in de grafiek<strong>en</strong> staan voor het aantal waarneming<strong>en</strong>, dus het aantal keer dat op het<br />
observatieformulier is ingevuld dat e<strong>en</strong> bepaalde boomsoort geget<strong>en</strong> werd door e<strong>en</strong> groot deel van<br />
de kudde. Deze cijfers zijn dus puntmeting<strong>en</strong>.<br />
In deze grafiek<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal ding<strong>en</strong> op.<br />
De runder<strong>en</strong> at<strong>en</strong> vooral in het begin van de observatieperiode veel wilg <strong>en</strong> ook aan het einde is e<strong>en</strong><br />
stijg<strong>en</strong>de lijn te zi<strong>en</strong>. Vlier werd ook veel aan het begin geconsumeerd tot ongeveer halverwege<br />
mei. Populier werd ook voornamelijk in de eerste helft van de observatieperiode geget<strong>en</strong>, zij het in<br />
hele beperkte mate.<br />
Dat er duindoorn werd geconsumeerd is maar op e<strong>en</strong> dag waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Anders dan het lijkt in bov<strong>en</strong>staande grafiek, blijkt uit figuur 28 dat de paard<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk alle<strong>en</strong> wilg<br />
et<strong>en</strong>. Dit wordt het meeste gedaan tuss<strong>en</strong> eind april <strong>en</strong> half mei, met weer e<strong>en</strong> stijg<strong>en</strong>de lijn aan<br />
het einde van de observatieperiode. Het consumer<strong>en</strong> van duindoorn <strong>en</strong> els is, maar op twee dag<strong>en</strong><br />
geconstateerd. Duindoorn eind april, els begin mei. De hoeveelheid waarneming<strong>en</strong> van duindoorn (is<br />
7 keer waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>) verklaart het hoge perc<strong>en</strong>tage duindoorn in figuur 4.23.<br />
47
Figuur 4.24: Verdeling geget<strong>en</strong> boomsoort<strong>en</strong> door runder<strong>en</strong> over de observatieperiode<br />
Figuur 4.25: Verdeling geget<strong>en</strong> boomsoort<strong>en</strong> door paard<strong>en</strong> over de observatieperiode<br />
48
4.4 Overzichtsgrafiek<strong>en</strong> ‘et<strong>en</strong>’ paard <strong>en</strong> rund<br />
Omdat iedere keer slechts e<strong>en</strong> of twee factor<strong>en</strong> zijn behandeld, <strong>en</strong> daar ook de grafiek<strong>en</strong> naar zijn<br />
gemaakt, wordt gemakkelijk het totale geheel over het hoofd gezi<strong>en</strong>. Daarom zijn er twee<br />
overzichtsgrafiek<strong>en</strong> gemaakt. Deze grafiek<strong>en</strong> zijn op de volg<strong>en</strong>de pagina’s te vind<strong>en</strong>. De<br />
perc<strong>en</strong>tages zijn gegev<strong>en</strong> in tabel 4.3 <strong>en</strong> 4.4.<br />
Tabel 4.3: Perc<strong>en</strong>tages overzichtgrafiek voedsel Koniks<br />
Paard<br />
Et<strong>en</strong> Soort et<strong>en</strong> Soort gras Aandeel totaal<br />
gras 94% duinriet 47% duinriet geel 71% duinriet geel 31,5%<br />
duinriet gro<strong>en</strong> 29% duinriet gro<strong>en</strong> 12,7%<br />
riet 9% riet geel 36% riet geel 3,0%<br />
riet gro<strong>en</strong> 64% riet gro<strong>en</strong> 5,2%<br />
gras overig 44% gras overig geel 1% gras overig geel 0,5%<br />
gras overig gro<strong>en</strong> 99% gras overig gro<strong>en</strong> 41,5%<br />
kruid 1% kruid 1,1%<br />
hout 5% wilg 77% wilg 3,6%<br />
populier 0% populier 0,0%<br />
vlier 0% vlier 0,0%<br />
els 5% els 0,2%<br />
duindoorn 18% duindoorn 0,8%<br />
Tabel 4.4: Perc<strong>en</strong>tages overzichtgrafiek voedsel <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong><br />
Rund<br />
Et<strong>en</strong> Soort et<strong>en</strong> Soort gras Aandeel totaal<br />
gras 79% duinriet 16% duinriet geel 62% duinriet geel 7,9%<br />
duinriet gro<strong>en</strong> 38% duinriet gro<strong>en</strong> 4,9%<br />
riet 9% riet geel 41% riet geel 3,0%<br />
riet gro<strong>en</strong> 59% riet gro<strong>en</strong> 4,2%<br />
gras overig 75% gras overig geel 0% gras overig geel 0,0%<br />
gras overig gro<strong>en</strong> 100% gras overig gro<strong>en</strong> 58,8%<br />
kruid 14% kruid 14,3%<br />
hout 7% wilg 38% wilg 2,6%<br />
populier 2% populier 0,1%<br />
vlier 54% vlier 3,7%<br />
els 0% els 0,0%<br />
duindoorn 6% duindoorn 0,4%<br />
49
Paard<br />
In deze grafiek is heel duidelijk te zi<strong>en</strong> dat duinriet e<strong>en</strong> groot aandeel heeft in het totale voedsel<br />
van de Koniks. Met name schraal duinriet wordt veel geconsumeerd. Ook overig gras wordt veel<br />
geget<strong>en</strong>.<br />
Het aandeel houtachtig<strong>en</strong> is minimaal, 5% van het totaal. Ook kruid<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bijna niet geget<strong>en</strong>.<br />
50
Rund<br />
De <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> et<strong>en</strong> voornamelijk overig gro<strong>en</strong> gras. Ook kruid<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in verhouding<br />
veel geget<strong>en</strong>. Het aandeel duinriet is veel lager dan bij de paard<strong>en</strong>, runder<strong>en</strong> et<strong>en</strong> meer<br />
houtachtig<strong>en</strong>.<br />
51
5. Discussie <strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong><br />
In dit hoofdstuk word<strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> <strong>en</strong> de methode bediscussieerd. Paragraaf 5.1 behandeld in<br />
e<strong>en</strong> aantal subparagraf<strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> uit hoofdstuk vier <strong>en</strong> er wordt e<strong>en</strong> vergelijking gemaakt met<br />
andere literatuur. In paragraaf 5.2 staan e<strong>en</strong> aantal opmerking<strong>en</strong>, verbeterpunt<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong><br />
wat betreft de methode die is gebruikt tijd<strong>en</strong>s dit onderzoek beschrev<strong>en</strong>. De laatste paragraaf<br />
bevat e<strong>en</strong> aantal aanbeveling<strong>en</strong> voor volg<strong>en</strong>d onderzoek.<br />
5.1 Resultat<strong>en</strong><br />
In deze paragraaf word<strong>en</strong>, in e<strong>en</strong> aantal subparagraf<strong>en</strong>, de opvall<strong>en</strong>de ding<strong>en</strong> behandeld die naar<br />
vor<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> in hoofdstuk vier. Ook word<strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong> met andere onderzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
literatuur. Er wordt in het bijzonder aandacht besteed aan het rapport van Wamsteeker uit 2009.<br />
Dit omdat het e<strong>en</strong> zelfde soort onderzoek betrof <strong>en</strong> beide onderzoek<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong>zelfde serie behor<strong>en</strong>.<br />
5.1.1 <strong>Habitat</strong>-<strong>use</strong> Konikpaard<strong>en</strong><br />
Paard<strong>en</strong> bested<strong>en</strong> gemiddeld 81% van hun tijd aan et<strong>en</strong>, 13% aan rust<strong>en</strong> <strong>en</strong> 6% aan over het terrein<br />
lop<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame van 10% in et<strong>en</strong> <strong>en</strong> verdubbeling van het perc<strong>en</strong>tage lop<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte<br />
van het onderzoek van Wamsteeker. Rust<strong>en</strong> is licht afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, in het vorige onderzoek was dit 19%.<br />
In de loop van het seizo<strong>en</strong>, richting zomer, neemt de tijd die besteed wordt aan et<strong>en</strong> af. Lop<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
rust<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> dan toe. Dit komt waarschijnlijk door dat er in de l<strong>en</strong>te <strong>en</strong> zomer meer voedsel<br />
beschikbaar is <strong>en</strong> ook meer voedingsstoff<strong>en</strong> bevat. Daardoor hoeft er in verhouding minder geget<strong>en</strong><br />
te word<strong>en</strong>. Omdat er meer voedsel beschikbaar is, kunn<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong> ook kieskeuriger zijn <strong>en</strong> hoev<strong>en</strong><br />
ze minder <strong>en</strong>ergie te spar<strong>en</strong>, die gebruikt wordt om zich door het terrein te verplaats<strong>en</strong>. Omdat er<br />
minder tijd besteed hoeft te word<strong>en</strong> aan graz<strong>en</strong> <strong>en</strong> er meer <strong>en</strong>ergie wordt verbruikt is er dus ook<br />
meer rust nodig, wat de to<strong>en</strong>ame in die activiteit verklaard.<br />
Het grote verspreidingsgebied van het wilde paard gedur<strong>en</strong>de de laatste ijstijd omvat veel<br />
verschill<strong>en</strong>de habitats. E<strong>en</strong> deel is opgegroeid in grote del<strong>en</strong> van Noord-Siberie <strong>en</strong> toont betere<br />
aanpassing<strong>en</strong> aan de op<strong>en</strong> stepp<strong>en</strong> <strong>en</strong> kou dan de Oeros. Het Prezwalskipaard leefde in vroegere<br />
tijd<strong>en</strong> op middel-Aziatische stepp<strong>en</strong> <strong>en</strong> hafwoestijn<strong>en</strong>. Opvall<strong>en</strong>d is, dat veel halfwilde paard<strong>en</strong>populaties<br />
in Europa ook in Wetlands kunn<strong>en</strong> overlev<strong>en</strong> (zoals de Camargue <strong>en</strong> de Merfelder Bruch).<br />
Dit bewijst dat paard<strong>en</strong> niet per definitie gebond<strong>en</strong> zijn aan droge gebied<strong>en</strong>. Wat betreft habitat<br />
zijn paard<strong>en</strong> dus erg flexibel, zowel vlakke, op<strong>en</strong>, halfop<strong>en</strong> als grasrijke landschapp<strong>en</strong> zijn voor<br />
paard<strong>en</strong> optimale habitats (Bunzel-Drücke et. al., 2009).<br />
Uit de resultat<strong>en</strong> blijkt dat paard<strong>en</strong> zich voor meer dan de helft van de tijd op grasland bevind<strong>en</strong>.<br />
Daarnaast zijn ze ook veel in ruigte/struweel <strong>en</strong> in mindere mate in bos. Andere vegetatietyp<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> nauwelijks gebruikt. In vergelijking met het onderzoek van Wamsteeker is er e<strong>en</strong> afname<br />
van ongeveer 30% in het aandeel van grasland. Ruigte <strong>en</strong> bos kwam<strong>en</strong> in dat onderzoek e<strong>en</strong> stuk<br />
minder voor. Dit terreingebruik wat betreft grasland wordt ook gesteld in het onderzoek van<br />
Haarsma uit 2007. De Konikpaard<strong>en</strong> foerageerd<strong>en</strong> het meest op grasland (Haarsma, 2007). In haar<br />
onderzoek kwam het vegetatietype ruigte niet voor in de waarneming<strong>en</strong> van april <strong>en</strong> mei, daar was<br />
op<strong>en</strong> grond favoriet naast grasland.<br />
Niet alle<strong>en</strong> zijn paard<strong>en</strong> flexibel wat betreft de keuze voor hun leefomgeving, hun habitat-<strong>use</strong> is<br />
ook klimaat- <strong>en</strong> seizo<strong>en</strong>safhankelijk. Bij sterke reg<strong>en</strong>val <strong>en</strong> storm wordt de luwte opgezocht. In de<br />
zomer zijn zij liever in de schaduw dan in op<strong>en</strong> veld, maar de vermijding van stek<strong>en</strong>de insect<strong>en</strong> in<br />
de zomerperiode is vaak belangrijker dan koelte. Daarom zijn deze dier<strong>en</strong> ook in periodes van hitte<br />
vaak te vind<strong>en</strong> in op<strong>en</strong>, windige <strong>en</strong> vaak vegetatieloze landschapp<strong>en</strong> (Bunzel-Drücke et. al., 2009).<br />
In dit onderzoek nam juist voor de paard<strong>en</strong> het aandeel op<strong>en</strong> bedekking af richting de zomerperiode<br />
<strong>en</strong> de halfschaduw toe. Tijd<strong>en</strong>s de observaties zijn echter ook nog maar weinig insect<strong>en</strong><br />
gesignaleerd (visuele waarneming) rondom de koniks, wat het verschil met de bov<strong>en</strong>staande<br />
literatuur zou kunn<strong>en</strong> verklar<strong>en</strong>.<br />
53
5.1.2 <strong>Habitat</strong>-<strong>use</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong><br />
Runder<strong>en</strong> bested<strong>en</strong> gemiddeld 61% van de tijd aan et<strong>en</strong>. 23% wordt besteed aan rust<strong>en</strong>, 9% aan<br />
herkauw<strong>en</strong> <strong>en</strong> 5% aan lop<strong>en</strong>. In vergelijking met het onderzoek van vorig jaar is dit e<strong>en</strong> afname van<br />
ongeveer 10% in et<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> halvering van het perc<strong>en</strong>tage herkauw<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame van 20% in rust<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verdriedubbeling van het perc<strong>en</strong>tage lop<strong>en</strong>. Het grote verschil tuss<strong>en</strong> dit onderzoek <strong>en</strong> dat<br />
van Wamsteeker kan mogelijk verklaard word<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> andere definiëring van de activiteit<strong>en</strong><br />
herkauw<strong>en</strong> <strong>en</strong> rust<strong>en</strong>. Doordat het één eig<strong>en</strong>lijk niet los staat van het ander (herkauw<strong>en</strong> wordt bijna<br />
altijd ligg<strong>en</strong>d gedaan <strong>en</strong> is daarom gemakkelijk aan te zi<strong>en</strong> voor rust<strong>en</strong>) is het mogelijk dat dit ook<br />
anders g<strong>en</strong>oteerd is.<br />
Net als bij de paard<strong>en</strong> neemt voor de runder<strong>en</strong> de tijd die besteed wordt aan et<strong>en</strong> verderop in het<br />
seizo<strong>en</strong> af <strong>en</strong> de activiteit<strong>en</strong> rust<strong>en</strong> <strong>en</strong> lop<strong>en</strong> toe. Hiervoor is dezelfde verklaring te gev<strong>en</strong> als voor<br />
de paard<strong>en</strong> gedaan is.<br />
De oeros was slechter aangepast aan kou <strong>en</strong> op<strong>en</strong> vlakt<strong>en</strong> dan de tarpan, maar in warmere<br />
omstandighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> bosrijke gebied<strong>en</strong> zijn runder<strong>en</strong> sterk in hun voordeel. Typische habitats voor<br />
deze oeross<strong>en</strong> war<strong>en</strong> op<strong>en</strong> loofboss<strong>en</strong>, steppeboss<strong>en</strong> <strong>en</strong> savannes. Goede habitats voor (semi)wild<br />
lev<strong>en</strong>de runder<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zowel bos als op<strong>en</strong> grasland bevatt<strong>en</strong>. Bos(jes) wordt graag gebruikt als<br />
beschutting, grasland is belangrijk voor de voedselvoorzi<strong>en</strong>ing (Bunzel-Drücke et. al., 2009).<br />
Dit komt ook naar vor<strong>en</strong> in de resultat<strong>en</strong>. De <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> zijn voor 47% van de tijd in<br />
halfschaduw <strong>en</strong> 46% in op<strong>en</strong> bedekking. Voor gemiddeld 17% bevind<strong>en</strong> de runder<strong>en</strong> zich in<br />
ruigte/struweel, gezam<strong>en</strong>lijk 26% in bos of op grasland aan de rand van bos <strong>en</strong> voor 47% op<br />
grasland.<br />
Uit de literatuur blijkt dus dat er e<strong>en</strong> groot verschil is tuss<strong>en</strong> geprefereerde bedekking <strong>en</strong> vegetatie<br />
van runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong>. In de resultat<strong>en</strong> zijn deze verschill<strong>en</strong> in de vegetatie <strong>en</strong> bedekking tuss<strong>en</strong><br />
paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong> ook duidelijk naar vor<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong>. Paard<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> veel meer in op<strong>en</strong><br />
bedekking <strong>en</strong> grasland, runder<strong>en</strong> in halfschaduw <strong>en</strong> aan de rand van of in het bos.<br />
De verdeling van de vegetatie verschilt in dit onderzoek sterk met dat van Wamsteeker. Waar in het<br />
huidige onderzoek de runder<strong>en</strong> voor ongeveer 46% op grasland te vind<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, bedraagt dat in het<br />
onderzoek van Wamsteeker wel 75%. Ook het vegetatietype bloem<strong>en</strong>/kruid<strong>en</strong> is anders in het<br />
huidige onderzoek, gemiddeld 11% van de tijd zijn de runder<strong>en</strong> in deze vegetatie te vind<strong>en</strong>. In het<br />
onderzoek van Wamsteeker was dit 10% minder.<br />
Runder<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> seizo<strong>en</strong>sgebond<strong>en</strong> habitatwissel, zoals bij de paard<strong>en</strong>, minder. Wel is gesteld<br />
dat runder<strong>en</strong> weid<strong>en</strong> op op<strong>en</strong> grasland <strong>en</strong> liever rust<strong>en</strong> in schaduwrijke ruigte of bos (Bunzel-Drücke<br />
et. al., 2009). Dat er het liefst geget<strong>en</strong> wordt op grasland blijkt ook uit de resultat<strong>en</strong> van het<br />
huidige onderzoek. Echter rust<strong>en</strong> (<strong>en</strong> herkauw<strong>en</strong>) komt ook het meeste voor op grasland. Grasland<br />
aan de rand van bos is daarin e<strong>en</strong> goede tweede, hier is dus wel iets uit de literatuur in te<br />
herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />
5.1.3 (Indirecte) <strong>interacties</strong><br />
Uit de directe <strong>interacties</strong> blijkt ge<strong>en</strong> dominantie van de <strong>en</strong>e soort over de andere. E<strong>en</strong> keer werd<br />
met opzet e<strong>en</strong> konik verjaagd door e<strong>en</strong> stier <strong>en</strong> e<strong>en</strong> keer werd<strong>en</strong> twee kalfjes verjaagd door e<strong>en</strong><br />
konik. Ook uit het onderzoek van Wamsteeker bleek ge<strong>en</strong> dominante soort, de dier<strong>en</strong> joeg<strong>en</strong> elkaar<br />
wel vaker weg.<br />
Het dieet van de paard<strong>en</strong> bestaat voornamelijk uit gras, 94%. Daarnaast word<strong>en</strong> houtachtig<strong>en</strong><br />
gemiddeld 5% geconsumeerd <strong>en</strong> kruid<strong>en</strong> 1,05%. Gras wordt de gehele observatieperiode veel<br />
geget<strong>en</strong> maar is vooral hoog aan het begin, half april. Het aandeel houtachtig<strong>en</strong> neemt toe tot<br />
ongeveer half mei, daarna wordt dit bijna niet meer geget<strong>en</strong>. Deze resultat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> overe<strong>en</strong> met<br />
de resultat<strong>en</strong> van het vorige onderzoek <strong>en</strong> word<strong>en</strong> ook bevestigd in andere literatuur: het dieet van<br />
paard<strong>en</strong> bestaat uit kort gras <strong>en</strong> soms boombast <strong>en</strong> twijg<strong>en</strong> (brochure Natuurlijke begrazing, WNF).<br />
54
Runder<strong>en</strong> et<strong>en</strong> ook veel gras, maar e<strong>en</strong> stuk minder dan paard<strong>en</strong>. Het aandeel gras betreft voor de<br />
runder<strong>en</strong> 79%. Kruid<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ook in redelijke mate geconsumeerd, gemiddeld 14%. 7% van de<br />
totale consumptie zijn houtachtig<strong>en</strong>. Het aandeel gras dat geconsumeerd wordt is in de eerste helft<br />
van de observatieperiode, van begin april tot <strong>en</strong> met begin mei, erg hoog maar neemt rond half mei<br />
sterk af. Na deze sterke daling stijgt het aandeel gras wel weer. De consumptie van kruid<strong>en</strong> neemt<br />
sterk toe vanaf eind april <strong>en</strong> blijft e<strong>en</strong> stijg<strong>en</strong>de lijn tot <strong>en</strong> met het einde van de observatieperiode.<br />
Houtachtig<strong>en</strong> word<strong>en</strong> de gehele observatieperiode wel geget<strong>en</strong>, maar vanaf 10 mei wordt dit steeds<br />
minder geconsumeerd. Eind mei word<strong>en</strong> bijna ge<strong>en</strong> houtachtig<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>.<br />
Ook deze resultat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> overe<strong>en</strong> met het vorige onderzoek, behalve dat het perc<strong>en</strong>tage<br />
houtachtig<strong>en</strong> in het vorige onderzoek ongeveer 10% hoger ligt <strong>en</strong> kruid<strong>en</strong> de helft minder word<strong>en</strong><br />
geget<strong>en</strong>. Andere literatuur stelt dat runder<strong>en</strong> voornamelijk (lang) gras, riet <strong>en</strong> kleinere kruid<strong>en</strong> et<strong>en</strong><br />
(Ecomare, 2010). Ook dit komt dus redelijk overe<strong>en</strong>. Er word in het artikel van Ecomare niets<br />
geschrev<strong>en</strong> over de consumptie van houtachtig<strong>en</strong>.<br />
De to<strong>en</strong>ame van de consumptie van gras <strong>en</strong> de afname van de consumptie van houtachtig voedsel is<br />
gemakkelijk te verklar<strong>en</strong>. In het begin van het jaar moet de groei van alle gewass<strong>en</strong> nog op gang<br />
kom<strong>en</strong>, waardoor er weinig (gro<strong>en</strong>) voedsel beschikbaar is. Hoe warmer het wordt, hoe sneller<br />
grass<strong>en</strong> <strong>en</strong> blader<strong>en</strong> gaan groei<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe meer voedselrijk et<strong>en</strong> beschikbaar komt. Omdat zowel<br />
paard<strong>en</strong> als runder<strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorkeur hebb<strong>en</strong> voor gras, <strong>en</strong> er meer bruikbare stoff<strong>en</strong> in gras zitt<strong>en</strong><br />
dan in boombast of blader<strong>en</strong>, wordt er wanneer het kan liever gras dan houtachtig voedsel geget<strong>en</strong>.<br />
Gras<br />
Paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> 63% gro<strong>en</strong> gras <strong>en</strong> 37% geel/bruin, schraal gras. Gro<strong>en</strong> gras wordt aan het begin van de<br />
observatieperiode veel geget<strong>en</strong> <strong>en</strong> vanaf eind april. Schraal gras heeft e<strong>en</strong> stijg<strong>en</strong>de lijn tot eind<br />
april waarna de consumptie hiervan weer sterk afneemt, tot er half mei helemaal ge<strong>en</strong> schraal gras<br />
meer geget<strong>en</strong> wordt. De verdeling van de kleur gras was in het rapport van Wamsteeker bijna exact<br />
hetzelfde, to<strong>en</strong> werd 62% gro<strong>en</strong> gras <strong>en</strong> 38% schraal gras geconsumeerd.<br />
Er wordt ongeveer ev<strong>en</strong>veel duinriet als overige grassoort<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>; 47% van het gras dat geget<strong>en</strong><br />
wordt is duinriet, 44% overig gras. Riet wordt maar beperkt geget<strong>en</strong>, slechts 9%.<br />
Dit is ook in de literatuur terug te vind<strong>en</strong>: ‘Paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> ook grass<strong>en</strong> die bij andere herbivor<strong>en</strong> niet<br />
erg geliefd zijn, zoals riet, pijpestrootje <strong>en</strong> duinriet’ (Bunzel-Drücke et. al., 2009).<br />
Vooral in het begin van de periode word<strong>en</strong> overige grassoort<strong>en</strong> veel geget<strong>en</strong>. De rest van de<br />
observatieperiode word<strong>en</strong> ongeveer ev<strong>en</strong>veel overige grassoort<strong>en</strong> als duinriet geconsumeerd. Rond<br />
half mei wordt er ge<strong>en</strong> duinriet meer geget<strong>en</strong> <strong>en</strong> neemt het aandeel van overige grass<strong>en</strong> sterk toe.<br />
Riet wordt vooral begin mei geget<strong>en</strong>.<br />
Als gekek<strong>en</strong> wordt naar de verdeling van de kleur van het gras per soort gras is te zi<strong>en</strong> dat overig<br />
gro<strong>en</strong> gras het meeste geget<strong>en</strong> wordt, 42% van het totaal. Geel/bruin duinriet staat op de tweede<br />
plaats, 32% van al het voedsel is schraal duinriet. Gro<strong>en</strong> duinriet heeft e<strong>en</strong> aandeel van 13% van het<br />
totale voedsel.<br />
De gemiddelde l<strong>en</strong>gte van het geconsumeerde gras over de gehele observatieperiode is 23,83 cm.<br />
De minimum l<strong>en</strong>gte van het gras is 3 cm, het hoogste geget<strong>en</strong> gras is 60 cm. De verdeling van de<br />
l<strong>en</strong>gte van het geget<strong>en</strong> gras in de tijd varieert sterk, paard<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> veel uitschieters naar bov<strong>en</strong>.<br />
De gemiddelde l<strong>en</strong>gte van het geget<strong>en</strong> gras neemt af richting het einde van de periode. Duinriet <strong>en</strong><br />
riet zijn lange grassoort<strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> daarom e<strong>en</strong> hoge gemiddelde l<strong>en</strong>gte. De gemiddelde l<strong>en</strong>gte<br />
wat betreft de overige grassoort<strong>en</strong> ligt voor de paard<strong>en</strong> op 7,71cm. Over de observatieperiode zijn<br />
twee piek<strong>en</strong> in de l<strong>en</strong>gte van het overige gras. Deze piek<strong>en</strong> zijn de nieuwe hergroei van het gras. Na<br />
de piek<strong>en</strong> betreft het onderhoud van de weides. Paard<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> de meest voedselrijke vegetatie<br />
op. Dit zijn niet de plekk<strong>en</strong> met veel <strong>en</strong> hoog gras, maar juist waar kort geled<strong>en</strong> nog gegraasd is. De<br />
jonge, nieuwe scheut<strong>en</strong> gras (<strong>en</strong> struikgewas) bevatt<strong>en</strong> veel eiwitt<strong>en</strong> waar de paard<strong>en</strong> van<br />
profiter<strong>en</strong> (Markerink, 2002).<br />
55
De runder<strong>en</strong> et<strong>en</strong> 86% gro<strong>en</strong> gras. 14% van het geget<strong>en</strong> gras is geel/bruin. In de resultat<strong>en</strong> is te zi<strong>en</strong><br />
dat de consumptie van schraal gras sterk to<strong>en</strong>eemt <strong>en</strong> piekt rond half april. Daarna neemt de<br />
consumptie van gro<strong>en</strong> gras sterk toe, <strong>en</strong> het aandeel geel/bruin gras dus af. Na 22 april wordt er<br />
ge<strong>en</strong> schraal gras meer geget<strong>en</strong>. In het rapport van Wamsteeker lag de verdeling gro<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
geel/bruin gras heel anders. Er werd to<strong>en</strong> gemiddeld 50% gro<strong>en</strong> gras <strong>en</strong> 50% geel/bruin gras<br />
geget<strong>en</strong>. Net als bij de paard<strong>en</strong>, et<strong>en</strong> de runder<strong>en</strong> in het vorige onderzoek vanaf half april alle<strong>en</strong><br />
nog maar gro<strong>en</strong> gras.<br />
Door de <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> word<strong>en</strong> gemiddeld 75% van de tijd overige grassoort<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>.<br />
Duinriet e<strong>en</strong> stuk minder, namelijk 16%. Net als de paard<strong>en</strong>, wordt er voor 9% riet geconsumeerd.<br />
Vooral in het begin van de observatieperiode word<strong>en</strong> veel overige grassoort<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>, dit neemt af<br />
naarmate de tijd vordert. Eind april is er e<strong>en</strong> piek in de consumptie van duinriet, daarna neemt dit<br />
sterk af tot er begin mei ge<strong>en</strong> duinriet meer geget<strong>en</strong> wordt. Het aandeel riet stijgt sterk half mei <strong>en</strong><br />
neemt eind mei weer af. De afname van overige grassoort<strong>en</strong> verder in de observatieperiode is<br />
opmerkelijk, te verwacht<strong>en</strong> is dat dit aandeel juist to<strong>en</strong>eemt naarmate het gras meer gaat groei<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> eiwitrijker wordt. Het is moeilijk te zegg<strong>en</strong> waardoor deze daling in dit onderzoek naar vor<strong>en</strong><br />
komt. Mogelijk kan het kom<strong>en</strong> doordat de paard<strong>en</strong> vanaf dat mom<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> duinriet meer et<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
dus ook gaan conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong> op de overige grassoort<strong>en</strong>. Dit zal dus verder onderzocht moet<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>.<br />
Bij de runder<strong>en</strong> is al het overige gras dat geget<strong>en</strong> wordt gro<strong>en</strong>. Dit is 59% van al het voedsel. Van<br />
het duinriet is 62% geel/bruin <strong>en</strong> 38% gro<strong>en</strong>. Dat meer dan de helft van het geget<strong>en</strong> duinriet schraal<br />
is, is logisch. Het mer<strong>en</strong>deel van het duinriet dat er staat zijn overjarige spriet<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus schraal<br />
(pers. comm. R.A. Vermeul<strong>en</strong>). Omdat er in verhouding erg weinig duinriet geget<strong>en</strong> wordt is dit<br />
sam<strong>en</strong> slechts 13% van het totaal.<br />
Duinriet wordt dus niet geprefereerd. Alle<strong>en</strong> omdat er ge<strong>en</strong> ander voedsel meer beschikbaar was<br />
werd dit geget<strong>en</strong>, maar zo gauw als de eiwitrijke gewass<strong>en</strong> weer beginn<strong>en</strong> te groei<strong>en</strong> schakel<strong>en</strong> de<br />
runder<strong>en</strong> over.<br />
Voor de paard<strong>en</strong> behoord duinriet tot het stapelvoedsel, het normale dieet. Zij et<strong>en</strong> dit jaarrond<br />
(pers. comm. R.A. Vermeul<strong>en</strong>) <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> beter dan runder<strong>en</strong> overweg met droge taaie grassoort<strong>en</strong><br />
(Bunzel-Drücke et. al., 2009) .<br />
De gemiddelde l<strong>en</strong>gte van alle geget<strong>en</strong> grass<strong>en</strong> over de gehele observatieperiode ligt voor de<br />
runder<strong>en</strong> op 16,70 cm. Het kortste gras dat geget<strong>en</strong> is, is 4 cm. De maximale l<strong>en</strong>gte van het geget<strong>en</strong><br />
gras is 55 cm. Verdeeld over de observatieperiode zijn de l<strong>en</strong>gtes van het geget<strong>en</strong> gras<br />
geconc<strong>en</strong>treerder dan bij de paard<strong>en</strong>, zo rond de 10 <strong>en</strong> 20 c<strong>en</strong>timeter. Tot begin mei wordt relatief<br />
kort gras geget<strong>en</strong>, daarna neemt de l<strong>en</strong>gte van het geget<strong>en</strong> gras sterk toe.<br />
Ook voor de runder<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> de gemiddelde l<strong>en</strong>gtes van duinriet <strong>en</strong> riet hoog, maar lager dan dat<br />
van de paard<strong>en</strong>. Van de overige grassoort<strong>en</strong> wordt gemiddeld gras met e<strong>en</strong> l<strong>en</strong>gte van 10,64<br />
c<strong>en</strong>timeter geget<strong>en</strong>. In de literatuur komt dit ook terug: Runder<strong>en</strong> et<strong>en</strong> bij voorkeur gras <strong>en</strong> graz<strong>en</strong><br />
dit met hun tong half lang af, waarna ze verder trekk<strong>en</strong> (Markerink, 2002).<br />
Er is e<strong>en</strong> significant verschil tuss<strong>en</strong> de l<strong>en</strong>gtes van de overige geconsumeerde grassoort<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong>. Paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> gemiddeld korter gras dan runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> meer spreiding<br />
in l<strong>en</strong>gte.<br />
Uit het vorige onderzoek van Wamsteeker kwam dat de <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> langere tijd schraal<br />
gras et<strong>en</strong> dan de paard<strong>en</strong>. In het huidige onderzoek is het juist andersom. De red<strong>en</strong> hiervoor is<br />
onduidelijk. Mogelijk heeft het te mak<strong>en</strong> met de omschakeling van houtachtig<strong>en</strong> naar eiwitrijk gras<br />
door de runder<strong>en</strong>, dat er voor de stofwisseling extra vezels nodig zijn die uit het schrale gras<br />
word<strong>en</strong> gehaald. Hier zijn echter ge<strong>en</strong> harde uitsprak<strong>en</strong> over te do<strong>en</strong>.<br />
56
5.1.4 Te verwacht<strong>en</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> in landschap <strong>en</strong> vegetatie<br />
Het terrein van de Landtong Roz<strong>en</strong>burg ontwikkeld zich naar meer bebost gebied. Dit is terug te<br />
vind<strong>en</strong> in de bosontwikkelingsverslag<strong>en</strong>: ‘Van de ruim 10 ha spontane bosontwikkeling is mom<strong>en</strong>teel<br />
circa 45% (4,5 ha) gerealiseerd. Uit tabel 5.1 blijkt e<strong>en</strong> gestage aangroei van gemiddeld 0,56 ha per<br />
jaar. Buit<strong>en</strong> de herplantplichtvakk<strong>en</strong> is zeker nog e<strong>en</strong>s dit oppervlakte aan jong bos <strong>en</strong> struweel<br />
opgekom<strong>en</strong>. Daarnaast is van de b<strong>en</strong>odigde 12 hectare actieve herplant reeds 6,7 hectare<br />
aangeplant in de Boomweide <strong>en</strong> op de Kop van de Landtong’(Linnartz, 2008).<br />
Tabel 5.1: Het jaarlijks getelde oppervlak spontaan bos <strong>en</strong> struweel in de herplantplichtvakk<strong>en</strong> (Linnartz,<br />
2008)<br />
2003 1,7 ha 17%<br />
2004 2,0 ha 20%<br />
2005 2,6 ha 26%<br />
2006 3,3 ha 33%<br />
2007 3,9 ha 39%<br />
2008 4,5 ha 45%<br />
Wilg wordt door zowel paard als rund geconsumeerd. Ook duindoorn heeft voor beide diersoort<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> klein aandeel. Vlier wordt door runder<strong>en</strong> veel geget<strong>en</strong>. Paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> dit niet. In de blader<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> vlier zitt<strong>en</strong> namelijk cyanog<strong>en</strong>e glycosid<strong>en</strong>, of te wel blauwzur<strong>en</strong>. Paard<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> dit niet<br />
verter<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor h<strong>en</strong> is het giftig. Runder<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> dit wel, door hun vier mag<strong>en</strong> wordt de voor<br />
paard<strong>en</strong> schadelijke stof snel <strong>en</strong> gemakkelijk afgebrok<strong>en</strong> <strong>en</strong> is dus voor de runder<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> gevaar.<br />
Ondanks dat er geget<strong>en</strong> wordt van wilg <strong>en</strong> vlier zijn deze soort<strong>en</strong> nog volop aanwezig op de<br />
landtong. Figuur 5.1 <strong>en</strong> 5.2 lat<strong>en</strong> dit zi<strong>en</strong>.<br />
Figuur 5.1: Bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong> op de noordkant van de Landtong Roz<strong>en</strong>burg in januari 2009 (Linnartz,<br />
2009)<br />
57
Figuur 5.2: Bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong> op de zuidkant van de Landtong Roz<strong>en</strong>burg in januari 2009 (Linnartz, 2009)<br />
Het lijkt dus alsof de aanwezigheid van de Konikpaard<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> ge<strong>en</strong> invloed heeft<br />
op de ontwikkeling van bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg. In het veld is dit toch anders<br />
zichtbaar. Paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong> et<strong>en</strong> het liefst de blaadjes <strong>en</strong> twijg<strong>en</strong> van jonge bom<strong>en</strong>. In de<br />
literatuur wordt dit bevestigd; ‘jonge zachte houtige del<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ook geget<strong>en</strong>’ (Bunzel-Drücke et.<br />
al., 2009) <strong>en</strong> ‘het voedsel voor runder<strong>en</strong> bestaat uit langer gras <strong>en</strong> soms jonge twijg<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
boombast’ (brochure Natuurlijke begrazing, WNF 2010). Daardoor krijg<strong>en</strong> deze jonge boompjes niet<br />
de kans tot e<strong>en</strong> grote boom uit te groei<strong>en</strong>. Van de grote bom<strong>en</strong> die er al staan word<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> de<br />
onderste, voor de dier<strong>en</strong> bereikbare blader<strong>en</strong> <strong>en</strong> twijgjes geget<strong>en</strong> (afbeelding 5.1). Dus ondanks dat<br />
de consumptie van houtachtig<strong>en</strong> niet erg groot is, doordat bijna alle<strong>en</strong> jonge boompjes het<br />
slachtoffer zijn van vraat, oef<strong>en</strong><strong>en</strong> de paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong> wel invloed uit op de ontwikkeling van<br />
het landschap <strong>en</strong> de vegetatie. Deze invloed zit hem dan met name in de structuur van bosachtige<br />
vegetatie.<br />
In de bosontwikkelingsverslag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> perc<strong>en</strong>tages gegev<strong>en</strong> van de aanwezige soort<strong>en</strong><br />
bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg. Daardoor is het moeilijk de gegev<strong>en</strong>s op detailniveau<br />
te vergelijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> de invloed van vraat op de aanwezigheid van bepaalde boomsoort<strong>en</strong> te zegg<strong>en</strong>.<br />
Hier over is dus meer informatie nodig.<br />
Afbeelding 5.1: Wilg wordt graag geget<strong>en</strong>, van de oudere exemplar<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> de laaghang<strong>en</strong>de twijgjes <strong>en</strong><br />
blader<strong>en</strong> (Linnartz, 2009)<br />
58
5.2 Methode<br />
In de observatieperiode heeft het weinig gereg<strong>en</strong>d, waardoor hier erg weinig data over is <strong>en</strong> daar<br />
dus weinig over gezegd kan word<strong>en</strong>. Ook is er weinig data bij warm weer, omdat het slechts e<strong>en</strong> of<br />
twee keer bov<strong>en</strong> de 20 grad<strong>en</strong> Celsius is geweest. Waarschijnlijk als er e<strong>en</strong> langere periode<br />
geobserveerd was, was er ook meer variatie in de dataset geweest <strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> er nog hardere<br />
uitsprak<strong>en</strong> gedaan kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Paard<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> meer tijd door met voedselinname dan herkauwers, zij et<strong>en</strong> ook in de nacht.<br />
Runder<strong>en</strong> do<strong>en</strong> dit daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> overweg<strong>en</strong>d bij daglicht (Bunzel-Drücke et. al., 2009). In dit, <strong>en</strong><br />
eerdere onderzoek<strong>en</strong> van deze serie, zijn ge<strong>en</strong> observaties uitgevoerd in de nacht. Om de verdeling<br />
in voedsel <strong>en</strong> landgebruik nog beter in kaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> kan hier in e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>d onderzoek tijd aan<br />
besteed word<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> groot deel van de verschill<strong>en</strong> in vergelijking met het onderzoek van Wamsteeker kan te mak<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> met de groei van de gewass<strong>en</strong> <strong>en</strong> de hevigheid van de winter. Ook zijn e<strong>en</strong> aantal ding<strong>en</strong><br />
moeilijk te vergelijk<strong>en</strong> doordat de periode van onderzoek wat anders was dan het huidige<br />
onderzoek. Vorig jaar is begonn<strong>en</strong> in februari <strong>en</strong> half mei geëindigd. Dit onderzoek is gedaan van<br />
half april tot <strong>en</strong> met eind mei. Hierdoor kan het kom<strong>en</strong> dat bepaalde verandering<strong>en</strong>, zoals in de<br />
afname van de activiteit et<strong>en</strong> richting de zomer, in het vorige onderzoek niet naar vor<strong>en</strong> zijn<br />
gekom<strong>en</strong> omdat de observatieperiode dan al was afgelop<strong>en</strong>. Het verschil in de verdeling van de<br />
bedekking tuss<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong> wordt hierdoor waarschijnlijk ook verklaard. In het onderzoek van<br />
Wamsteeker was er weinig verschil tuss<strong>en</strong> paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong>, iets dat in dit onderzoek juist<br />
duidelijk naar vor<strong>en</strong> komt. Mogelijk was het in het onderzoek van vorig jaar slechter of kouder<br />
weer, waardoor de paard<strong>en</strong> ook meer de beschutting (halfschaduw) opzoek<strong>en</strong>.<br />
Ook de verdeling van de versheid van het gras was door de verschill<strong>en</strong> in start <strong>en</strong> eind van de<br />
onderzoek<strong>en</strong> moeilijk te vergelijk<strong>en</strong>. In het onderzoek van Wamsteeker at<strong>en</strong> de paard<strong>en</strong> vanaf april<br />
eig<strong>en</strong>lijk alle<strong>en</strong> nog maar gro<strong>en</strong> gras, het huidige onderzoek is pas in april begonn<strong>en</strong>.<br />
De verschill<strong>en</strong> in de verdeling van de vegetatie in vergelijking met het onderzoek uit 2009 kunn<strong>en</strong><br />
ligg<strong>en</strong> aan het feit dat er in dit onderzoek twee categorieën zijn toegevoegd: ‘kruid<strong>en</strong>rijk grasland’<br />
<strong>en</strong> ‘grasland aan de rand van bos’ (afbeelding 5.2). Deze categorieën war<strong>en</strong> in het vorige onderzoek<br />
waarschijnlijk grasland. Maar ook wanneer deze twee opgeteld word<strong>en</strong> bij grasland word<strong>en</strong><br />
perc<strong>en</strong>tages als in het vorige onderzoek niet geëv<strong>en</strong>aard. Dit zou mogelijk ook te mak<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> met de tijd van het jaar. Zoals hierbov<strong>en</strong> ook al beschrev<strong>en</strong> is, kan het zijn dat het vorig<br />
jaar slechter <strong>en</strong>/of kouder weer was waardoor de dier<strong>en</strong> minder graag op grasland verblev<strong>en</strong>.<br />
Afbeelding 5.2: Voorbeeld van vegetatietype 'grasland aan de rand van bos' (de Jong, 2010)<br />
59
Als extra activiteit is in dit onderzoek de activiteit ‘schur<strong>en</strong>’ meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In het hoofdstuk vier,<br />
resultat<strong>en</strong> is al te lez<strong>en</strong> dat tijd<strong>en</strong>s de observaties is gesignaleerd dat de vorm van de boom eerder<br />
belangrijk is dan de boomsoort. E<strong>en</strong> vlier zou nooit e<strong>en</strong> hele grote boom word<strong>en</strong> waardoor er weinig<br />
aan deze boomsoort is geschuurd, <strong>en</strong> de grote bom<strong>en</strong> die op de landtong Roz<strong>en</strong>burg staan zijn<br />
voornamelijk wilg <strong>en</strong> populier. Hierdoor lijkt het alsof de soort e<strong>en</strong> rol speelt, terwijl dit eig<strong>en</strong>lijk<br />
e<strong>en</strong> indirecte red<strong>en</strong> is. Ook wordt er dusdanig weinig geschuurd dat er minimaal tot ge<strong>en</strong> effect op<br />
het landschap <strong>en</strong> de vegetatie is. Deze activiteit is daardoor niet van belang, <strong>en</strong> ook niet nodig in<br />
verdere onderzoek<strong>en</strong> mee te nem<strong>en</strong>.<br />
5.3 Aanbeveling<strong>en</strong><br />
In de resultat<strong>en</strong> is naar vor<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> dat de consumptie van overige grassoort<strong>en</strong> voor runder<strong>en</strong><br />
afneemt verderop in het seizo<strong>en</strong>. Omdat dit e<strong>en</strong> opmerkelijke bevinding is, wordt geadviseerd dit<br />
verder uit te zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook in de zomer e<strong>en</strong> zelfde soort onderzoek uit te voer<strong>en</strong> om te kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong><br />
of de consumptie van deze grass<strong>en</strong> weer to<strong>en</strong>eemt.<br />
Omdat er niet bek<strong>en</strong>d is in welke mate welke bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong> aanwezig zijn op de Landtong<br />
Roz<strong>en</strong>burg is het moeilijk aan te gev<strong>en</strong> welke verandering<strong>en</strong> te verwacht<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> wat de invloed is<br />
van de grote grazers. Ook dit is dus e<strong>en</strong> aanbeveling om verder te onderzoek<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> derde aanbeveling voor volg<strong>en</strong>d onderzoek is, om de observatieperiode langer te lat<strong>en</strong><br />
doorlop<strong>en</strong>. In dit onderzoek werd er maar e<strong>en</strong> korte periode geobserveerd, waardoor er ook weinig<br />
afwisseling in de omgevingsfactor<strong>en</strong> als temperatuur <strong>en</strong> neerslag zit. Als er e<strong>en</strong> langere periode<br />
geobserveerd wordt zijn de gegev<strong>en</strong>s ook repres<strong>en</strong>tatiever.<br />
In het huidige onderzoek is ook niet geobserveerd in de nacht. Zoals in paragraaf 5.2 te lez<strong>en</strong> is<br />
bested<strong>en</strong> paard<strong>en</strong> ook in de nacht veel tijd aan graz<strong>en</strong>. Wanneer er ook ’s nachts geobserveerd<br />
word zal de verdeling in voedsel <strong>en</strong> landgebruik nog beter in kaart gebracht kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
60
6. Conclusie<br />
In dit hoofdstuk zull<strong>en</strong> de vooraf gestelde onderzoeksvrag<strong>en</strong> per vraag beantwoord word<strong>en</strong>.<br />
1. Wat is de habitat-<strong>use</strong> van <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Konikpaard<strong>en</strong>?<br />
Paard<strong>en</strong> bested<strong>en</strong> gemiddeld 81% van hun tijd aan et<strong>en</strong>, 13% aan rust<strong>en</strong> <strong>en</strong> 6% aan over het terrein<br />
lop<strong>en</strong>. In de loop van het seizo<strong>en</strong>, richting zomer, neemt de tijd die besteed wordt aan et<strong>en</strong> af.<br />
Lop<strong>en</strong> <strong>en</strong> rust<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> dan toe. In de keuze voor hun habitat zijn paard<strong>en</strong> flexibel. In dit<br />
onderzoek war<strong>en</strong> meer dan de helft van de tijd te vind<strong>en</strong> op grasland <strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> klein deel in<br />
ruigte/struweel. Ook zijn ze voor meer dan 80% van de observatieperiode in op<strong>en</strong> veld. Op grasland<br />
wordt het meest geget<strong>en</strong>, rust<strong>en</strong> is het meest uitgevoerd in ruigte/struweel.<br />
Runder<strong>en</strong> bested<strong>en</strong> gemiddeld 61% van de tijd aan et<strong>en</strong>. 23% wordt besteed aan rust<strong>en</strong>, 9% aan<br />
herkauw<strong>en</strong> <strong>en</strong> 5% aan lop<strong>en</strong>. Net als voor de paard<strong>en</strong> neemt de activiteit et<strong>en</strong> af, <strong>en</strong> rust<strong>en</strong> <strong>en</strong> lop<strong>en</strong><br />
toe naarmate het jaar vordert. Runder<strong>en</strong> zijn slechter bestand teg<strong>en</strong> koude <strong>en</strong> wind <strong>en</strong> zijn meer<br />
bosdier<strong>en</strong> dan paard<strong>en</strong>. 45% van de tijd war<strong>en</strong> de runder<strong>en</strong> in op<strong>en</strong> veld, 45% in halfschaduw. Dit<br />
komt ook terug in de vegetatie; 46% war<strong>en</strong> de <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> te vind<strong>en</strong> op grasland. De rest<br />
van de vegetatietyp<strong>en</strong> zijn ongeveer gelijk verdeeld (bos <strong>en</strong> ruigte/struweel rond de 16%, grasland<br />
aan de rand van bos <strong>en</strong> bloem<strong>en</strong>/kruid<strong>en</strong> rond de 10%). Ook door runder<strong>en</strong> wordt er het liefst<br />
geget<strong>en</strong> op grasland, in bos of in ruigte/struweel. Rust<strong>en</strong> is ook het meeste gedaan op grasland.<br />
2. Is er interactie tuss<strong>en</strong> <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Konikpaard<strong>en</strong>? Zo ja, wat voor?<br />
Directe <strong>interacties</strong> tuss<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong> zijn er weinig. Uit de resultat<strong>en</strong> blijkt ge<strong>en</strong> dominantie van e<strong>en</strong><br />
bepaalde soort.<br />
2.1. Speelt grassoort e<strong>en</strong> rol in de concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong>?<br />
Ja, grassoort speelt e<strong>en</strong> rol in de concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Koniks.<br />
Duinriet wordt door de paard<strong>en</strong> veel geget<strong>en</strong> (45% van het totale voedsel), runder<strong>en</strong> et<strong>en</strong> dit<br />
nauwelijks. Overige grassoort<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door beide diersoort<strong>en</strong> veel geget<strong>en</strong>; voor paard<strong>en</strong> 42%<br />
van het totaal, voor runder<strong>en</strong> 59%. De gemiddelde l<strong>en</strong>gte van het overige gras ligt voor runder<strong>en</strong><br />
zo’n drie c<strong>en</strong>timeter hoger dan voor paard<strong>en</strong>. In tijd<strong>en</strong> van schaarste (rond april in dit<br />
onderzoek) et<strong>en</strong> paard<strong>en</strong> veel hoog duinriet <strong>en</strong> e<strong>en</strong> beetje wilg. Runder<strong>en</strong> et<strong>en</strong> veel wilg <strong>en</strong><br />
halflang riet, met eind april e<strong>en</strong> sterke to<strong>en</strong>ame in de consumptie van duinriet. Na april neemt<br />
de consumptie van wilg voor paard<strong>en</strong> sterk toe, runder<strong>en</strong> et<strong>en</strong> half <strong>en</strong> eind april veel vlier. Als<br />
er concurr<strong>en</strong>tie is, zit deze op de overige grassoort<strong>en</strong> rond eind mei. De paard<strong>en</strong> et<strong>en</strong> dan ge<strong>en</strong><br />
duinriet meer <strong>en</strong> de consumptie van overige grass<strong>en</strong> neemt voor hun toe. Doordat paard<strong>en</strong><br />
korter kunn<strong>en</strong> graz<strong>en</strong>, is het mogelijk dat het gras niet meer lang g<strong>en</strong>oeg is voor de runder<strong>en</strong><br />
om te kunn<strong>en</strong> et<strong>en</strong>.<br />
2.2. Speelt houtsoort e<strong>en</strong> rol in de concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de dier<strong>en</strong>?<br />
Nee. Houtachtig<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bijna niet geget<strong>en</strong> door paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> redelijk veel door runder<strong>en</strong>. Als<br />
de Koniks houtachtig voedsel et<strong>en</strong> is dit bijna altijd wilg <strong>en</strong> met name begin mei. De <strong>Schotse</strong><br />
<strong>Hooglanders</strong> et<strong>en</strong> ook wilg, maar vooral begin april. Daarnaast et<strong>en</strong> runder<strong>en</strong> ook veel vlier, wat<br />
voor paard<strong>en</strong> giftig is.<br />
3. Wat zijn de te verwacht<strong>en</strong> verandering<strong>en</strong> op vegetatie- <strong>en</strong> landschapsniveau voor de<br />
korte <strong>en</strong> langere termijn?<br />
Het terrein van de Landtong Roz<strong>en</strong>burg ontwikkeld zich naar meer bosrijk gebied. Voor de runder<strong>en</strong><br />
is dit <strong>en</strong>igszins goed nieuws, de paard<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hier minder baat bij. De rol van de aanwezigheid<br />
van de <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Koniks is beperkt. Met name op de structuur van bos <strong>en</strong> struweel<br />
wordt door de dier<strong>en</strong> invloed uitgeoef<strong>en</strong>d, doordat er voornamelijk jonge boompjes of alle<strong>en</strong> de<br />
onderste blader<strong>en</strong> <strong>en</strong> twijg<strong>en</strong> geget<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Er is niets te zegg<strong>en</strong> over de invloed van de dier<strong>en</strong> op de aanwezigheid <strong>en</strong> ontwikkeling van<br />
bepaalde boomsoort<strong>en</strong> op de landtong.<br />
61
7. Literatuurlijst<br />
Bij <strong>en</strong>kele bronn<strong>en</strong> is aangegev<strong>en</strong> waar de bron voor gebruikt is wanneer dit e<strong>en</strong> afbeelding of<br />
definitie betreft. Voor de rest van de g<strong>en</strong>oemde bronn<strong>en</strong> is in de tekst terug te vind<strong>en</strong> welke bron<br />
waar voor is gebruikt.<br />
Websites<br />
http://www.kuleuv<strong>en</strong>-kortrijk.be/bioweb/?lang=nl&detail=736&titel=langstelige%20olijfwilg%20-<br />
%20Elaeagnus%20multiflora (afbeelding olijfwilg)<br />
http://www.kuleuv<strong>en</strong>-kortrijk.be/facult/wet/biologie/pb/kulakbiocampus/buit<strong>en</strong>-kulak/bom<strong>en</strong>heesters/Hippophae%20rhamnoides%20-%20Duindoorn/duindoorn.htm<br />
(afbeelding duindoorn)<br />
http://www.natuurinformatie.nl/ecomare.devleet/natuurdatabase.nl/i000329.html (afbeelding<br />
duinriet)<br />
http://www.digischool.nl (definitie ‘(vegetatie)succesie’)<br />
http://natuurmanjak.skynetblogs.be/post/6640368/het-wilde-konijn-oryctolagus-cuniculus<br />
(afbeelding konijn<strong>en</strong> in grasveld)<br />
http://www.wikipedia.nl<br />
http://www.fre<strong>en</strong>ature.eu<br />
http://www.ark.eu<br />
http://www.ecomare.nl/nl/ecomare-<strong>en</strong>cyclopedie/m<strong>en</strong>s-<strong>en</strong>milieu/natuurbeheer/natuurbeheersmaatregel<strong>en</strong>/begraz<strong>en</strong>/runder<strong>en</strong>/ <br />
http://www.ecomare.nl/nl/ecomare-<strong>en</strong>cyclopedie/m<strong>en</strong>s-<strong>en</strong>milieu/natuurbeheer/natuurbeheersmaatregel<strong>en</strong>/begraz<strong>en</strong>/<br />
Boek<strong>en</strong>, rapport<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
Baarda, D.B. <strong>en</strong> M.P.M de Goede (2006): Basisboek Method<strong>en</strong> <strong>en</strong> Techniek<strong>en</strong>, handleiding voor het<br />
opzett<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> van kwantitatief onderzoek.<br />
Buissink, F <strong>en</strong> F. Vera (2001): Wildernis in Nederland.<br />
Bunzel-Drücke, M, C. Böhm, P. Finck, G. Kämmer, R. Luick, E. Reisinger, U. Rieck<strong>en</strong>, J. Riedl, M.<br />
Scharf <strong>en</strong> O. Zimball (2008-2009): Wilde Weid<strong>en</strong>, praxisleidfad<strong>en</strong> für Ganzjahresbeweidung in<br />
Naturschutz und Landschafts<strong>en</strong>twicklung. Arbeidsgemeischaft Biologischer Umweltschutz im<br />
Kreis Soest e.V.<br />
Bos, Annelies (2008): <strong>Habitat</strong>-<strong>use</strong> van de <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Koniks op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg.<br />
Stichting FREE Nature.<br />
Dale, Van (2003): Van Dale Pocketwoord<strong>en</strong>boek (definitie begripp<strong>en</strong> ‘interactie’ <strong>en</strong> ‘concurr<strong>en</strong>tie’)<br />
Haarsma, Loes (2007): Wilde konikpaard<strong>en</strong> <strong>en</strong> Gallowayrunder<strong>en</strong> in de Millingerwaard. Stichting<br />
ARK Natuurontwikkeling.<br />
Hofmann, R.R. (1989): Evolutionary steps of ecophysiological adaptation and diversification of<br />
ruminants: a comparative view of their digestive system. Oecologia 78: 443-457<br />
63
Linnartz, L (2008): Spontane bosontwikkeling in 2008 op de begrazingsweide van de Landtong<br />
Roz<strong>en</strong>burg. Stichting ARK Natuurontwikkeling.<br />
Linnartz, L (2009): Spontane bosontwikkeling buit<strong>en</strong> herplantplichtvakk<strong>en</strong> op de Landtong<br />
Roz<strong>en</strong>burg. Stichting ARK Natuurontwikkeling.<br />
Markerink, M (2002): Koniks, wilde paard<strong>en</strong> in Nederland. Stichting ARK Natuurontwikkeling.<br />
Meijd<strong>en</strong>, R van der (1996): Heukels’ flora van Nederland. Rijksherbarium/Hortus Botanicus,<br />
Rijksuniversiteit Leid<strong>en</strong>.<br />
Vocht, Alphons de (2007): Basishandboek SPSS 15 voor Windows.<br />
Vullink, J.T. (2001): Hungry Herds, Managem<strong>en</strong>t of temperate lowland wetlands by grazing.<br />
Ministerie van Verkeer <strong>en</strong> Waterstaat.<br />
Wamsteeker, Day<strong>en</strong>ne (2009): <strong>Habitat</strong>-<strong>use</strong> <strong>en</strong> interactie bij de <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> <strong>en</strong> Koniks.<br />
Stichting FREE Nature.<br />
Wereld Natuur Fonds (onbek<strong>en</strong>d): Brochure Natuurlijke begrazing. Te download<strong>en</strong> op<br />
http://assets.wnf.nl/downloads/natuurlijke_begrazing.pdf. Auteur onbek<strong>en</strong>d, geraadpleegd<br />
23 juni 2010.<br />
Programma’s<br />
Google Earth 2009, Google<br />
Microsoft Excel 2000, Microsoft Corporation<br />
Microsoft Word 2000, Microsoft Corporation<br />
SPSS 17, versie augustus 2008, Polar Engineering and Consulting<br />
64
8. Bijlag<strong>en</strong><br />
I Tijdsplanning<br />
II Protocol<br />
III Observatieformulier<br />
IV Beschrijving <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> op Landtong Roz<strong>en</strong>burg<br />
V Beschrijving Konikpaard<strong>en</strong> op Landtong Roz<strong>en</strong>burg<br />
VI Beschrijving <strong>en</strong> uitkomst<strong>en</strong> t-toets voor onafhankelijke variabel<strong>en</strong><br />
65
I. Tijdsplanning<br />
Maandag Dinsdag Wo<strong>en</strong>sdag Donderdag Vrijdag<br />
15-3 16-3 17-3 18-3 19-3<br />
22-3 23-3 24-3 25-3 26-3<br />
29-3 30-3 31-3 1-4 2-4<br />
5-4 6-4 R 7-4 R 8-4 9-4<br />
12-4 P 13-4 P 14-4 R 15-4 P 16-4 R<br />
19-4 P 20-4 R 21-4 R 22-4 P 23-4<br />
26-4 P 27-4 R 28-4 P 29-4 30-4<br />
3-5 R 4-5 P 5-5 R 6-5 7-5<br />
10-5 P 11-5 R 12-5 P 13-5 14-5<br />
17-5 18-5 19-5 20-5 21-5<br />
24-5 25-5 P 26-5 R 27-5 28-5<br />
31-5 1-6 2-6 3-6 4-6<br />
7-6 8-6 9-6 10-6 11-6<br />
14-6 15-5 16-6 17-6 18-6<br />
21-6 22-6 23-6 24-6 25-6<br />
Opstell<strong>en</strong> onderzoeksplan<br />
Ge<strong>en</strong> stagedag<br />
P/R Paard/Rund 8.00u-14.00u<br />
P/R Paard/Rund 14.05u-20.00u<br />
Uitwerk<strong>en</strong> resultat<strong>en</strong>/schrijv<strong>en</strong> rapport<br />
Datum (in 2010)<br />
Ziek<br />
66
II. Protocol<br />
Bewolking: 1 < 10 % Neerslag: 1 droog<br />
2 10 - 50 % 2 miezerreg<strong>en</strong><br />
3 50 - 75 % 3 bui<strong>en</strong><br />
4 > 75 % (mist) 4 sneeuw/hagel<br />
Bedekking: 1 op<strong>en</strong> Vegetatie: 0 op<strong>en</strong> grond<br />
2 halfschaduw 1 grasland<br />
3 schaduw 2 bloem<strong>en</strong>/kruid<strong>en</strong><br />
3 ruigte/struweel<br />
4 bos<br />
5 water<br />
Activiteit: 1 et<strong>en</strong> Schur<strong>en</strong>: 0 nee<br />
2 herkauw<strong>en</strong> 1 ja<br />
3 drink<strong>en</strong><br />
4 rust<strong>en</strong> Schur<strong>en</strong> aan: 0 n.v.t.<br />
5 zich door het terrein verplaats<strong>en</strong> 1 boom(stam)<br />
6 bronst 2 overig (ge<strong>en</strong> vegetatie)<br />
7 overig<br />
Et<strong>en</strong>: 0 n.v.t. Soort gras: 0 n.v.t.<br />
1 gras 1 duinriet<br />
2 kruid<strong>en</strong> 2 riet<br />
3 houtachtig 3 overig<br />
Kleur gras: 0 n.v.t. Houtachtige: 0 n.v.t.<br />
1 geel/bruin 1 takk<strong>en</strong>/twijg<strong>en</strong><br />
2 gro<strong>en</strong> 2 bast<br />
3 blader<strong>en</strong><br />
L<strong>en</strong>gte gras: In c<strong>en</strong>timeters<br />
Soort 0 n.v.t.<br />
Houtachtige 1 wilg<br />
2 populier<br />
3 witte abeel<br />
4 vlier<br />
5 els<br />
6 olijfwilg<br />
7 duindoorn<br />
Specificatie activiteit<strong>en</strong>:<br />
1: voedsel tot zich nem<strong>en</strong> met de bek <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s de<br />
kak<strong>en</strong> op <strong>en</strong> neer lat<strong>en</strong> gaan, graz<strong>en</strong><br />
2: opnieuw kauw<strong>en</strong> van voedsel<br />
3: water tot zich nem<strong>en</strong><br />
4: stopp<strong>en</strong> met graz<strong>en</strong> <strong>en</strong> op de plaats blijv<strong>en</strong> staan of<br />
gaan ligg<strong>en</strong><br />
5: lop<strong>en</strong> als kudde over het terrein<br />
6: paardrift<br />
7: alle andere gedraging<strong>en</strong> dan bov<strong>en</strong>staande<br />
Schur<strong>en</strong>: met het lichaam, of e<strong>en</strong> deel van het lichaam,<br />
teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> boom(stam) of terreinobject aan beweg<strong>en</strong><br />
67
III. Observatieformulier<br />
Naam: Kudde: Koniks / <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong><br />
Datum:<br />
Tijd<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
:<br />
Temp. (°C)<br />
Bewolking<br />
Neerslag<br />
Bedekking<br />
Vegetatie<br />
Activiteit<br />
Schur<strong>en</strong><br />
Schur<strong>en</strong><br />
aan<br />
Et<strong>en</strong><br />
Kleur gras<br />
L<strong>en</strong>gte gras<br />
(cm)<br />
Soort gras<br />
Houtachtig<br />
Soort<br />
houtachtig<br />
Opmerking<strong>en</strong><br />
68
IV. Beschrijving <strong>Schotse</strong> <strong>Hooglanders</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg<br />
Kleur van de letters is de kleur van de vacht.<br />
Tijd<strong>en</strong>s de wek<strong>en</strong> dat geobserveerd werd zijn er twee kalfjes bijgekom<strong>en</strong>. Op 13 april 2010 heeft<br />
Mosa e<strong>en</strong> stiertje gekreg<strong>en</strong>, Mitchel, <strong>en</strong> op 20 april 2010 is Eleonora moeder geword<strong>en</strong> van Eduardo,<br />
ook e<strong>en</strong> stiertje.<br />
Naam Geslacht Registratie<br />
nr.<br />
B<strong>en</strong>al van Stier 4336 4478 1 Banarch 3rd of<br />
Bri<strong>en</strong><strong>en</strong>oord<br />
Austie<br />
Bernard van<br />
Bri<strong>en</strong><strong>en</strong>oord<br />
Mosa van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Estelle van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Eleonora van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Maroon van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Eomer van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Balou van<br />
Kuipersveer<br />
Midas van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Ellis van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Eva van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Minke van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Eline van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Emiel van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Mitchel van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Eduardo van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Stier 4336 4479 8 Branw<strong>en</strong><br />
Banarch 6 of<br />
Moeder Vader Geboortedatum<br />
Austie<br />
Koe 4336 4482 0 Mairi Dorachie<br />
3 of Austie<br />
Koe 4336 4484 4 Eleonora van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Koe 2598 7767 7 Effie 2 of the<br />
Austie Fold<br />
Stier 4901 8874 1 Marigold van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Stier 4900 8875 1 Eleonora van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Stier 4893 8912 4 Bella van<br />
Kuipersveer<br />
Stier 5206 8970 9 Mosa van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Koe 5206 8971 6 Eleonora van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Koe 5208 8973 4 Estelle van<br />
Roz<strong>en</strong>brug<br />
Koe 5217 8975 2 Mosa van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Koe 5218 8977 3 Eleonora van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Stier 5361 9179 1 Estelle van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Stier Mosa van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Stier Eleanora van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Govert van<br />
Hellevoetsluis<br />
Govert van<br />
Hellevoetsluis<br />
Bert van<br />
Oudeland<br />
Bert van<br />
Oudeland<br />
Uileam 3 of<br />
Austie<br />
Orion van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
Orion van<br />
Roz<strong>en</strong>burg<br />
05-09-2005<br />
26-10-2005<br />
19-03-2006<br />
23-03-2006<br />
20-06-2001<br />
25-05-2007<br />
18-06-2007<br />
Crusoë 03-07-2008<br />
Reginard 15-05-2008<br />
Reginard 27-06-2008<br />
Reginard 02-09-2008<br />
Reginard 16-04-2009<br />
Reginard 09-05-2009<br />
Reginard 24-09-2009<br />
13-04-2010<br />
20-04-2010<br />
69
V. Beschrijving Konikpaard<strong>en</strong> op de Landtong Roz<strong>en</strong>burg<br />
Er zijn ook drie veul<strong>en</strong>s gebor<strong>en</strong> in de observatieperiode. Twee h<strong>en</strong>gstjes; Merijn op 27 april, van<br />
Malgosia <strong>en</strong> … op 14 mei van …, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> merrieveul<strong>en</strong>; Nynke op 12 mei, van Nynia.<br />
Naam Geslacht Registratie<br />
nr.<br />
Jautra van Merrie AG 03 10 Jotta v Hochter<br />
Leeuw<strong>en</strong><br />
Bampd<br />
Malgosia<br />
van de<br />
Plantage<br />
Marcia van<br />
Moeder Vader Geb. datum Omschrijving<br />
Merrie AU 05 70 Maniola Marek van de<br />
Plantage<br />
Pantos 07-04-2003 Muiskleur. Donkere<br />
voorb<strong>en</strong><strong>en</strong> met<br />
zebra. Aalstreep<br />
over achterhand<br />
13-05-2005<br />
breed uitlop<strong>en</strong>d.<br />
Merrie AU 05 71 Mara v. Bl.K. G<strong>en</strong>to van Pol 28-05-2005 Donkermuis,<br />
de Plantage<br />
ezelsboeg<br />
Nynia van Merrie AL 07 02 Nymphaea van Nikoer 09-02-2007 Kruin hoog, iets<br />
de Rug<br />
de Blauwe<br />
bov<strong>en</strong> de og<strong>en</strong>. Aal<br />
Kamer<br />
1-2 cm. Voorb<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
voorzijde 50%<br />
donker, 10% bruin,<br />
40% muis.<br />
Achterzijde<br />
vlekkerig <strong>en</strong> muis.<br />
Achterb<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
voorzijde 20%<br />
donker, 30%<br />
lichtbruin, 50% muis.<br />
Achterzijde geheel<br />
muis met kleine<br />
streepjes.<br />
Tinka van Merrie AL 07 90 Tina van de Rug Jacob van de 15-04-2007 Aal 2-3cm.<br />
de Rug<br />
Rug<br />
Voorb<strong>en</strong><strong>en</strong> voorzijde<br />
15% donker, 15%<br />
middel, schuine<br />
bruine streep op<br />
beide b<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Achterzijde licht<br />
met iets zebra.<br />
Achterb<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
achterzijde muis<br />
met bruine vlekjes.<br />
Tess van de Merrie AW 09 79 Tinka van de Nikoer 21-04-2009<br />
Landtong<br />
Rug<br />
Nefertit Merrie Nynia van de Nikoer 19-6-2009<br />
van de<br />
Landtong<br />
Rug<br />
Nynke van Merrie Nynia van de Salto 12-05-2010<br />
de<br />
Landtong<br />
Rug<br />
Salto H<strong>en</strong>gst Adui 96 1 Orka Syriusz 29-02-1996 Licht muis met<br />
fleem isabel. Lange<br />
donkere man<strong>en</strong> aan<br />
beide kant<strong>en</strong>,<br />
donkere b<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
zonder zebrasrep<strong>en</strong>.<br />
71
Juglans van<br />
Leeuw<strong>en</strong><br />
Jonathan<br />
van de<br />
Landtong<br />
Michel van<br />
de<br />
Landtong<br />
Marius van<br />
de<br />
Landtong<br />
Merijn van<br />
de<br />
Landtong<br />
M<strong>en</strong>zo van<br />
de<br />
Landtong<br />
H<strong>en</strong>gst AG 08 29 Jautra van<br />
Leeuw<strong>en</strong><br />
H<strong>en</strong>gst AW 09 35 Jautra van<br />
Leeuw<strong>en</strong><br />
H<strong>en</strong>gst AW 09 80 Malgosia van de<br />
Plantage<br />
H<strong>en</strong>gst AW 09 90 Marcia van de<br />
Plantage<br />
H<strong>en</strong>gst Malgosia van de<br />
Plantage<br />
H<strong>en</strong>gst Marcia van de<br />
Plantage<br />
Salto 03-04-2008 Lichtmuis met<br />
isabel. Normale<br />
aalstreep,<br />
Nerings van<br />
Beuning<strong>en</strong><br />
19-03-2009<br />
Salto 09-05-2009<br />
zebrastrep<strong>en</strong> voor.<br />
Salto 24-05-2009 Voskleur <strong>en</strong> kol<br />
Salto 27-04-2010<br />
Salto 14-05-2010<br />
72
L<strong>en</strong>gte<br />
gras in cm<br />
VI. Beschrijving <strong>en</strong> uitkomst<strong>en</strong> T-Toets onafhankelijke variabel<strong>en</strong><br />
Om deze toets juist te kunn<strong>en</strong> beoordel<strong>en</strong> moet eerst duidelijk zijn of m<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> heeft met<br />
gelijke of ongelijke variantie, daarvoor is de toets van Lev<strong>en</strong>e (in tabel 3: Lev<strong>en</strong>e's Test for Equality<br />
of Variances). Voor de toets van Lev<strong>en</strong>e zijn de volg<strong>en</strong>de hypothes<strong>en</strong> opgesteld, hierbij is e<strong>en</strong> α van<br />
0,05 g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> :<br />
H0 = varianties zijn varianties<br />
H1 = varianties zijn niet gelijk<br />
Uit de test van Lev<strong>en</strong>e kwam e<strong>en</strong> significantie van 0,000. Dit is kleiner dan de gestelde α van 0,05<br />
dus H0 wordt verworp<strong>en</strong>. Er is dus e<strong>en</strong> verschil in variantie, <strong>en</strong> wordt de t-toets voor gelijke<br />
variantie niet aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (in tabel 1: Equal variances not assumed) gebruikt.<br />
De hypothes<strong>en</strong> voor de t-toets zijn als volgt, wederom met e<strong>en</strong> α van 0,05:<br />
H0 = er is ge<strong>en</strong> significant verschil<br />
H1 = er is wel e<strong>en</strong> significant verschil<br />
De uitkomst van de t-toets voor onafhankelijke variabel<strong>en</strong> met ongelijke variantie is –6,826. De<br />
tweezijdige overschrijdingskans (Sig. 2-tailed) bedraagt 0,000 bij 468,911 vrijheidsgrad<strong>en</strong> (df). Dit<br />
betek<strong>en</strong>d dat de nulhypothese met e<strong>en</strong> betrouwbaarheid van 95% wordt verworp<strong>en</strong>.<br />
Er is dus e<strong>en</strong> significant verschil in de gemiddelde l<strong>en</strong>gte van de overige grassoort<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de<br />
paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> runder<strong>en</strong>.<br />
Tabel 1: Uitkomst<strong>en</strong> t-toets voor onafhankelijke variabel<strong>en</strong> in SPSS<br />
Equal variances<br />
assumed<br />
Equal variances not<br />
assumed<br />
Lev<strong>en</strong>e's Test for<br />
Indep<strong>en</strong>d<strong>en</strong>t Samples Test<br />
Equality of Variances t-test for Equality of Means<br />
Sig. (2-<br />
Mean<br />
Std. Error<br />
95% Confid<strong>en</strong>ce<br />
Interval of the<br />
Differ<strong>en</strong>ce<br />
F Sig. t df tailed) Differ<strong>en</strong>ce Differ<strong>en</strong>ce Lower Upper<br />
34,717 ,000 -6,708 535 ,000 -2,584 ,385 -3,341 -1,827<br />
-6,826 468,91<br />
1<br />
,000 -2,584 ,379 -3,328 -1,840<br />
73