download pdf-file - Historische Vereniging Maassluis
download pdf-file - Historische Vereniging Maassluis
download pdf-file - Historische Vereniging Maassluis
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
KUIPERS EN KUIPERIJEN<br />
De geboorte van het houten vat. De ton.<br />
Duizenden jaren geleden ging de prehistorische mens op zoek naar door de<br />
natuur voortgebrachte middelen om daarin vloeistoffen en vruchten op te<br />
kunnen slaan, te bewaren en te transporteren. Men gebruikte kalebassen,<br />
notenschalen, maakte zakken van dierenhuiden en holde boomstammen uit om<br />
potten te maken. Later bakte men potten van klei. Als de aardewerkpotten<br />
braken probeerde men de delen weer in elkaar te zetten, te lijmen of met vezels<br />
aaneen te snoeren. De geboorte van het ‘houten vat’ want ook dat wordt uit van<br />
tevoren pas gemaakte losse delen samengesteld en met houten hoepels dan wel<br />
ijzeren banden bijeengehouden. De meest gangbare opvatting is dat de Kelten<br />
uit de wouden van Europa de uitvinders zijn van het houten vat en dat de<br />
Galliërs dat hebben overgenomen. Dat is de reden waarom de Romeinen na de<br />
verovering van Gallië hun wijn in houten vaten in plaats van lederen zakken<br />
naar onze streken brachten. Ten slotte bepaalde Karel de Grote (742-814) dat<br />
wijn niet meer in lederen zakken maar in houten tonnen met ijzeren banden<br />
bewaard moest worden.<br />
Haringtonnen<br />
De haringvisserij wordt vanuit de<br />
Maasmonding zeker al sinds de 12e<br />
eeuw beoefend. Aanvankelijk op<br />
bescheiden schaal en niet te ver van de<br />
haven. Om de schepen langer op zee te<br />
kunnen houden, waardoor ze verder<br />
van huis konden om goede visgronden<br />
te zoeken, begon men de vangst aan<br />
boord in vaten op te slaan en te<br />
pekelen. Vaten of tonnen bestonden al,<br />
want voor het begin van de jaartelling<br />
werden al vaten gemaakt.<br />
Nadat in 1380 het haringkaken was<br />
uitgevonden nam de visserij en<br />
daarmee haar nevenindustrieën zoals<br />
kuiperijen, een grote vlucht.<br />
Het handwerk werd gedaan door<br />
onafhankelijke kuipers, maar ook<br />
reders bezaten kuiperijen waarin<br />
kuipers in dienst van de reder werkten.<br />
De gebroeders Luyken<br />
dachten er in 1694 zo over:<br />
Soo’t niet sluit,<br />
Het leckt’er uit.<br />
3
Om de vissersschepen langer op zee te kunnen houden zonder dat de haring<br />
bedierf, werd die gezouten, later gekaakt en gezouten, en in haringtonnen<br />
opgeslagen. Het zouten moest zorgvuldig gebeuren; de haring werd laag voor<br />
laag in de ton gelegd, waarbij tussen elke laag zout werd gestrooid.<br />
In het begin van de 16e eeuw mocht alleen zout, gewonnen uit ‘darinck’<br />
bij Zierikzee, worden gebruikt. Toen dit opraakte mocht zout worden<br />
geïmporteerd uit Spanje en Portugal; maar alleen moerzout, ongeraffineerd<br />
zout, was toegestaan.<br />
Tijdens de verdere reis slonk de gepekelde haring, zodat er in de harington<br />
ruimte ontstond, men sprak van ‘kantjes’. Bij de oorspronkelijke 94 kilo haring<br />
in de kantjes kon bij thuiskomst wel 15 kilo worden bijgepakt of opgehoogd.<br />
Ophogen van kantjes werd door de ‘natte kuipers’ gedaan.<br />
Een last haring was 17 kantjes, na ophogen bestond een last uit 14 opgehoogde<br />
kantjes. Met het gewicht van de tonnen erbij was dat 2100 kilogram.<br />
De haringloggers hadden elke reis weer nieuwe vaten nodig. De ‘droge kuipers’<br />
in <strong>Maassluis</strong> waren dus constant bezig om vaten te maken voor de eigen<br />
visserij. Later, en zeker met de komst van de machinale kuiperijen, werden ook<br />
voor andere plaatsen vaten gemaakt.<br />
Gaandeweg werden allerlei voorschriften, regels en regeltjes gemaakt.<br />
In 1519 tijdens de regering van Karel V (1515 -- 1558) werden alle regels in een<br />
wet vastgelegd. Deze wet, die Placaet ende Ordonnantie op het Stuk van de<br />
Haringvaert, ’t Branden van Tonnen en ’t Souten van den Haringen heette,<br />
zou tot 1857 van kracht blijven.<br />
Ook de kwaliteit van het hout en de wijze van vervaardigen werden omschreven.<br />
Het vuren of grenen hout voor de haringvaten werd geïmporteerd uit de<br />
Oostzeelanden en direct in de <strong>Maassluis</strong>e haven aangevoerd door schepen van<br />
het type Fluit.<br />
Kuipers<br />
Het ambacht ‘kuipen’ vereiste gedegen vakmanschap en een ondergrond van<br />
wiskunde. In Frankrijk werd kuipen zelfs als een kunst beschouwd, hoewel dat<br />
wel betrekking zal hebben op wijnvaten en cognacvaten. Haringtonnen moeten<br />
aan andere technische eisen voldoen dan bijvoorbeeld een wijnvat.<br />
Kuip is via het Latijn van de Romeinen waar een Cupae vat betekende en het<br />
Franse cuve door de Hollanders omgevormd tot ‘kuip’ en ‘kuiper’.<br />
Omdat hout het belangrijkste materiaal was gingen kuipers in het bos op zoek<br />
naar kuipersbomen om het beste ‘duighout’ te zoeken. Ze gingen daarvoor zelfs<br />
op reis naar bosrijke gebieden in het buitenland. De stammen werden per<br />
4
schip over zee aangevoerd en vervolgens, soms in vlotten, naar de<br />
zagerijen getransporteerd. Voordat de havendammen van <strong>Maassluis</strong> in 1887<br />
werden ingekort was er ten zuiden van de<br />
havendam naast het prikkengat een balkengat<br />
waarin de stammen voor de houtzaagmolen, die<br />
daar dichtbij stond, drijvend werden opgeslagen<br />
totdat ze aan de beurt waren om te worden<br />
gezaagd.<br />
‘de duigenkrans’<br />
De stammen werden door de<br />
zagerijen, houtzaagmolens,<br />
later stoomzagerijen in<br />
planken gezaagd. De kuiper<br />
maakte daar duigen en<br />
bodemdelen van. Vroeger<br />
werden de duigen ook<br />
wel gekloofd. De duigen<br />
ondergingen, na het op<br />
lengte zagen, per duig<br />
zo’n veertien bewerkingen.<br />
Hier vinden de werkwoorden<br />
voegen, uithalen,<br />
rondzetten, fatsoeneren,<br />
Het opzetten van de duigenkrans.<br />
kimmen, aftoppen, blaaien<br />
en krozen hun oorsprong.<br />
Allemaal bewerkingen om<br />
de duig een ronde vorm<br />
te geven, te laten passen in<br />
een cirkel, het buigen voor<br />
te bereiden en de sponning voor de bodems te maken. Het aanbrengen van<br />
sponningen waarin de bodems pasten noemde men krozen.<br />
5
Nadat berekend is hoeveel duigen er nodig zijn werden de duigen in de<br />
‘kopband’ gepast. Daarna werden nog twee banden omgelegd en de ‘duigenkrans’<br />
was gereed om de duigen krom te laten trekken met vuur en water.<br />
6<br />
Ode aan de kuiper door Guido Gezelle:<br />
DE DUIGEN ZIJN GEDWONGEN<br />
TE STAAN IN ENEN KRING<br />
DOOR HANDEN SAAMGEDRONGEN<br />
HEEFT HUN VERZET GEEN ZIN<br />
DE KOPPEN BIJ ELKAAR GESTOKEN<br />
DE RUGGEN KROM ONDER DEN BAND<br />
ZO WORDT HUN VERZET GEBROKEN<br />
DEN KUIPER KRIJGT ’T IN DE HAND<br />
De duigenkrans werd over de vuurpot gezet en aan de buitenkant met water natgemaakt.<br />
Vuur en water deden de duig, mede als gevolg van de voorbewerking<br />
kromtrekken. Dit gebeurde onder de schouw om rook en stoom af te voeren.<br />
Het vat werd mede gevormd door middel van ‘werkbanden’, die in een vaste<br />
volgorde werden omgelegd en vervangen door de definitieve banden.<br />
Het gereedschap hing netjes aan de muur.<br />
Het gereedschap dat de kuiper gebruikte varieerde van plaats tot plaats,<br />
maar voor elke behandeling had hij een speciaal daarvoor ontworpen stuk<br />
gereedschap ter beschikking zodat in de kuiperij tientallen schaven, dissels,<br />
kloofmessen, hamers in diverse soorten aanwezig waren.
Het vat werd over het vuur<br />
van de vuurpot gezet.<br />
Hoepenmakers<br />
De stalen banden of hoepels werden ook ter plaatse in de kuiperijen gevormd<br />
en vervaardigd. De eerste kuipers gebruikten hoepen van wilgentenen die door<br />
‘hoepenmakers’ soms in een eigen werkplaats werden gemaakt.<br />
Een ton waarvan de houten duigen door houten hoepels werden bijeengehouden<br />
deed Joost van den Vondel dichten:<br />
‘Waar werd ooit schoner kunst gevonden<br />
als hout met hout te saam gebonden’<br />
Inzetten bodems met weer<br />
ander gereedschap.<br />
Met water en vuur.<br />
Met houten banden gebonden.<br />
7
Droge kuipers<br />
Nieuwe vaten werden in de kuiperijen door de zogenoemde ‘droge kuipers’<br />
gemaakt. Reglementair werden in elk vat de initialen van de kuiper, het soort<br />
vat en de datum van aanmaak gebrand, het ‘tonnenbrand’. Gemiddeld kon een<br />
kuiper in zeven uur een vat maken.<br />
Kuipers aan ’t werk. Hier worden houten hoepen<br />
gebruikt. (Foto: Archief HVM)<br />
8<br />
De nieuwe, dus lege,<br />
vaten werden binnen<br />
opgeslagen. Soms op de<br />
zolder of zolders van<br />
de kuiperij zelf.<br />
Deze zolders waren vaak,<br />
evenals in de kuiperij<br />
aan de Ankerstraat,<br />
lichter geconstrueerd<br />
dan zolders, waarop<br />
gewerkt moest worden.<br />
Nog een plaatje van ‘droge kuipers’. De koffiejongen haalde het stikkenzakje en<br />
de koffie bij de kuipers thuis op en bracht eten en drinken hangend aan een stok<br />
naar de kuiperij. (Foto: Archief HVM)
Natte kuipers<br />
Als de buizen en later de loggers hun ‘kantjes’ hadden gelost werden de vaten<br />
geopend, ‘opgehoogd’ en weer gesloten door de ‘natte kuipers’. Dit gebeurde<br />
vaak in de buitenlucht op de kade. De natte kuipers waren tevens keurmeesters,<br />
vandaar dat ze veel meer verdienden dan de ‘droge kuipers’.<br />
De natte kuipers deden hun werk aan de kade naast het lossende schip.<br />
Het kuipersvak kwam in de middeleeuwen onder streng toezicht te staan en de<br />
kuipers stegen in aanzien en dat leidde weer tot het oprichten van<br />
Kuipersgilden.<br />
Kuiperijen in <strong>Maassluis</strong><br />
In <strong>Maassluis</strong> hebben tientallen kuiperijen bestaan. Kuiperijen die behoorden<br />
aan reders maar ook aan particuliere ondernemers die alleen kuiperijen exploiteerden.<br />
Van enkele kuiperijen laten we foto’s zien.<br />
De heer N.van Gelderen, die ook reder was, had een kuiperij, alsmede een<br />
Haring- en vischhandel aan de Haven op de hoek met het Havenplein.<br />
De panden zijn gesloopt en nu is er onder andere een autoshowroom.<br />
9
De kuiperij in de Piet Heinstraat waar<br />
de heer N. van Gelderen was begonnen<br />
staat er nog. Het gebouw is nu in<br />
gebruik als hotel. Verder stond op de<br />
Govert van Wijnkade aan de buitenhaven<br />
de kuiperij van Haasnoot.<br />
Later was in die gebouwen een<br />
meubelfabriek gevestigd. Toen die<br />
was verdwenen, werden de panden<br />
gesloopt om plaats te maken voor<br />
de gebouwen van Takmarine, die ook<br />
alweer is verhuisd. De kuiperij van<br />
Klinge & Poortman was aan de<br />
Zure Vischsteeg op de plaats waar<br />
nu een rijwielhandel is.<br />
10<br />
Kuiperij N. van Gelderen in<br />
de Piet Heinstraat. (nu hotel)<br />
Kuiperij annex Haring- en<br />
vischhandel N. van Gelderen<br />
aan de Haven.<br />
De kuiperij van Haasnoot aan<br />
de Govert van Wijnkade.<br />
De kuiperij van rederij Klinge & Poortman aan de binnenhaven, naast<br />
de Zure Vischsteeg. Op deze plaats bevindt zich nu een rijwielhandel.
Dirkzwager liet in 1664 een kuiperij<br />
bouwen aan de Ankerstraat die in<br />
1884 afbrandde maar opnieuw<br />
werd opgetrokken. In deze onlangs<br />
gerestaureerde kuiperij heeft onder<br />
andere de <strong>Historische</strong> <strong>Vereniging</strong><br />
onderdak gevonden.<br />
Machinale kuiperijen<br />
Stoom als krachtbron leidde ook tot mechanisatie van het kuipen en aan het<br />
begin van de 20e eeuw kwamen de machinale kuiperijen in <strong>Maassluis</strong> van de<br />
grond.<br />
Machinale Kuiperij<br />
A. de Neeff N.V.<br />
Aan het Zandpad, de latere<br />
Fenacoliuslaan, was al een<br />
machinale zagerij van<br />
Klinge & Poortman. Deze<br />
zagerij werd in 1923<br />
gekocht door A. de Neeff<br />
waarna gezaagde duigen<br />
werden geleverd aan de<br />
handkuiperijen in <strong>Maassluis</strong><br />
en aan zijn eigen machinale<br />
kuiperij in Vlaardingen.<br />
In 1932 wordt de machinale<br />
kuiperij uit Vlaardingen<br />
naar <strong>Maassluis</strong> overgebracht<br />
en gevestigd aan de<br />
Fenacoliuslaan.<br />
Het grote gebouw op de foto is de<br />
na 1884 herbouwde kuiperij van<br />
Dirkzwager. De bebouwing van de<br />
Ankerstraat is hier nog compleet en<br />
het Breugomslop is hier nog heel<br />
smal. (Foto: Archief HVM)<br />
Machinale kuiperij De Neeff. Duidelijk waarneembaar<br />
zijn de ronde stapels drogende<br />
duigen. (Foto: Archief HVM)<br />
11
De boomstammen werden per binnenschip aangeleverd en op een lorrie<br />
geladen. De lorrie werd door het paard van Bijl door de Havenstraat naar de<br />
fabriek getrokken. Als het paard van Bijl niets te doen had liep het in de wei aan<br />
de Wagenstraat tegenover de Wedde.<br />
De stammen werden in langsrichting en dwarsrichting op de gewenste maten<br />
gezaagd, zodanig dat langwerpige platte blokken ontstonden waarvan holle<br />
duigen werden gezaagd. De duigen en bodemstukken werden op het omringende<br />
land in cilindrische vorm gestapeld, daarbij tussen de duigen ruimte latend<br />
zodat de wind vrij spel had. De soms wel zes meter hoge stapels moesten drie<br />
tot zes maanden drogen zodat het hout was uitgewerkt. Het terrein stond vol<br />
met die houttorens.<br />
Het opzetten van het vat, de duigen in een cirkel voegen met twee banden,<br />
gebeurde nog met de hand. Na het opzetten ging het vat in wording in een pers<br />
waarin het zijn vorm kreeg. Het vat kwam gevormd, bijeengehouden door<br />
de nodige banden uit de pers waarna ook het krozen, de sponningen voor de<br />
bodems aanbrengen, machinaal geschiedde. De bodems erin, de persringen<br />
vervangen door de stalen banden en het vat is klaar. Nog wel even op de schuurmachine<br />
om de buitenkant glad te maken.<br />
Stoomkuiperij en Kistenfabriek C. van Toor Cz.<br />
In 1927 vestigde C. van Toor een stoomkuiperij en kistenfabriek in de<br />
kapelpolder, op het Stort, op de plek waar nu Westland beton staat.<br />
In 1938 werd de naam<br />
veranderd in Vaten- en<br />
Kistenfabriek C. van Toor<br />
Cz N.V. De stammen<br />
werden per schip maar<br />
ook in vlotten drijvend<br />
in het water aangevoerd.<br />
Het proces verschilde niet<br />
veel met dat van de concurrent.<br />
In beide fabrieken<br />
werden afvalhout en<br />
zaagsel gebruikt om de<br />
stoomketel te stoken.<br />
Mede door de opkomst van koeltechnieken aan boord van de schepen verloren<br />
kuiperijen hun betekenis. Ofschoon er na de Tweede Wereldoorlog naast de<br />
12<br />
Stoomkuiperij op het Stort Foto: Archief HVM)
machinale kuiperijen nog wel een paar handkuiperijen werkzaam waren, was er<br />
aan het eind van de jaren zestig geen enkele kuiperij meer actief in <strong>Maassluis</strong>.<br />
Elders werden nog wel nog vaten gemaakt, al was het alleen maar voor de wijn.<br />
In de gerestaureerde<br />
kuiperij in de Ankerstraat<br />
heeft de HVM<br />
nu haar onderdak.<br />
(Foto: Rien Luijten)<br />
Het (duplicaat) gevelhout dat<br />
binnen op de schouw is aangebracht.<br />
(Foto: Rien Luijten)<br />
HVM<br />
13