conservatieve modernisering, de dreiging voor china - Vvlg
conservatieve modernisering, de dreiging voor china - Vvlg
conservatieve modernisering, de dreiging voor china - Vvlg
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
De <strong>dreiging</strong><br />
<strong>conservatieve</strong> <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong>,<br />
<strong>de</strong> <strong>dreiging</strong> <strong>voor</strong> <strong>china</strong><br />
Het spookbeeld van het ‘gele gevaar’ waart weer rond<br />
in Europa. Een obsessie met historische wortels, die<br />
teruggaat tot <strong>de</strong> paniek die <strong>de</strong> Mongolenhor<strong>de</strong>n ooit<br />
hebben opgewekt. In <strong>de</strong> <strong>de</strong>cennia van <strong>de</strong> Kou<strong>de</strong><br />
Oorlog heeft <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ologische verblinding die angstgevoelens<br />
nog geïntensiveerd: het ’gele gevaar’ was nu<br />
ook nog eens een ‘rood gevaar’ gewor<strong>de</strong>n. ‘The loss of<br />
China’ in 1949 en <strong>de</strong> oorlog in Korea lever<strong>de</strong>n <strong>de</strong> argumenten<br />
om <strong>de</strong> domino-theorie te on<strong>de</strong>rbouwen.<br />
George Kennan had dan ook niet veel moeite om<br />
ie<strong>de</strong>reen in het Westen van <strong>de</strong> noodzaak van een containment-strategie<br />
te overtuigen. De implosie van <strong>de</strong><br />
Sovjet-Unie liet <strong>de</strong> Pentagon-strategen en hun NATOme<strong>de</strong>stan<strong>de</strong>rs<br />
wat verweesd achter. De ‘target’ was<br />
verdwenen en zon<strong>de</strong>r diabolische vijand was het een<br />
heikele opdracht om het collectieve autisme waarin<br />
<strong>de</strong> Westerse publieke opinie gegijzeld zat, in stand te<br />
hou<strong>de</strong>n.<br />
Voor allen die zo graag vijandbeel<strong>de</strong>n koesteren was<br />
nine eleven dan ook een geschenk uit <strong>de</strong> hemel (sic),<br />
een nieuw Pearl Harbor, dat een enorm politiek kapitaal<br />
verschafte. Het was een vrijkaart om <strong>de</strong> internationale<br />
instellingen en het internationaal recht - <strong>de</strong><br />
hoe<strong>de</strong>rs van een mondiale collectieve veiligheid -<br />
on<strong>de</strong>ruit te halen, unilaterale agressie (pre-emptive<br />
strikes) te legitimeren en <strong>de</strong> vloer aan te vegen met <strong>de</strong><br />
principes van <strong>de</strong> <strong>de</strong>mocratie en <strong>de</strong> rechtsstaat. The<br />
rule of law werd wél gehanteerd als norm om het<br />
beleid van an<strong>de</strong>re staten te beoor<strong>de</strong>len, maar was<br />
<strong>voor</strong> het eigen beleid niet langer richtinggevend.<br />
Bruce Ackerman (Yale-professor) is het er mee eens<br />
dat na een terroristische aanval als nine-eleven ‘emergency<br />
powers’ wor<strong>de</strong>n verleend, maar dat een regering<br />
er minimaal aan gehou<strong>de</strong>n is om na enkele<br />
maan<strong>de</strong>n <strong>de</strong> wetgeven<strong>de</strong> macht te vragen die buitengewone<br />
volmachten te hernieuwen. Zodat een re-evaluatie<br />
van <strong>de</strong> situatie mogelijk is en dus het eventueel<br />
beëindigen van <strong>de</strong> ‘noodtoestand’ (Bruce Ackerman,<br />
Before the Next Attack: Preserving Civil Liberties in an<br />
Age of Terrorism,. New Haven, 2006. Yale University<br />
I Hugo Van <strong>de</strong> Voor<strong>de</strong> I<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007<br />
Press). Het doet <strong>de</strong>nken aan <strong>de</strong> Romeinse republiek,<br />
waar eeuwenlang <strong>de</strong> legale dictatuur als response op<br />
een noodtoestand gebruikt werd, maar <strong>de</strong> antagonisten<br />
in <strong>de</strong> burgeroorlogen (1 ste eeuw v. C.) niet aarzel<strong>de</strong>n<br />
om die volmachten te bestendigen. Zo werd <strong>de</strong><br />
legale een illegale dictatuur.<br />
Naast het jihad-terrorisme is <strong>de</strong> spectaculaire<br />
opkomst van China <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> grote uitdaging. In een<br />
tijd van globalisering is een unilaterale interpretatie<br />
van <strong>de</strong> nieuwe machtsverhoudingen in <strong>de</strong> werel<strong>de</strong>conomie<br />
echter in hoge mate contraproductief. Globalisering<br />
is géén eenrichtingsverkeer, het is geen spreiding,<br />
wereldwijd, vanuit het Westen. Globalisering is<br />
complex. De verwevenheid van <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> economische<br />
werel<strong>de</strong>n is karakteristiek. Globalisering zet<br />
zich door vanuit alle mogelijke richtingen. Een eenzijdige<br />
visie op <strong>de</strong> economische realiteit op beleidsniveau<br />
bevestigt en versterkt <strong>de</strong> clichés die in <strong>de</strong> publieke<br />
opinie leven: le charme <strong>de</strong>s synthèses faciles. Het<br />
wordt helemaal banaal als die economische be<strong>dreiging</strong><br />
dan ook nog eens geëxtrapoleerd wordt naar het<br />
geopolitieke niveau: China als nieuwe uitdager op<br />
wereldvlak, als <strong>de</strong> nieuwe grootmacht die <strong>de</strong> unipolaire<br />
wereldor<strong>de</strong> dreigt te verstoren en <strong>de</strong> gevestig<strong>de</strong><br />
belangen en machtsverhoudingen in het Verre Oosten<br />
on<strong>de</strong>r druk zet. Onze thesis: China is een <strong>dreiging</strong> <strong>voor</strong><br />
zichzelf. De interne uitdagingen zijn van zulke omvang<br />
en draagwijdte dat het land er alle belang bij heeft<br />
nog <strong>de</strong>cennialang zijn energie daarop te concentreren.<br />
En dus zo weinig mogelijk ‘golven’ te maken op ‘<strong>de</strong><br />
zee’ van <strong>de</strong> geopolitiek. Wat niet belet dat <strong>de</strong> impact<br />
van al wat momenteel verkeerd loopt binnen China<br />
wereldwijd wordt gevoeld. Maar dat is dus een <strong>dreiging</strong><br />
van een heel an<strong>de</strong>re or<strong>de</strong> en manifesteert zich op<br />
een aantal domeinen (o.a. het leefmilieu) waar <strong>de</strong> huidige<br />
regering in Washington blind <strong>voor</strong> is. China is een<br />
land van continentale omvang met een bevolking van<br />
1 miljard driehon<strong>de</strong>rdmiljoen inwoners. Het massale is<br />
<strong>de</strong> dominante karaktertrek. In een tijd van globalisering<br />
is het onontkoombaar dat wat in zulke samenleving<br />
ten gron<strong>de</strong> verkeerd loopt een mondiale impact<br />
heeft.<br />
85
86<br />
De lange termijn<br />
1 – Edward L. Shaughnessy (ed.), China. London, 2005.Duncan Baird Publishers. Reeks Reference Classics. 256 blzn.<br />
Als we aan China <strong>de</strong>nken, <strong>de</strong>nken we aan het massale. Maar er is ook ‘the venerable age of China’. Al drieduizend jaar kent China<br />
een beschaving van zeer hoog niveau. Tweeduizend jaar lang is China het culturele mid<strong>de</strong>lpunt geweest van Azië, het Land van<br />
het Mid<strong>de</strong>n. De Chinezen hebben er een sterk i<strong>de</strong>ntiteitsbesef en een superioriteitsgevoel aan ontleend. In <strong>de</strong>ze tijd van globalisering<br />
focussen we zodanig op <strong>de</strong> economische ‘boom’ van China en op <strong>de</strong> heikele wereldwij<strong>de</strong> impact-van-het-moment dat we<br />
die culturele achtergrond en millennia-ou<strong>de</strong> tradities veronachtzamen. Dit boek is een i<strong>de</strong>aal antidotum. Edward Shaughnessy is<br />
expert inzake het ou<strong>de</strong> China en professor aan <strong>de</strong> universiteit van Chicago. Hij is er in geslaagd een aantal collega’s rond zich te<br />
scharen om een wijds panorama te ‘boetseren’ van <strong>de</strong> samenleving en <strong>de</strong> cultuur van het eeuwenou<strong>de</strong> China. In een eerste <strong>de</strong>el,<br />
The Chinese World, brengt Richard von Glahn (professor in L.A.) een introductie in land en volk, en in <strong>de</strong> economie. Mark Edward<br />
Lewis (professor in Stanford) geeft een historisch overzicht (Continuity and Change). John Chinnery (professor in Edinburgh)<br />
belicht <strong>de</strong> rol van <strong>de</strong> staat en <strong>de</strong> plaats van <strong>de</strong> familie in <strong>de</strong> samenleving. Het twee<strong>de</strong> <strong>de</strong>el, Belief and Ritual, bestaat uit 5 hoofdstukken<br />
die Edward Shaughnessy en Jennifer Oldstone-Moore (professor in Springfield, Ohio) on<strong>de</strong>r elkaar hebben ver<strong>de</strong>eld: ze<br />
brengen een initiatie in het confucianisme, het daoisme, het boeddhisme, the harmony of heaven and earth en <strong>de</strong> volksreligies.<br />
Het <strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>de</strong>el, Creation and Discovery, is ongemeen rijk: <strong>de</strong> Chinese klassieke geneeskun<strong>de</strong>, technologie en wetenschappen,<br />
<strong>de</strong>coratiekunsten, toneel en architectuur wor<strong>de</strong>n behan<strong>de</strong>ld in een vijftal hoofdstukken, waar professoren uit Denver,<br />
Pennsylvania en Lon<strong>de</strong>n <strong>de</strong> auteurs van zijn. In een afsluitend hoofdstuk behan<strong>de</strong>lt Shaughnessy The Legacy of 4 000 years.<br />
Een korte initiatie in <strong>de</strong> taal en <strong>de</strong> uitspraak, een tabel van dynastieën, een geselecteer<strong>de</strong> bibliografie en een in<strong>de</strong>x on<strong>de</strong>rsteunen<br />
het gebruik van het boek.Want het is in <strong>de</strong> eerste plaats een naslagwerk. Daarenboven is het een aantrekkelijk boek, met veel zorg<br />
uitgegeven (een professionele lay-out; een schatkamer van kleurenillustraties): een initiatie op hoog niveau (zowel inhou<strong>de</strong>lijk als<br />
qua vormgeving) in <strong>de</strong> rijkdom, in <strong>de</strong> onthutsen<strong>de</strong> diversiteit en complexiteit van <strong>de</strong> ‘an<strong>de</strong>re’ beschaving en samenleving.<br />
2 – Catherine Golliau (red.), Confucius, Lao-tseu, Tchouang-tseu. Les textes fondateurs <strong>de</strong> la pensée chinoise. Le Point Hors-série.<br />
Paris, mars-avril 2007. 122 blzn. 6,50¤.<br />
Een nieuw nummer in <strong>de</strong> onvolprezen reeks Le Point Hors-série.We verwijzen graag naar Les textes fondamentaux <strong>de</strong> la pensée en<br />
islam (nov.-décembre 2005, 130 blzn.). Telkens gaat het om zeer mooi uitgegeven bloemlezingen van briljant geïntroduceer<strong>de</strong> en<br />
gecommentarieer<strong>de</strong> fundamentele teksten uit <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> wereldcultuur, op glanspapier uitgegeven, rijkelijk geïllustreerd en<br />
aangebo<strong>de</strong>n in een uitgekien<strong>de</strong> lay-out. Erg charmante, uitnodigen<strong>de</strong> boekjes, die drempelverlagend zijn: <strong>de</strong> perfecte symbiose<br />
tussen inhou<strong>de</strong>lijk topniveau en vormelijke kwaliteit en finesse. Elk <strong>de</strong>eltje in <strong>de</strong> reeks heeft eenzelf<strong>de</strong> inhou<strong>de</strong>lijke structuur. Elk<br />
hoofdstuk biedt eerst een introductie op <strong>de</strong> teksten door een <strong>voor</strong>aanstaan<strong>de</strong> expert, vervolgens Textes et clés <strong>de</strong> lecture, d.i. <strong>de</strong><br />
geselecteer<strong>de</strong> teksten, inclusief commentaar en annotaties, tenslotte Repères, een bijzon<strong>de</strong>r instructief gesprek waarin een <strong>de</strong>skundige<br />
<strong>de</strong> fundamenten van <strong>de</strong> probleemstelling sterk profileert.<br />
Dit <strong>de</strong>el over China start met een zeer verhel<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> tekst van Anne Cheng: Aux sources <strong>de</strong> la pensée chinoise. Ze toont aan hoe<br />
<strong>de</strong>ze fundamentele teksten mee verantwoor<strong>de</strong>lijk zijn <strong>voor</strong> <strong>de</strong> continuïteit in <strong>de</strong> Chinese beschaving. Noodzakelijk complement<br />
is een chronologie van <strong>de</strong> Chinese oudheid (3 <strong>de</strong> millennium-3 <strong>de</strong> eeuw v.C.): het is een gecommentarieer<strong>de</strong> chronologie, met aan<br />
<strong>de</strong> ene kant <strong>de</strong> evenementen en aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant een beperkte en toch erg relevante commentaar op <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> fase in<br />
<strong>de</strong> cultuurgeschie<strong>de</strong>nis van China. Anne Cheng is <strong>de</strong> auteur van La Pensée en Chine aujourdh’ui (Gallimard, coll.’Folio’, Paris, 2007).<br />
De volgen<strong>de</strong> hoofdstukken zijn gewijd aan Confucius (8 blzn.), Culture <strong>de</strong> soi (22 blzn.), Divination et cosmologie (18 blzn.) en La politique.<br />
L’homme souverain (28 blzn.).<br />
Terugkeren<strong>de</strong> aandachtspunten zijn <strong>de</strong> actuele relevantie van <strong>de</strong> gepresenteer<strong>de</strong> teksten en <strong>de</strong> contacten tussen <strong>de</strong> beschavingen<br />
(China/het Westen). Heel verhel<strong>de</strong>rend, want in hoge mate problematiserend, zijn telkens ook <strong>de</strong> gesprekken die <strong>de</strong> hoofdstukken<br />
afsluiten: hoe is het réveil van <strong>de</strong> ‘klassieken’ in het huidige China te verklaren? Wat is <strong>de</strong> relatie tussen <strong>de</strong> klassieke<br />
Chinese geneeskun<strong>de</strong> en <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne ‘westerse’ en tussen <strong>de</strong> Chinese en <strong>de</strong> westerse wetenschappen in het algemeen? In het<br />
laatste hoofdstuk ver<strong>de</strong>digt Yves Chevrier <strong>de</strong> stelling dat <strong>de</strong> rehabilitatie van <strong>de</strong> intellectuelen een fundamentele kentering is<br />
geweest in <strong>de</strong> <strong>de</strong>cennia na Mao. Die hele evolutie wordt geduid tegen <strong>de</strong> achtergrond en <strong>de</strong> traditie van het keizerrijk: continuïteit<br />
en discontinuïteit krijgen zo profiel.<br />
Het boekje wordt afgesloten met een artikel La Chine, une passion européenne en - last but not least - met een gesprek met <strong>de</strong><br />
Belgische sinoloog Pierre Ryckmans, alias Simon Leys, professor aan <strong>de</strong> universiteit van Canberra, en in<strong>de</strong>rtijd een gena<strong>de</strong>loze criticus<br />
van het Mao-regime. In die mate dat men erbij vergat dat hij gespecialiseerd is in <strong>de</strong> cultuur van het antieke China.<br />
L’esthétique chinoise est une éthique is een bijzon<strong>de</strong>r verhel<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> tekst: Ryckmans gaat in op <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ntiteit, <strong>de</strong> specificiteit van <strong>de</strong><br />
Chinese kunst, evenals op <strong>de</strong> contacten en…op <strong>de</strong> veronachtzaming en het onbegrip, eeuwenlang, tussen <strong>de</strong> Chinese en <strong>de</strong> westerse<br />
kunst. Zeggen we nog dat een schitterend uitgewerkt Lexicon <strong>de</strong> lezer bij <strong>de</strong> hand neemt om ‘klippen en valkuilen’ te ontwijken<br />
en zo <strong>de</strong> lectuur <strong>voor</strong> <strong>de</strong> leek haalbaar maakt. In <strong>de</strong> geselecteer<strong>de</strong> bibliografie vind je uitsluitend recente publicaties.<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007
De meest succesrijke transitiestaat<br />
Al te vlug gaan we erover heen dat <strong>de</strong> transitie van<br />
een centraal gelei<strong>de</strong> economie (een CGE of beveleconomie)<br />
naar een ge<strong>de</strong>centraliseer<strong>de</strong> markteconomie<br />
(GME), een ervaring is geweest van meer<strong>de</strong>re staten<br />
en dus niet alleen van China. Na <strong>de</strong> implosie van <strong>de</strong><br />
Sovjet-Unie en <strong>de</strong> verzelfstandiging van <strong>de</strong> vroegere<br />
Oostbloklan<strong>de</strong>n, is dit een loodzware opdracht<br />
geweest waar een hele reeks samenlevingen mee<br />
geconfronteerd werd. De vergelijking is instructief:<br />
<strong>voor</strong> China is die overgang zeer succesvol geweest.<br />
Maar ogenblikkelijk is het zaak te nuanceren. In <strong>de</strong><br />
eerste plaats kun je niet zeggen dat in China momenteel<br />
een GME bestaat. Het regime zelf spreekt over<br />
een ‘socialistische markteconomie’. Daarover zo<br />
da<strong>de</strong>lijk meer. Twee<strong>de</strong> punt: <strong>de</strong> resultaten waar<br />
Beijing hoog over opgeeft, zijn niet uitsluitend toe te<br />
schrijven aan verwezenlijkingen tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> transitie.<br />
Het is bon ton het beleid ten tij<strong>de</strong> van Mao te verguizen.<br />
En het is ontegensprekelijk zo dat wie <strong>de</strong> balans<br />
opmaakt van <strong>de</strong> Mao-<strong>de</strong>cennia, tot <strong>de</strong> slotsom komt<br />
dat het <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Chinezen een rampzalige perio<strong>de</strong> is<br />
geweest. Het zal je maar overkomen dat je op het verkeer<strong>de</strong><br />
moment op <strong>de</strong> verkeer<strong>de</strong> plaats geboren<br />
wordt: <strong>de</strong> generaties die toen hebben geleefd, zijn het<br />
slachtoffer gewor<strong>de</strong>n van een voluntaristisch, utopisch<br />
beleid. Het volstaat een bevolkingspirami<strong>de</strong><br />
anno 1982 te bekijken: <strong>de</strong> zware inkepingen <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
jaren 1958-1961 (<strong>de</strong> Grote Sprong Voorwaarts) en<br />
1966-1969 (<strong>de</strong> Culturele Revolutie) wijzen op een<br />
ijzingwekken<strong>de</strong> surmortaliteit. Denk daarbij onmid<strong>de</strong>llijk<br />
aan het massale: in een land als China betreft<br />
het dan onmid<strong>de</strong>llijk tientallen miljoenen mensen.<br />
Maar… als we zeggen dat <strong>de</strong> levensverwachting verdubbeld<br />
is van 35 naar 70,5 jaar dan is dat onmiskenbaar<br />
ook op het conto te schrijven van <strong>de</strong> basisgezondheidszorg<br />
uit <strong>de</strong> Mao-tijd, elementaire medische<br />
zorgen die <strong>voor</strong> <strong>de</strong> modale Chinees vandaag onbetaalbaar<br />
zijn. Als we vaststellen dat 85% van <strong>de</strong>ze reusachtige<br />
bevolking (1 miljard 350 inwoners) kan lezen<br />
en schrijven, dan is dat een prestatie die ook is terug te<br />
voeren tot <strong>de</strong> alfabetisering tussen 1949 en 1976. Op<br />
een beperkt aantal terreinen is men niet van nul moeten<br />
beginnen. Op an<strong>de</strong>re domeinen was het Maobeleid<br />
zwaar on<strong>de</strong>rmaats, zoniet catastrofaal.<br />
Conservatieve <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong><br />
De historiek van <strong>de</strong> Volksrepubliek (Mao-jaren + transitieperio<strong>de</strong>)<br />
is terug te voeren tot een intense<br />
machtsstrijd tussen twee elites: aan <strong>de</strong> ene kant <strong>de</strong><br />
militante i<strong>de</strong>ologen (Mao en me<strong>de</strong>stan<strong>de</strong>rs); aan <strong>de</strong><br />
an<strong>de</strong>re kant <strong>de</strong> pragmatici (Zhou Enlai, Deng<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007<br />
Hsiaoping, Jiang Zemin, Hu Jintao). De kanteling is op<br />
te hangen aan twee data: in 1976 overle<strong>de</strong>n Zhou Enlai<br />
(januari) en Mao Zedong (september).; in 1980 is Deng<br />
erin geslaagd zijn herwonnen machtspositie te consoli<strong>de</strong>ren<br />
en start hij <strong>de</strong> uitvoering van het <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong>sbeleid<br />
(‘Rapport over <strong>de</strong> werking van <strong>de</strong> regering’,<br />
januari 1975) dat zijn grote <strong>voor</strong>ganger Zhou<br />
Enlai had geconcipieerd om China een versnel<strong>de</strong> economische<br />
ontwikkeling te garan<strong>de</strong>ren. Inherent aan<br />
die ‘Vier Mo<strong>de</strong>rniseringen’ was een Open<strong>de</strong>urbeleid.<br />
Het op-eigen-krachten-rekenen -zeg maar: zelfredzaamheid<br />
(‘self-reliance’) - werd door Deng niet langer<br />
utopisch, maar pragmatisch ingevuld: <strong>de</strong> kapitalen<br />
(DEI, directe externe investeringen), <strong>de</strong> manage-menttechnieken,<br />
<strong>de</strong> technologie, <strong>de</strong> kennis van en vertrouwdheid<br />
met <strong>de</strong> wereldmarkt… vanuit het buitenland<br />
waren welkom. De controle over <strong>de</strong> ontwikkelingen<br />
moest evenwel in han<strong>de</strong>n blijven van het regime.<br />
Hier wor<strong>de</strong>n we meteen geconfronteerd met een<br />
kernfenomeen, onontbeerlijk <strong>voor</strong> een goed begrip<br />
van <strong>de</strong> actuele situatie in China, nl. <strong>conservatieve</strong><br />
<strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong>. Er was eensgezindheid om <strong>de</strong> economie<br />
te mo<strong>de</strong>rniseren, maar evenzeer om het machtsmonopolie<br />
van <strong>de</strong> partij intact te laten. Vier <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong>en:<br />
geen probleem. Maar…geen vijf<strong>de</strong> <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong>,<br />
namelijk van <strong>de</strong> politiek, dit wil zeggen geen<br />
<strong>de</strong>mocratisering. Deze beleidsoptie is rigoureus<br />
bewaakt: het <strong>de</strong>bacle van het Tien Anmenplein (3 op 4<br />
juni 1989) illustreert dat het regime hier geen millimeter<br />
van afwijkt. Om zich te handhaven en <strong>de</strong> <strong>de</strong>elname<br />
aan <strong>de</strong> macht van <strong>de</strong> pragmatici te kunnen<br />
handhaven, heeft Deng toen offers moeten brengen.<br />
Vooraf door Hu Yaobang aan <strong>de</strong> kant te schuiven:<br />
diens begrafenis was aanleiding tot het stu<strong>de</strong>ntenprotest.<br />
Nadien door Zhao Zyiang te verwij<strong>de</strong>ren en<br />
tot zijn dood on<strong>de</strong>r huisarrest te plaatsen. ‘Om het<br />
even of een kat wit of zwart is, als ze maar muizen<br />
vangt’ (Robert Weil, De kat van Deng. China en <strong>de</strong><br />
tegenstellingen van het marktsocialisme. Berchem,<br />
2002. EPO). ‘Muizen vangen’ in <strong>de</strong>ze context beteken<strong>de</strong><br />
dan: 1-<strong>de</strong> continuïteit van <strong>de</strong> éénpartijstaat (of<br />
‘tweekolommenstaat’, <strong>de</strong> ‘kolom’ van <strong>de</strong> staatsinstellingen<br />
en <strong>de</strong> ‘kolom’ van <strong>de</strong> partij-instellingen én <strong>de</strong><br />
personele unie tussen bei<strong>de</strong>); 2- <strong>de</strong> continuïteit in <strong>de</strong><br />
versnel<strong>de</strong> economische ontwikkeling (<strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong>en<br />
én open<strong>de</strong>ur). Tien Anmen (juni 1989) bracht <strong>de</strong><br />
bevestiging van het beleid van <strong>conservatieve</strong> <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong>.<br />
In 1997 is Deng overle<strong>de</strong>n. Dat was een cruciaal<br />
moment. 2002 was dat evenzeer, het moment<br />
namelijk van <strong>de</strong> generatiewissel tussen Jiang Zemin<br />
(geboren in 1926), Li Peng en Zhu Rongji (bei<strong>de</strong>n geboren<br />
in 1928) enerzijds en <strong>de</strong> ‘jonge leeuwen’ (sic) rond<br />
Hu Jintao (geboren in 1942) an<strong>de</strong>rzijds. De eerstgenoem<strong>de</strong>n<br />
zijn een tiental jaren aan <strong>de</strong> macht geweest<br />
en hebben gezorgd <strong>voor</strong> een vlotte overgang na <strong>de</strong><br />
87
dood van Deng: zij ston<strong>de</strong>n garant <strong>voor</strong> stabiliteit. Op<br />
zich een hele verdienste in een land van continentale<br />
afmetingen met een massale bevolking. Het toont<br />
echter aan dat <strong>de</strong> tactische toegevingen van Deng in<br />
1989 zeer succesvol zijn geweest. Hij heeft er zo <strong>voor</strong><br />
gezorgd dat <strong>de</strong> pragmatici zich hebben kunnen handhaven:<br />
zij domineren nu het Politbureau en het<br />
Centraal Comité. Het zijn zeer competente technocraten,<br />
<strong>voor</strong> wie een welvarend China zoveel belangrijker<br />
is dan i<strong>de</strong>ologie.<br />
Voor die onverzettelijkheid betalen <strong>de</strong> Chinezen echter<br />
wel een prijs… Momenteel beleven we immers niét<br />
het ein<strong>de</strong> van <strong>de</strong> totalitaire staat maar <strong>de</strong> <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong><br />
ervan. De globalisering, het kapitalisme wor<strong>de</strong>n<br />
gebruikt om <strong>de</strong> autocratische staat te verstevigen. Het<br />
gaat om <strong>de</strong> combinatie van markteconomie en communistisch<br />
paternalisme (S. Plasschaert), met an<strong>de</strong>re<br />
woor<strong>de</strong>n om <strong>conservatieve</strong> <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong>.<br />
Toch mogen <strong>de</strong>ze vaststellingen <strong>de</strong> kwetsbaarheid<br />
van Beijing niet maskeren. In <strong>de</strong> eerste plaats is er het<br />
‘top-down’-concept. De partij heeft voeling noch met<br />
het volk noch met <strong>de</strong> dorpen. De partij zoekt haar legitimiteit<br />
te vrijwaren door het volk meer welvaart te<br />
bezorgen. Maar het mag zich niet bemoeien met politiek,<br />
het mag zich niet organiseren buiten <strong>de</strong> partij<br />
om. In <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> plaats is er het onvermogen om het<br />
individu te waar<strong>de</strong>ren. Angst <strong>voor</strong> <strong>de</strong> individuele burger<br />
domineert. De vraag is of <strong>de</strong> ontplooiing van <strong>de</strong><br />
individuele burgers dan wel <strong>de</strong> angsthazen in het<br />
machtscentrum het regime on<strong>de</strong>rmijnen? Er is dus<br />
geen ruimte <strong>voor</strong> vrije meningsuiting, en dat in een<br />
tijd van globalisering en ICT. Het Internet is een tweesnij<strong>de</strong>nd<br />
zwaard: het versterkt ontegenzeglijk <strong>de</strong><br />
staat, maar <strong>de</strong> plotse informatie-opstoot geeft meer<br />
mogelijkhe<strong>de</strong>n aan het individu. Het regime neemt<br />
geen risico’s: het heeft een Internetpolitie opgericht,<br />
en krijgt daarbij hand- en spandiensten van Yahoo,<br />
Microsoft en Google (Google tartufe, éditorial in Le<br />
Mon<strong>de</strong>, 27-01-06, p.2)…<br />
Het hele verhaal is erg mislei<strong>de</strong>nd. We hebben onterecht<br />
<strong>de</strong> overtuiging dat machtsmonopolie controle<br />
garan<strong>de</strong>ert. En dat controle staat <strong>voor</strong> sociale stabiliteit…<br />
dat is alleszins <strong>de</strong> hoop in Beijing. Onterecht…in<br />
<strong>de</strong> Chinese context (continent én massa). De hele situatie<br />
herinnert aan <strong>de</strong> relatie tussen <strong>de</strong> Iberische<br />
koninkrijken en hun Amerikaanse kolonies in <strong>de</strong> 16 <strong>de</strong>-<br />
17 <strong>de</strong> eeuw. De communicatielijnen tussen <strong>de</strong> Iberische<br />
hoofdste<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> Ultramar waren zo lang en <strong>de</strong> contacten<br />
zo traag dat <strong>de</strong> plaatselijke potentaten het zich<br />
kon<strong>de</strong>n veroorloven <strong>de</strong> directieven uit het moe<strong>de</strong>rland<br />
niet uit te voeren: obe<strong>de</strong>zco, pero no cumplo. De<br />
situatie in China is vergelijkbaar. Voorbeel<strong>de</strong>n. Er<br />
bestaat een centrale wetgeving op <strong>de</strong> bescherming<br />
van intellectuele eigendomsrechten. Jiang Zhipei is <strong>de</strong><br />
opperrechter van het Tribunaal <strong>voor</strong> Eigendoms-<br />
88<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007<br />
rechten van het Chinese Volkshooggerechtshof en is<br />
dus <strong>de</strong> ‘toparbiter’ <strong>voor</strong> <strong>de</strong> bescherming van intellectuele<br />
eigendomsrechten. In 2004 wer<strong>de</strong>n 12 205<br />
inbreuken op <strong>de</strong> wetgeving <strong>voor</strong> <strong>de</strong> rechtbank<br />
gebracht, een groei van 32% in vergelijking met 2003.<br />
‘Het is onrealistisch te verwachten dat China in één<br />
sprong het niveau van bescherming zou bereiken dat<br />
in ontwikkel<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n bestaat’, aldus Jiang,’maar buitenlandse<br />
on<strong>de</strong>rnemingen zou<strong>de</strong>n er goed aan doen<br />
met hun klachten naar <strong>de</strong> rechtbank te stappen in<br />
plaats van naar <strong>de</strong> kranten en naar hun eigen politici.<br />
Ze zou<strong>de</strong>n beter min<strong>de</strong>r klagen en meer han<strong>de</strong>len’.<br />
Het probleem situeert zich echter buiten Beijing en <strong>de</strong><br />
grote ste<strong>de</strong>n. China heeft 3 000 rechtbanken op het<br />
platteland en 404 rechtbanken op het tussenniveau,<br />
maar zij wor<strong>de</strong>n er nauwelijks toe aangespoord om<br />
tijd en geld te investeren in <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>ling van klachten<br />
inzake intellectuele eigendomsrechten. Andrew<br />
Mertha (professor in St.Louis en auteur van The<br />
Politics of Piracy: Intellectual Property in Contemporary<br />
China) bevestigt dat het probleem zich in<strong>de</strong>rdaad<br />
situeert bij <strong>de</strong> plaatselijke gezagsdragers:’Lokale<br />
rechtbanken staan nog in hoge mate on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> controle<br />
van lokale besturen en zien IPR-diefstal niet direct<br />
als een belangrijke overtreding. Het is dààr dat <strong>de</strong><br />
echte strijd geleverd moet wor<strong>de</strong>n. Op het lokale<br />
niveau evolueren <strong>de</strong> zaken aan een slakkentempo; op<br />
het centrale niveau en in het Hooggerechtshof gaat<br />
het allemaal veel sneller’. Op 3 augustus 2005 hebben<br />
hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n betogers in Yulin <strong>de</strong> lokale rechtbanken<br />
belegerd en hebben ze een twaalftal rechters in elkaar<br />
geslagen en <strong>de</strong> opperrechter meer<strong>de</strong>re uren gegijzeld.<br />
De betogers waren werknemers van Yanglaoda, een<br />
bedrijf dat kleding produceert en het, om het zacht te<br />
zeggen, niet zo nauw neemt met IPR’s (intellectual<br />
property rights). Jiang Zhipei stelt: ‘In lan<strong>de</strong>n als<br />
Duitsland en <strong>de</strong> VS is het gezag van <strong>de</strong> rechterlijke<br />
macht groter. Maar China wordt geconfronteerd met<br />
zoveel an<strong>de</strong>re problemen in <strong>de</strong> uitbouw van zijn<br />
rechtssysteem. Er zijn zovele uitdagingen en crises, en<br />
<strong>de</strong> crisis rond intellectuele eigendomsrechten is niet<br />
direct <strong>de</strong> meest ernstige noch <strong>de</strong> meest dringen<strong>de</strong>’<br />
(gegevens ontleend aan Chris Buckley, Chinese antipiracy<br />
laws take root slowly. In International Herald<br />
Tribune,05-10-2005, pp.1 en 19). In<strong>de</strong>rdaad! Het volstaat<br />
te verwijzen naar <strong>de</strong> berichten over milieurampen,<br />
die vrij regelmatig doorsijpelen in onze media.<br />
Ook hierover bestaat een hele centrale wetgeving, die<br />
niet wordt nageleefd. Eens te meer zijn het <strong>de</strong><br />
bestuur<strong>de</strong>rs op het lokale en regionale niveau die het<br />
laten afweten: <strong>de</strong> belangenvermenging tussen plaatselijke<br />
politici en on<strong>de</strong>rnemingen weegt zoveel zwaar<strong>de</strong>r<br />
dan <strong>de</strong> uitvoering van <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> wetgeving.<br />
Belangenvermenging betekent corruptie, één van <strong>de</strong><br />
meest in het oogspringen<strong>de</strong> kwalen in het huidige
China. In an<strong>de</strong>re lan<strong>de</strong>n bestaan een aantal onafhankelijke,<br />
bottom-up kanalen om het gedrag van lokale<br />
bestuur<strong>de</strong>rs te controleren. Een vrije pers klaagt er corruptie<br />
op beleidsniveau aan. Onafhankelijke juridische<br />
instellingen evalueren of <strong>de</strong> activiteiten van lokale<br />
beleidsmensen conform <strong>de</strong> nationale wetgeving zijn.<br />
Open verkiezingen geven burgers <strong>de</strong> kans om bestuur<strong>de</strong>rs,<br />
die het niet nauw nemen met <strong>de</strong> ethiek, aan <strong>de</strong><br />
kant te zetten. Maar <strong>de</strong>rgelijke kanalen ontbreken in<br />
China. China is een dictatoriale eenpartijstaat, dus geen<br />
rechtsstaat, geen <strong>de</strong>mocratie. En aangezien censuur en<br />
repressie schering en inslag zijn heeft corruptie <strong>de</strong> vrije<br />
baan. De illegale onteigeningen ten gunste van on<strong>de</strong>rnemingen,<br />
op bevel van lokale potentaten, <strong>de</strong> massale<br />
gedwongen bevolkingsverplaatsingen (population<br />
transfers) omwille van grootse openbare werken - <strong>de</strong>nk<br />
aan <strong>de</strong> vele damprojecten - en <strong>de</strong> schandalen rond slavenarbeid<br />
zorgen <strong>voor</strong> immens ongenoegen. In 2004<br />
hebben 3,7 miljoen burgers <strong>de</strong>elgenomen aan 74 000<br />
betogingen. In 2005 waren er 87 000 betogingen. In<br />
1993 ging het nog om 10 000 inci<strong>de</strong>nten… In 1994<br />
waren er 1 909 stakingen, in 2003 22 600. Ogenschijnlijk<br />
betekenen vier miljoen betogers en een miljoen stakers<br />
niet zoveel op een bevolking van één miljard driehon<strong>de</strong>rdvijftigmiljoen<br />
inwoners. Maar <strong>de</strong> groeien<strong>de</strong> sociale<br />
onrust wijst op wanhoop. Het feit dat <strong>de</strong>ze politiestaat<br />
een paramilitaire Volkspolitie heeft opgericht om betogers<br />
en an<strong>de</strong>r ‘canaille’ uiteen te ranselen, is een signaal<br />
dat <strong>de</strong> sociale onrust <strong>voor</strong> ‘Beijing’ alarmeren<strong>de</strong> vormen<br />
heeft aangenomen. Door <strong>de</strong> economische hervormingen<br />
zijn tientallen miljoenen Chinezen, die binnen <strong>de</strong><br />
SOE’s (state owned enterprises) <strong>de</strong> geborgenheid van ‘<strong>de</strong><br />
ijzeren rijstkom’ genoten, in <strong>de</strong> werkloosheid terechtgekomen.<br />
Naar schatting 180 miljoen mensen hebben het<br />
platteland ontvlucht in <strong>de</strong> hoop in <strong>de</strong> kustzones te ontkomen<br />
aan <strong>de</strong> armoe<strong>de</strong>. Het massale… In augustus<br />
2006 wer<strong>de</strong>n in zesen<strong>de</strong>rtig ste<strong>de</strong>n eenhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />
paramilitaire Volkspolitie gevormd. Elke week opnieuw<br />
zijn er <strong>de</strong>monstraties…<br />
Het machtsmonopolie staat ter discussie: sociale rust is<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> regimetop een hogere prioriteit dan economische<br />
ontwikkeling. Alleen is het zeer <strong>de</strong> vraag of repressie<br />
in <strong>de</strong> context van China’s ontwikkeling een heilzame<br />
weg (sic) is?!... De Chinese lei<strong>de</strong>rs zou<strong>de</strong>n veeleer moeten<br />
opteren <strong>voor</strong> institutionele hervormingen. Zoniet,<br />
dan zullen misbruiken op regeringsniveau en sociale<br />
instabiliteit blijven toenemen (Carl Minzer, Corruption<br />
in China. The anger boils over, in International Herald<br />
Tribune, 30-05-07, p.8). De regimetop in Zhong Nanhai<br />
begint <strong>de</strong> omvang en het belang van het probleem te<br />
beseffen. Het lopen<strong>de</strong> 11 <strong>de</strong> vijfjarenplan - opgestart in<br />
maart 2006 – geeft absolute prioriteit aan <strong>de</strong> interne<br />
problemen, zo o.m. <strong>de</strong> afzwakking van <strong>de</strong> welvaartskloof<br />
tussen <strong>de</strong> kustzones en <strong>de</strong> binnenlan<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> economische<br />
ontwikkeling van <strong>de</strong> centrale en westelijke<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007<br />
provincies… Het is vijf over twaalf! Al te lang heeft <strong>de</strong><br />
communistische regimetop er een liberale opvatting op<br />
nagehou<strong>de</strong>n: ze vertrouw<strong>de</strong>n op het <strong>de</strong>monstratieeffect<br />
van <strong>de</strong> kustzones. Die zou<strong>de</strong>n – zo luid<strong>de</strong> <strong>de</strong> re<strong>de</strong>nering<br />
– als lokomotieven <strong>de</strong> wagons (<strong>de</strong> binnenlan<strong>de</strong>n)<br />
meetrekken in hun economische ‘boom’.<br />
Ervaringen el<strong>de</strong>rs, bv. in Latijns-Amerika, wijzen op het<br />
tegengestel<strong>de</strong> proces: <strong>de</strong> kustzones hebben er <strong>de</strong> binnenlan<strong>de</strong>n<br />
leeggezogen! Systeemverlengen<strong>de</strong> enclaveontwikkeling<br />
noem<strong>de</strong> Louis Baeck dat in<strong>de</strong>rtijd! Onzin<br />
dus, zeker <strong>voor</strong> een land van continentale afmetingen<br />
met een massa van één miljard driehon<strong>de</strong>rdvijftig miljoen<br />
inwoners. Daartoe zijn doelgerichte beleidsmaatregelen<br />
noodzakelijk. En die zou het lopen<strong>de</strong> 11 <strong>de</strong> vijfjarenplan<br />
moeten genereren. Let’s hope for the best…<br />
Mochten <strong>de</strong> doemscenario’s geen waarheid wor<strong>de</strong>n!<br />
Er bestaat in het actuele China een opvallen<strong>de</strong> paradox.<br />
Enerzijds staat het politieke regime van <strong>de</strong> totalitaire<br />
eenpartijstaat haaks op <strong>de</strong> markteconomie. De ontwikkelingen<br />
in <strong>de</strong> economie zijn spectaculair. Maar zij zijn<br />
niét begeleid door ontwikkelingen op het politieke vlak.<br />
Het is als een tang op een varken. En het is dus een<br />
steeds prangen<strong>de</strong>r probleem om die contradictie weg<br />
te werken. An<strong>de</strong>rzijds wijst alles erop dat dit land-vancontinentale-omvang<br />
een sterke centrale regering<br />
nodig heeft om <strong>de</strong> enorme interne problemen die <strong>de</strong><br />
toekomst hypothekeren, aan te pakken en te trachten<br />
op te lossen. Het roept herinneringen op aan <strong>de</strong> tijd van<br />
<strong>de</strong> Tokoegawa’s in Japan (1603-1867) toen <strong>de</strong>ze shoguns<br />
<strong>de</strong> macht centraliseer<strong>de</strong>n en die gebruikten om het<br />
land <strong>voor</strong> een milieuramp te behoe<strong>de</strong>n door massale<br />
controles op boskap en een herbebossing op te leggen<br />
waarvan <strong>de</strong> sporen tot op he<strong>de</strong>n nog waar te nemen<br />
zijn. Dergelijke sterke centrale macht is in China noodzakelijk<br />
om op een kordate, systematische en doelgerichte<br />
manier <strong>de</strong> milieuproblemen aan te pakken (bv. <strong>de</strong><br />
tekorten aan en <strong>de</strong> verontreiniging van water hebben<br />
<strong>voor</strong>al in Noord-China een alarmpeil bereikt), maar ook<br />
<strong>de</strong> inkomensspreiding te garan<strong>de</strong>ren (contra <strong>de</strong> steeds<br />
grotere inkomensverschillen), <strong>de</strong> invoering van een<br />
belastingssysteem door te drukken dat <strong>voor</strong> herver<strong>de</strong>ling<br />
zorgt, niet alleen financieel maar ook op het vlak<br />
van gezondheidszorg, on<strong>de</strong>rwijs en sociale <strong>voor</strong>zieningen.<br />
Het is meer dan waarschijnlijk dat <strong>de</strong> enorme economische<br />
groei, die in hoge mate steunt op export en<br />
directe externe investeringen, binnen afzienbare tijd ‘op<br />
zijn a<strong>de</strong>m trapt’. Dat betekent dat <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid<br />
van <strong>de</strong> regering om groei tot stand te brengen, zal<br />
toenemen. Het lopen<strong>de</strong> 11 <strong>de</strong> vijfjarenplan anticipeert<br />
hierop: investeren in sociale doelstellingen en infrastructuur<br />
in <strong>de</strong> centrale en westelijke provincies moeten<br />
<strong>voor</strong>rang krijgen. Een sterke centrale regering, echter<br />
binnen het ka<strong>de</strong>r van een rechtsstaat en van participatieve<br />
instellingen, zal daartoe onontbeerlijk zijn.<br />
89
90<br />
De transitie<br />
1 – Sylvain PLASSCHAERT, China. Inzicht in zijn doorbraak. Leuven, 2007. Davidsfonds. 295 blzn. Voorwoord door Mark<br />
Eyskens.<br />
Er is in het Ne<strong>de</strong>rlandse taalgebied geen boek te vin<strong>de</strong>n dat beter en inzichtelijker <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> van transitie, die we hierboven in<br />
grote lijnen geschetst hebben, behan<strong>de</strong>lt. Het lost zijn belofte, inzicht te brengen in <strong>de</strong> doorbraak van China, volledig in.<br />
Het vorige DF-boek van <strong>de</strong> auteur, Wie is bang van China?, dateert van 2001. Intussen zijn <strong>de</strong> ontwikkelingen in en buiten<br />
China spectaculair geweest: <strong>de</strong> snelheid, <strong>de</strong> omvang en <strong>de</strong> impact ervan zijn niet te schatten. In China zelf was er <strong>de</strong> riskante<br />
generatiewissel tussen Jiang Zemin en Hu Jintao (oktober 2002). Anno 2007 is dui<strong>de</strong>lijk dat dit probleemloos verlopen is<br />
en dat Hu Jintao zijn macht geconsoli<strong>de</strong>erd heeft. Intussen is ook <strong>de</strong> mythe doorgeprikt dat <strong>de</strong> economische boom van het<br />
land probleemloos verloopt. Op wereldvlak heeft <strong>de</strong> invasie in Irak het Mid<strong>de</strong>n-Oosten ver<strong>de</strong>r gepolariseerd. De toena<strong>de</strong>ring<br />
tussen het Verre- en het Mid<strong>de</strong>n-Oosten – en tussen China en Iran – is <strong>voor</strong> het Westen verontrustend. Kortom, <strong>de</strong> ontwikkelingen<br />
zijn van die aard dat een nieuw boek over China verantwoord is: <strong>de</strong> auteur moest niet in herhalingen vervallen. In<br />
een eerste <strong>de</strong>el borstelt Plasschaert een breed panorama van China’s beschaving en geschie<strong>de</strong>nis. Het opzet is verdienstelijk<br />
en <strong>voor</strong> <strong>de</strong> leek zeker instructief, maar het is niet het sterkste <strong>de</strong>el van het boek. In een twee<strong>de</strong> <strong>de</strong>el analyseert <strong>de</strong> auteur<br />
<strong>de</strong> ontsporing van <strong>de</strong> <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong>spogingen die tussen 1912 (ein<strong>de</strong> van het keizerrijk) en 1978 (<strong>de</strong> come-back van Deng<br />
Hsiaoping) zijn uitgevoerd. Vooral <strong>de</strong> bladzij<strong>de</strong>n over <strong>de</strong> Mao-<strong>de</strong>cennia zijn hier cruciaal. We hebben veel waar<strong>de</strong>ring <strong>voor</strong> <strong>de</strong><br />
evaluatie van het Maotijdvak, waar Plasschaert dit <strong>de</strong>el mee afsluit. Waar<strong>de</strong>ring omwille van <strong>de</strong> genuanceer<strong>de</strong> bena<strong>de</strong>ring,<br />
waar<strong>voor</strong> <strong>de</strong> auteur gekozen heeft. Volkomen terecht en verantwoord! Er is veel tijdverlies geweest en veel waste in mensenlevens<br />
en energie…<strong>voor</strong> <strong>de</strong> hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n miljoenen mensen die het ongeluk hebben gehad het meest vitale <strong>de</strong>el van hun<br />
leven in <strong>de</strong>ze tijd door te brengen, is het een regelrechte ramp geweest. Afgezien van <strong>de</strong> surmortaliteit, <strong>de</strong> repressie, <strong>de</strong><br />
brain-washing binnen het totalitaire dwangbuis, is hun levensstandaard nauwelijks verbeterd. Maar Plasschaert wijst op <strong>de</strong><br />
industrialisatie, <strong>de</strong> investeringen, <strong>de</strong> strijd tegen het analfabetisme, <strong>de</strong> basisgezondheidszorg. De werking van <strong>de</strong> beveleconomie<br />
(CGE) is inferieur geweest. Deze vaststelling impliceert echter niét, aldus <strong>de</strong> auteur, dat een <strong>de</strong>centrale markteconomie<br />
sowieso beter functioneert. ‘Een ongebrei<strong>de</strong>l<strong>de</strong>, ‘wil<strong>de</strong>’ markteconomie, waarin geen krijtlijnen getrokken zijn door <strong>de</strong><br />
overheid’ houdt immers heel wat risico’s in <strong>voor</strong> <strong>de</strong> sociaal zwakkeren (p.112). Plasschaert voegt het er niet aan toe, maar…<br />
allicht is dat laatste het geval in het huidige China?<br />
De <strong>de</strong>len 3 en 4 dragen het boek. Hierin behan<strong>de</strong>lt <strong>de</strong> auteur <strong>de</strong> transitie sinds 1980, respectievelijk <strong>de</strong> internationale impact<br />
ervan. De systematische, doelgerichte erg transparante behan<strong>de</strong>ling van China’s economische metamorfose verdient alle<br />
lof. Daarbij slaagt Plasschaert erin <strong>de</strong> drempel <strong>voor</strong> <strong>de</strong> leek laag te hou<strong>de</strong>n. Regelmatig neemt hij <strong>de</strong> moeite een initiatie uit<br />
te schrijven over economische fenomenen en ontwikkelingen.Wat hij dan meteen gebruikt als referentieka<strong>de</strong>r om er China’s<br />
situatie in te projecteren. Voorbeel<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> mechanismen van een planeconomie; <strong>de</strong> vergelijking van het banksysteem in een<br />
centraal gelei<strong>de</strong> economie en in een vrijemarkteconomie, <strong>de</strong> rol van het sparen…Daarenboven niets dan lof <strong>voor</strong> <strong>de</strong> empathie<br />
waarmee Plasschaert <strong>de</strong> economische ontwikkelingen relateert aan het dagelijks leven van <strong>de</strong> hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n miljoenen<br />
arme stervelingen in China. Economie is mid<strong>de</strong>l; <strong>de</strong> mens is doel: dit boek heeft die rangor<strong>de</strong> meesterlijk gerespecteerd.<br />
Waar<strong>voor</strong> een eresaluut!<br />
Een vleugje kritiek…Min<strong>de</strong>r overtuigend is Plasschaert wanneer hij zich op het historische of op het geopolitieke vlak waagt.<br />
Deel 4 illustreert dat mooi. In het eerste hoofdstuk ervan behan<strong>de</strong>lt hij <strong>de</strong> internationale impact van China in economisch<br />
opzicht: niets aan <strong>de</strong> hand, integen<strong>de</strong>el, een zeer sterk hoofdstuk. Maar in het twee<strong>de</strong> hoofdstuk analyseert hij <strong>de</strong> internationale<br />
(geopolitieke) opstelling van China. En daar vervalt hij in een verhaal dat je overal kunt vin<strong>de</strong>n.<br />
Ook historisch laat <strong>de</strong> auteur soms een steekje vallen. Op het ein<strong>de</strong> van zijn boek schrijft hij: ‘De geschie<strong>de</strong>nis keert nu <strong>de</strong><br />
schijnwerper weer op Oost-Azië, waar tot <strong>de</strong> 14 <strong>de</strong> eeuw (onze cursivering) (dat was ook in Europa een rampeeuw) <strong>de</strong> han<strong>de</strong>lsbetrekkingen<br />
tussen <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n veel intenser waren dan in West-Europa’. Dat was tot diep in <strong>de</strong> 18 <strong>de</strong> eeuw het geval. Hij<br />
sluit zich hiermee aan bij <strong>de</strong> visie van een Janet Abu Lughod, namelijk dat the fall of the East is <strong>voor</strong>afgegaan aan the Rise of<br />
the West. Die stelling is intussen met klinken<strong>de</strong> argumenten weerlegd, maar… door historici van wie <strong>de</strong> publicaties niet in <strong>de</strong><br />
bibliografie van dit boek zijn terug te vin<strong>de</strong>n… Noemen we Clive Ponting, Geoffrey Parker, Kenneth Pomeranz, Peer Vries, Paul<br />
Bairoch e.a.<br />
Maar wees ervan overtuigd: <strong>de</strong>ze kritische oprispingen zijn marginaal. Tegelijk illustreert <strong>de</strong>ze kritiek juist <strong>de</strong> sterkte van dit<br />
boek: <strong>de</strong> kern ervan is steengoed, niet te overtreffen. Dààr<strong>voor</strong> moet je het absoluut lezen! In het Ne<strong>de</strong>rlandse taalgebied<br />
staat het inhou<strong>de</strong>lijk én conceptueel op een eenzame hoogte.<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007
2 – Martin HINOUL, De <strong>dreiging</strong> van <strong>de</strong> draak: waan of waarheid. Boutersem, 2007. De Cavalerie.215 blzn. Voorwoord door Louis<br />
Baeck.<br />
Waar het boek van Sylvain Plasschaert veeleer een studieboek is en ook als naslagwerk veel diensten kan bewijzen, is <strong>de</strong>ze publicatie<br />
van Martin Hinoul een boekje dat leest als een trein. Blijkbaar heeft dat veel te maken met <strong>de</strong> vlotte pen van publicist Mark Heirman,<br />
die <strong>voor</strong> zijn redactionele inbreng <strong>voor</strong>af uitdrukkelijk bedankt wordt door <strong>de</strong> auteur. Martin Hinoul is doctor in <strong>de</strong> wetenschappen,die<br />
van 1972 tot 1983 gewerkt heeft <strong>voor</strong> Bell Telephone en dan tot 1998 technologisch attaché is geweest bij het Belgische Consulaat-<br />
Generaal in Los Angeles, respectievelijk Washington. In 1998 keer<strong>de</strong> hij terug naar Leuven en fungeer<strong>de</strong> er als business <strong>de</strong>velopment<br />
manager aan <strong>de</strong> K.U.Leuven R& D. Pluspunt is ongetwijfeld dat het boek erg probleemstellend is geschreven en constant focust op <strong>de</strong><br />
concrete problemen. Een no-nonsense aanpak prevaleert. In combinatie met het hel<strong>de</strong>re taalgebruik zorgt dat <strong>voor</strong> een lage drempel:<br />
<strong>de</strong> leek, die op korte tijd een nuchtere kijk wil krijgen op <strong>de</strong> Volksrepubliek China, wordt op zijn wenken bediend. Eenzijdigheid is bij<br />
Hinoul taboe: <strong>de</strong> pro’s en contra’s, <strong>de</strong> zekerhe<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> vraagtekens getuigen van een opmerkelijke zin <strong>voor</strong> nuancering. Dat geeft <strong>de</strong><br />
lezer gemoedsrust:hij weet zich bij <strong>de</strong> hand genomen door een betrouwbare gids die hem doelgericht door het Chinese labyrint loodst.<br />
In <strong>de</strong> eerste hoofdstukken situeert Hinoul China op wereldvlak - is het een nieuwe wereldmacht? - en schetst hij <strong>de</strong> interne problemen<br />
- China is even fascinerend als verontrustend.Deze hoofdstukken bulken van <strong>de</strong> vraagtekens.Hinoul nuanceert en relativeert,maar ziet<br />
ook scherp waar <strong>de</strong> valkuilen zijn. Maar geen paniek, geen alarm:‘Terwijl China groeit, blijven ook wij groeien’ (p.47). De <strong>conservatieve</strong><br />
<strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong> irriteert hem (p.55): <strong>de</strong> razendsnelle veran<strong>de</strong>ringen in <strong>de</strong> economie staan haaks op het politieke immobilisme. China zit<br />
tussen twee stoelen, een situatie die je niet ein<strong>de</strong>loos kunt volhou<strong>de</strong>n.<br />
Enkele vraagtekens… Is China ‘fairly of unfairly’bezig of nog sterker ‘legally of ‘illegally’? Wat doet het aan <strong>de</strong> massale onevenwichten in<br />
zijn economie en samenleving? Hoe reageert het op <strong>de</strong> alarmeren<strong>de</strong> milieuvervuiling? En krijgt <strong>de</strong> corruptie, die staat en samenleving<br />
verziekt, ver<strong>de</strong>r vrije baan?<br />
Waar hij zich keert tegen <strong>de</strong> bestseller van Thomas L. Friedman, The World is Flat, is hij in goed gezelschap: <strong>de</strong> MIT-professor Suzanne<br />
Berger geeft daar een behartenswaardig antwoord op in haar studie How we Compete (New York, 2005 / Franse vertaling: Ma<strong>de</strong> in<br />
Mon<strong>de</strong>, Paris, 2006. Editions du Seuil).<br />
Na die ‘verkenningsron<strong>de</strong>’ gaat Hinoul over tot <strong>de</strong> analyse: <strong>de</strong> obstakels en ‘flessenhalzen’ in <strong>de</strong> Chinese economie, <strong>de</strong> zoektocht naar<br />
gezon<strong>de</strong> financiële instellingen, naar grondstoffen en energiebronnen, the inconvenient truth van het leefmilieu…<br />
Het enige hoofdstuk dat wat lichter uitvalt, is dat over Chinese diplomaten op het wereldtoneel. China’s TNT-dossiers - Tibet en Taiwan<br />
– had<strong>de</strong>n best meer aandacht mogen krijgen.Waar <strong>de</strong> auteur wijst op het belang van <strong>de</strong> Tibetaanse grondstoffen (koper,goud en steenkool)<br />
mocht hij zeker ook verwijzen naar…water,een hoogdringend probleem in het actuele China.De cruciale betekenis van Tibet heeft<br />
zeker ook te maken met het feit dat zich in <strong>de</strong> Himalaya <strong>de</strong> bronnen bevin<strong>de</strong>n <strong>voor</strong> zijn massale watertoevoer. Dus is Tibet een strategisch<br />
gebied. En over <strong>de</strong> economische link tussen Taiwan en het vasteland-China is Hinoul vrij somber.Terecht? Het volstaat te verwijzen<br />
naar Why Taiwan matters.The Global Economy couldn’t function without it.That’s why peace with China is so crucial (Business Week,<br />
May 16, 2005).<br />
Waar Hinoul het heeft over China als over ‘het eeuwenlang vrij geïsoleer<strong>de</strong> land’ en over zijn ‘ingebakken isolationisme’(p.118) vervalt<br />
hij in een klassieke, achterhaal<strong>de</strong> visie. De lectuur van Clive Ponting, Geoffrey Parker en <strong>voor</strong>al van John M. Hobson, The Eastern Origins<br />
of Western Civilisation (Cambridge-New York,2004.CUP) biedt heel an<strong>de</strong>re inzichten. Hier zitten we bij een dui<strong>de</strong>lijk hiaat.In <strong>de</strong> lijst van<br />
aanbevolen literatuur zoek je vergeefs naar <strong>de</strong> net geciteer<strong>de</strong> namen; ook Joseph Needham, Donald Munro, A.G.Frank, John Gray, Ted<br />
Fishman, Gavin Menzies…ontbreken.<br />
Niettemin is het te hopen dat Hinoul met dit China-boek een ruim publiek bereikt. Hij geeft een genuanceerd beeld van het actuele<br />
‘China-probleem’,dat een mundiale impact heeft.Na <strong>de</strong> lectuur van dit boek heb je een mooi referentieka<strong>de</strong>r én concrete argumenten<br />
om eenzijdige standpunten te lijf te gaan.<br />
China en het Westen in <strong>de</strong> 21 ste eeuw<br />
In het begin van dit artikel is het al gezegd: het ‘gele<br />
gevaar’ is een mythe. Althans in zijn klassieke, geopolitieke<br />
betekenis. Maar Beijing wil <strong>de</strong> economische groei wel<br />
op peil hou<strong>de</strong>n. Het heeft geen alternatief. Jaarlijks moet<br />
het 45 miljoen nieuwe werkplaatsen kunnen creëren! En<br />
dus is China frenetiek op zoek naar grondstoffen en wil<br />
het zijn energiezekerheid veilig stellen.Daartoe bouwt het<br />
in <strong>de</strong> hele wereld netwerken uit, in Afrika, in Latijns-<br />
Amerika, in … het Mid<strong>de</strong>n-Oosten. Dat jaagt <strong>de</strong> wereldprijzen<br />
ervan omhoog. Bij<strong>voor</strong>beeld, <strong>de</strong> tijd van <strong>de</strong> goedkope<br />
olie is voltooid verle<strong>de</strong>n tijd. Ook intern betaalt<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007<br />
China daar<strong>voor</strong> een prijs. Groei is primordiaal. Aan <strong>de</strong><br />
neveneffecten van die ‘wil<strong>de</strong> groei’ begint Beijing nu pas<br />
aandacht te geven… Rijkelijk laat… want <strong>de</strong> fall-out ervan<br />
buiten zijn grenzen neemt stilaan kwalijke vormen aan.<br />
Portland (Oregon), Seattle (Washington) en Vancouver<br />
(Britsh Columbia) krijgen al regelmatig vieze CO2-wolken<br />
over zich heen, die het vanuit China zomaar ca<strong>de</strong>au krijgt<br />
(sic).. Dat versterkt nog <strong>de</strong> clichés,die in <strong>de</strong> publieke opinie<br />
opgeld maken: <strong>de</strong> piraterij inzake namaak, het verlies aan<br />
werkplaatsen, <strong>de</strong> negatieve han<strong>de</strong>lsbalans, the Chinaprice<br />
waar <strong>de</strong> westerse bedrijven niet tegenop kunnen…<br />
Noem het maar. Een héél eenzijdig verhaal, waar dan <strong>de</strong><br />
mythe van ‘het gele gevaar’ nog bovenop komt!<br />
91
92<br />
Paul NAVARRO, The Coming China Wars. Where they will be fought. How they can be won. Upper Saddle River, New Jersey,<br />
2007. Financial Times Press. 263 blzn. 25 US $.<br />
Dit is een boek dat sterk inspeelt op dat eenzijdig verhaal, waar we het net over had<strong>de</strong>n. Paul Navarro is business professor<br />
aan <strong>de</strong> Univerity of California-Irvine. Hij heeft <strong>voor</strong>al faam verworven omwille van zijn expertise in het analyseren van<br />
macro-economische ontwikkelingen. Er is geen <strong>de</strong>kkingsprobleem tussen titel en inhoud: dit is een polemisch boek. The<br />
Coming China Wars is één lange, agressieve aanklacht: China is een ramp, allicht <strong>voor</strong> zichzelf, maar dat is van secundair<br />
belang. Het is een ramp <strong>voor</strong> <strong>de</strong> werel<strong>de</strong>conomie en <strong>de</strong> mensheid. De titel, <strong>de</strong> stijl waarin het boek geschreven is, zijn kortgekapte<br />
structuur, zijn overvloedige info gebaseerd op onweerlegbaar cijfermateriaal en een stroom inci<strong>de</strong>nten en evenementen…Paul<br />
Navarro wil overtuigen, wil <strong>de</strong> publieke opinie bruuskeren: shock and awe. De titels van <strong>de</strong> elf hoofdstukken<br />
zijn navenant. Enkele <strong>voor</strong>beel<strong>de</strong>n: The ‘China Price’ and Weapons of Mass Production; China’s Counterfeit Economy; Killing Us<br />
softly with their Coal;The ‘Blood for Oil’Wars;The Damnable Dam Wars and Drums along the Mekong; How to Fight - and Win!the<br />
Coming China Wars…. Daarenboven is het wennen aan <strong>de</strong> lay-out die <strong>de</strong> FT-Press het boek heeft meegegeven. De auteur<br />
leidt <strong>de</strong> korte hoofdstukken steeds weer in met een probleemstellen<strong>de</strong> tekst die cursief staat: als je alleen al die teksten zou<br />
bun<strong>de</strong>len, heb je een indrukwekken<strong>de</strong> bloemlezing. De aanpak, <strong>de</strong> stijl, <strong>de</strong> lay-out…maken dat je aanvankelijk geïrriteerd zit<br />
te lezen. Maar Navarro kletst niet uit zijn nek: zijn cijfermateriaal, zijn citaten uit <strong>de</strong> recente verslaggeving in <strong>de</strong> mondiale<br />
pers, zijn uitvoerig notenapparaat… on<strong>de</strong>rsteunen op overtuigen<strong>de</strong> wijze zijn woor<strong>de</strong>nvloed. Het is captivant! Het is overtuigend…als<br />
je maar constant beseft dat Navarro een eenzijdig verhaal brengt. Alleen <strong>de</strong> contra’s en <strong>de</strong> <strong>dreiging</strong> die ervan<br />
uitgaat. Vooral niet nuanceren, niet relativeren! De pro’s <strong>voor</strong> <strong>de</strong> Amerikaanse economie en samenleving komen niét aan<br />
bod. Lees je alleen dit boek over China, dan slaap je niet meer. Zó extreem! China is hét gevaar, wereldwijd! Binnen <strong>de</strong> hele<br />
waaier recente China-publicaties heeft het echter zijn plaats: Navarro zegt waar het op staat en je houdt er best rekening<br />
mee. Want dit is ook realiteit. Dus niet te verwaarlozen!...<br />
Het China-verhaal moet je natuurlijk situeren binnen<br />
<strong>de</strong> (<strong>de</strong>r<strong>de</strong>) globalisering die <strong>de</strong> wereld nu beleeft. Het<br />
is een must het héle plaatje te zien. En dan ga je beseffen<br />
dat we min<strong>de</strong>r paniekerig moeten doen en meer<br />
<strong>voor</strong>uitziend moeten zijn. Géén alarm. China is nog<br />
groten<strong>de</strong>els een ontwikkelingsland. En vanuit het perspectief<br />
van <strong>de</strong> ontwikkelingslan<strong>de</strong>n, dus ook vanuit<br />
China, is <strong>de</strong> cruciale vraag binnen <strong>de</strong> context van <strong>de</strong><br />
globalisering: hoe concurreren met het Westen? De<br />
globalisering genereert rijkdom, welvaart. Binnen die<br />
context wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> zachte factoren (the soft factors)<br />
die bijdragen tot economisch succes erg belangrijk.<br />
Resultaat: blijkt dat globalisering economische verschillen<br />
veeleer accentueert dan wel nivelleert. De<br />
<strong>voor</strong>uitgangsspiraal die JJSS (Jean-Jacques Servan-<br />
Schreiber) ooit heeft geformuleerd <strong>voor</strong> <strong>de</strong> VS (Le défi<br />
américain) blijkt ook nu te werken: ‘The embed<strong>de</strong>d<br />
advantages of the advanced economies become more<br />
significant, and the benefits and losses from globalisation<br />
are skewed disproportionately and asymmetrically<br />
towards the West. For Western producers the global<br />
economy is full of niches and opportunities that are<br />
enlarging, not diminishing’ (Will Hutton, p.320).<br />
Zo komen we bij <strong>de</strong> al eer<strong>de</strong>r genoem<strong>de</strong> Suzanne<br />
Berger terecht, <strong>de</strong> Franse MIT-professor, die enkele<br />
jaren gele<strong>de</strong>n al een ragfijne analyse heeft gebracht<br />
van wat zij <strong>de</strong> eerste globalisering noemt (Notre première<br />
mondialisation. Leçons d’un échec oublié. Paris,<br />
2003. Editions du Seuil). In haar How to Compete<br />
(Ma<strong>de</strong> in Mon<strong>de</strong>, 2006) maakt ze dui<strong>de</strong>lijk hoe globalisering<br />
concreet werkt. En één conclusie is <strong>voor</strong> haar<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007<br />
dui<strong>de</strong>lijk: <strong>de</strong> loonkosten zijn niet het alfa en het<br />
omega van het economische leven.<br />
Eén: wat telt zijn niét <strong>de</strong> absolute loonverschillen; het<br />
is <strong>de</strong> ‘eenheid loonkost’ waar je <strong>de</strong> verschillen in productiviteit<br />
hebt in verrekend. De Amerikanen, <strong>de</strong><br />
Japanners, <strong>de</strong> Duitsers en <strong>de</strong> Britten zijn in hoge mate<br />
productief en kunnen nog altijd concurreren met <strong>de</strong><br />
‘lage lonen-Aziaten’. Succesvolle bedrijven passen<br />
strategieën toe die op veel meer steunen dan alleen<br />
maar lage loonkosten. Berger heeft het dan over ‘market<br />
responsiveness’, wat inhoudt dat je als bedrijf<br />
zowel fysiek als cultureel dicht bij je markten aanwezig<br />
bent, en dat je over een productievermogen<br />
beschikt dat je in staat stelt snel te reageren: distance<br />
inhibits responsiveness. Ook <strong>de</strong> kwaliteit van het<br />
on<strong>de</strong>rwijs en <strong>de</strong> beroepsopleiding – opgebouwd doorheen<br />
<strong>de</strong>cennia – is een fundamentele factor in <strong>de</strong> productiviteit.<br />
Het vermogen van managers om te luisteren<br />
naar, te communiceren met, informatie te zoeken<br />
aan <strong>de</strong> basis en dat dan effectief te integreren, is zo’n<br />
soft factor.<br />
Twee: Het creëren van waar<strong>de</strong> in een tijd van overvloed<br />
is heel wat subtieler dan alleen maar een productie<br />
in zijn samenstellen<strong>de</strong> <strong>de</strong>len ontbin<strong>de</strong>n en <strong>de</strong><br />
producten dan daar te assembleren waar <strong>de</strong> loonkosten<br />
het laagst zijn: ‘more sophisticated technology<br />
means that every stage of the value creation process –<br />
<strong>de</strong>sign, manufacture, distribution and even finance and<br />
marketing – is subject to continual reengeneering’.<br />
Drie: <strong>de</strong> productiecycli wor<strong>de</strong>n alsmaar korter.<br />
On<strong>de</strong>rnemingen die teveel productie te ver weg van
hun markten uitbeste<strong>de</strong>n (outsourcing), leggen al hun<br />
eieren in één mand, namelijk alleen lage loonkosten<br />
bepalen dan hun competitiviteit. De realiteit is<br />
àn<strong>de</strong>rs: low wages are only a small part of the contemporary<br />
business economics.<br />
Vier: het is geenszins zo dat <strong>de</strong> globalisering <strong>de</strong> welvaartsstaat<br />
aan het ontmantelen is. Een on<strong>de</strong>rzoek<br />
door Peter Lin<strong>de</strong>rt (University of California) toont dat<br />
hoge sociale uitgaven een goe<strong>de</strong> zaak zijn <strong>voor</strong> economische<br />
groei. Sociale transferten ten gunste van<br />
armen, werklozen en gepensioneer<strong>de</strong>n, plus uitgaven<br />
<strong>voor</strong> gezondheidszorg en gemeenschaps<strong>voor</strong>zieningen…<br />
hebben gunstige feed-backs. Het is een win-winsituatie:<br />
<strong>de</strong>rgelijke staten – Lin<strong>de</strong>rt <strong>de</strong>nkt daarbij <strong>voor</strong>al<br />
aan Scandinavië - genieten al <strong>de</strong> <strong>voor</strong><strong>de</strong>len van een<br />
marktsysteem, die hun dynamische, hoogproductieve<br />
privé-sectoren stimuleren én ze genieten van <strong>de</strong> <strong>voor</strong><strong>de</strong>len<br />
van hoge sociale uitgaven, wat het hun werknemers<br />
gemakkelijker maakt om <strong>de</strong> soms hoge kosten<br />
van economische veran<strong>de</strong>ringen te accepteren. Het<br />
gaat om pluralistische markteconomieën met een<br />
sterke openbare sector en een engagement tot verantwoording<br />
van het gevoer<strong>de</strong> beleid. Zij stellen<br />
gewone mensen ook in staat om hun individuele<br />
talenten te ontwikkelen. Deze verlichtingsi<strong>de</strong>alen<br />
(pluralisme, verantwoording…) versterken <strong>de</strong> economische<br />
<strong>voor</strong>sprong van het Westen: <strong>de</strong> VS en <strong>de</strong> EU<br />
hebben niets te vrezen van <strong>de</strong> globalisering noch<br />
van…China.<br />
Het Westen hoeft dus helemaal niét te panikeren. Het<br />
heeft <strong>de</strong> kenniseconomie! Amerikanen en Europeanen<br />
moeten een klaar besef hebben van hun economische<br />
sterkte en moeten hun markten open hou<strong>de</strong>n. Kern in<br />
het hele verhaal is <strong>de</strong> interactie tussen steeds subtielere,<br />
meer eisen<strong>de</strong> consumenten aan <strong>de</strong> ene kant en<br />
het potentieel van nieuwe technologieën, on<strong>de</strong>rsteund<br />
door een alsmaar toenemen<strong>de</strong> welvaart, aan<br />
<strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant. Het behoeftenpatroon evolueert<br />
steeds ver<strong>de</strong>r weg van <strong>de</strong> basisbehoeften. De kenniseconomie<br />
is het antwoord op die evolutie. En in dat<br />
soort van economie is soft knowledge even cruciaal als<br />
hard knowledge. Met soft knowledge verwijst men<br />
naar een bun<strong>de</strong>l min<strong>de</strong>r tastbare productie-inputs:<br />
lei<strong>de</strong>rschap, communicatie, emotionele intelligentie,<br />
het vermogen tot innovatie, het creëren van ‘sociaal<br />
kapitaal’. De interactie en combinatie van al die factoren<br />
vormt het hart van <strong>de</strong> kenniseconomie. Het is bijzon<strong>de</strong>r<br />
ironisch dat het Westen zijn positie als dubieus<br />
ervaart. Het beschikt over <strong>voor</strong><strong>de</strong>len – instellingen,<br />
processen, samenlevingspatronen – waar <strong>de</strong>cennia, ja<br />
soms eeuwen <strong>voor</strong> nodig zijn om ze op te bouwen. En<br />
net dié <strong>voor</strong><strong>de</strong>len wor<strong>de</strong>n uitgerekend in een tijd van<br />
globalisering steeds belangrijker. De meer verantwoor<strong>de</strong><br />
vrees in <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse wereld is <strong>de</strong> zorg van<br />
<strong>de</strong> min<strong>de</strong>r ontwikkel<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n dat ze zullen gedoemd<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007<br />
zijn een rol van low-knowledge subcontractors te vervullen<br />
ten aanzien van the knowledge-rich <strong>de</strong>veloped<br />
world.<br />
In dié wereld van globalisering moeten we China situeren.<br />
De omvang van zijn economische successen<br />
blijkt uit cijfers, die el<strong>de</strong>rs in <strong>de</strong> wereld een obsessie<br />
dreigen te wor<strong>de</strong>n. Maar… er is <strong>de</strong> wet van <strong>de</strong> grote<br />
getallen, die zorgt <strong>voor</strong> <strong>de</strong>mystificatie… Wie kan het<br />
zich <strong>voor</strong>stellen dat <strong>de</strong> investeringen in China tegen<br />
2012 nog eens gaan verdrievoudigen tot 4 triljoen per<br />
jaar?! Wie kan het zich inbeel<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> Chinese<br />
export in 2020 gaat toenemen tot 5 triljoen?! Het is<br />
weinig waarschijnlijk dat China’s export in 2012<br />
drieëneenhalve keer groter zal zijn dan die van<br />
Duitsland, <strong>de</strong> huidige grootste exporteur ter wereld.<br />
Waar zijn <strong>de</strong> schepen die zulk volume aan goe<strong>de</strong>ren<br />
kunnen transporteren? Waar zijn <strong>de</strong> havens die dit<br />
kunnen verwerken en <strong>de</strong> markten die dit op een comfortabele<br />
manier kunnen absorberen?<br />
China wordt geconfronteerd met een gigantisch<br />
dilemma. Het kan het huidige economische mo<strong>de</strong>l<br />
onmogelijk volhou<strong>de</strong>n. De enorme tegenstellingen,<br />
die er inherent aan zijn, zullen <strong>de</strong> Chinezen vroeg of<br />
laat terug met <strong>de</strong> voeten op <strong>de</strong> grond plaatsen. Die<br />
ontnuchtering kan het gevolg zijn van een bankcrisis<br />
of van een crisis door overinvesteringen en een excessief<br />
aanbod of door een combinatie van factoren.<br />
Tenein<strong>de</strong> China’s groei terug in balans te brengen zal<br />
het nodig zijn om terug te keren tot normale investeringsniveaus<br />
en een behoorlijk peil van interne consumptie<br />
na te streven. Daartoe zal het ook nodig zijn<br />
in stijgen<strong>de</strong> mate te participeren aan <strong>de</strong> kenniseconomie.<br />
Maar… dat alles kan slechts mits institutionele<br />
hervormingen, <strong>de</strong> uitbouw van een welvaartssysteem,<br />
<strong>de</strong> erkenning van eigendomsrechten… een onmogelijke<br />
zaak omdat dat alles haaks staat op <strong>de</strong> eenpartijstaat.<br />
Dat zou bij<strong>voor</strong>beeld <strong>de</strong> erkenning impliceren<br />
van <strong>de</strong> eigendomsrechten van aan<strong>de</strong>elhou<strong>de</strong>rs en<br />
dus… <strong>de</strong> onvervalste privatisering van China’s on<strong>de</strong>rnemingen.<br />
Het zou ook inhou<strong>de</strong>n dat échte collectieve<br />
on<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>lingen gevoerd wor<strong>de</strong>n met vakbon<strong>de</strong>n…<br />
In één woord: <strong>de</strong> controle zou <strong>de</strong> CP door <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n<br />
glippen.<br />
In heel ons verhaal is dit het moment om terug te<br />
<strong>de</strong>nken aan <strong>de</strong> hypotheken op China’s toekomst, die<br />
we hebben opgesomd (cfr.supra). De partij kan haar<br />
legitimiteit slechts op één manier red<strong>de</strong>n: rekenschap<br />
geven, verantwoording afleggen is <strong>de</strong> enige optie. Dat<br />
ligt aan <strong>de</strong> antipo<strong>de</strong> van <strong>de</strong> werking van het huidige<br />
regime. De enige uitweg <strong>voor</strong> <strong>de</strong> partij is anticiperen<br />
(pre-emption). Dat kan een autoritaire actie zijn - <strong>de</strong>nk<br />
aan het Tien Amen bloedbad van juni 1989 – of een<br />
buitenlands avontuur dat het nationalisme kan opjutten.<br />
Ro<strong>de</strong>rick MacFarquhar heeft erop gewezen dat er<br />
antece<strong>de</strong>nten zijn: <strong>de</strong> ne<strong>de</strong>rlaag tegen Japan (1894-<br />
93
’95) ging <strong>voor</strong>af aan <strong>de</strong> instorting van het keizerrijk en<br />
op <strong>de</strong> Culturele Revolutie volg<strong>de</strong> het <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong>sbeleid<br />
van Deng. Ook Will Hutton verwacht dat<br />
China’s pad naar <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong> niet bepaald vreedzaam<br />
zal zijn. Naar zijn oor<strong>de</strong>el heeft het Westen er<br />
echter alle belang bij dat <strong>de</strong> onontkoombare politieke<br />
transitie vreedzaam verloopt. Het Westen moet ten<br />
koste van alles vermij<strong>de</strong>n dat China terugvalt in isolement<br />
en het economisch hervormingsproces bevriest.<br />
De impact van een economische en politieke crisis op<br />
<strong>de</strong> werel<strong>de</strong>conomie en op <strong>de</strong> geopolitieke machtsverhoudingen<br />
zou rampzalig zijn. Hij bepleit dan ook dat<br />
<strong>de</strong> beleidmensen in het Westen <strong>de</strong> diepte van China’s<br />
94<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007<br />
problemen zou<strong>de</strong>n begrijpen en ernstig nemen. Dat<br />
laatste impliceert dat ze zich engageren om een<br />
vreedzame transitie naar een pluralistisch China mee<br />
mogelijk te maken. Dat is puur eigenbelang. China<br />
moet een land wor<strong>de</strong>n dat zich comfortabel voelt in<br />
<strong>de</strong> liberale globalisering en in het systeem van het<br />
internationale recht. Het paniekklimaat dat nu hier en<br />
daar heerst, is contraproductief. Ook eventuele militaire<br />
acties zijn uit <strong>de</strong>n boze. China helpen in crisisbeheersing,<br />
in het management van <strong>de</strong> ommekeer die<br />
onafwendbaar is, vergt inspanningen op <strong>de</strong> lange termijn<br />
en lei<strong>de</strong>rschap van een niveau dat we <strong>de</strong> laatste<br />
jaren helaas hebben moeten missen.<br />
Will HUTTON, The Writing on the Wall. China and the West in the 21 st Century. London, 2006. Little Brown. 431 blzn.<br />
De on<strong>de</strong>rtitel, daar gaat het in dit boek om! China en het Westen krijgen een evenwaardige plaats toebe<strong>de</strong>eld. Een erg kritisch<br />
boek, dat stoelt op een indrukwekken<strong>de</strong> eruditie, een vertrouwdheid met <strong>de</strong> internationale scène, en een merkwaardig<br />
vermogen tot afstan<strong>de</strong>lijke analyse, die zowel <strong>de</strong> toestan<strong>de</strong>n in China als <strong>de</strong>ze in het Westen correct doorlicht en kritisch<br />
evalueert. In mijn China-lectuur is het het enige boek dat <strong>de</strong> ontwikkelingen in China op briljante wijze situeert in <strong>de</strong> mondiale<br />
globalisering. John Gray en Suzanne Berger keken mee achter <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>r van Will Hutton, toen hij zijn manuscript<br />
uitwerkte. Het notenapparaat is ontzagwekkend. De bibliografie bestaat louter uit recente literatuur, en is geen window<br />
dressing. Hutton werkt er constant mee, steunt op hyperactuele analyses en slaagt erin dat te integreren tot een stilmaken<strong>de</strong><br />
synthese. Dit is vulgarisatie van zeer hoog niveau. Ook in verband met ontwikkelingen in het Westen heeft <strong>de</strong> auteur<br />
cruciale informatie gehaald uit studies en on<strong>de</strong>rzoeken, die in onze publieke opinie momenteel totaal onbekend zijn.<br />
Will Hutton is een adviseur van Tony Blair geweest, was lid van <strong>de</strong> commissie van Wim Kok, die onlangs een rapport uitbracht<br />
<strong>voor</strong> <strong>de</strong> Europese Unie en is hoofdredacteur van The Observer. Hij is <strong>de</strong> briljante auteur van een schitterend boek.<br />
Insi<strong>de</strong>rs kennen van hem ongetwijfeld The State we’re in en The World we’re in.<br />
De helft van zijn boek besteedt Hutton aan ‘the Halfway house’ dat China is. Zon<strong>de</strong>r het begrip <strong>conservatieve</strong> <strong>mo<strong>de</strong>rnisering</strong><br />
te hanteren, gaat uiteraard heel veel aandacht naar the odd couple, namelijk communisme en kapitalisme. In het <strong>de</strong>el over<br />
het Westen focust hij op <strong>de</strong> VS, in min<strong>de</strong>re mate op Groot-Brittannië. Hij hekelt <strong>de</strong> simplismen van Reagan en Thatcher.<br />
Har<strong>de</strong> economie, politiek en sociale gegevens moeten gecorrigeerd en verrijkt wor<strong>de</strong>n door countervailing soft forces.<br />
Centraal staat daarbij <strong>de</strong> complementariteit tussen <strong>de</strong> verlichtingsprincipes en <strong>de</strong> vrijemarkteconomie: <strong>de</strong> liberale rechten<br />
en vrijhe<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rsteunen wezenlijk <strong>de</strong> economische prestaties; ze stimuleren ze en leggen ze limieten op. Verantwoording<br />
<strong>voor</strong> het gevoer<strong>de</strong> beleid is zowel politiek als economisch cruciaal. Dat brengt Hutton bij herhaling tot bijzon<strong>de</strong>r scherpe<br />
kritiek op situaties en ontwikkelingen in het Westen. Constant moeten we alert blijven, want constant bestaat <strong>de</strong> neiging<br />
dat pluralisme uit te hollen.<br />
In het laatste <strong>de</strong>el van dit artikel hebben we getracht enkele basisstellingen van Huttons boek samen te vatten. Allicht een<br />
teken van hubris?... In dit schitteren<strong>de</strong> boek verrast <strong>de</strong> auteur op élke bladzij<strong>de</strong>. Ga er maar eens aan staan, om al was het<br />
maar een schijntje te suggereren van <strong>de</strong>ze ‘vulkaan’ van intelligentie en eruditie… Lezen dit boek!!<br />
Hugo Van <strong>de</strong> Voor<strong>de</strong><br />
( hugovan<strong>de</strong><strong>voor</strong><strong>de</strong>@scarlet.be)