Bekijk de catalogus. - Plantin Genootschap
Bekijk de catalogus. - Plantin Genootschap
Bekijk de catalogus. - Plantin Genootschap
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
D<br />
e internationaal beken<strong>de</strong> graficus Sem Hartz, grafisch ontwerper<br />
en letterontwerper-graveur, werd geboren in een artistiek liberaaljoods<br />
milieu. Zijn va<strong>de</strong>r Louis Hartz was portretschil<strong>de</strong>r, zijn<br />
moe<strong>de</strong>r pianiste. In Amsterdam volg<strong>de</strong> hij korte tijd een opleiding<br />
aan <strong>de</strong> Rijksnormaalschool voor tekenon<strong>de</strong>rwijzers, en aan<br />
<strong>de</strong> Rijksaca<strong>de</strong>mie van Beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> Kunsten leg<strong>de</strong> hij zich toe op het graveren on<strong>de</strong>r<br />
professor J.J. Aarts. In 1936 trad hij in dienst als leerling-graveur bij Joh. Enschedé<br />
en Zonen te Haarlem. Hij zou er tot na zijn pensionering in 1977 werkzaam blijven.<br />
Zijn loopbaan werd echter voor korte tijd on<strong>de</strong>rbroken, want als jood was<br />
Sem gedwongen on<strong>de</strong>r te duiken. Tij<strong>de</strong>ns die perio<strong>de</strong> gebruikte hij zijn graveertalenten<br />
om documenten te vervalsen en clan<strong>de</strong>stiene uitgaven van De Vijf Pon<strong>de</strong>n<br />
Pers en De Bezige Bij te illustreren.<br />
Bij Enschedé ontwierp Hartz bankbiljetten en hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n postzegels. Maar<br />
zijn eerste postzegels maakte Hartz in opdracht van Jean François van Royen, <strong>de</strong><br />
toenmalige algemeen secretaris van <strong>de</strong> ptt en <strong>de</strong> man die aan <strong>de</strong> basis ligt van hét<br />
Ne<strong>de</strong>rlandse voorbeeld van een consequent doorgedreven, esthetisch hoogstaan<strong>de</strong><br />
en steeds opnieuw geactualiseer<strong>de</strong> huisstijl.<br />
[…] As you know,I am a <strong>de</strong>signer and engraver, mostly of postage stamps and banknotes,<br />
sometimes of books and dust-jackets, zegt Hartz, I have <strong>de</strong>signed more than a hundred stamps<br />
and banknotes for The Netherlands, Belgian Congo, Luxemburg, Indonesia, United Nations<br />
etcetera. My practice has been to rough out the <strong>de</strong>sign and afterwards cut it immediately in steel<br />
or copper. For stamps I relied on the best lettering one could possibly get, Jan Van Krimpen.<br />
Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> Duitse bezetting had hij zich ook geoefend in het stempelsnij<strong>de</strong>n.<br />
Hij kreeg daarvoor praktisch advies van P.H. Rädisch. Al een hele tijd was het i<strong>de</strong>e<br />
gegroeid een eigen drukpers op te richten. I<strong>de</strong>aal scheen hem <strong>de</strong> gedachte daarvoor<br />
een eigen lettertype te ontwerpen en te snij<strong>de</strong>n. Hieruit is <strong>de</strong> Emergo ontstaan.<br />
Enschedé kocht <strong>de</strong> ontwerpen en in 1949 verscheen een eerste voorlopige proef<br />
die door <strong>de</strong> specialisten op lof en bewon<strong>de</strong>ring werd onthaald. Maar ver<strong>de</strong>r dan<br />
een romein en cursief in corps 12 is het nooit gekomen. Ook belangstelling van<br />
Monotype liep op niets uit. ‘Achteraf ben ik daar niet rouwig om’ zegt Hartz, ‘<strong>de</strong><br />
Tuinwijkpers heeft nu immers zijn eigen letter.’ Hartz kreeg van Walter Tracy, het<br />
toenmalige hoofd van <strong>de</strong> af<strong>de</strong>ling letterontwerpen van <strong>de</strong> firma Linotype, in 1951<br />
<strong>de</strong> opdracht om een nieuwe boekletter te ontwerpen. De technische bewerkingen,<br />
inherent aan het systeem Linotype – romein en cursief in één en <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> matrijs<br />
gegraveerd en dus van <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> breedte – resulteren meestal in een te bre<strong>de</strong> cursief.<br />
Hartz omzeil<strong>de</strong> dit door an<strong>de</strong>rsom te werken, iets waar blijkbaar nog niemand aan<br />
gedacht had, hij teken<strong>de</strong> <strong>de</strong> cursief en paste <strong>de</strong> romein daaraan in <strong>de</strong> breedte aan.<br />
Het resultaat is een smalle en zuinig lopen<strong>de</strong> letter die toch maximaal leesbaar is,<br />
<strong>de</strong> Juliana. De letter werd voor het eerst in The Penrose Annual gepubliceerd in <strong>de</strong><br />
lente van 1958, vergezeld van een artikel waarin Sem Hartz zijn letter voorstel<strong>de</strong>.<br />
Stanley Morrison schreef hierover: I like very much the type by S.H. I see in Penrose; well<br />
<strong>de</strong>signed, practical, economic and bound to be successful. Bij het opstarten van <strong>de</strong> cursus