De nieuwe leerling - Maatschappij en Politiek Magazine
De nieuwe leerling - Maatschappij en Politiek Magazine
De nieuwe leerling - Maatschappij en Politiek Magazine
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
jaargang 36 - prijs ¤ 5,40 - juni 2005<br />
4<br />
<strong>De</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>leerling</strong><br />
&<br />
<strong>Maatschappij</strong> <strong>Politiek</strong><br />
vakblad voor maatschappijleer
INHOUD<br />
5 Prester<strong>en</strong> voor de ratrace<br />
In gesprek met Sarah Blom,<br />
e<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nium later<br />
8 Niet alle<strong>en</strong> jong<br />
Onderwijs moet zorg<strong>en</strong> voor democratischpedagogisch<br />
off<strong>en</strong>sief<br />
13 Het individu is zoek<br />
Geeft <strong>Maatschappij</strong>leer vmbo’ers e<strong>en</strong><br />
volledig beeld van zichzelf?<br />
15 <strong>De</strong> mbo-<strong>leerling</strong> van nu<br />
Jonger<strong>en</strong> door het oog van<br />
ervaringsdeskundig<strong>en</strong><br />
18 Lesgev<strong>en</strong>, maar niet langer dan<br />
vijf minut<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> (on)mogelijkhed<strong>en</strong> van<br />
hyperactieve roc’ers<br />
20 Strijd op lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> dood<br />
<strong>Politiek</strong>e sterv<strong>en</strong>sbegeleiding in<br />
de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong><br />
23 Roep om relativer<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> (meer)waarde van antropologie<br />
voor <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
RUBRIEKEN<br />
3 Geknipt & geschor<strong>en</strong><br />
26 Grom<br />
27 Rec<strong>en</strong>sie<br />
29 Rookie<br />
30 NVLM<br />
31 Signalem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
(Foto: Bert Spiertz)<br />
<strong>De</strong> g<strong>en</strong>eratiekloof is gedicht, beweert het Sociaal Cultureel<br />
Planbureau. Dat is dan maar goed ook, want terwijl die<br />
kloof versmalde, groeide t<strong>en</strong> gevolge van de veroudering<br />
van de leerkracht<strong>en</strong> de leeftijdskloof tuss<strong>en</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
leerkracht<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> gedichte g<strong>en</strong>eratiekloof betek<strong>en</strong>t dat jonger<strong>en</strong> niet<br />
langer de waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong> van de oudere g<strong>en</strong>eraties<br />
afwijz<strong>en</strong>, maar deze juist del<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet langer ideal<strong>en</strong> formuler<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> aanhang<strong>en</strong> waarvan de verwerkelijking radicale<br />
maatschappelijke verandering<strong>en</strong> eist. Weliswaar<br />
komt dat er natuurlijk zeld<strong>en</strong> van, maar toch: wat saai.<br />
Hoe zijn ze dat geword<strong>en</strong>?<br />
Of ook dat zijn bedoeling was, weet ik eig<strong>en</strong>lijk niet, maar<br />
Micha de Winter werpt licht op deze kwestie. <strong>De</strong> opvoeding<br />
van nu staat sterk, zo niet uitsluit<strong>en</strong>d, in het tek<strong>en</strong> van het<br />
individuele belang van deg<strong>en</strong>e die haar ondergaat. Het onderwijs<br />
van nu staat, althans in term<strong>en</strong> van expliciete leerdoel<strong>en</strong>,<br />
sterk, zo niet uitsluit<strong>en</strong>d, in het tek<strong>en</strong> van het individuele<br />
belang van deg<strong>en</strong>e die dat moet ondergaan.<br />
Algeme<strong>en</strong> belang <strong>en</strong> maatschappelijke doel<strong>en</strong>? Nee, die<br />
word<strong>en</strong> niet geformuleerd. Dan is er ook niet veel om je<br />
teg<strong>en</strong> af te zett<strong>en</strong>; weg g<strong>en</strong>eratiekloof. Maar toch... mij bekruipt<br />
steeds vaker het gevoel dat hier sprake is van hypocrisie<br />
<strong>en</strong> manipulatie. Jouw persoonlijke ontplooiing, jouw<br />
zelfreflectie <strong>en</strong> jouw leervrag<strong>en</strong> staan c<strong>en</strong>traal, hoort de<br />
individuele <strong>leerling</strong> perman<strong>en</strong>t. In feite draait al die zelfreflectie<br />
echter uit op dwing<strong>en</strong>de, conformer<strong>en</strong>de opdracht<strong>en</strong><br />
voor geritualiseerde tak<strong>en</strong>.<br />
Het is ge<strong>en</strong> toeval dat Co<strong>en</strong> Gelinck in vmbo-method<strong>en</strong><br />
zo'n nadruk op het groepskarakter van de id<strong>en</strong>titeit van<br />
jonger<strong>en</strong> aantreft. Pietje is nooit Pietje, maar altijd de<br />
Pietje van de Pietjes van 3c, of de Pietje van de retro- of de<br />
hiphop-Pietjes. Voor werkelijke uniciteit hebb<strong>en</strong> we ge<strong>en</strong><br />
tijd, bied<strong>en</strong> we ge<strong>en</strong> plaats <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we misschi<strong>en</strong> ook<br />
ge<strong>en</strong> belangstelling.<br />
Hans van der Heijde<br />
Redactioneel
✄CDA wil speciale vmbo-leraar ✄Friese vmbo’ers schrijv<strong>en</strong> op<br />
wat h<strong>en</strong> beweegt<br />
‘Ik b<strong>en</strong> van plan om de meeste diploma’s<br />
die er zijn te hal<strong>en</strong>. Want ik snap wel hoe<br />
meer diploma’s, hoe meer geld je ver-<br />
Voor het vmbo moet e<strong>en</strong> speciale lerar<strong>en</strong> - di<strong>en</strong>t. En teg<strong>en</strong>woordig kom je zonder di-<br />
opleiding kom<strong>en</strong>. Dat is nodig omdat e<strong>en</strong> ploma’s nerg<strong>en</strong>s meer.’<br />
vmbo-leraar, meer dan andere lerar<strong>en</strong>, te Ziehier de schoolmoraal van e<strong>en</strong> modale<br />
mak<strong>en</strong> heeft met <strong>leerling</strong><strong>en</strong> die praktisch vmbo-<strong>leerling</strong> uit Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong>, Franscis-<br />
onderwijs krijg<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> van de ti<strong>en</strong> cus Koets. Hij deed mee aan e<strong>en</strong> schrijf-<br />
punt<strong>en</strong> uit het actieplan voor het beroepswedstrijd onder honderd<strong>en</strong> vmbo-leerlinonderwijs<br />
dat de Tweede-Kamerfractie g<strong>en</strong> in Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong> <strong>en</strong> Joure. Conclusie<br />
van het CDA begin april pres<strong>en</strong>teerde. van de jury: zo erg is het niet gesteld op<br />
Voor de vmbo-leraar zou e<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong>de het vmbo.<br />
specialisatie binn<strong>en</strong> de bestaande lerar<strong>en</strong>- Veel jonge schrijvers zijn <strong>leerling</strong> van de<br />
opleiding<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. <strong>De</strong> PvdA Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong>se School voor Beroeps-<br />
pleitte al eerder voor e<strong>en</strong> vmbo-leraar, zoonderwijs, richting Voertuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> Techdat<br />
voor dit voorstel e<strong>en</strong> meerderheid in niek. <strong>De</strong> jury roemde hun <strong>en</strong>thousiasme,<br />
de Tweede Kamer bestaat.<br />
zoals dat van Koos Hofman: ‘Waar e<strong>en</strong><br />
Leerling<strong>en</strong> die praktijkonderwijs of e<strong>en</strong> junkie kickt van zijn stickie, kick ik om zo’n<br />
leertraject hebb<strong>en</strong> gevolgd <strong>en</strong> daarna met grote combinatie te bestur<strong>en</strong> (...).’<br />
school stopp<strong>en</strong>, krijg<strong>en</strong> in het actieplan Jacob Ve<strong>en</strong>stra had e<strong>en</strong> andere keuze-<br />
van het CDA e<strong>en</strong> docum<strong>en</strong>t uitgereikt dat motivatie: ‘Ik vond <strong>en</strong> vind elektra nog<br />
als bewijs van scholing tot vakmanschap steeds wel leuk <strong>en</strong> luchtdruk is ook wel<br />
moet di<strong>en</strong><strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze groep krijgt nu ge<strong>en</strong> di- leuk, maar het leukst vind ik toch het sleuploma<br />
<strong>en</strong> geldt als voortijdig schoolverlatel<strong>en</strong>. Maar de belangrijkste red<strong>en</strong> is toch<br />
ter. Het bedrijfslev<strong>en</strong> zou dit ‘diploma voor dat m<strong>en</strong>eer Van der Laan taart beloofde.’<br />
vakmanschap’ moet<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, me<strong>en</strong>t Timon Brouwer schreef over dyslexie: ‘<strong>De</strong><br />
de CDA-fractie.<br />
less<strong>en</strong> zijn soms niet te volg<strong>en</strong> <strong>en</strong> soms<br />
✄(Bron: ANP, 6 april 2005)[CM/HvdH]<br />
Meer jonger<strong>en</strong> lid van politieke<br />
heb ik veel huiswerk <strong>en</strong> dan snap ik het<br />
niet meer <strong>en</strong> word ik e<strong>en</strong> beetje boos op<br />
mezelf. Maar dan help<strong>en</strong> mijn vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
partij<br />
dan heb ik het op school al af.’ Timon<br />
<strong>De</strong> meeste politieke partij<strong>en</strong> verliez<strong>en</strong> le- kreeg e<strong>en</strong> aanmoedigingsprijs van de<br />
d<strong>en</strong>, maar dat ligt niet aan de jonger<strong>en</strong>. Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong>se Courant, die de wedstrijd<br />
<strong>De</strong> jonger<strong>en</strong>organisaties van de partij<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> in 2004 namelijk aanzi<strong>en</strong>lijke led<strong>en</strong>winst<strong>en</strong><br />
geboekt. In totaal liep hun led<strong>en</strong>tal<br />
op van ruim 12.000 naar ruim<br />
15.000, e<strong>en</strong> stijging van 20 proc<strong>en</strong>t. Ook<br />
in 2003 was al sprake van e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>d<br />
led<strong>en</strong>tal van jonger<strong>en</strong>organisaties van politieke<br />
partij<strong>en</strong>.<br />
Perpectief, de jonger<strong>en</strong>organisatie van de<br />
Christ<strong>en</strong>Unie, was in 2004 de grootste stijger,<br />
met e<strong>en</strong> led<strong>en</strong>winst van meer dan 40<br />
had georganiseerd.<br />
proc<strong>en</strong>t, maar ook bij de jonger<strong>en</strong>organi- (Bron: Saskia van Westhre<strong>en</strong><strong>en</strong>, in:<br />
saties van CDA, PvdA <strong>en</strong> VVD deed zich Leeuwarder Courant, 14 april 2005)<br />
e<strong>en</strong> stijging van het led<strong>en</strong>tal voor.<br />
(Bron: ANP, 13 april 2005)[HvdH]<br />
[HvdH]<br />
✄‘School niet verplicht tot<br />
bijdrage integratie’<br />
Burgerschapsvorming moet e<strong>en</strong><br />
onderdeel van schoolexam<strong>en</strong>s<br />
word<strong>en</strong>. Dat will<strong>en</strong> PvdA <strong>en</strong> LPF<br />
in e<strong>en</strong> wet vastlegg<strong>en</strong>. Het<br />
Tweede-Kamerlid Jero<strong>en</strong> Dijsselbloem<br />
(PvdA) heeft dat tijd<strong>en</strong>s de<br />
behandeling van e<strong>en</strong> PvdA/LPFplan<br />
gezegd.<br />
Volg<strong>en</strong>s Dijsselbloem moet<strong>en</strong><br />
<strong>leerling</strong><strong>en</strong> aan het einde van hun<br />
schoolloopbaan op burgerschap<br />
word<strong>en</strong> getoetst.<br />
Burgerschapsvorming is onderdeel<br />
van het initiatief dat Dijsselbloem<br />
met zijn collegae Marriëtte<br />
Hamer (PvdA) <strong>en</strong> Margot<br />
Kraneveldt (LPF) heeft uitgewerkt.<br />
Dat plan omvat verder de<br />
verplichte ontmoeting van Nederlandse<br />
<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>landse kinder<strong>en</strong><br />
op school.<br />
Volg<strong>en</strong>s Hamer is die ontmoeting<br />
ess<strong>en</strong>tieel om de integratie te bevorder<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> inhoud van die activiteit<strong>en</strong><br />
will<strong>en</strong> de initiatiefnemers niet in de<br />
wet onderbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Verder will<strong>en</strong> de g<strong>en</strong>oemde volksverteg<strong>en</strong>woordigers<br />
dat schol<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> schoolgids<br />
het taalbeleid vastlegg<strong>en</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t<br />
dat ze moet<strong>en</strong> verklar<strong>en</strong> wat ze do<strong>en</strong><br />
om kinder<strong>en</strong> goed Nederlands te lat<strong>en</strong> lez<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>.<br />
Hamer stelde dat het plan beter is dan het<br />
voorstel van minister van Onderwijs Maria<br />
van der Hoev<strong>en</strong>. ‘Er is ge<strong>en</strong> sprake van<br />
kinnesinne’, aldus Hamer, die in haar plan<br />
het acc<strong>en</strong>t legt op alle kinder<strong>en</strong>, terwijl de<br />
minister het vooral heeft over de integratie<br />
van allochtone scholier<strong>en</strong> in de Nederlandse<br />
maatschappij.<br />
Van der Hoev<strong>en</strong> adviseerde de Kamer het<br />
PvdA/LPF-plan af te wijz<strong>en</strong>. <strong>De</strong> minister<br />
ziet de verplichte ontmoeting<strong>en</strong> als e<strong>en</strong><br />
aantasting van de vrijheid van schol<strong>en</strong> om<br />
de less<strong>en</strong> naar eig<strong>en</strong> zin in te richt<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
meerderheid van de Tweede Kamer had<br />
al lat<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> er weinig in te zi<strong>en</strong> schol<strong>en</strong><br />
te verplicht<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijdrage aan integratie<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
Geknipt & geschor<strong>en</strong><br />
3
4<br />
te lever<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> de PvdA gaf vollewijzersopleiding (pabo) van de Hoge- moet<strong>en</strong> daar onmiddellijk mee stopp<strong>en</strong>.<br />
dige steun aan het plan.<br />
school INHOLLAND in e<strong>en</strong> paar jaar e<strong>en</strong> ‘Elke rechter doet dat afkeur<strong>en</strong>.’<br />
(Bron: <strong>De</strong> Telegraaf, 26 april 2005/ Studiehuis te hebb<strong>en</strong> ingevoerd. <strong>De</strong> na- Schol<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> beter gaan selecter<strong>en</strong> op<br />
✄SLO)[CM]<br />
Vage einddiploma’s<br />
Naarmate opleiding<strong>en</strong> onderling<br />
meer verschill<strong>en</strong>, wordt minder duidelijk<br />
wat de afronding of het einddiploma<br />
nog waard is. <strong>De</strong> grote verschill<strong>en</strong><br />
ontstaan al bij de basisdruk<br />
ligt meer op moeilijk te met<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>ties<br />
dan op k<strong>en</strong>nis. E<strong>en</strong> probleem daarbij<br />
is dat bij de instrom<strong>en</strong>de <strong>leerling</strong><strong>en</strong> basisk<strong>en</strong>nis<br />
van taal <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> steeds meer<br />
ontbreekt. <strong>De</strong> uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de resultat<strong>en</strong> bij<br />
onderwijzersopleiding<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> zich weer<br />
voortzett<strong>en</strong> in de basisschol<strong>en</strong> zelf: basisschol<strong>en</strong><br />
met onderwijzers die kunn<strong>en</strong> re-<br />
taalachterstand. Sam<strong>en</strong> met geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> ze afsprak<strong>en</strong> over de integratie<br />
van <strong>leerling</strong><strong>en</strong> mak<strong>en</strong>, aldus de Onderwijsraad.<br />
<strong>De</strong> raad roemt initiatiev<strong>en</strong> van witte ouders<br />
om hun kinder<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> zwarte school te<br />
zett<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Onderwijsraad wil daarvoor de<br />
school. Er zijn witte <strong>en</strong> zwarte scho k<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> schol<strong>en</strong> met onder-<br />
steun van minister <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
l<strong>en</strong>, achtergeblev<strong>en</strong> dorpsschol<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
schol<strong>en</strong> met hoofdzakelijk kinder<strong>en</strong><br />
uit hoogopgeleide milieus. In inspecwijzers<br />
die dat minder beheers<strong>en</strong>, maar ✄(Bron: NOS Teletekst, 18 mei 2005)[MC]<br />
wel allerlei door onderwijskundig<strong>en</strong> gedefinieerde<br />
sociale <strong>en</strong> didactische compet<strong>en</strong>- Iets voor de maatschappij<br />
tierapport<strong>en</strong> valt te lez<strong>en</strong> hoezeer de ties <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> bezitt<strong>en</strong>.<br />
Het project maatschappelijke stages ver-<br />
resultat<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>.<br />
(Bron: NRC Handelsblad, 26 april 2005/ loopt succesvol. <strong>De</strong> minister van<br />
Ook de waarde van eindexam<strong>en</strong>resultat<strong>en</strong><br />
in het middelbaar onderwijs<br />
verschilt, omdat de helft dec<strong>en</strong>traal<br />
✄SLO)[CM]<br />
Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag 2006 in<br />
Onderwijs Maria Van der Hoev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
staatssecretaris Clém<strong>en</strong>ce Ross van<br />
Volksgezondheid, Welzijn <strong>en</strong> Sport con-<br />
door de schol<strong>en</strong> zelf wordt afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Bij de <strong>en</strong>e school valt dat eig<strong>en</strong><br />
onderdeel altijd hoger uit dan de<br />
c<strong>en</strong>trale exam<strong>en</strong>s <strong>en</strong> bij de ander lager.<br />
Er zijn zelfs onderwijskundig<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> lerar<strong>en</strong> die bepleit<strong>en</strong> om de c<strong>en</strong>-<br />
Eindhov<strong>en</strong><br />
cluder<strong>en</strong> dat in e<strong>en</strong> brief aan de Tweede<br />
Kamer. Scholier<strong>en</strong> van vmbo, havo <strong>en</strong><br />
vwo zett<strong>en</strong> zich bij deze stages op uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de<br />
manier<strong>en</strong> in. Het kan gaan om<br />
werk in e<strong>en</strong> wijkc<strong>en</strong>trum, e<strong>en</strong> voetbalvertrale<br />
exam<strong>en</strong>s maar af te schaff<strong>en</strong>.<br />
<strong>en</strong>iging of het gev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> cursus. Dit<br />
<strong>De</strong> overheid bevordert de onderlinge ver-<br />
jaar do<strong>en</strong> veertig schol<strong>en</strong> mee aan het<br />
schill<strong>en</strong> door opleiding<strong>en</strong> bij de invulling<br />
project. Aankom<strong>en</strong>d schooljaar kunn<strong>en</strong><br />
van hun programma steeds vrijer te lat<strong>en</strong>.<br />
131 schol<strong>en</strong> meedo<strong>en</strong> <strong>en</strong> het jaar daarop<br />
<strong>De</strong> <strong>en</strong>e middelbare school richt zich op<br />
262 schol<strong>en</strong>. Vanaf 2007 kunn<strong>en</strong> alle<br />
k<strong>en</strong>nisoverdracht, de ander zoekt het in<br />
<strong>Maatschappij</strong>leer vindt plaats op 3 februari .<br />
schol<strong>en</strong> meedo<strong>en</strong>. Er is acht miljo<strong>en</strong> euro<br />
begeleiding van zelfstudie door de <strong>leerling</strong> Zoals elk jaar wordt de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag geor-<br />
beschikbaar. Het project maatschappelijke<br />
(Studiehuis). <strong>De</strong>ze gerichtheid op vaardigganiseerd door het Instituut voor Publiek<br />
stages maakt deel uit van het beleid om<br />
hed<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfstudie zet zich in hogere be- <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> (IPP) <strong>en</strong> de Nederlandse Ver-<br />
via het onderwijs aandacht te bested<strong>en</strong><br />
roepsopleiding<strong>en</strong> voort. Zo blijkt de onder<strong>en</strong>iging van Lerar<strong>en</strong> <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
aan burgerschap.<br />
(NVLM). <strong>De</strong> afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> was de do-<br />
(Bron: Ministerie van Onderwijs, 18 mei<br />
c<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag in Zwolle. Op verzoek van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
uit het zuid<strong>en</strong> des lands verhuist de<br />
doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag nu naar Eindhov<strong>en</strong>.<br />
✄[CG]<br />
Ge<strong>en</strong> aparte wachtlijst<strong>en</strong><br />
Het selecter<strong>en</strong> van <strong>leerling</strong><strong>en</strong> op basis van<br />
hun afkomst mag niet. Dat schrijft de<br />
Onderwijsraad aan minister van Onderwijs<br />
Maria van der Hoev<strong>en</strong>. Schol<strong>en</strong> die nu e<strong>en</strong><br />
witte <strong>en</strong> zwarte wachtlijst hebb<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />
gem<strong>en</strong>gd <strong>leerling</strong><strong>en</strong>bestand te krijg<strong>en</strong>,<br />
2005)[MC]<br />
Geknipt & geschor<strong>en</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005
In gesprek met Sarah Blom, e<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nium later<br />
GERARD VAN ROSSUM<br />
Ti<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong> publiceerde<br />
dr. Sarah Blom e<strong>en</strong> disser-<br />
tatie die de Nederlandse<br />
onderwijswereld op zijn<br />
grondvest<strong>en</strong> deed schudd<strong>en</strong>.<br />
Haar onderzoek bracht aan<br />
het licht dat in Frankrijk 52<br />
proc<strong>en</strong>t van de scholier<strong>en</strong><br />
minimaal e<strong>en</strong> ‘vwo’-diploma<br />
haalt, teg<strong>en</strong>over 22 proc<strong>en</strong>t<br />
in Nederland.<br />
In e<strong>en</strong> interview met de<br />
pedagoge <strong>en</strong> onderwijskun-<br />
dige vraagt <strong>Maatschappij</strong> &<br />
<strong>Politiek</strong> ti<strong>en</strong> jaar later naar de<br />
rec<strong>en</strong>te ontwikkeling<strong>en</strong>.<br />
Geschokt probeerd<strong>en</strong> onderwijsdeskundig<strong>en</strong><br />
de conclusies van de to<strong>en</strong>malige<br />
promov<strong>en</strong>da onderuit te hal<strong>en</strong>,<br />
maar dat lukte niet. M<strong>en</strong> legde<br />
zich er bij neer, mokk<strong>en</strong>d dat de<br />
Frans<strong>en</strong> die goede resultat<strong>en</strong> behaald<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> prijs die Nederlandse<br />
doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, ouders <strong>en</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong> nooit<br />
zoud<strong>en</strong> will<strong>en</strong> betal<strong>en</strong>. Het Franse<br />
onderwijssysteem is sterk gec<strong>en</strong>traliseerd<br />
<strong>en</strong> hiërarchisch <strong>en</strong> de Frans<strong>en</strong><br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> heel andere onderwijsm<strong>en</strong>taliteit.<br />
In Frankrijk roep je ge<strong>en</strong><br />
sociaal doodvonnis over jezelf af als<br />
je ijverig b<strong>en</strong>t <strong>en</strong> erg<strong>en</strong>s in wilt uitblink<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> vwo-advies aan zijn kind zegt<br />
de Nederlandse ouder al gauw: ‘Havo is hoog g<strong>en</strong>oeg, je moet het ook nog<br />
e<strong>en</strong> beetje leuk hebb<strong>en</strong>’.<br />
Het is nu ti<strong>en</strong> jaar later. Sarah Blom heeft zojuist haar rapport Zelfstandig ler<strong>en</strong><br />
van allochtone <strong>en</strong> autochtone <strong>leerling</strong><strong>en</strong> in het Studiehuis1 aan de Tweede Kamer<br />
aangebod<strong>en</strong>.<br />
Prester<strong>en</strong> voor<br />
de ratrace<br />
Nederlander <strong>en</strong> onderwijs<br />
Intuss<strong>en</strong> is er in het Nederlandse onderwijs veel veranderd. We hebb<strong>en</strong> het<br />
Studiehuis <strong>en</strong> het vmbo gekreg<strong>en</strong> <strong>en</strong>, het meest zichtbaar, de segregatie heeft<br />
doorgezet. Is ook de attitude van de Nederlander teg<strong>en</strong>over het onderwijs veranderd:<br />
meer competitie, meer prestatiegericht?<br />
Sarah Blom: ‘Ja, zeker bij de witte bov<strong>en</strong>laag. Er is onderzocht welke ouders<br />
hun kinder<strong>en</strong> bij Luzac-achtige institut<strong>en</strong> inschrev<strong>en</strong>2 . Dat blek<strong>en</strong> niet, zoals<br />
gedacht, de <strong>nieuwe</strong> rijk<strong>en</strong> met die dikke jeeps te zijn, maar juist ouders zoals<br />
wij, hoogopgeleid <strong>en</strong> goed geïnformeerd over het pot<strong>en</strong>tiële onderwijsaanbod.<br />
Zij constater<strong>en</strong> hoe het publieke onderwijs wordt uitgekleed <strong>en</strong> hoe de kwaliteit<br />
van de lerar<strong>en</strong> terugloopt, terwijl e<strong>en</strong> diploma steeds belangrijker wordt<br />
om mee te kom<strong>en</strong> in de ratrace. <strong>De</strong> toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> segregatie heeft er ook mee te<br />
mak<strong>en</strong>: je wilt niet dat je kind aan de onderkant terechtkomt.’<br />
Dat zijn dus andere ouders dan die Iederwijs-aanhangers, die nog steeds vind<strong>en</strong><br />
dat kinder<strong>en</strong> vooral e<strong>en</strong> leuke schooltijd moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>?<br />
‘Nee, ouders zijn daar heel dubbel in: eerst leuk ontplooi<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan later, als<br />
het erom gaat spann<strong>en</strong>, snel ev<strong>en</strong> op het Luzac-college de boel bijspijker<strong>en</strong>.<br />
Ouders die voor competitie <strong>en</strong> selectie zijn, eis<strong>en</strong> tegelijk ook de volle aandacht<br />
voor het kind als persoon. Als die aandacht er dan niet is <strong>en</strong> er vall<strong>en</strong> less<strong>en</strong><br />
uit, dan krijg<strong>en</strong> ze van beide niets: noch aandacht, noch e<strong>en</strong> diploma.<br />
Ouders moet<strong>en</strong> er steeds meer bov<strong>en</strong>op zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat kunn<strong>en</strong> ze natuurlijk alle<strong>en</strong><br />
als ze de weg wet<strong>en</strong>. Net bij de kapper hoorde ik weer e<strong>en</strong> dergelijk verhaal<br />
over e<strong>en</strong> slim, maar dyslectisch jongetje, waarmee op school niks werd<br />
gedaan. Als zijn ouders zelf ge<strong>en</strong> privé-ondersteuning hadd<strong>en</strong> geregeld was hij<br />
geruisloos weggegled<strong>en</strong>.<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005 5
Foto: Gerarrd van Rossum.<br />
6 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
Die tr<strong>en</strong>d van bemoei<strong>en</strong>de ouders is ongewild<br />
e<strong>en</strong> selectie-instrum<strong>en</strong>t geword<strong>en</strong>. Kinder<strong>en</strong><br />
van wie de lerar<strong>en</strong> merk<strong>en</strong> dat ze ge<strong>en</strong> steun<br />
van thuis krijg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> al snel e<strong>en</strong> vmboadvies<br />
te pakk<strong>en</strong>. Kansarme <strong>en</strong> allochtone<br />
<strong>leerling</strong><strong>en</strong> die het vwo wel hebb<strong>en</strong> bereikt, zitt<strong>en</strong><br />
daar vaak zonder <strong>en</strong>ige inhoudelijke ondersteuning<br />
van thuis. Het <strong>en</strong>ige dat ze van<br />
huis uit ondervind<strong>en</strong> is de druk om het waar<br />
te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> gezichtsverlies te leid<strong>en</strong>.<br />
Als er dan ook maar iets in de competitie<br />
misgaat, dan is het einde verhaal.<br />
Selectie door competitie, is dat ge<strong>en</strong> goede<br />
training voor de ratrace?<br />
‘Of kinder<strong>en</strong> met het competitiemodel veel<br />
ler<strong>en</strong> betwijfel ik zeer. Het model heeft eig<strong>en</strong>lijk<br />
maar twee opties: je haalt het of je haalt het niet. Als e<strong>en</strong> kind e<strong>en</strong> paar keer<br />
heeft verlor<strong>en</strong>, dan gaat hij dwarsligg<strong>en</strong> <strong>en</strong> klier<strong>en</strong> om te camoufler<strong>en</strong> dat hij<br />
het niet kan. Neem bijvoorbeeld allochtone jong<strong>en</strong>s op witte havo/vwo-schol<strong>en</strong>.<br />
Zij hebb<strong>en</strong> vaak behoorlijke faalangst. Competitief onderwijs helpt ze niet<br />
hun achterstand in woord<strong>en</strong>schat <strong>en</strong> wiskunde weg te werk<strong>en</strong>, maar wrijft ze<br />
er steeds weer met hun neus in. Ze hebb<strong>en</strong> er wel het verstand voor, maar het<br />
komt er niet uit. Allochtone jong<strong>en</strong>s voel<strong>en</strong> zich beter op e<strong>en</strong> zwarte school.<br />
Die is meer taakgericht <strong>en</strong> k<strong>en</strong>t minder e<strong>en</strong> onthull<strong>en</strong>de competitie; er is dus<br />
minder kans op gezichtsverlies. Op e<strong>en</strong> dergelijke school zijn ze wel bereid<br />
zich in te spann<strong>en</strong>. Allochtone meisjes spann<strong>en</strong> zich vooral in. Ze zi<strong>en</strong> dat dit<br />
de weg is van hun emancipatie <strong>en</strong> ze ler<strong>en</strong> heel gemotiveerd <strong>en</strong> zelfstandig.’<br />
Jullie aanbeveling<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> net zo teg<strong>en</strong>strijdig als jullie bevinding<strong>en</strong>. Wat u<br />
voor de <strong>en</strong>e groep aanraadt, is voor de andere juist weer niet zo goed. U zoekt<br />
eig<strong>en</strong>lijk naar het stelsel van de kleinste gem<strong>en</strong>e schade.<br />
‘Het is heel spanningsvol. Je kunt niet zonder meer zegg<strong>en</strong>: ‘Hef die zwarte<br />
schol<strong>en</strong> maar op’, want die blijk<strong>en</strong> voor veel <strong>leerling</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitkomst. Dat vind<br />
ik wel jammer hoor. Ik had liever e<strong>en</strong> pleidooi voor gem<strong>en</strong>gde schol<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>.<br />
Die kom<strong>en</strong> er overig<strong>en</strong>s niet slecht af hoor, <strong>en</strong> zijn dus misschi<strong>en</strong> toch<br />
wel de minst schadelijke.’<br />
Maar hoe is dat te reguler<strong>en</strong>? <strong>De</strong> acht schol<strong>en</strong> die jullie hebb<strong>en</strong> onderzocht zijn<br />
toch door de omstandighed<strong>en</strong> wit, zwart of gem<strong>en</strong>gd geword<strong>en</strong>. Daar zat toch<br />
ge<strong>en</strong> beleid achter? Het is dus ook niet met behulp van beleid te verander<strong>en</strong>.<br />
‘Dat vraag ik me af. Je ziet al in de naamgeving van schol<strong>en</strong> welk rekruteringsbeleid<br />
ze voer<strong>en</strong>. Schol<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> die zich vroeger als<br />
mavo/havo/vwo-schol<strong>en</strong> pres<strong>en</strong>teerd<strong>en</strong>, noem<strong>en</strong> zich nu trots<br />
gymnasium/ath<strong>en</strong>eum/havo/vmbo-t-schol<strong>en</strong>; dat m<strong>en</strong> maar weet wat het belangrijkste<br />
is. Daar zit wel degelijk e<strong>en</strong> selectiebedoeling achter <strong>en</strong> het Haagse<br />
beleid legt ze ge<strong>en</strong> strobreed in de weg. Dit beleid is fnuik<strong>en</strong>d voor elke poging
het <strong>leerling</strong><strong>en</strong>bestand e<strong>en</strong> beetje in ev<strong>en</strong>wicht te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Vergeet overig<strong>en</strong>s niet dat ook witte schol<strong>en</strong> met grote motivatieproblem<strong>en</strong><br />
kamp<strong>en</strong>. Je kunt teg<strong>en</strong>woordig als leraar beter op e<strong>en</strong> zwarte havo/vwo-school<br />
staan dan op e<strong>en</strong> witte: kleinere klass<strong>en</strong>, gemotiveerde <strong>leerling</strong><strong>en</strong>, ze hang<strong>en</strong><br />
bij wijze van sprek<strong>en</strong> aan je lipp<strong>en</strong> <strong>en</strong> je hebt nog status. Lijkt me leuker dan<br />
e<strong>en</strong> klas vol verw<strong>en</strong>de witte vwo’ers.’<br />
Is er in die ti<strong>en</strong> jaar iets veranderd wat betreft de plaats die de school in het lev<strong>en</strong><br />
van jonger<strong>en</strong> speelt?<br />
‘Door de segregatie zijn de schol<strong>en</strong> homog<strong>en</strong>er geword<strong>en</strong>. <strong>De</strong> middelbare<br />
school is steeds minder de plaats waar kinder<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de sociale <strong>en</strong><br />
culturele achtergrond elkaar ontmoet<strong>en</strong>.<br />
In Frankrijk accepter<strong>en</strong> elite-ouders<br />
dat de middelbare school heteroge<strong>en</strong><br />
is sam<strong>en</strong>gesteld, dat de school<br />
de plek is om de maatschappij te ler<strong>en</strong><br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Hier is de schoolkeuze eerder<br />
e<strong>en</strong> manier om je van andere groep<strong>en</strong><br />
te onderscheid<strong>en</strong> <strong>en</strong> je tuss<strong>en</strong> je eig<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> thuis te voel<strong>en</strong>. Witte<br />
havo/vwo-schol<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoofdrol<br />
in het sociale lev<strong>en</strong> van hun <strong>leerling</strong><strong>en</strong>.<br />
Vmbo-schol<strong>en</strong> zijn uit hun aard veel<br />
instrum<strong>en</strong>teler ingesteld. Dat zijn nog<br />
wel in de eerste plaats instelling<strong>en</strong><br />
voor onderwijs, ge<strong>en</strong> gezellige ontmoetingsplaats<strong>en</strong><br />
voor gelijkgestemd<strong>en</strong>.’<br />
Wat is voor uzelf het meest verrass<strong>en</strong>de<br />
dat uit uw onderzoek kwam?<br />
‘Ik heb gemet<strong>en</strong> hoe actief <strong>en</strong> hoe zelfstandig<br />
de <strong>leerling</strong><strong>en</strong> in het Studiehuis<br />
werk<strong>en</strong>. Dat zelfstandige viel teg<strong>en</strong>, afgezi<strong>en</strong><br />
van de allochtone meisjes. Het verraste me echter dat <strong>leerling</strong><strong>en</strong> over<br />
het algeme<strong>en</strong> wel degelijk intrinsiek gemotiveerd zijn. Ze will<strong>en</strong> heus wel,<br />
maar vind<strong>en</strong> vooral de opdracht<strong>en</strong> die ze krijg<strong>en</strong> saai.’ ■<br />
Not<strong>en</strong><br />
1. Voor integraal rapport zie internetpagina: www.minocw.nl/brief2k/2004/doc/60925.pdf.<br />
2. Regt, Ali de <strong>en</strong> We<strong>en</strong>ink, Don, Invester<strong>en</strong> in je kinder<strong>en</strong>, Uitgeverij Boom, Amsterdam 2003.<br />
Illustratie: Jolet Le<strong>en</strong>houts<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
7
8<br />
Onderwijs moet zorg<strong>en</strong> voor democratischpedagogisch<br />
off<strong>en</strong>sief<br />
Niet alle<strong>en</strong> jong<br />
Professor Micha de Winter is verbond<strong>en</strong> aan<br />
de opleiding Pedagogiek van de Universiteit<br />
Utrecht <strong>en</strong> bekleedt daarnaast bij deze<br />
universiteit de facultaire Langeveld-leerstoel<br />
op het gebied van maatschappelijke<br />
opvoedingsprocess<strong>en</strong>.<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
MICHA DE WINTER<br />
<strong>De</strong> jeugd van teg<strong>en</strong>woordig is te individualistisch <strong>en</strong> houdt te<br />
weinig rek<strong>en</strong>ing met zijn omgeving. Het algeme<strong>en</strong> belang lijkt<br />
van onderschikt belang te zijn. Hoe hierin verandering kan<br />
word<strong>en</strong> gebracht wordt duidelijk in het door Micha de Winter<br />
sam<strong>en</strong>gestelde essay Opvoeding, onderwijs <strong>en</strong> het jeugdbeleid<br />
in het algeme<strong>en</strong>, waarvan Lieke Meijs voor <strong>Maatschappij</strong> &<br />
<strong>Politiek</strong> e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatting maakte.<br />
In e<strong>en</strong> themanummer over de<br />
<strong>nieuwe</strong> <strong>leerling</strong> mag e<strong>en</strong> bijdrage van<br />
professor Micha de Winter niet ontbrek<strong>en</strong>.<br />
In vele publicaties heeft hij<br />
zijn licht do<strong>en</strong> schijn<strong>en</strong> op de positie<br />
<strong>en</strong> toekomst van de Nederlandse<br />
jeugd. Dit artikel is e<strong>en</strong> gedeelte uit<br />
e<strong>en</strong> essay Opvoeding, onderwijs <strong>en</strong><br />
jeugdbeleid in het algeme<strong>en</strong> belang dat<br />
de Winter schreef als eerste antwoord<br />
op het verzoek van de Wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
Raad voor het Regeringsbeleid<br />
(WRR) om studie te verricht<strong>en</strong><br />
naar de sociaal-pedagogische<br />
doelstelling<strong>en</strong> voor opvoeding <strong>en</strong> onderwijs<br />
in e<strong>en</strong> pluriforme democratische<br />
sam<strong>en</strong>leving. 1<br />
In zijn essay wordt de stelling verdedigd<br />
dat het algeme<strong>en</strong> belang als<br />
doel van de opvoeding, het onderwijs<br />
<strong>en</strong> het jeugdbeleid te veel uit het oog<br />
is verlor<strong>en</strong>, doordat het individuele<br />
belang e<strong>en</strong> steeds hogere prioriteit<br />
heeft gekreg<strong>en</strong>.<br />
Lieke Meijs stelde uit dat essay, met<br />
name de del<strong>en</strong> daarvan die nader op<br />
het onderwijs ingaan, het nu volg<strong>en</strong>de<br />
artikel sam<strong>en</strong>.<br />
Zelfontplooiing is niet g<strong>en</strong>oeg<br />
Het algeme<strong>en</strong> belang wordt als doel<br />
van opvoeding, onderwijs <strong>en</strong> beleid<br />
teveel uit het oog verlor<strong>en</strong>, doordat<br />
het individuele belang steeds hogere<br />
prioriteit heeft gekreg<strong>en</strong>. Dit individuele<br />
acc<strong>en</strong>t komt tot uiting in moderne<br />
pedagogische doel<strong>en</strong> als het<br />
ontwikkel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> id<strong>en</strong>titeit,<br />
zelfstandig kunn<strong>en</strong> functioner<strong>en</strong>, gelukkig<br />
<strong>en</strong> sociaal betrokk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>, tal<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ontplooi<strong>en</strong>, carrière<br />
mak<strong>en</strong>, psychische gezondheid <strong>en</strong>zovoorts.<br />
Ofschoon het bereik<strong>en</strong> van<br />
deze doel<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> de persoon<br />
<strong>en</strong> zijn sociale netwerk, maar deels<br />
ook de sam<strong>en</strong>leving als geheel t<strong>en</strong><br />
goede komt, is het ontbrek<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> verwijzing naar het algeme<strong>en</strong> belang<br />
opvall<strong>en</strong>d <strong>en</strong> zorgwekk<strong>en</strong>d. Het<br />
is namelijk lang niet vanzelfsprek<strong>en</strong>d<br />
dat geslaagde individuele ontwikkeling<br />
ook altijd tot sociaal verantwoordelijkheidsgevoel<br />
<strong>en</strong> actieve maatschappelijke<br />
participatie leidt.<br />
Onder algeme<strong>en</strong> belang versta ik de<br />
instandhouding <strong>en</strong> ontwikkeling van<br />
de democratische sam<strong>en</strong>leving; niet<br />
zozeer de formele staatsrechtelijke<br />
kant als wel de democratische manier<br />
van lev<strong>en</strong>. <strong>De</strong> kern hiervan ligt in de<br />
erk<strong>en</strong>ning van wederzijdse belang<strong>en</strong><br />
van individu<strong>en</strong> <strong>en</strong> groep<strong>en</strong>, in de manier<br />
waarop m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> sociale verband<strong>en</strong><br />
aan gaan, hun ervaring<strong>en</strong> op elkaar<br />
afstemm<strong>en</strong> <strong>en</strong> in gezam<strong>en</strong>lijke<br />
praktijk<strong>en</strong> participer<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> derge-
lijke democratische manier van sam<strong>en</strong>lev<strong>en</strong><br />
veronderstelt bijvoorbeeld<br />
dat burgers bereid zijn conflict<strong>en</strong> via<br />
dialoog <strong>en</strong> onderhandeling op te loss<strong>en</strong>;<br />
desnoods door tuss<strong>en</strong>komst<br />
van de rechter, maar in elk geval zonder<br />
geweld.<br />
Behalve conflicthantering gaat het in<br />
e<strong>en</strong> democratische manier van lev<strong>en</strong><br />
om gelijkheid <strong>en</strong> gelijkwaardigheid,<br />
sociale verantwoordelijkheid, recht<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> plicht<strong>en</strong>, verbod op discriminatie<br />
op grond van geloof, afkomst of geaardheid,<br />
recht<strong>en</strong> van minderhed<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong>zovoorts. Afwezigheid van algeme<strong>en</strong><br />
belang als oriëntatie voor opvoeding,<br />
onderwijs <strong>en</strong> socialisatie is<br />
zorgwekk<strong>en</strong>d. Immers, de rechtsstaat<br />
kan alle<strong>en</strong> functioner<strong>en</strong> wanneer<br />
die door de burgers voldo<strong>en</strong>de<br />
wordt ondersteund.<br />
Ongebreideld materialisme <strong>en</strong> individualisme,<br />
aangewakkerd door de verleidingsindustrie,<br />
ondergraaft uiteindelijk<br />
sam<strong>en</strong>levingswaard<strong>en</strong> als wederkerigheid,<br />
compassie <strong>en</strong><br />
burgerschap.<br />
Er zijn allerlei signal<strong>en</strong> die erop duid<strong>en</strong><br />
dat de democratische gezindheid<br />
haar vanzelfsprek<strong>en</strong>dheid gemakkelijk<br />
(verder) zou kunn<strong>en</strong> verliez<strong>en</strong>.<br />
To<strong>en</strong>em<strong>en</strong>d acc<strong>en</strong>t op eig<strong>en</strong>belang,<br />
calculer<strong>en</strong>d burgerschap, migratie<br />
vanuit land<strong>en</strong> met minder democratische<br />
regimes <strong>en</strong> cultuur, gebrek<br />
aan id<strong>en</strong>tificatie met de Nederlandse<br />
sam<strong>en</strong>leving, oprukk<strong>en</strong>d<br />
fundam<strong>en</strong>talisme <strong>en</strong> politieke desinteresse<br />
spel<strong>en</strong> daarbij allemaal e<strong>en</strong> rol.<br />
Juist in e<strong>en</strong> tijd van individualisering,<br />
fragm<strong>en</strong>tatie <strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de diversiteit<br />
di<strong>en</strong>t het algeme<strong>en</strong> belang e<strong>en</strong><br />
c<strong>en</strong>trale plaats in het onderwijs te<br />
(her-)verkrijg<strong>en</strong>.<br />
Belang van de sam<strong>en</strong>leving<br />
'Zelfstandig zijn' <strong>en</strong> 'prettig in de<br />
omgang' zijn opvoedingsideal<strong>en</strong> die<br />
bij Nederlandse ouders het hoogst<br />
scor<strong>en</strong>. Wij will<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zo<br />
gelukkig <strong>en</strong> ongestoord mogelijke<br />
jeugd bezorg<strong>en</strong>, waarbij ieders tal<strong>en</strong>t<br />
zo goed mogelijk tot zijn recht moet<br />
kom<strong>en</strong>. In het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over jeugd <strong>en</strong><br />
opvoeding staat vrijwel steeds het individuele<br />
kind c<strong>en</strong>traal. Dat is zo vanzelfsprek<strong>en</strong>d<br />
geword<strong>en</strong> dat het eig<strong>en</strong>lijk<br />
helemaal niet meer opvalt. Uit de<br />
geschied<strong>en</strong>is van opvoeding <strong>en</strong> onderwijs<br />
blijkt echter dat die child-c<strong>en</strong>teredness<br />
nog maar e<strong>en</strong> vrij rec<strong>en</strong>t<br />
verschijnsel is. Heel lang, ook na<br />
Locke <strong>en</strong> Rousseau, heeft Plato's ideaal<br />
nageklonk<strong>en</strong> dat het kind moest<br />
word<strong>en</strong> klaargestoomd om zijn rang<br />
binn<strong>en</strong> de polis in te nem<strong>en</strong>, zoals in<br />
veel christelijke <strong>en</strong> marxistisch geïnspireerde<br />
pedagogiek<strong>en</strong> werd bepleit<br />
<strong>en</strong> gepraktiseerd. Op ruime schaal<br />
heeft de losmaking - volg<strong>en</strong>s vel<strong>en</strong> de<br />
bevrijding - van het kind uit de knel-<br />
Professor Micha de Winter (Foto: RMO)<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005 9<br />
<strong>De</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>leerling</strong>
l<strong>en</strong>de, door volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> opgelegdesocialisatiekaders<br />
pas in de tweede<br />
helft van de twintigste eeuw gestalte<br />
gekreg<strong>en</strong>. Het kind werd zijn eig<strong>en</strong><br />
project, daarbij natuurlijk stevig door<br />
ouders, onderwijs <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel hulpverl<strong>en</strong>ing<br />
geassisteerd. 'Eruit hal<strong>en</strong><br />
wat erin zit' <strong>en</strong> 'individuele ontplooiing'<br />
werd<strong>en</strong> de belangrijkste motto's.<br />
Met recht kan de emancipatie van<br />
het kind als e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme historische<br />
<strong>en</strong> sociale verworv<strong>en</strong>heid word<strong>en</strong> beschouwd.<br />
Daarmee is het zoek<strong>en</strong><br />
naar e<strong>en</strong> refer<strong>en</strong>tiekader voor opvoeding<br />
<strong>en</strong> socialisatie in term<strong>en</strong> van lev<strong>en</strong>sbeschouwing<br />
of maatschappijvisie<br />
naar de achtergrond verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> meeste pedagog<strong>en</strong> <strong>en</strong> psycholo-<br />
Foto: Roeland Koning<br />
g<strong>en</strong> brand<strong>en</strong> hun vingers liever niet<br />
aan de richting die opvoeding <strong>en</strong> onderwijs<br />
zoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>. In<br />
bijna elke beleidsnota die met socialisatie<br />
van do<strong>en</strong> heeft, staat dat het<br />
<strong>en</strong>erzijds gaat om de kans<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
belang<strong>en</strong> van individu<strong>en</strong> <strong>en</strong> anderzijds<br />
om de belang<strong>en</strong> van de sam<strong>en</strong>leving.<br />
Maar het laatste aspect krijgt<br />
10 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
aanzi<strong>en</strong>lijk minder expliciete aandacht.<br />
Dat is niet verwonderlijk, want<br />
individuele belang<strong>en</strong> zijn gemakkelijker<br />
concreet te mak<strong>en</strong> dan de belang<strong>en</strong><br />
van de sam<strong>en</strong>leving. Toch zou<br />
het onderwijsbeleid concreter moet<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zijn als het gaat over<br />
hoe democratie in de school te propager<strong>en</strong>,<br />
hoe onderlinge solidariteit<br />
te vergrot<strong>en</strong>, interetnische contact<strong>en</strong><br />
te bevorder<strong>en</strong> of democratische strategieën<br />
voor probleemoplossing te<br />
socialiser<strong>en</strong>?<br />
Opvoeding <strong>en</strong> socialisatie hebb<strong>en</strong><br />
dus ook e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>levingsbelang.<br />
Ge<strong>en</strong> maatschappij ter wereld kan<br />
goed functioner<strong>en</strong> als zij louter zou<br />
bestaan uit burgers die zich k<strong>en</strong>mer-<br />
k<strong>en</strong> door probleemloosheid <strong>en</strong> de<br />
correcte voltooiing van hun persoonlijke<br />
ontwikkeling. <strong>De</strong> burgers moet<strong>en</strong><br />
bereid zijn cons<strong>en</strong>sus te vind<strong>en</strong><br />
over omgangsvorm<strong>en</strong> in het persoonlijke,<br />
sociale <strong>en</strong> maatschappelijke<br />
lev<strong>en</strong>, over rechtvaardigheid, solidariteit<br />
<strong>en</strong> handhaving van norm<strong>en</strong>.<br />
Al dat sociale <strong>en</strong>gagem<strong>en</strong>t ontstaat<br />
niet vanzelf maar moet actief word<strong>en</strong><br />
gevormd. Het voortbestaan van e<strong>en</strong><br />
vreedzame, rechtvaardige sam<strong>en</strong>leving<br />
is voor e<strong>en</strong> belangrijk deel afhankelijk<br />
van de manier waarop<br />
<strong>nieuwe</strong> g<strong>en</strong>eraties word<strong>en</strong> grootgebracht.<br />
In teg<strong>en</strong>stelling tot de dictatuur<br />
kunn<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> dergelijke sam<strong>en</strong>leving<br />
de grondprincipes immers niet<br />
per decreet word<strong>en</strong> afgedwong<strong>en</strong>;<br />
dat kan echter alle<strong>en</strong> via overtuig<strong>en</strong>.<br />
Als de coördinatie van individuele <strong>en</strong><br />
sociale belang<strong>en</strong> het hart van de democratische<br />
opvoeding vormt, dan<br />
moet het handel<strong>en</strong> van kinder<strong>en</strong> ook<br />
in dit licht word<strong>en</strong> bezi<strong>en</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t<br />
bijvoorbeeld dat e<strong>en</strong> gezonde<br />
ontwikkeling niet slechts als de afwezigheid<br />
van psychosociale problem<strong>en</strong><br />
hoeft te word<strong>en</strong> gedefinieerd,<br />
maar ook zou moet<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong><br />
to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de bereidheid <strong>en</strong> capaciteit<br />
om sam<strong>en</strong> met ander<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke<br />
problem<strong>en</strong> op te loss<strong>en</strong>.<br />
Doorgev<strong>en</strong> van democratie<br />
E<strong>en</strong> doelstelling als het doorgev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ver<strong>nieuwe</strong>n van de democratie lijkt<br />
binn<strong>en</strong> de wereld van onderwijs, onderwijsbeleid<br />
<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
weinig prioriteit te hebb<strong>en</strong>.<br />
Voor zover het e<strong>en</strong> rol speelt wordt<br />
het meestal onder de noemer burgerschapsvorming<br />
gerangschikt, in de internationale<br />
literatuur meestal aangeduid<br />
als civic education. Maar het<br />
begrip burgerschapsvorming blijkt<br />
e<strong>en</strong> tombola, waarin voor elk wat wils<br />
is te vind<strong>en</strong>. Graag lat<strong>en</strong> we het aan<br />
de autonomie van de schol<strong>en</strong> over op<br />
welke wijze e<strong>en</strong> keuze uit de veelheid<br />
van invulling<strong>en</strong> van burgerschapsvorming<br />
wordt gemaakt.<br />
In de praktische handreiking van de<br />
landelijke pedagogische c<strong>en</strong>tra<br />
(LPC) 2 word<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de interessante<br />
zak<strong>en</strong> aangereikt: compet<strong>en</strong>tie-
Angst voor Artikel 23 maakt<br />
van burgerschapsvorming<br />
e<strong>en</strong> grabbelton van<br />
activiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
onderwijsvorm<strong>en</strong>.<br />
ontwikkeling, gezond gedrag, conflicthantering,<br />
emotionele intellig<strong>en</strong>tie,<br />
pedagogische opdracht, zelfsturing<br />
<strong>en</strong> participatie. Daarmee lijkt het<br />
concept burgerschapsvorming door<br />
de angst voor Artikel 23 te zijn gegijzeld:<br />
overgeblev<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> grabbelton<br />
van activiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderwijsvorm<strong>en</strong>.<br />
Wie via het onderwijs de democratie<br />
recht wil do<strong>en</strong>, <strong>en</strong> anderzijds de vrijheid<br />
van onderwijs wil respecter<strong>en</strong>,<br />
heeft mijns inzi<strong>en</strong>s het begrip burgerschapsvorming<br />
helemaal niet nodig.<br />
<strong>De</strong> minimumeis bestaat daaruit dat<br />
<strong>leerling</strong><strong>en</strong> ook via het onderwijs de<br />
k<strong>en</strong>nis, attitud<strong>en</strong> <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> bijgebracht die noodzakelijk<br />
zijn voor het lev<strong>en</strong> in <strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> democratische rechtsstaat.<br />
Dat is e<strong>en</strong> harde eis die aan<br />
alle schol<strong>en</strong> in Nederland, op<strong>en</strong>baar<br />
<strong>en</strong> bijzonder, moet word<strong>en</strong> gesteld.<br />
<strong>De</strong>mocratie-educatie<br />
K<strong>en</strong>nis kan op school via literatuur<br />
<strong>en</strong> media word<strong>en</strong> aangereikt <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ontwikkeld<br />
door de school in te richt<strong>en</strong> als e<strong>en</strong><br />
proeftuin waar democratie kan word<strong>en</strong><br />
geoef<strong>en</strong>d. <strong>De</strong> wil om e<strong>en</strong> democratisch<br />
persoon te zijn kan niet zo<br />
maar word<strong>en</strong> geïnstalleerd. Dat is<br />
e<strong>en</strong> persoon die zich bij het lot van<br />
zijn medeburgers betrokk<strong>en</strong> voelt,<br />
die er oog voor heeft dat andermans<br />
recht<strong>en</strong> niet met voet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> getred<strong>en</strong>,<br />
die het belangrijk vindt dat de<br />
Aanbeveling<strong>en</strong> van professor <strong>De</strong> Winter t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van<br />
het onderwijs<br />
1. <strong>De</strong> vrijheid van onderwijs die in de Grondwet is verankerd bestaat bij de gratie<br />
van de democratische rechtsstaat. Daarom is het gerechtvaardigd te verlang<strong>en</strong><br />
dat alle instelling<strong>en</strong> voor primair <strong>en</strong> voortgezet onderwijs, bijzonder <strong>en</strong> op<strong>en</strong>baar,<br />
de grondbeginsel<strong>en</strong> van de democratie onderwijz<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorlev<strong>en</strong>. Dit minimumvereiste<br />
in het licht van democratische reproductie is dermate ess<strong>en</strong>tieel voor het<br />
algeme<strong>en</strong> belang, dat schol<strong>en</strong> die daar bij herhaling niet aan blijk<strong>en</strong> te voldo<strong>en</strong>,<br />
onder curatele moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gesteld.<br />
2. Bij democratie-onderwijs gaat het om de overdracht van k<strong>en</strong>nis, vaardighed<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> attitud<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> longitudinaal opgezet leerplan. <strong>De</strong>ze aspect<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> in<br />
het curriculum te zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, maar behor<strong>en</strong> ook in de ethiek <strong>en</strong> omgangsvorm<strong>en</strong><br />
van de school zichtbaar te zijn . Juist omdat <strong>leerling</strong><strong>en</strong> in achterstandsituaties<br />
vaak sociale compet<strong>en</strong>ties voor actieve participatie tekort blijk<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong><br />
voor h<strong>en</strong> - om democratische tweedeling te voorkom<strong>en</strong> - speciale programma’s<br />
word<strong>en</strong> ontwikkeld. Het verdi<strong>en</strong>t sterk de voorkeur om hiermee al in het basisonderwijs<br />
te beginn<strong>en</strong>.<br />
regering eerlijk is teg<strong>en</strong>over de bevolking,<br />
<strong>en</strong> de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in hun waarde<br />
laat. <strong>De</strong> vraag is hoe m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dergelijk<br />
persoon wordt.<br />
Wanneer democratie-opvoeding als<br />
politieke vorming wordt gezi<strong>en</strong>, zoals<br />
sommige auteurs do<strong>en</strong>, dan ligt het<br />
voor de hand om deze binn<strong>en</strong> het<br />
voortgezet onderwijs te plaats<strong>en</strong>.<br />
Immers, om politiek te kunn<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong> over allerlei<br />
historische, sociale <strong>en</strong> economische<br />
k<strong>en</strong>nis beschikk<strong>en</strong>. In deze optiek<br />
zou het onderwijs aan jonge<br />
kinder<strong>en</strong> vooral op morele ontwikkeling<br />
moet<strong>en</strong> zijn gericht. Wanneer<br />
democratie breder, als e<strong>en</strong> manier<br />
van lev<strong>en</strong>, wordt opgevat dan zou<br />
juist al heel jong met democratie-opvoeding<br />
begonn<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Alom wordt op het belang van<br />
schoolorganisatie <strong>en</strong> schoolethos gewez<strong>en</strong>.<br />
Het c<strong>en</strong>trale <strong>en</strong> meest werkzame<br />
bestanddeel van democratie-<br />
<strong>De</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>leerling</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005 11
12<br />
opvoeding is om binn<strong>en</strong> de schoolgeme<strong>en</strong>schap<br />
voor te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor te lev<strong>en</strong><br />
hoe democratie werkt.<br />
In e<strong>en</strong> plurale sam<strong>en</strong>leving<br />
moet<strong>en</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong> ler<strong>en</strong><br />
ontdekk<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van<br />
verschill<strong>en</strong>de pluimage<br />
toch heel goed sam<strong>en</strong><br />
problem<strong>en</strong> op<br />
kunn<strong>en</strong> loss<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> van de belangrijkste <strong>en</strong> moeilijkste<br />
zak<strong>en</strong> die kinder<strong>en</strong> over democratie<br />
moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> is hoe je eerlijk <strong>en</strong><br />
rechtvaardig met diversiteit <strong>en</strong> conflict<strong>en</strong><br />
omgaat. Daar ligt immers de<br />
rationale van de democratie. In e<strong>en</strong><br />
plurale sam<strong>en</strong>leving moet<strong>en</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
via e<strong>en</strong> democratische opvoeding<br />
ler<strong>en</strong> ontdekk<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
van verschill<strong>en</strong>de pluimage toch heel<br />
goed sam<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> op kunn<strong>en</strong><br />
loss<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> van de primaire less<strong>en</strong> is<br />
dat je het e<strong>en</strong>s kunt word<strong>en</strong> over het<br />
feit dat je het one<strong>en</strong>s b<strong>en</strong>t.<br />
<strong>De</strong> opgedane k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de school heel<br />
goed word<strong>en</strong> geoef<strong>en</strong>d <strong>en</strong> toegepast.<br />
Via actieve participatie van <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
bij het mak<strong>en</strong> van regels op school,<br />
het verbeter<strong>en</strong> van leef- <strong>en</strong> leerklimaat<br />
<strong>en</strong> het teg<strong>en</strong>gaan van pest<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> gestimuleerd om<br />
zelf verantwoordelijkheid te nem<strong>en</strong>,<br />
ler<strong>en</strong> ze na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over de gevolg<strong>en</strong><br />
van hun beslissing<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontdekk<strong>en</strong><br />
ze wat democratische recht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
plicht<strong>en</strong> in de praktijk betek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> ze door zulke sam<strong>en</strong>werking<br />
<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>heid in te<br />
zi<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> weliswaar andere<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
belang<strong>en</strong>, m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> of achtergrond<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, maar dat veel<br />
m<strong>en</strong>selijke behoeft<strong>en</strong> zich van al die<br />
verschill<strong>en</strong> niets aantrekk<strong>en</strong>. Ler<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> op school is e<strong>en</strong> uitermate<br />
belangrijke les in medem<strong>en</strong>selijkheid.<br />
Ongelijke kans<strong>en</strong><br />
Uiteraard kunn<strong>en</strong> less<strong>en</strong> in democratie<br />
bestaande sociale teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong><br />
niet wegpoets<strong>en</strong>. Onderzoek toont<br />
verschill<strong>en</strong> in het ler<strong>en</strong> van compet<strong>en</strong>ties<br />
rond burgerschap aan. Terwijl<br />
<strong>leerling</strong><strong>en</strong> op lagere schooltyp<strong>en</strong><br />
vooral wordt geleerd om zich aan te<br />
pass<strong>en</strong> <strong>en</strong> te gehoorzam<strong>en</strong>, om zich<br />
in de sam<strong>en</strong>leving staande te kunn<strong>en</strong><br />
houd<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong> uit de hogere<br />
region<strong>en</strong> van het onderwijs juist<br />
in medezegg<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> kritisch burgerschap<br />
getraind.<br />
Zelf heb ik op vmbo-schol<strong>en</strong> vaak te<br />
hor<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong> dat participatie <strong>en</strong><br />
democratische compet<strong>en</strong>ties voor<br />
deze <strong>leerling</strong><strong>en</strong> te hoog zijn gegrep<strong>en</strong>.<br />
Ze blijk<strong>en</strong> vaak autoritair gedrag<br />
bij doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit te lokk<strong>en</strong> omdat ze<br />
minder goed dan de gemiddelde<br />
vwo'er hebb<strong>en</strong> geleerd om zelf sturing<br />
te gev<strong>en</strong> aan hun gedrag in e<strong>en</strong><br />
vrije omgeving zonder duidelijke<br />
gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>.<br />
Als dat klopt is maar één conclusie<br />
mogelijk: dan moet<strong>en</strong> in het basisonderwijs<br />
extra inspanning<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
geleverd om dit democratietekort op<br />
te vang<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> methodiek<strong>en</strong> voor democratie-onderwijs<br />
hoev<strong>en</strong> niet opnieuw te word<strong>en</strong><br />
uitgevond<strong>en</strong>. Het overdrag<strong>en</strong><br />
van b<strong>en</strong>odigde k<strong>en</strong>nis, houding<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
vaardighed<strong>en</strong> werkt het best door de<br />
klass<strong>en</strong> <strong>en</strong> schol<strong>en</strong> als democratische<br />
leeromgeving<strong>en</strong> in te richt<strong>en</strong>.<br />
Amerikaanse basisschol<strong>en</strong> <strong>en</strong> schol<strong>en</strong><br />
voor voortgezet onderwijs, waar<br />
dat idee wordt toegepast, bewijz<strong>en</strong><br />
dat de gebruikelijke angst voor wanorde,<br />
anarchie of b<strong>en</strong>deterreur ongegrond<br />
is. ■<br />
Not<strong>en</strong> [LM]<br />
1. <strong>De</strong> inhoud van dit essay is e<strong>en</strong> voorstudie<br />
voor e<strong>en</strong> rapport van de Wet<strong>en</strong>schappelijke<br />
Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) <strong>en</strong> is<br />
te vind<strong>en</strong> op de internetpagina www.wrr.nl.<br />
Het rapport van de WRR zal in het voorjaar<br />
van 2005 verschijn<strong>en</strong>.<br />
2. Frank<strong>en</strong>, P., e.a., Aan de slag met actief<br />
burgerschap, Handreiking voor schol<strong>en</strong> PO <strong>en</strong><br />
VO, KPC Groep, 's Hertog<strong>en</strong>bosch 2003.
Geeft <strong>Maatschappij</strong>leer vmbo’ers e<strong>en</strong> volledig beeld<br />
van zichzelf?<br />
Het individu is<br />
zoek<br />
COEN GELINCK<br />
Welk beeld creër<strong>en</strong> de auteurs van vmbo-maatschappijleerme-<br />
thod<strong>en</strong> van jonger<strong>en</strong>? Lat<strong>en</strong> ze de <strong>leerling</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> volledig beeld<br />
van het f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> of is er sprake van <strong>en</strong>ige se-<br />
lectiviteit? <strong>De</strong> beantwoording van deze vrag<strong>en</strong> vereist natuur-<br />
lijk e<strong>en</strong> uitgebreid sociaal-wet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek, of on-<br />
dervraging van de <strong>leerling</strong><strong>en</strong> zelf . Dit artikel volstaat echter<br />
met e<strong>en</strong> korte verk<strong>en</strong>ning.<br />
In vmbo-method<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong><br />
met <strong>en</strong>ige regelmaat zelf in beeld. <strong>De</strong><br />
<strong>en</strong>e methode draait om klas 3c <strong>en</strong> de<br />
andere methode heeft zelfs e<strong>en</strong> heel<br />
hoofdstuk over jonger<strong>en</strong>.<br />
K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor method<strong>en</strong> in het<br />
algeme<strong>en</strong> is natuurlijk dat de inhoud<br />
van het vak aan de orde komt. <strong>De</strong><br />
wijze waarop dat gebeurt leidt ook tot<br />
e<strong>en</strong> bepaalde kijk op jonger<strong>en</strong>. Wat<br />
met betrekking tot jonger<strong>en</strong> in maatschappijleerboek<strong>en</strong><br />
het meest opvalt,<br />
is dat zij altijd lid zijn van e<strong>en</strong> groep<br />
<strong>en</strong> hierdoor word<strong>en</strong> beïnvloed.<br />
In mijn (havo/vwo-)klass<strong>en</strong> levert dat<br />
groepsgedoe van de lesboek<strong>en</strong>auteurs<br />
<strong>en</strong> van mij als doc<strong>en</strong>t altijd<br />
<strong>en</strong>ige wrevel op. Mijn <strong>leerling</strong><strong>en</strong> voel<strong>en</strong><br />
zich individu<strong>en</strong> die eig<strong>en</strong> keuz<strong>en</strong><br />
mak<strong>en</strong>. Zo will<strong>en</strong> ze ook word<strong>en</strong> behandeld.<br />
Als reactie op deze wrevel<br />
b<strong>en</strong>adruk ik dan altijd de sociologische<br />
kant van het verhaal: je b<strong>en</strong>t wie<br />
je b<strong>en</strong>t als gevolg van allerlei invloed<strong>en</strong><br />
van buit<strong>en</strong>af. Diezelfde boodschap<br />
komt ook in de meeste method<strong>en</strong><br />
naar vor<strong>en</strong>: jonger<strong>en</strong> zijn lid van<br />
e<strong>en</strong> groep, ze word<strong>en</strong> door deze<br />
groep gesocialiseerd <strong>en</strong> word<strong>en</strong> natuurlijk<br />
ook door hun ouders, de<br />
school <strong>en</strong> de media beïnvloed.<br />
Jonger<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> deel uit van e<strong>en</strong><br />
jeugdsubcultuur, dat do<strong>en</strong> ze om erg<strong>en</strong>s<br />
bij te hor<strong>en</strong> <strong>en</strong> om zich teg<strong>en</strong><br />
hun ouders af te zett<strong>en</strong>. Natuurlijk<br />
hebb<strong>en</strong> ze ook aangebor<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>.<br />
Minder duidelijk blijkt<br />
vaak dat jonger<strong>en</strong> ook eig<strong>en</strong> keuz<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>leerling</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005 13
kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Vrag<strong>en</strong> als: ‘Hoe ontstaat<br />
e<strong>en</strong> individu?’ <strong>en</strong> ‘Hoe komt het<br />
dat <strong>leerling</strong> X kiest voor subcultuur<br />
Y?’, word<strong>en</strong> in de method<strong>en</strong> onderbelicht.<br />
Individuatie<br />
‘Individuatie is het proces van het<br />
to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de zelfbewustzijn van individu<strong>en</strong>.<br />
Het betek<strong>en</strong>t dat m<strong>en</strong> zich<br />
meer bewust wordt van waard<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze niet langer als vanzelfsprek<strong>en</strong>d<br />
aanvaardt. Het individuatieproces<br />
behelst dus e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de<br />
eig<strong>en</strong> keuzevrijheid.’ 1<br />
Mijn stelling is dat dit proces van individuatie<br />
in de maatschappijleermethod<strong>en</strong><br />
niet voldo<strong>en</strong>de in beeld komt.<br />
Dit artikel is specifiek gericht op<br />
vmbo-method<strong>en</strong>, maar ik d<strong>en</strong>k niet<br />
dat dit voor de method<strong>en</strong> voor andere<br />
schooltyp<strong>en</strong> anders ligt.<br />
In de methode Team staat klas 3c<br />
c<strong>en</strong>traal: ‘Klas 3c is volg<strong>en</strong>s hun<br />
m<strong>en</strong>tor, m<strong>en</strong>eer Westerhout, e<strong>en</strong><br />
echt team. “Hoewel het allemaal<br />
unieke persoontjes zijn, kunn<strong>en</strong> we<br />
het in het algeme<strong>en</strong> goed met elkaar<br />
vind<strong>en</strong>”.’ <strong>De</strong> auteurs van Team erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
dus wel dat de <strong>leerling</strong><strong>en</strong> van<br />
3c unieke person<strong>en</strong> zijn, maar legg<strong>en</strong><br />
niet uit hoe het komt dat deze <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
zich tot unieke person<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>.<br />
Op zijn best gev<strong>en</strong> methodeschrijvers<br />
e<strong>en</strong> half antwoord op deze<br />
vraag door op de rol van groep<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
subcultur<strong>en</strong> in te gaan.<br />
Zo laat Team Chantal opdrav<strong>en</strong>:<br />
‘Chantal is e<strong>en</strong> echter hiphopper.<br />
Uiterlijk is voor haar heel erg belangrijk.<br />
Zonder de juiste kler<strong>en</strong> gaat ze<br />
de deur niet uit.’ Daarna slaan de auteurs<br />
e<strong>en</strong> brug naar de leefwereld van<br />
de <strong>leerling</strong><strong>en</strong>: ‘B<strong>en</strong> je net als Chantal<br />
e<strong>en</strong> hiphopper? B<strong>en</strong> je e<strong>en</strong> skater, alto<br />
of punker? Veel jonger<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> zich<br />
tot e<strong>en</strong> bepaalde leefstijl aangetrok-<br />
14 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
k<strong>en</strong>. Ze will<strong>en</strong> zich op de e<strong>en</strong> of andere<br />
manier van hun ouders onderscheid<strong>en</strong>.’<br />
Eig<strong>en</strong> keuze<br />
<strong>De</strong> invloed van socialiser<strong>en</strong>de instituties<br />
komt in alle method<strong>en</strong> aan de<br />
orde omdat dit tot de core business<br />
van <strong>Maatschappij</strong>leer behoort. <strong>De</strong><br />
methode Thema’s is er duidelijk over:<br />
‘je persoonlijkheid komt tot stand<br />
door aangebor<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
de invloed van allerlei person<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
instanties met wie je in contact<br />
komt.’ Hoe die persoonlijkheid tot<br />
stand komt is echter niet zo gemakkelijk<br />
uit te legg<strong>en</strong>. Waarom persoon<br />
A voor de alto’s <strong>en</strong> persoon B voor de<br />
skaters kiest komt nerg<strong>en</strong>s echt naar<br />
vor<strong>en</strong>. Het individuatieproces blijft<br />
voor de gebruiker van de methode<br />
dus e<strong>en</strong> black box.<br />
In Blikop<strong>en</strong>er staat wel e<strong>en</strong> paar regels<br />
over eig<strong>en</strong> keuz<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>:<br />
‘Iedere<strong>en</strong> wil erg<strong>en</strong>s bijhor<strong>en</strong>, maar<br />
niet iedere<strong>en</strong> maakt dezelfde keuz<strong>en</strong>.<br />
Het maakt natuurlijk wel uit wat je<br />
vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> vri<strong>en</strong>dinn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>, maar<br />
uiteindelijk bepaal jij zelf wat er met<br />
jou gebeurt. Of je nu e<strong>en</strong> punker, e<strong>en</strong><br />
kakker of heel iets anders b<strong>en</strong>t, jij<br />
blijft verantwoordelijk voor je eig<strong>en</strong><br />
gedrag <strong>en</strong> dus ook voor het omgaan<br />
met ander<strong>en</strong>. En … je kunt op iedere<br />
mom<strong>en</strong>t besliss<strong>en</strong> je lev<strong>en</strong> anders in<br />
te richt<strong>en</strong>, of niet soms?’<br />
Groepsdwang<br />
Hier zoom<strong>en</strong> de auteurs van Blikop<strong>en</strong>er<br />
in op het individuatieproces.<br />
Ze stell<strong>en</strong> dat iemand op ieder mom<strong>en</strong>t<br />
eig<strong>en</strong> keuz<strong>en</strong> kan mak<strong>en</strong>, maar<br />
gezi<strong>en</strong> het laatste vraagtek<strong>en</strong> zijn ze<br />
daar ook weer niet helemaal zeker<br />
van. Dat is ook logisch, want ev<strong>en</strong><br />
verderop zegg<strong>en</strong> ze zelf: ‘Als e<strong>en</strong><br />
groep erg hecht is, kan de groeps-<br />
dwang behoorlijk sterk word<strong>en</strong>’.<br />
In de methode Impuls komt die<br />
groepsdwang ook aan de orde: ‘Bij<br />
e<strong>en</strong> groep hor<strong>en</strong>. Dat will<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Maar vooral pubers will<strong>en</strong> bij<br />
e<strong>en</strong> groep hor<strong>en</strong>. Pubers zijn jonger<strong>en</strong><br />
in de leeftijd van 12 tot 15 jaar.<br />
Ze will<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> verlegg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> serieus word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> bescherming. In de<br />
groep do<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> elkaar na. Ze<br />
imiter<strong>en</strong>, met kleding <strong>en</strong> mobiele telefoons<br />
bijvoorbeeld.’<br />
Het is dan ook duidelijk dat jonger<strong>en</strong><br />
zich met e<strong>en</strong> groep id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
de andere led<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> groep imiter<strong>en</strong>.<br />
Hoe het komt dat e<strong>en</strong> jongere<br />
voor e<strong>en</strong> bepaalde groep kiest wordt<br />
echter niet besprok<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> extra paragraaf<br />
in de vmbo-method<strong>en</strong> zou<br />
dus ge<strong>en</strong> kwaad kunn<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong><br />
zoud<strong>en</strong> de methodemakers hiervoor<br />
e<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> aanklopp<strong>en</strong> bij psycholog<strong>en</strong><br />
die onderzoek naar deze kwestie<br />
hebb<strong>en</strong> verricht.<br />
Natuurlijk word<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
door aangebor<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> door de invloed van socialiser<strong>en</strong>de<br />
instituties gevormd.<br />
Maar hoe daaruit e<strong>en</strong> persoonlijkheid<br />
wordt gevormd blijft in de meeste<br />
method<strong>en</strong> onduidelijk. Enig licht in<br />
deze duisternis zou mijn inzi<strong>en</strong>s aan<br />
meer zelfinzicht bij <strong>leerling</strong><strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
bijdrag<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ander effect zou<br />
kunn<strong>en</strong> zijn dat de <strong>leerling</strong> wordt erk<strong>en</strong>d<br />
als e<strong>en</strong> individu, dat eig<strong>en</strong> keuz<strong>en</strong><br />
kan mak<strong>en</strong>. Mijn <strong>leerling</strong><strong>en</strong> zoud<strong>en</strong><br />
dat voor het vak <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
in elk geval e<strong>en</strong> duidelijke stap<br />
vooruit vind<strong>en</strong>. ■<br />
Noot<br />
1. Jansweijer, R.M.A., Private leefvorm<strong>en</strong>, publieke<br />
gevolg<strong>en</strong>: naar e<strong>en</strong> overheidsbeleid met<br />
betrekking tot individualisering, WRR, <strong>De</strong>n<br />
Haag 1987, p.10.
Jonger<strong>en</strong> door het oog van ervaringsdeskundig<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> mbo-<strong>leerling</strong><br />
van nu<br />
HAROLD DROST<br />
Twee oude rott<strong>en</strong> uit het middelbaar beroepsonderwijs (mbo)<br />
met bijna veertig jaar ervaring gev<strong>en</strong> hun m<strong>en</strong>ing over de leer-<br />
ling van to<strong>en</strong> <strong>en</strong> nu. Beid<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> tot de conclusie dat er niet<br />
veel verschil is tuss<strong>en</strong> hetge<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> van nu <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong><br />
van to<strong>en</strong> bezighoudt. Wel staat de school in hun top-vijflijst<br />
teg<strong>en</strong>woordig pas op vierde of vijfde plaats. E<strong>en</strong> vergelijking.<br />
Nelleke begon als onderwijzeres op<br />
e<strong>en</strong> basisschool. Na vier jaar stapte<br />
ze over naar e<strong>en</strong> huishoudschool,<br />
waar ze INAS-<strong>leerling</strong><strong>en</strong> begeleidde.<br />
Ze studeerde ook Pedagogiek, waarna<br />
ze als doc<strong>en</strong>te Pedagogiek <strong>en</strong><br />
Psychologie op e<strong>en</strong> mdgo (mbo voor<br />
di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong><strong>en</strong>de <strong>en</strong> gezondheidszorgberoep<strong>en</strong>)<br />
terechtkwam. Na vele<br />
fusies te hebb<strong>en</strong> meegemaakt werkt<br />
zij nu op e<strong>en</strong> regionaal opleidingsc<strong>en</strong>trum<br />
(roc) op de afdeling Welzijn<br />
(opleiding<strong>en</strong> Sociaal Pedagogisch<br />
Werk). Het onderwijs is hier ingrijp<strong>en</strong>d<br />
veranderd. In het projectonderwijs<br />
dat hier wordt gepraktiseerd is<br />
vakk<strong>en</strong>integratie ver doorgevoerd.<br />
Nelleke is coördinator van de beroepspraktijkvorming,<br />
vroeger stage<br />
gehet<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> gebied dat zich van<br />
Best, ’s-Hertog<strong>en</strong>bosch tot in de<br />
Bommelerwaard uitstrekt, matchte ze<br />
dit jaar 160 <strong>leerling</strong><strong>en</strong> met schol<strong>en</strong><br />
die stageplaats<strong>en</strong> ter beschikking<br />
stell<strong>en</strong>.<br />
Gerard begon als vormingsleider<br />
voor werk<strong>en</strong>de jonger<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sschool<br />
in Dr<strong>en</strong>the. In het vormingswerk<br />
sprak m<strong>en</strong> to<strong>en</strong> van<br />
maatschappelijke begeleiding: het<br />
begeleid<strong>en</strong> van jonger<strong>en</strong>, die vaak<br />
productiewerk in fabriek<strong>en</strong> ded<strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />
het gev<strong>en</strong> van less<strong>en</strong> <strong>Maatschappij</strong>leer.<br />
In 1984 ging Gerard mee in de<br />
fusie met e<strong>en</strong> streekschool, waar hij<br />
jar<strong>en</strong>lang Persoonlijke <strong>en</strong> Maatschappelijke<br />
Vorming gaf aan de administratieopleiding<br />
van het kort<br />
middelbaar beroepsonderwijs<br />
(kmbo). Teg<strong>en</strong>woordig geeft hij<br />
<strong>De</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>leerling</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005 15
16<br />
M<strong>en</strong>ing van <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
Van de afdeling Administratie van<br />
e<strong>en</strong> roc ded<strong>en</strong> 45 <strong>leerling</strong><strong>en</strong> mee aan<br />
e<strong>en</strong> korte <strong>en</strong>quête:<br />
- Stel e<strong>en</strong> top-vijf sam<strong>en</strong> van ding<strong>en</strong><br />
die je in het lev<strong>en</strong> belangrijk vindt.<br />
- Hoe ervaar je het zelfstandig ler<strong>en</strong><br />
ler<strong>en</strong>?<br />
- <strong>De</strong>nk je dat er verschil is in het onderwijs<br />
van to<strong>en</strong> <strong>en</strong> nu?<br />
<strong>De</strong> gemiddelde top-vijf ziet er, uitgaande<br />
van de plaats<strong>en</strong> 1 <strong>en</strong> 2 in de<br />
<strong>en</strong>quête, als volgt uit:<br />
1. Familie <strong>en</strong> ouders (82 proc<strong>en</strong>t)<br />
2. Gezondheid (40 proc<strong>en</strong>t)<br />
3. School (29 proc<strong>en</strong>t)<br />
4. Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> (21 proc<strong>en</strong>t)<br />
5. Vri<strong>en</strong>d/vri<strong>en</strong>din/verkering<br />
(20 proc<strong>en</strong>t)<br />
Opvall<strong>en</strong>d is dat in de top-vijf van<br />
deze jonger<strong>en</strong> ‘werk’ <strong>en</strong> ‘geld’ niet<br />
voorkom<strong>en</strong> (lees: minder dan<br />
20 proc<strong>en</strong>t).<br />
Van deze <strong>leerling</strong><strong>en</strong> is 65 proc<strong>en</strong>t<br />
goed te sprek<strong>en</strong> over het zelfstandig<br />
ler<strong>en</strong>. Maar ze noem<strong>en</strong> wel voorwaard<strong>en</strong>:<br />
meer begeleiding <strong>en</strong> uitleg<br />
bij instructie <strong>en</strong> opdracht<strong>en</strong>.<br />
Over verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> vroeger <strong>en</strong><br />
nu wet<strong>en</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong> weinig. Ze hebb<strong>en</strong><br />
wat van hun ouders gehoord <strong>en</strong><br />
zegg<strong>en</strong>: ‘Er was meer discipline vroeger,<br />
meer respect voor de lerar<strong>en</strong>, het<br />
was minder zelfstandig. Nu is het<br />
vrijer, je kunt meer met doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> prat<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> zelf invloed uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>’. <strong>De</strong><br />
meest<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong> dat als positief,<br />
niettemin zegt 35 proc<strong>en</strong>t structuur in<br />
hun onderwijssituatie te miss<strong>en</strong>.<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
Maatschappelijke <strong>en</strong> Culturele Vorming<br />
(MCV) op de afdeling Administratie<br />
van e<strong>en</strong> roc. Al die tijd is hij bij<br />
de <strong>leerling</strong>begeleiding betrokk<strong>en</strong> geweest.<br />
Sinds 1990 is Gerard ook vertrouw<strong>en</strong>spersoon<br />
<strong>en</strong> organiseert hij<br />
in het kader van het project School<br />
zonder racisme.<br />
Vroeger<br />
Gerard tovert e<strong>en</strong> sfeerbeeld van werk<strong>en</strong>de<br />
jonger<strong>en</strong> uit 1970 voor og<strong>en</strong>:<br />
jonger<strong>en</strong>, vaak pas 14 jaar, die niet in<br />
staat war<strong>en</strong> om het lager beroepsonderwijs<br />
(lbo) af te mak<strong>en</strong>. <strong>De</strong> oorzak<strong>en</strong><br />
daarvan lag<strong>en</strong> in het milieu, in afwijk<strong>en</strong>d<br />
gedrag <strong>en</strong> in hun praktische<br />
instelling. Met grote regelmaat werd<strong>en</strong><br />
ze van school gestuurd.<br />
Teg<strong>en</strong>woordig zou m<strong>en</strong> van risicojonger<strong>en</strong><br />
sprek<strong>en</strong>. Omdat m<strong>en</strong> vond<br />
dat deze werk<strong>en</strong>de jonger<strong>en</strong> te weinig<br />
bagage hadd<strong>en</strong> om als volwaardig<br />
burger in de maatschappij te kunn<strong>en</strong><br />
functioner<strong>en</strong>, moest<strong>en</strong> zij verder<br />
word<strong>en</strong> gevormd.<br />
‘Ik zorgde er in mijn less<strong>en</strong> voor<br />
steeds dicht bij hun belevingswereld<br />
te blijv<strong>en</strong>. We ging<strong>en</strong> op excursie<br />
naar bedrijv<strong>en</strong>, waar zij zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
werk<strong>en</strong>, <strong>en</strong> soms naar musea <strong>en</strong><br />
instelling<strong>en</strong>. Ik nodigde veel ervaringsdeskundig<strong>en</strong><br />
op school uit: de<br />
huisarts om over gezondheid te prat<strong>en</strong>,<br />
medewerkers van het COC om<br />
homoseksualiteit aan de orde te stell<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> wethouder om meer begrip<br />
voor de geme<strong>en</strong>tepolitiek te kwek<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> politiecommandant om mee<br />
over criminaliteit, vandalisme <strong>en</strong> verkeersveiligheid<br />
(zoals over opgevoerde<br />
brommers) te discussiër<strong>en</strong>.<br />
We ging<strong>en</strong> op kamp <strong>en</strong> op zaterdag<br />
kwam<strong>en</strong> ze soms bij mij thuis popmuziek<br />
luister<strong>en</strong>. Ze war<strong>en</strong> wat passiever<br />
<strong>en</strong> afhankelijker van school <strong>en</strong><br />
ouders dan jonger<strong>en</strong> van nu, maar<br />
hadd<strong>en</strong> meer voor school over. Als er<br />
wat voor school moest gebeur<strong>en</strong> dan<br />
zett<strong>en</strong> zij zich daar ook voor in.<br />
Jonger<strong>en</strong> ded<strong>en</strong> veel meer sam<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
hield<strong>en</strong> ook meer rek<strong>en</strong>ing met elkaar’,<br />
aldus Gerard.<br />
Nelleke: ‘In die tijd war<strong>en</strong> de gezinn<strong>en</strong><br />
hier nog vrij groot. Dat betek<strong>en</strong>de<br />
dat er e<strong>en</strong> vaste dagindeling<br />
was <strong>en</strong> dat iedere<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vast rolpatroon<br />
had. Om vijf of zes uur stond<br />
het et<strong>en</strong> op tafel. Dan was vader<br />
thuis van het werk. Was e<strong>en</strong> kind niet<br />
op tijd, dan kon hij de hond in de pot<br />
vind<strong>en</strong>. Kinder<strong>en</strong> voedd<strong>en</strong> elkaar op<br />
<strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> had rek<strong>en</strong>ing met de ander<br />
te houd<strong>en</strong>. Met duidelijke, vaste<br />
waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong> leek de sam<strong>en</strong>leving<br />
er e<strong>en</strong> stuk e<strong>en</strong>voudiger uit te<br />
zi<strong>en</strong>. <strong>De</strong> school was het k<strong>en</strong>nisinstituut<br />
bij uitstek. Het was ook gemakkelijker<br />
e<strong>en</strong> beroep te kiez<strong>en</strong>, want er<br />
viel minder te kiez<strong>en</strong> <strong>en</strong> de beroep<strong>en</strong><br />
of beroepssector<strong>en</strong> war<strong>en</strong> minder diffuus.<br />
Beroepsopleiding<strong>en</strong> war<strong>en</strong> veel<br />
minder algeme<strong>en</strong> dan teg<strong>en</strong>woordig<br />
het geval is. <strong>De</strong> keuze voor e<strong>en</strong> beroep<br />
bood perspectief voor de toekomst<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> jongere kon daar al e<strong>en</strong><br />
deel van zijn id<strong>en</strong>titeit aan ontl<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Het kwam nogal e<strong>en</strong>s voor dat e<strong>en</strong><br />
kind het beroep van vader, moeder of<br />
e<strong>en</strong> ander familielid koos.<br />
Tot circa twintig jaar geled<strong>en</strong> kwam<br />
e<strong>en</strong> <strong>leerling</strong> ook niet zomaar op e<strong>en</strong><br />
opleiding. Zowel het kmbo als het<br />
mdgo k<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> toelatingsprocedure.<br />
E<strong>en</strong> uitgebreid intakegesprek<br />
waarin de <strong>leerling</strong> stevig over zijn<br />
motivatie aan de tand werd gevoeld<br />
maakte daarvan deel uit. In de<br />
di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong><strong>en</strong>de <strong>en</strong> gezondheidszorgberoep<strong>en</strong><br />
was minimaal mavo<br />
met twee vakk<strong>en</strong> op c-niveau vereist.<br />
In het huidige roc kan in beginsel niemand<br />
meer word<strong>en</strong> afgewez<strong>en</strong>.’
<strong>De</strong> <strong>leerling</strong> van vandaag<br />
Beide doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wijz<strong>en</strong> er voortdur<strong>en</strong>d<br />
op dat de sam<strong>en</strong>leving door gigantisch<br />
toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> informatiestrom<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> prikkels veel ingewikkelder<br />
is geword<strong>en</strong>. Beroepsopleiding<strong>en</strong><br />
zijn nu veel algem<strong>en</strong>er <strong>en</strong> beroep<strong>en</strong><br />
zijn veel diffuser geword<strong>en</strong>. Het mak<strong>en</strong><br />
van keuz<strong>en</strong> is voor jonger<strong>en</strong> van<br />
nu vele mal<strong>en</strong> moeilijker geword<strong>en</strong><br />
dan voor jonger<strong>en</strong> van veertig jaar<br />
geled<strong>en</strong>. Geld in hand<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> is<br />
voor de jonger<strong>en</strong> van nu erg belangrijk.<br />
Vrijwel alle mbo-<strong>leerling</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> bijbaantje. Volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> onderzoek<br />
van het Nationaal Instituut<br />
voor Budgetvoorlichting (Nibud) gev<strong>en</strong><br />
zij gemiddeld 250 euro per<br />
maand uit. Meisjes gev<strong>en</strong> hun geld<br />
uit aan kleding, scho<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> cosmetica.<br />
Jong<strong>en</strong>s kop<strong>en</strong> snacks, frisdrank<br />
<strong>en</strong> alcohol. Zowel meisjes als jong<strong>en</strong>s<br />
sp<strong>en</strong>der<strong>en</strong> ook veel geld aan<br />
uitgaan.<br />
Volg<strong>en</strong>s Gerard zijn ‘<strong>leerling</strong><strong>en</strong> zelfstandiger,<br />
mondiger <strong>en</strong> actiever geword<strong>en</strong>.<br />
Niet actiever voor school<br />
trouw<strong>en</strong>s, want school is maar e<strong>en</strong><br />
onderdeel van hun overvolle lev<strong>en</strong>.<br />
Sport, verkering, bijbaantjes <strong>en</strong> uitgaan<br />
vull<strong>en</strong> hun ag<strong>en</strong>da. Ik vind ze<br />
constructiever, creatiever in het bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
van alternatiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> het oploss<strong>en</strong><br />
van problem<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
van nu zijn minder gezagsgetrouw<br />
<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> minder ontzag voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> directies. Ze zijn minder<br />
bij elkaar betrokk<strong>en</strong>’.<br />
Nelleke stelt: ‘<strong>De</strong> school heeft ge<strong>en</strong><br />
prioriteit <strong>en</strong> wordt soms als last ervar<strong>en</strong>.<br />
Er is voor hun gevoel buit<strong>en</strong><br />
school zoveel te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> te belev<strong>en</strong>.<br />
Leerling<strong>en</strong> die opleiding<strong>en</strong> in de sociaal-pedagogische<br />
sector volg<strong>en</strong><br />
hecht<strong>en</strong> groot belang aan sociale<br />
contact<strong>en</strong>, die voornamelijk buit<strong>en</strong><br />
de school word<strong>en</strong> gelegd <strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong>.<br />
Opmerkelijk is dat ouders<br />
hun zon<strong>en</strong> <strong>en</strong> dochters zelf verantwoordelijk<br />
houd<strong>en</strong> voor de opleiding<br />
die ze volg<strong>en</strong>: je verdi<strong>en</strong>t zelf, dan betaal<br />
je zelf ook maar (e<strong>en</strong> deel van) je<br />
opleiding!’<br />
E<strong>en</strong> goede ontwikkeling is de mondigheid<br />
van de jonger<strong>en</strong>’, zo vervolgt<br />
Nelleke. ‘Nadeel van de huidige ikcultuur<br />
vind ik dat m<strong>en</strong> veel minder<br />
op de ander is gericht. Ik vraag e<strong>en</strong><br />
<strong>leerling</strong> van wie ik vorig jaar e<strong>en</strong> zus<br />
in de klas heb gehad wel e<strong>en</strong>s hoe<br />
het met haar zus gaat. Vaak krijg ik<br />
dan als antwoord: ‘Ge<strong>en</strong> idee’.<br />
‘Het lijkt soms alsof <strong>leerling</strong><strong>en</strong> veel<br />
meer aandacht nodig hebb<strong>en</strong>.<br />
Misschi<strong>en</strong> heb ik die indruk omdat<br />
van de <strong>leerling</strong><strong>en</strong> die in deze sector<br />
e<strong>en</strong> opleiding gaat volg<strong>en</strong>, meer dan<br />
50 proc<strong>en</strong>t met fysieke <strong>en</strong>/of psychische<br />
problem<strong>en</strong> kampt. Die problem<strong>en</strong><br />
zijn vaak deel van hun motivatie<br />
om in deze beroepssector te will<strong>en</strong><br />
werk<strong>en</strong>. Zij will<strong>en</strong> het beter do<strong>en</strong>,<br />
zorg<strong>en</strong> dat ander<strong>en</strong> niet gebeurt wat<br />
h<strong>en</strong> is overkom<strong>en</strong>. Pest<strong>en</strong> is hiervan<br />
e<strong>en</strong> voorbeeld.<br />
Foto: Roeland Koning<br />
<strong>De</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>leerling</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005 17
Iets dat ik merkwaardig blijf vind<strong>en</strong> is<br />
dat de school <strong>en</strong> de rest van de wereld<br />
voor <strong>leerling</strong><strong>en</strong> nog steeds gescheid<strong>en</strong><br />
zak<strong>en</strong> zijn. Heel zelfstandig<br />
regel<strong>en</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong> hun vakantie naar<br />
Italië, maar als ze voor hun stage e<strong>en</strong><br />
uurtje moet<strong>en</strong> reiz<strong>en</strong> is dat e<strong>en</strong> probleem’,<br />
aldus Nelleke.<br />
Onderwijsvernieuwing<br />
Het strev<strong>en</strong> naar zelfstandig <strong>en</strong> onder<br />
eig<strong>en</strong> verantwoordelijkheid ler<strong>en</strong><br />
ler<strong>en</strong> is in de roc’s al meer dan ti<strong>en</strong><br />
jaar geled<strong>en</strong> ingezet. Nog steeds gaat<br />
dat met problem<strong>en</strong> gepaard. Toch<br />
vindt Nelleke dat <strong>leerling</strong><strong>en</strong> van nu<br />
meer nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over hetge<strong>en</strong> zij ler<strong>en</strong>:<br />
‘In de welzijnsector is goed communicer<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> sociaal vaardig handel<strong>en</strong><br />
noodzakelijk. Leerling<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
ontdekk<strong>en</strong> hoe ze overkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat<br />
bepaalde gedraging<strong>en</strong> <strong>en</strong> handeling<strong>en</strong><br />
tot gevolg kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> bij de<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> waarmee zij werk<strong>en</strong>. Het<br />
hele programma voorziet in de reflectie<br />
van <strong>leerling</strong><strong>en</strong> op hun eig<strong>en</strong> handel<strong>en</strong>’.<br />
E<strong>en</strong> ontwikkeling die volg<strong>en</strong>s Gerard<br />
te ver gaat is dat Maatschappelijke<br />
<strong>en</strong> Culturele Vorming teg<strong>en</strong>woordig<br />
per computer gaat. Hij vraagt zich af<br />
of <strong>leerling</strong><strong>en</strong> zo niet e<strong>en</strong> verl<strong>en</strong>gstuk<br />
van de personal computer word<strong>en</strong>: ‘Ik<br />
b<strong>en</strong> bang dat MCV via de computer<br />
ertoe zal leid<strong>en</strong> dat het weer vooral<br />
om reproduceerbare feit<strong>en</strong> gaat. Het<br />
heeft iets onwerkelijks. Kernwaard<strong>en</strong><br />
moet de doc<strong>en</strong>t in rechtstreeks contact<br />
met jonger<strong>en</strong> overdrag<strong>en</strong>.<br />
Daarbij moet<strong>en</strong> gevoel <strong>en</strong> verstand<br />
word<strong>en</strong> geactiveerd. Discussie <strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>ingsvorming over actualiteit<strong>en</strong>,<br />
het sam<strong>en</strong> nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over lev<strong>en</strong>skwesties<br />
<strong>en</strong> thema’s moet in groep<strong>en</strong><br />
interactief aan de orde kom<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong><br />
zo ler<strong>en</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong> participer<strong>en</strong>de<br />
burgers te word<strong>en</strong>’. ■<br />
18 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
<strong>De</strong> (on)mogelijkhed<strong>en</strong> van hyperactieve roc’ers<br />
Lesgev<strong>en</strong>, maar<br />
niet langer dan<br />
vijf minut<strong>en</strong><br />
CHRIS MEIJNEN<br />
Voor leerplichtige jonger<strong>en</strong> die voldo<strong>en</strong>de vooropleiding <strong>en</strong><br />
motivatie ontber<strong>en</strong> is het vaak moeilijk om de juiste leer- of<br />
werkomgeving te vind<strong>en</strong>. In dit artikel volgt e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tarisatie<br />
van de praktijk.<br />
‘Remco! Wat doe je daar nu ine<strong>en</strong>s<br />
bij het raam?’ vroeg ik verbaasd. Ik<br />
had me omgedraaid om iets op het<br />
bord te schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> Remco had van<br />
deze geleg<strong>en</strong>heid gebruik gemaakt<br />
om zich van schoolbank naar schuifraam<br />
te verplaats<strong>en</strong>. ‘M<strong>en</strong>eer, ik<br />
moest echt ev<strong>en</strong> door de klas lop<strong>en</strong>.<br />
Ik heb nu al vijfti<strong>en</strong> minut<strong>en</strong> stilgezet<strong>en</strong>,<br />
langer kan ik echt niet!’<br />
Niveau 2<br />
<strong>De</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong> van de opleiding <strong>De</strong>tailhandel,<br />
Welzijn <strong>en</strong> ICT zijn aando<strong>en</strong>lijk.<br />
Soms hal<strong>en</strong> ze het bloed onder<br />
mijn nagels vandaan, maar echt<br />
kwaad kan ik nooit op ze zijn. Het<br />
zijn bijzondere <strong>leerling</strong><strong>en</strong>. Het zijn<br />
jong<strong>en</strong>s <strong>en</strong> meisjes die als <strong>en</strong>ige<br />
vooropleiding basisonderwijs <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />
jar<strong>en</strong> voorgezet onderwijs (zon-<br />
der diploma) hebb<strong>en</strong> g<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>. Ze<br />
zijn ingestroomd op niveau 2 van<br />
mijn regionaal opleidingsc<strong>en</strong>trum<br />
(roc).<br />
Eén van de klass<strong>en</strong> <strong>De</strong>tailhandel<br />
2dh1, wordt al gekscher<strong>en</strong>d 2adhd1<br />
(ADHD = Att<strong>en</strong>tion <strong>De</strong>ficit Hyperactivity<br />
Disorder) g<strong>en</strong>oemd. <strong>De</strong> drukte in<br />
deze klas is onbeschrijflijk. In deze<br />
klas zit ook mijn beste Remco van 17<br />
jaar. Remco is e<strong>en</strong> adhd-er die hardnekkig<br />
zijn Ritalin weigert te slikk<strong>en</strong>.<br />
Nu zijn de <strong>leerling</strong><strong>en</strong> die wel hun<br />
Ritalin innem<strong>en</strong> niet veel rustiger,<br />
maar zij blijv<strong>en</strong> in elk geval op hun<br />
plek zitt<strong>en</strong>.<br />
Leerplicht<br />
Remco me<strong>en</strong>t oprecht wat hij zegt.<br />
Het kost hem onbeschrijflijk veel<br />
moeite om op zijn plek te blijv<strong>en</strong> zit-
t<strong>en</strong>. Toch is hij verplicht nog e<strong>en</strong> aantal<br />
jar<strong>en</strong> naar school te gaan, niet bepaald<br />
e<strong>en</strong> ideale plek voor iemand<br />
die ge<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t kan stilzitt<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
idealer plek voor Remco <strong>en</strong> zijn klasg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong><br />
zou de beroepsbegeleid<strong>en</strong>de<br />
leerweg (bbl) zijn. Het is echter<br />
moeilijk om werkplekk<strong>en</strong> voor dit,<br />
zeg maar, werk<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong>.<br />
Stageplaats<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> is al e<strong>en</strong> hele<br />
opgave. In het kader van hun beroepspraktijkvorming<br />
lop<strong>en</strong><br />
Remco <strong>en</strong> zijn klasg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> twee<br />
dag<strong>en</strong> in de week stage; twee<br />
dag<strong>en</strong> die de meest<strong>en</strong> do<strong>en</strong> oplev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk zoud<strong>en</strong> dat<br />
meer dag<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zijn.<br />
Werk<br />
Leerling<strong>en</strong> zoals Remco zijn<br />
slim g<strong>en</strong>oeg om aan te voel<strong>en</strong><br />
dat er niet veel werkgevers zijn<br />
die op h<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> te wacht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
dat het beeld dat veel bedrijv<strong>en</strong><br />
van h<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> niet erg positief<br />
is. Met hun lage k<strong>en</strong>nis- <strong>en</strong> vaardigheidsniveau<br />
<strong>en</strong> hun slechte<br />
beheersing van het Nederlands<br />
kom<strong>en</strong> ze niet voor veel beroep<strong>en</strong><br />
in aanmerking. Het feit dat<br />
ze specifieke begeleiding nodig<br />
hebb<strong>en</strong> maakt pot<strong>en</strong>tiële werkgevers<br />
afwacht<strong>en</strong>d, zelfs als het alle<strong>en</strong> nog<br />
maar om e<strong>en</strong> stageplek gaat. Als ze<br />
dan toch e<strong>en</strong> stagiaire will<strong>en</strong> aannem<strong>en</strong><br />
kiez<strong>en</strong> ze dus liever voor iemand<br />
van niveau 3/4. Rek<strong>en</strong> maar<br />
dat deze <strong>leerling</strong><strong>en</strong> dat beseff<strong>en</strong>.<br />
Vijf minut<strong>en</strong> frontaal<br />
Gelukkig is er voor de meeste <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
uit Remco’s klas dit jaar wel e<strong>en</strong><br />
stageplaats gevond<strong>en</strong>. <strong>De</strong> gang naar<br />
school blijft echter vervel<strong>en</strong>d. Het<br />
beste is ze aan het werk te zett<strong>en</strong>.<br />
Frontaal lesgev<strong>en</strong> mag absoluut niet<br />
langer dan vijf minut<strong>en</strong> dur<strong>en</strong>. Duurt<br />
het wel langer, dan hangt binn<strong>en</strong> de<br />
kortste ker<strong>en</strong> Remco bij het raam,<br />
schreeuwt Marloes naar e<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>din<br />
in de gang, zegt Patrick dat hij dit<br />
week<strong>en</strong>d flink gaat zuip<strong>en</strong>, vraagt<br />
Fatima aan haar buurvrouw om de<br />
deodorant, valt Roberto in slaap, gaat<br />
Abdalla’s mobiele telefoon ‘per ongeluk’<br />
af <strong>en</strong> kan Kar<strong>en</strong> het echt niet<br />
meer volg<strong>en</strong>.<br />
Nee, na hooguit vijf minut<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
ze iets hebb<strong>en</strong> om zelf fysiek mee bezig<br />
te kunn<strong>en</strong> zijn. Het lijkt wel bezigheidstherapie,<br />
<strong>en</strong> dat is het soms ook.<br />
Alle opdracht<strong>en</strong> die ik voor h<strong>en</strong> verzin,<br />
moet<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> bijna honderd proc<strong>en</strong>t<br />
kans op succes zijn uit te voer<strong>en</strong>.<br />
Alle<strong>en</strong> dan lukt ze dat ook. Maar dan<br />
zijn ze ook trots <strong>en</strong> stral<strong>en</strong> ze.<br />
‘M<strong>en</strong>eer?’<br />
‘Wat is er Remco?’<br />
‘Ik b<strong>en</strong> wel heel erg druk vandaag,<br />
vindt u ook niet?’ fluistert hij, ‘zal ik<br />
maar de les uit gaan?’ ■<br />
Foto: Roeland Koning<br />
<strong>De</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>leerling</strong><br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005 19
Terri Schiavo stierf eind<br />
maart 2005. Aan haar dood<br />
ging e<strong>en</strong> absurde politieke <strong>en</strong><br />
juridische rondedans vooraf,<br />
begeleid door ketelmuziek<br />
van hysterische demonstran-<br />
t<strong>en</strong>. Ook Nederland keek toe,<br />
want pers <strong>en</strong> Journaal<br />
besteedd<strong>en</strong> wek<strong>en</strong>lang aan-<br />
dacht aan de zaak. Jeff Peck<br />
licht deze toe teg<strong>en</strong> het decor<br />
van Amerikaanse politieke <strong>en</strong><br />
juridische eig<strong>en</strong>aardighed<strong>en</strong>.<br />
Van onze correspond<strong>en</strong>t.<br />
20 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
<strong>Politiek</strong>e sterv<strong>en</strong>sbegeleiding in de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong><br />
Strijd op lev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> dood<br />
JEFF PECK<br />
Medische zorg is duur in de Ver<strong>en</strong>igde<br />
Stat<strong>en</strong>. Het systeem is e<strong>en</strong> labyrint.<br />
Verscheid<strong>en</strong>e particuliere verzekeraars,<br />
overheidsregeling<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve<br />
van de arm<strong>en</strong>, ouder<strong>en</strong>, gehandicapt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong> met de fictie dat hier sprake is<br />
van e<strong>en</strong> vrije markt, ertoe geleid dat<br />
dit labyrint op e<strong>en</strong> moeras is opgebouwd.<br />
Voeg daarbij - ter completering<br />
van het beeld - het bij veel Amerikan<strong>en</strong><br />
heers<strong>en</strong>de misverstand dat<br />
hun lev<strong>en</strong> zich, zonder lichamelijk<br />
ongemak, tot sint-juttemis kan <strong>en</strong> behoort<br />
uit te strekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat dus elke<br />
aando<strong>en</strong>ing door de medische sector<br />
moet word<strong>en</strong> bestred<strong>en</strong> <strong>en</strong> g<strong>en</strong>ez<strong>en</strong>.<br />
Nieuwe wetgeving noodzakelijk<br />
<strong>De</strong> huidige medische wet<strong>en</strong>schap<br />
maakt het mogelijk verwonding<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ziekt<strong>en</strong> die voorhe<strong>en</strong> fataal war<strong>en</strong> te<br />
overlev<strong>en</strong>. Vaker dan voorhe<strong>en</strong> leidt<br />
dat tot gevall<strong>en</strong> waarin het slachtoffer<br />
weliswaar overleeft, maar niet meer<br />
in staat is tot besluitvorming over de<br />
behandeling van <strong>en</strong> de zorg voor zijn<br />
persoon, in het bijzonder de beëindiging<br />
van behandeling <strong>en</strong> zorg.<br />
<strong>De</strong> onderk<strong>en</strong>ning daarvan is tev<strong>en</strong>s<br />
de onderk<strong>en</strong>ning van de noodzaak<br />
van wetgeving ter bescherming van<br />
de belang<strong>en</strong> van deze slachtoffers…<br />
<strong>en</strong> waar wetgeving is, is politiek.<br />
Medische vooruitgang, het labyrintische<br />
systeem, de Amerikaanse liefhebberij<br />
om debatt<strong>en</strong> in de rechtszaal<br />
uit te vecht<strong>en</strong> <strong>en</strong> de onderbewuste<br />
claim van eeuwig lev<strong>en</strong> zonder<br />
ongemak, war<strong>en</strong> allemaal k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> situatie die rijp was voor politiek<br />
met de rotte lucht van hypocrisie<br />
<strong>en</strong> opportunisme. Om de politieke<br />
machinerie aan te zw<strong>en</strong>gel<strong>en</strong>,<br />
was het wacht<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> slachtoffer,<br />
e<strong>en</strong> concreet geval, herk<strong>en</strong>baar <strong>en</strong> inleefbaar<br />
voor de natie.<br />
Schiavo vegetatief?<br />
Terri Schiavo, die langdurig aan eetstoorniss<strong>en</strong><br />
leed, werd in 1990 op<br />
zes<strong>en</strong>twintigjarige leeftijd door e<strong>en</strong><br />
hartaanval getroff<strong>en</strong>, met hers<strong>en</strong>letsel<br />
tot gevolg. <strong>De</strong> m<strong>en</strong>tale <strong>en</strong> fysieke<br />
staat waarin ze verkeerde werd als<br />
‘perman<strong>en</strong>t vegetatief’ gediagnosticeerd.<br />
Tot 1998 probeerd<strong>en</strong> haar familie<br />
<strong>en</strong> echtg<strong>en</strong>oot allerlei behandeling<strong>en</strong>.<br />
Ze klaagd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> behandel<strong>en</strong>d<br />
arts aan weg<strong>en</strong>s gemaakte fout<strong>en</strong>,<br />
wonn<strong>en</strong> die zaak <strong>en</strong> ontving<strong>en</strong><br />
700.000 dollar voor verzorging <strong>en</strong> behandeling<br />
van mevrouw Schiavo.<br />
In 1998 was de echtg<strong>en</strong>oot van Terri<br />
Schiavo er inmiddels van overtuigd<br />
geraakt dat verbetering van haar<br />
m<strong>en</strong>tale <strong>en</strong> fysieke staat, laat staan
g<strong>en</strong>ezing, was uitgeslot<strong>en</strong>. Hij vroeg<br />
om verwijdering van de buis die<br />
voedsel <strong>en</strong> water in haar maag transporteerde.<br />
Het ontbrek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong><br />
beschikking van mevrouw<br />
Schiavo noopte hem echter e<strong>en</strong><br />
rechtbank toestemming te vrag<strong>en</strong>.<br />
Tijd<strong>en</strong>s de hoorzitting werd e<strong>en</strong> medisch-deskundige<br />
gehoord <strong>en</strong> werd<br />
e<strong>en</strong> videoband getoond, waarop was<br />
te zi<strong>en</strong> welke verzorging mevrouw<br />
Schiavo nodig had <strong>en</strong> in welke staat<br />
ze verkeerde. Ook werd haar echtg<strong>en</strong>oot<br />
gevraagd wat hij me<strong>en</strong>de dat<br />
haar w<strong>en</strong>s zou zijn geweest.<br />
Haar ouders war<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het verzoek<br />
om verwijdering van de voedingsbuis.<br />
Zij war<strong>en</strong> ervan overtuigd dat<br />
hun dochter met de juiste behandeling<br />
zou kunn<strong>en</strong> g<strong>en</strong>ez<strong>en</strong>. In 2001<br />
werd de buis verwijderd, maar twee<br />
dag<strong>en</strong> later, op last van e<strong>en</strong> andere<br />
door Terri’s ouders ingeschakelde<br />
rechter, opnieuw ingebracht.<br />
M<strong>en</strong>eer Schiavo <strong>en</strong> de ouders van<br />
zijn vrouw trachtt<strong>en</strong> hun conflict<strong>en</strong><br />
via e<strong>en</strong> vrijwillig mediatieproces bij te<br />
legg<strong>en</strong>, maar bereikt<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>stemming.<br />
Tot hier speelde zich alles in de lagere<br />
rechtbank<strong>en</strong> af <strong>en</strong> was er, juridisch<br />
gesprok<strong>en</strong>, nog niets bijzonders gebeurd.<br />
Dat zou echter verander<strong>en</strong>.<br />
Terri’s Law<br />
In oktober 2002 moest e<strong>en</strong> nieuw<br />
proces uitsluitsel gev<strong>en</strong> over de<br />
vraag of <strong>nieuwe</strong> behandelwijz<strong>en</strong> van<br />
Terri Schiavo toelaatbaar war<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
onafhankelijke, door de rechtbank<br />
aangewez<strong>en</strong> arts getuigde dat g<strong>en</strong>ezing<br />
van mevrouw Schiavo onwaarschijnlijk<br />
was. Hierop gaf de rechter<br />
toestemming om de voedingsbuis te<br />
verwijder<strong>en</strong>. Schiavo’s ouders ging<strong>en</strong><br />
in beroep, maar tevergeefs. In beginsel<br />
was daarmee de kous af. In e<strong>en</strong><br />
laatste poging herzi<strong>en</strong>ing van het<br />
vonnis te bewerkstellig<strong>en</strong>, vroeg<strong>en</strong> ze<br />
e<strong>en</strong> federale rechtbank de hele zaak<br />
nog e<strong>en</strong>s te bekijk<strong>en</strong>. <strong>De</strong> gouverneur<br />
van Florida, Jeb Bush, vergewiste die<br />
rechtbank van zijn officiële steun<br />
voor het verzoek mevrouw Schiavo in<br />
lev<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de voedingsbuis<br />
terug te plaats<strong>en</strong>. Op 10 oktober<br />
2003 bepaalde de federale rechter dat<br />
zijn rechtbank ge<strong>en</strong> jurisdictie in deze<br />
zaak had. Het vonnis bleef staan<br />
<strong>en</strong> de week daarop werd de voedingsbuis<br />
verwijderd.<br />
Gouverneur Bush liet het hier niet bij<br />
zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> loodste op 21 oktober 2003<br />
met succes e<strong>en</strong> noodwet door de<br />
volksverteg<strong>en</strong>woordiging van Florida.<br />
<strong>De</strong>ze wet, die voortzetting van de<br />
kunstmatige voeding eiste, k<strong>en</strong>t iedere<br />
Amerikaan onder de naam<br />
Terri’s Law.<br />
Terri’s Law II<br />
<strong>De</strong> teg<strong>en</strong>standers van deze wet legde<br />
deze onmiddellijk ter toetsing aan de<br />
grondwet van Florida aan het Hooggerechtshof<br />
van Florida voor. Het<br />
vonnis kwam snel: Terri’s Law was<br />
ongrondwettig <strong>en</strong> de voeding mocht<br />
word<strong>en</strong> gestaakt. Poging<strong>en</strong> van deg<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
die Schiavo in lev<strong>en</strong> wild<strong>en</strong> houd<strong>en</strong><br />
om die uitspraak door het hoogste<br />
Amerikaanse rechtscollege, het<br />
federale Hooggerechtshof, te lat<strong>en</strong><br />
toets<strong>en</strong>, faald<strong>en</strong>: dat hof w<strong>en</strong>ste de<br />
pleidooi<strong>en</strong> niet aan te hor<strong>en</strong>. Zes<br />
maal bracht juridisch gemanoeuvreer<br />
de zaak bij het hof. Dit ging gepaard<br />
met onsmakelijkhed<strong>en</strong> als de poging<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005 21
tot dagvaarding van alle partij<strong>en</strong>,<br />
Terri Schiavo incluis.<br />
Nu bemoeide ook de regering van<br />
presid<strong>en</strong>t George Bush zich ermee.<br />
E<strong>en</strong> federale wet die Schiavo’s dood<br />
t<strong>en</strong> gevolge van het stopp<strong>en</strong> van medische<br />
zorg moest verbied<strong>en</strong>, Terri’s<br />
Law II, werd inderhaast in elkaar geflanst<br />
<strong>en</strong> dankzij de Republikeinse<br />
meerderheid in zowel het Huis van<br />
Afgevaardigd<strong>en</strong> als de S<strong>en</strong>aat vlot<br />
door het Congres geloodst. Het<br />
mocht echter niet bat<strong>en</strong>: het vonnis<br />
van de rechtbank in Florida bleef ongewijzigd.<br />
<strong>De</strong> kunstmatige voeding<br />
werd gestopt <strong>en</strong> Terri Schiavo stierf<br />
eind maart 2005 t<strong>en</strong> gevolge van uitdroging.<br />
Bush for presid<strong>en</strong>t<br />
<strong>De</strong> Republikeinse Partij is fel gekant<br />
teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> te grote federale overheid<br />
<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> meer dan minimale invloed<br />
van de federale overheid op de afzonderlijke<br />
stat<strong>en</strong>. Al jar<strong>en</strong> beschuldig<strong>en</strong><br />
Republikein<strong>en</strong> de federale gerechtshov<strong>en</strong><br />
ervan teveel macht uit<br />
te oef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> zich teveel met de wetgeving<br />
van de stat<strong>en</strong> te bemoei<strong>en</strong>.<br />
Maar als dat in haar kraam te pas<br />
komt blijkt diezelfde partij bereid<br />
schaamteloos de federale overheid te<br />
misbruik<strong>en</strong>. Jeb Bush heeft nationale<br />
aspiraties <strong>en</strong> wordt g<strong>en</strong>oemd als<br />
kandidaat om zijn broer als presid<strong>en</strong>t<br />
op te volg<strong>en</strong>. Zijn optred<strong>en</strong> in<br />
de kwestie-Schiavo bewees dat hij<br />
bereid is het juridische systeem van<br />
zijn eig<strong>en</strong> staat te neger<strong>en</strong> als hem dat<br />
nationale aandacht kon oplever<strong>en</strong>.<br />
To<strong>en</strong> Jeb’s wetgev<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong><br />
faald<strong>en</strong>, zorgd<strong>en</strong> zijn broer <strong>en</strong> de<br />
Republikein<strong>en</strong> in het Congres snel<br />
voor e<strong>en</strong> wet (Terri’s Law II) die de<br />
uitvoering van het oorspronkelijke<br />
vonnis kon vertrag<strong>en</strong>. <strong>De</strong> absurde,<br />
Republikeinse eis tot herplaatsing<br />
22 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
van de voedingsbuis om mogelijk te<br />
mak<strong>en</strong> dat Terri Schiavo zelf kon getuig<strong>en</strong>,<br />
werd gelukkig door e<strong>en</strong> rechter<br />
van tafel geveegd: voor e<strong>en</strong> derge-<br />
lijke dagvaarding ontbrak elke basis.<br />
Culture of life of opportunisme?<br />
Hoe diep de culture of life gaat, die de<br />
teg<strong>en</strong> legalisering van abortus <strong>en</strong> euthanasie<br />
gekante Republikein<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong><br />
te belijd<strong>en</strong>, laat e<strong>en</strong> pas ontdekt<br />
memo over deze zaak aan de Republikeinse<br />
led<strong>en</strong> van de S<strong>en</strong>aat zi<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong>ze notitie van de Republikeinse<br />
s<strong>en</strong>ator voor Florida Mel Martinez<br />
verlangde het van de andere Republikeinse<br />
s<strong>en</strong>ator<strong>en</strong> ‘aan boord te kom<strong>en</strong>’<br />
in de zaak Schiavo. Het teg<strong>en</strong>houd<strong>en</strong><br />
van haar lev<strong>en</strong>sbeëindiging<br />
bleek namelijk e<strong>en</strong> groot deel van de<br />
Republikeinse kiezers sterk aan te<br />
sprek<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> Texaanse lid van het Huis van<br />
Afgevaardigd<strong>en</strong> Tom <strong>De</strong>lay <strong>en</strong> leider<br />
van de Republikeinse meerderheid<br />
(<strong>en</strong> subject van meerdere onderzoek<strong>en</strong><br />
naar overtreding<strong>en</strong> van de ethische<br />
regels voor Afgevaardigd<strong>en</strong>)<br />
sprak dreig<strong>en</strong>de taal aan het adres<br />
van de rechters die Terri’s Law II aan<br />
hun laars hadd<strong>en</strong> durv<strong>en</strong> lapp<strong>en</strong>.<br />
Als het niet zo morbide was zou m<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong> van ironie bij de<br />
vaststelling dat <strong>De</strong>lay’s thuisstaat<br />
Texas, ook e<strong>en</strong> bolwerk van de culture<br />
of life, de wetgeving zo heeft aangepast<br />
dat vrijwel niets e<strong>en</strong> snelle<br />
executie van ter dood veroordeeld<strong>en</strong><br />
nog in de weg kan staan. Bewijs van<br />
onschuld alle<strong>en</strong> is niet langer voldo<strong>en</strong>de.<br />
<strong>De</strong> Republikeinse s<strong>en</strong>ator John Cornyn<br />
uit Texas maakte het nog bonter.<br />
In e<strong>en</strong> bizar comm<strong>en</strong>taar - zeker met<br />
de dreig<strong>en</strong>de taal van <strong>De</strong>lay vers in<br />
het geheug<strong>en</strong> - stelde hij dat e<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>t<br />
geweldsincid<strong>en</strong>t in e<strong>en</strong> rechtszaal,<br />
waarbij e<strong>en</strong> rechter <strong>en</strong> e<strong>en</strong> familielid<br />
van e<strong>en</strong> andere rechter het lev<strong>en</strong><br />
liet<strong>en</strong>, gezi<strong>en</strong> de Schiavo-zaak<br />
wellicht moest word<strong>en</strong> verklaard uit<br />
(min of meer begrijpelijke) woede teg<strong>en</strong><br />
rechters die ‘politieke besluit<strong>en</strong><br />
nem<strong>en</strong> zonder daarover verantwoordelijkheid<br />
aan het publiek te hoev<strong>en</strong><br />
aflegg<strong>en</strong>’. Let wel, Cornyn was ooit<br />
lid van het Hooggerechtshof van<br />
Texas <strong>en</strong> is thans lid van de s<strong>en</strong>aatscommissie<br />
voor Justitie die wordt geacht<br />
de grondwet te bescherm<strong>en</strong>. Als<br />
dergelijke Republikein<strong>en</strong> het Congres<br />
blijv<strong>en</strong> dominer<strong>en</strong>, verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> rechters<br />
e<strong>en</strong> gevar<strong>en</strong>toeslag.<br />
Ge<strong>en</strong> winnaars<br />
<strong>De</strong> zaak Schiavo k<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> winnaars.<br />
Het juridische systeem is ge<strong>en</strong> stap<br />
dichter bij oplossing<strong>en</strong> van de kwesties<br />
rond euthanasie gekom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
daar ging <strong>en</strong> gaat het hier echt om.<br />
E<strong>en</strong> jonge vrouw is gestorv<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
privacy van haar lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> sterv<strong>en</strong> is<br />
schaamteloos aangetast. <strong>De</strong> publieke<br />
zaak zou zeer gedi<strong>en</strong>d zijn geweest<br />
bij e<strong>en</strong> heldere analyse van de<br />
onderligg<strong>en</strong>de ethische, juridische<br />
<strong>en</strong> politieke kwesties. In plaats daarvan<br />
heeft de Republikeinse Partij de<br />
zaak Schiavo schaamteloos gebruikt<br />
<strong>en</strong> misbruikt met ge<strong>en</strong> ander doel<br />
dan het verkrijg<strong>en</strong> van meer greep op<br />
zowel de Amerikaanse politiek als op<br />
privé-aangeleg<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> van<br />
Amerikan<strong>en</strong>. ■<br />
Vertaling: Hans van der Heijde
<strong>De</strong> (meer)waarde van antropologie voor<br />
<strong>Maatschappij</strong>leer<br />
Roep om relativer<strong>en</strong>d<br />
vermog<strong>en</strong><br />
WILLEM RASING<br />
<strong>De</strong> inbr<strong>en</strong>g van antropologie in het vak <strong>Maatschappij</strong>-<br />
leer is beperkt, zeker vergelek<strong>en</strong> bij dat van politicolo-<br />
gie <strong>en</strong> sociologie. Dat zou anders moet<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>.<br />
Mijn ervaring<strong>en</strong> als maatschappijleerdoc<strong>en</strong>t, exami-<br />
nator (vmbo, havo, vwo) <strong>en</strong> antropologisch onder-<br />
zoeker vorm<strong>en</strong> de achtergrond <strong>en</strong> aanleiding voor<br />
deze beschouwing over de mogelijkhed<strong>en</strong> die antro-<br />
pologie voor de inhoud van <strong>Maatschappij</strong>leer <strong>en</strong> voor<br />
het beroep van maatschappijleerdoc<strong>en</strong>t biedt.<br />
Voor e<strong>en</strong> goed begrip van de mogelijkhed<strong>en</strong><br />
van antropologie voor<br />
<strong>Maatschappij</strong>leer is e<strong>en</strong> helder beeld<br />
vereist van wat die in feite behelst. In<br />
het kader van dit artikel kan echter<br />
onmogelijk recht word<strong>en</strong> gedaan aan<br />
de verscheid<strong>en</strong>heid van geografische<br />
<strong>en</strong> thematische specialisaties, onderzoeksthema’s,<br />
theoretische stroming<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> methodische variaties van de<br />
moderne antropologie. Hier zal moet<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> volstaan met e<strong>en</strong> beknopte<br />
<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e schets van de<br />
antropologie <strong>en</strong> zal vooral de nadruk<br />
ligg<strong>en</strong> op het k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de, het<br />
eig<strong>en</strong>e, van de antropologie. <strong>De</strong><br />
meerwaarde die de antropologie voor<br />
het vak <strong>Maatschappij</strong>leer kan hebb<strong>en</strong><br />
is juist daarin geleg<strong>en</strong>.<br />
Antropologie <strong>en</strong> kolonialisme<br />
<strong>De</strong> geschied<strong>en</strong>is van de antropologie<br />
is nauw met die van het kolonialisme<br />
verbond<strong>en</strong>. <strong>De</strong> eerste antropolog<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> etnolog<strong>en</strong> die zich bezig hield<strong>en</strong><br />
met het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over vreemde -<br />
veelal niet-westerse - volker<strong>en</strong>, met<br />
name in de koloniën. Zij baseerd<strong>en</strong><br />
zich louter op gegev<strong>en</strong>s van ander<strong>en</strong>,<br />
zoals missionariss<strong>en</strong>, z<strong>en</strong>deling<strong>en</strong>,<br />
ontdekkingsreizigers <strong>en</strong> bestuursambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>.<br />
Zij trachtt<strong>en</strong> de evolutionaire<br />
ontwikkeling van de m<strong>en</strong>sheid<br />
in schema’s onder te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>,<br />
waarbij de eig<strong>en</strong>tijdse, dat wil zegg<strong>en</strong><br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse, volker<strong>en</strong> als repres<strong>en</strong>tatief<br />
voor eerdere fas<strong>en</strong> van<br />
de evolutie van de m<strong>en</strong>s werd<strong>en</strong> beschouwd.<br />
Pas met de best<strong>en</strong>diging<br />
van het kolonialisme, in de loop van<br />
de twintigste eeuw, ging<strong>en</strong> antropolog<strong>en</strong><br />
door middel van langdurig <strong>en</strong><br />
int<strong>en</strong>sief veldwerk zelf hun gegev<strong>en</strong>s<br />
verzamel<strong>en</strong>. Met deze omslag naar<br />
de directe beschrijving van de cultuur<br />
van de Ander, de etnografie, kwam de<br />
antropologie tot wasdom <strong>en</strong> kreeg ze<br />
haar eig<strong>en</strong>heid.<br />
Wez<strong>en</strong> van de antropologie<br />
<strong>De</strong> kern van het antropologisch bedrijf<br />
wordt gevormd door de methode<br />
van onderzoek, de participer<strong>en</strong>de<br />
waarneming. <strong>De</strong> antropoloog<br />
tracht de cultuur van de Ander van<br />
binn<strong>en</strong>uit <strong>en</strong> tegelijkertijd van buit<strong>en</strong>af<br />
te begrijp<strong>en</strong>. Door langere tijd<br />
aan het lev<strong>en</strong> dat die Ander leidt deel<br />
te nem<strong>en</strong>, beleeft de onderzoeker de<br />
cultuur <strong>en</strong> de dragers ervan van binn<strong>en</strong>uit<br />
<strong>en</strong> tracht die zo te doorgrond<strong>en</strong>.<br />
Dit zog<strong>en</strong>aamde emic-perspectief<br />
is in feite herm<strong>en</strong>eutisch, Versteh<strong>en</strong>d:<br />
m<strong>en</strong> tracht het lev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> van ander<strong>en</strong> vanuit de gedeelde<br />
subjectiviteit van onderzoeker<br />
<strong>en</strong> onderzochte te begrijp<strong>en</strong>. Beid<strong>en</strong><br />
gehoorzam<strong>en</strong> zogezegd aan de wet<br />
van de m<strong>en</strong>selijke rede <strong>en</strong> dat maakt<br />
begrip van de Ander mogelijk. Antropologische<br />
gegev<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> door<br />
direct contact tuss<strong>en</strong> onderzoeker <strong>en</strong><br />
onderzocht<strong>en</strong> verzameld. <strong>De</strong> aanwezigheid<br />
van de onderzoeker is dus<br />
zelf e<strong>en</strong> factor (waarvan antropolog<strong>en</strong><br />
zich overig<strong>en</strong>s langere tijd ge<strong>en</strong><br />
rek<strong>en</strong>schap gav<strong>en</strong>). <strong>De</strong> antropologie<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
23
is dus altijd impliciet vergelijk<strong>en</strong>d,<br />
want het is e<strong>en</strong> ontmoeting van zij <strong>en</strong><br />
wij, van de Ander <strong>en</strong> ik.<br />
Met louter inleving kan echter niet<br />
word<strong>en</strong> volstaan: dit zou te weinig<br />
oplever<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> vere<strong>en</strong>zelvigt zich<br />
dan met die ander <strong>en</strong> daar word<strong>en</strong><br />
we niets wijzer van. Het zou naïef<br />
zijn, zoals het overig<strong>en</strong>s ook heet:<br />
going native. Wil inleving van waarde<br />
zijn dan voegt de antropoloog er iets<br />
aan toe, namelijk e<strong>en</strong> reflectie op het<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedrag van de Ander vanuit<br />
het perspectief van de antropoloog<br />
zelf, vanuit het perspectief van de<br />
buit<strong>en</strong>staander. Aan het van binn<strong>en</strong>uit<br />
bezi<strong>en</strong> (emic view) voegt de antropoloog<br />
e<strong>en</strong> afstandelijker, kijk van e<strong>en</strong><br />
buit<strong>en</strong>staander (etic view) toe.<br />
Antropologisch werk heeft altijd e<strong>en</strong><br />
zekere verhouding tuss<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>heid<br />
(inleving, invoeling) <strong>en</strong> distantie<br />
(reflectie op de waarneming <strong>en</strong> invoeling)<br />
<strong>en</strong> wel vanuit de altijd aanwezige<br />
afstand tuss<strong>en</strong> onderzoeker<br />
<strong>en</strong> onderzochte door verschil in (culturele)<br />
achtergrond <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijk<br />
kader. Daar zit de meerwaarde.<br />
In de scholing van de antropoloog<br />
wordt geleerd dat inleving in <strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>heid<br />
bij de Ander met e<strong>en</strong> zekere<br />
gedistantieerde reflectie op die<br />
Ander moet word<strong>en</strong> gecombineerd.<br />
Niet alle<strong>en</strong> wordt de antropoloog dit<br />
als onderzoeksmethode bijgebracht,<br />
maar het wordt e<strong>en</strong> houding, e<strong>en</strong> attitude.<br />
Holistisch cultuurbegrip<br />
Naast het aspect van vergelijking<br />
wordt de antropologische methode<br />
van kwalitatief (veld)onderzoek ook<br />
gek<strong>en</strong>merkt door e<strong>en</strong> holistisch perspectief.<br />
Langdurige <strong>en</strong> int<strong>en</strong>sieve<br />
aanwezigheid in e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schap<br />
maakt de onderzoeker vertrouwd<br />
met de vervlechting van alle lev<strong>en</strong>s-<br />
24 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
sfer<strong>en</strong>. Cultuur wordt zo als e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>d<br />
geheel begrep<strong>en</strong>. Dit<br />
cultuurbegrip van de antropoloog is<br />
van blijv<strong>en</strong>de <strong>en</strong> grote waarde, <strong>en</strong><br />
draagt sterk bij aan de eig<strong>en</strong>heid van<br />
de antropologie. Het door antropolog<strong>en</strong><br />
ontwikkelde cultuurbegrip - met<br />
oog voor de <strong>en</strong>orme verscheid<strong>en</strong>heid<br />
van uiting<strong>en</strong> die zich binn<strong>en</strong> één <strong>en</strong><br />
dezelfde cultuur voordo<strong>en</strong>, <strong>en</strong> voor<br />
de onderlinge verbond<strong>en</strong>heid of vervlechting<br />
van allerlei lev<strong>en</strong>ssfer<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
voor hetge<strong>en</strong> e<strong>en</strong> cultuur voor de<br />
dragers ervan betek<strong>en</strong>t - hebb<strong>en</strong> de<br />
antropolog<strong>en</strong> op andere sociale wet<strong>en</strong>schappers<br />
voor. Doordat alles in<br />
relatie tot het geheel waarvan het<br />
deel is wordt gezi<strong>en</strong>, heeft de antropoloog<br />
ook e<strong>en</strong> beter vermog<strong>en</strong> tot<br />
relativer<strong>en</strong>, tot het beter kunn<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong><br />
van de waarde van zak<strong>en</strong> of<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>.<br />
Hoe hebb<strong>en</strong> deze wez<strong>en</strong>sk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />
van de antropologie dan e<strong>en</strong> meerwaarde<br />
voor het vak <strong>Maatschappij</strong>leer?<br />
Om deze vraag te beantwoord<strong>en</strong><br />
wordt de vakinhoud bekek<strong>en</strong>,<br />
wordt bezi<strong>en</strong> in hoeverre ze het onderwijs<br />
inhoudelijk kunn<strong>en</strong> verbeter<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> wordt nader ingegaan op de<br />
beroepspraktijk van de doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> de<br />
opleiding van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>Maatschappij</strong>leer.<br />
Het curriculum<br />
E<strong>en</strong> meer antropologisch-getinte kijk<br />
<strong>en</strong> attitude zal de kwaliteit <strong>en</strong> nuance<br />
van de bespreking van allerlei vraagstukk<strong>en</strong><br />
inzake de ontmoeting van<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de cultur<strong>en</strong> -<br />
het domein van de multiculturele sam<strong>en</strong>leving,<br />
intercultureel onderwijs,<br />
de problematiek van integratie <strong>en</strong> inburgering,ontwikkelingssam<strong>en</strong>werking<br />
- t<strong>en</strong> goede kom<strong>en</strong>. Aan g<strong>en</strong>uanceerd<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wil het zeker bij <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>, vooral t<strong>en</strong> tijde van drama-<br />
tische gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> zoals de<br />
moord op conrector Hans van Wier<strong>en</strong><br />
op het Haagse Terra College <strong>en</strong><br />
de moord(aanslag) op Theo van<br />
Gogh, nogal e<strong>en</strong>s ontbrek<strong>en</strong>.<br />
Antropologisch geschoolde doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
zijn beter in staat om op goede <strong>en</strong><br />
verantwoorde wijze dit soort zak<strong>en</strong> in<br />
de klas te besprek<strong>en</strong>. Het zichzelf als<br />
<strong>leerling</strong> kunn<strong>en</strong> invoel<strong>en</strong>, maar<br />
vooral ook als doc<strong>en</strong>t in de gevoels<strong>en</strong><br />
gedachtewereld van de ander,<br />
waarbij tegelijkertijd ook e<strong>en</strong> meer<br />
gedistantieerde houding op dergelijke<br />
kwesties wordt ingebracht,<br />
br<strong>en</strong>gt e<strong>en</strong> zekere relativering aan.<br />
Ook br<strong>en</strong>gt het m<strong>en</strong>ingsvorming<br />
over dit soort vraagstukk<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
kwalitatief hoger niveau.<br />
In feite komt e<strong>en</strong> dergelijke kijk <strong>en</strong> attitude<br />
de behandeling van elk thema<br />
t<strong>en</strong> goede; of het nu gaat om het invoel<strong>en</strong><br />
in <strong>en</strong> het gedistantieerd beschouw<strong>en</strong><br />
van politici bij politieke besluitvorming,<br />
werkgevers <strong>en</strong> werknemers<br />
bij arbeidsconflict<strong>en</strong>, mann<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> botsing tuss<strong>en</strong> de<br />
geslacht<strong>en</strong>, misdadigers <strong>en</strong> rechters<br />
bij criminaliteit of e<strong>en</strong> botsing tuss<strong>en</strong><br />
plezierjagers <strong>en</strong> led<strong>en</strong> van de Stichting<br />
Kritisch Faunabeheer. Het<br />
br<strong>en</strong>gt meer nuance aan door invoeling<br />
<strong>en</strong> distantie, het graaft dieper in<br />
het waard<strong>en</strong>-<strong>en</strong>-norm<strong>en</strong>aspect van<br />
interm<strong>en</strong>selijk gedrag, het maakt e<strong>en</strong><br />
beter begrip van (teg<strong>en</strong>gestelde) belang<strong>en</strong><br />
van allerlei betrokk<strong>en</strong> groep<strong>en</strong><br />
mogelijk <strong>en</strong> daarmee stelt het ons in<br />
staat te relativer<strong>en</strong>. Zo kan m<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
beter begrip krijg<strong>en</strong> van zulke intercultureel<br />
gelad<strong>en</strong> verschijnsel<strong>en</strong> als<br />
het uithuwelijk<strong>en</strong> van islamitische<br />
meisjes, de criminele gedraging<strong>en</strong><br />
van Marokkaanse jonger<strong>en</strong> of het<br />
f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> van de eerwraak.<br />
Echter, niet alle<strong>en</strong> de led<strong>en</strong> van cultureel<br />
andersoortige groep<strong>en</strong>, zoals die
van islamiet<strong>en</strong> of Zuid-Molukkers,<br />
kunn<strong>en</strong> beter word<strong>en</strong> begrep<strong>en</strong>,<br />
maar ook subcultur<strong>en</strong> uit onze eig<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>leving; of het nu gaat om led<strong>en</strong><br />
van de kraakbeweging, militante<br />
milieuactivist<strong>en</strong>, rechts-extreme jonger<strong>en</strong>,<br />
antiglobalist<strong>en</strong> of voetbalhooligans.<br />
<strong>De</strong> huidige curricula behoev<strong>en</strong><br />
verder ge<strong>en</strong> aanvulling met antropologische<br />
thema’s of begripp<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
domein<strong>en</strong> Multiculturele Sam<strong>en</strong>leving<br />
<strong>en</strong> Ontwikkelingssam<strong>en</strong>werking<br />
volstaan, ev<strong>en</strong>als ingeburgerde<br />
begripp<strong>en</strong> als etnoc<strong>en</strong>trisme, cultuurrelativisme<br />
of universalisme.<br />
Het doc<strong>en</strong>tschap<br />
E<strong>en</strong> antropologische attitude biedt<br />
ook in de praktijk van het doc<strong>en</strong>tschap<br />
voordel<strong>en</strong> (ik besef dat het onderscheid<strong>en</strong><br />
van vakinhoud <strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
die dat verzorg<strong>en</strong><br />
moeilijk is). <strong>De</strong>nk bijvoorbeeld<br />
aan het f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong><br />
zwarte schol<strong>en</strong>. In de<br />
Volkskrant van 24 december<br />
2004 deed Gerard van<br />
Milt<strong>en</strong>burg, tot kort daarvoor<br />
algeme<strong>en</strong> directeur<br />
van het Terra College, zijn<br />
beklag over het gebrek aan<br />
k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> inlevingsvermog<strong>en</strong><br />
van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op dergelijke<br />
schol<strong>en</strong>. Onder de<br />
krant<strong>en</strong>kop ‘Op zwarte<br />
schol<strong>en</strong> heerst de onkunde’<br />
uitte hij zijn ontevred<strong>en</strong>heid<br />
hierover:<br />
‘(H)et gros van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op<br />
zwarte schol<strong>en</strong> voor voortgezet onderwijs<br />
is niet geschikt voor zijn taak.<br />
Zij zijn niet in staat e<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>tele<br />
relatie met hun <strong>leerling</strong><strong>en</strong> aan te<br />
gaan. Het gevolg is dat <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
zich afzett<strong>en</strong> <strong>en</strong> zonder diploma de<br />
school verlat<strong>en</strong> (…) Het is verborg<strong>en</strong><br />
te lez<strong>en</strong> in inspectieverslag<strong>en</strong> (…) de<br />
onderwijsinspectie is het met me<br />
e<strong>en</strong>s (…)’.<br />
Van Milt<strong>en</strong>burg verwijt het onderwijs<br />
dat het nooit adequaat op e<strong>en</strong> compleet<br />
ander klant<strong>en</strong>bestand heeft gereageerd:<br />
‘Wij gaan niet met respect<br />
om met het allochtone kind dat e<strong>en</strong><br />
andere achtergrond heeft, e<strong>en</strong> andere<br />
cultuur, e<strong>en</strong> andere religie <strong>en</strong> ouders<br />
die ge<strong>en</strong> Nederlands sprek<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
doc<strong>en</strong>t moet uitstral<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> <strong>leerling</strong><br />
welkom is’, <strong>en</strong>: ‘Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
vaardighed<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bijgebracht<br />
opdat ze zich in andere cultur<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
inlev<strong>en</strong>’. U begrijpt dat Van<br />
Milt<strong>en</strong>burg roept om meer antropologische<br />
k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> inzicht<strong>en</strong>. Het<br />
voordeel hiervan blijft niet beperkt tot<br />
e<strong>en</strong> beter begrip <strong>en</strong> dus omgang met<br />
allochtone <strong>leerling</strong><strong>en</strong>, het maakt ook<br />
e<strong>en</strong> beter begrip van de autochtone<br />
vlak van coach<strong>en</strong> <strong>en</strong> begeleid<strong>en</strong> van<br />
<strong>leerling</strong><strong>en</strong> bij het do<strong>en</strong> van kleinschalig<br />
onderzoek, praktische opdracht<strong>en</strong>,<br />
sectorwerkstukk<strong>en</strong> of profielwerkstukk<strong>en</strong>.<br />
Leerling<strong>en</strong> lop<strong>en</strong> vaak<br />
stuk op het probleem hoe e<strong>en</strong> onderzoeksvraag<br />
te operationaliser<strong>en</strong> is,<br />
met andere woord<strong>en</strong>, hoe de hoofdvraag<br />
in onderzoeksactiviteit<strong>en</strong> kan<br />
word<strong>en</strong> omgezet: ‘Wat wil ik eig<strong>en</strong>lijk<br />
precies onderzoek<strong>en</strong>/wet<strong>en</strong>?’; ‘Hoe<br />
ga ik dit met<strong>en</strong>/onderzoek<strong>en</strong>’?; ‘Waar<br />
vind ik de gegev<strong>en</strong>s’?; ‘Hoe kan ik<br />
deze gegev<strong>en</strong>s op hun merites beoordel<strong>en</strong>’?;<br />
‘Hoe stel ik de goede vrag<strong>en</strong>’?;<br />
<strong>en</strong>zovoorts. Voor de geschoolde<br />
antropoloog is de eig<strong>en</strong> opleiding,<br />
achtergrond <strong>en</strong> expertise hierbij van<br />
grote waarde vanwege de kwalitatieve<br />
gerichtheid van veel soortgelijk<br />
onderzoek. Mijn eig<strong>en</strong> ervaring komt<br />
me hierbij in elk geval<br />
vaak goed van<br />
pas.<br />
<strong>De</strong> lerar<strong>en</strong>opleiding<br />
Met het aandeel<br />
van antropologie in<br />
de lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong><strong>Maatschappij</strong>leer<br />
is het maar<br />
droevig gesteld.<br />
Hoewel de studie<br />
Antropologie toe-<br />
Foto: Roeland Koning<br />
gang geeft tot de<br />
opleiding tot doc<strong>en</strong>tMaatschap-<br />
<strong>leerling</strong><strong>en</strong> (waarvan de achterligg<strong>en</strong>pijleer, hebb<strong>en</strong> de huidige opleidinde<br />
problem<strong>en</strong> vaak in ernst weinig g<strong>en</strong> maar weinig antropologie in hun<br />
voor die van hun allochtone klasg<strong>en</strong>o- scholingsaanbod. Onlangs vermeldt<strong>en</strong><br />
onder do<strong>en</strong>) mogelijk. Daar is het de de visitatiecommissie van het<br />
hele onderwijs dus bij gebaat. Ministerie van Onderwijs in haar rap-<br />
Ook de methodologische expertise portage dat er meer antropologisch<br />
van antropologisch geschoolde do- gerichte scholing nodig is om Interc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
biedt hun voordel<strong>en</strong> die andecultureel Onderwijs goed hand<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
r<strong>en</strong> niet hebb<strong>en</strong>, met name op het voet<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong>. Overig<strong>en</strong>s is inter-<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
25
cultureel onderwijs in feite iets dat in<br />
alle vakk<strong>en</strong> aan bod zou moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
- zoals wettelijk voorgeschrev<strong>en</strong><br />
- maar <strong>Maatschappij</strong>leer neemt hierbij<br />
natuurlijk e<strong>en</strong> bijzondere positie<br />
in. Zo di<strong>en</strong><strong>en</strong>, volg<strong>en</strong>s deze eis<strong>en</strong>,<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> op de hoogte te zijn van herkomst<br />
<strong>en</strong> cultuur van de vier belangrijkste<br />
groep<strong>en</strong> allochton<strong>en</strong> in ons<br />
land. Dit roept om meer aandacht<br />
voor de inhoud <strong>en</strong> methode van de<br />
antropologie in de opleiding tot<br />
maatschappijleerdoc<strong>en</strong>t. Hoe dat<br />
moet word<strong>en</strong> vormgegev<strong>en</strong> is e<strong>en</strong><br />
zaak van de opleiders.<br />
Ik bepleit hier alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke<br />
uitbreiding van het aandeel van de<br />
antropologie in de opleiding van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
<strong>Maatschappij</strong>leer. <strong>De</strong> bestaande<br />
lerar<strong>en</strong>opleiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> de gevestigde<br />
antropologische academies<br />
zull<strong>en</strong> daartoe int<strong>en</strong>siever moet<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> dan tot nu toe het geval<br />
is geweest. Dat daarbij e<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>opleiding<br />
niet gelijk staat aan<br />
e<strong>en</strong> volwaardige antropologische<br />
scholing waarbij stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> veldwerkervaring<br />
opdo<strong>en</strong> is natuurlijk duidelijk.<br />
Het vertrouwder rak<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
antropologische kijk <strong>en</strong> attitude zal<br />
de kijk op <strong>en</strong> inzicht in de cultuur - <strong>en</strong><br />
het daarbij hor<strong>en</strong>de gedrag - van de<br />
Ander echter verbeter<strong>en</strong> <strong>en</strong> tot e<strong>en</strong><br />
groter vermog<strong>en</strong> tot relativering leid<strong>en</strong>.<br />
Dat br<strong>en</strong>gt de bespreking van<br />
thema’s als integratie, de multiculturele<br />
sam<strong>en</strong>leving, vrije m<strong>en</strong>ingsuiting<br />
<strong>en</strong> haar gespann<strong>en</strong> relatie met<br />
de (radicale) islam, cultuurgerelateerde<br />
criminaliteit (zoals eerwraak,<br />
uithuwelijk<strong>en</strong>, criminele Marokkaanse<br />
jonger<strong>en</strong>) op e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>uanceerder<br />
<strong>en</strong> hoger niveau... <strong>en</strong> daar is iedere<strong>en</strong><br />
bij gebaat. ■<br />
Willem Rasing is doc<strong>en</strong>t <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
<strong>en</strong> oud-hoofdredacteur van<br />
<strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong>.<br />
26 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
(Foto: Ko<strong>en</strong> van Rossum)<br />
B16<br />
Als er e<strong>en</strong> <strong>nieuwe</strong> Dalai Lama wordt gebor<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
opgespoord, dan is dat reuze interessant, antro-<br />
pologisch <strong>en</strong> spiritueel aantrekkelijk, want veilig<br />
ver weg. <strong>De</strong> oeroude spirituele onderstroom van<br />
de eig<strong>en</strong> westerse beschaving, de Roomse kerk,<br />
daar do<strong>en</strong> Nederlanders heel lacherig over. <strong>De</strong> paus is e<strong>en</strong> fossiel curio-<br />
sum <strong>en</strong> nog gevaarlijk ook. Van elke <strong>nieuwe</strong> paus eis<strong>en</strong> we dat hij gaat<br />
ver<strong>nieuwe</strong>n <strong>en</strong> moderniser<strong>en</strong>. Is hij niet progressief, belooft hij ge<strong>en</strong> uit-<br />
verkoop van geloofsartikel<strong>en</strong>, maakt hij er ge<strong>en</strong> calvinistisch tobberige<br />
doe-het-zelfkerk van, zegt hij niet: ‘Sorry, ik sluit de t<strong>en</strong>t, we hebb<strong>en</strong> het<br />
tweeduiz<strong>en</strong>d jaar bij het verkeerde eind gehad’, dan deugt hij niet. Maar<br />
dat de katholieke kerk er juist is voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die te bescheid<strong>en</strong> zijn om<br />
de waarheid op eig<strong>en</strong> houtje bij elkaar te sprokkel<strong>en</strong>, die daar de arrogan-<br />
tie niet voor hebb<strong>en</strong>, daar kunn<strong>en</strong> Nederlanders met hun pet niet bij. We<br />
zijn te trots om spirituele leiding te aanvaard<strong>en</strong>, maar als in e<strong>en</strong> kritieke<br />
lev<strong>en</strong>sfase de biologische behoefte eraan doorbreekt, dan vindt die ge<strong>en</strong><br />
bedding. Dan zwemm<strong>en</strong> we onbeschermd de fuik in van de eerste de<br />
beste palingboer. Waarom dan niet je spirituele gemoed bij voorbaat te<br />
ruste legg<strong>en</strong> in de schoot van dat door tweeduiz<strong>en</strong>d jaar ervaring gepokt<br />
<strong>en</strong> gemazelde instituut in Rome?<br />
Ik b<strong>en</strong> er nu al veertig jaar uit <strong>en</strong> ik geloof niet in god, maar ik weet zeker<br />
dat ik te all<strong>en</strong> tijde zonder plichtpleging<strong>en</strong> kan terugkom<strong>en</strong>, want Rome<br />
biedt geborg<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> houdt gepaste afstand tot de waan van de dag. Als<br />
de kerk in de tuss<strong>en</strong>tijd gemoderniseerd, verprotestantiseerd <strong>en</strong> gedemo-<br />
cratiseerd is, dan heb ik er straks niks meer aan. Ik verwacht e<strong>en</strong> warme<br />
huiskamer, waar één lamp e<strong>en</strong> groot gezin rond de eettafel bije<strong>en</strong>houdt.<br />
Ge<strong>en</strong> kille hypermarkt voor relishoppers.<br />
Grom
Rec<strong>en</strong>sie<br />
HANS VAN DER HEIJDE<br />
Michael Hardt & Antonio Negri,<br />
<strong>De</strong> M<strong>en</strong>igte. Oorlog <strong>en</strong> democratie<br />
in de <strong>nieuwe</strong> wereldorde,<br />
(Vertaling: Guus Houtzager),<br />
Uitgeverij <strong>De</strong> Bezige Bij,<br />
Amsterdam 2005, 391 pagina's,<br />
ISBN 90-234-1583-3, prijs ¤ 24,90<br />
Van L<strong>en</strong>in naar Madison<br />
<strong>en</strong> flower power<br />
Met onze eig<strong>en</strong> unieke kwaliteit<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> wij all<strong>en</strong> deel uit<br />
van e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>igte die in de greep is van e<strong>en</strong> systeem van uit-<br />
buiting <strong>en</strong> vervreemding. In <strong>De</strong> M<strong>en</strong>igte gev<strong>en</strong> de filosof<strong>en</strong><br />
Michael Hardt <strong>en</strong> Antonio Negri hun visie op de globalisering<br />
<strong>en</strong> het verzet hierteg<strong>en</strong>.<br />
Onder auspiciën van de hogeschool die mij e<strong>en</strong> inkom<strong>en</strong> verschaft, wordt al<br />
heel lang e<strong>en</strong> krantje uitgegev<strong>en</strong>, dat bericht over zak<strong>en</strong> die personeel <strong>en</strong> stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
geacht word<strong>en</strong> aan te gaan. <strong>De</strong> voormalige redacteur bewees zijn statutair<br />
vastgelegde, redactionele onafhankelijkheid door af <strong>en</strong> toe e<strong>en</strong> artikel op<br />
te nem<strong>en</strong>, waarin kritiek werd geuit op, bijvoorbeeld, e<strong>en</strong> besluit van het<br />
College van Bestuur of de kwaliteit van het bakvet van de kantinefrituur.<br />
Restyling<br />
E<strong>en</strong> paar geled<strong>en</strong> werd het blad gerestyled tot e<strong>en</strong> oppervlakkig niem<strong>en</strong>dalletje<br />
dat louter frisse vrolijkheid <strong>en</strong> jeugdig elan uitstraalt, maar in inhoudelijk opzicht<br />
e<strong>en</strong> belediging voor het intellect is. Van <strong>en</strong>ige journalistiek, hoe armoedig<br />
ook, is ge<strong>en</strong> sprake meer, laat staan dat het als forum voor kritiek <strong>en</strong> discussie<br />
di<strong>en</strong>t.<br />
<strong>De</strong>ze transformatie is gevolgd op die van de hiërarchisering <strong>en</strong> pyramidisering<br />
van de bestuursmacht binn<strong>en</strong> deze hogeschool <strong>en</strong> het onderwijs in het algeme<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> huidige leerkracht<strong>en</strong> zijn weliswaar in de medezegg<strong>en</strong>schapsraad<br />
verteg<strong>en</strong>woordigd, maar hebb<strong>en</strong> in feite nauwelijks nog iets in <strong>en</strong> over hun organisatie<br />
te vertell<strong>en</strong>. Ge<strong>en</strong> macht meer <strong>en</strong>, om dat zo te houd<strong>en</strong>, ook ge<strong>en</strong><br />
adequaat vehikel meer om kritiek te uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> oppositie te voer<strong>en</strong>; ziedaar de<br />
huidige situatie.<br />
Maar wacht, we hebb<strong>en</strong> allemaal toegang tot het internet! We kunn<strong>en</strong> ons eig<strong>en</strong><br />
forum schepp<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar roep<strong>en</strong> wat we will<strong>en</strong>, zonder door de baas op de<br />
vingers te (kunn<strong>en</strong>) word<strong>en</strong> gekek<strong>en</strong>! Daar kunn<strong>en</strong> we kritiek uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> oppositie<br />
voer<strong>en</strong>: ons verzet heeft e<strong>en</strong> spreekbuis!<br />
Empire <strong>en</strong> <strong>De</strong> M<strong>en</strong>igte<br />
E<strong>en</strong> paar jaar geled<strong>en</strong> versche<strong>en</strong> Empire, e<strong>en</strong> dik boek van e<strong>en</strong> Amerikaanse<br />
hoogleraar <strong>en</strong> e<strong>en</strong> Italiaanse oud-professor, die op beschuldiging van betrokk<strong>en</strong>heid<br />
bij de Rode Brigades gevang<strong>en</strong> had gezet<strong>en</strong> <strong>en</strong> nog tot 2003 huisarrest<br />
had. Empire was e<strong>en</strong> studie naar de nieuwste fase van het kapitalisme <strong>en</strong><br />
de gevolg<strong>en</strong> van de mondiale kapitaal- <strong>en</strong> informatiestrom<strong>en</strong> die oncontro-<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
27
28<br />
Rec<strong>en</strong>sie<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
leerbaar zijn geword<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> orde van uitbuiting schepp<strong>en</strong>. Erg filosofisch<br />
<strong>en</strong> moeilijk, mede vanwege het uit neo-, neo-neo- <strong>en</strong> postmarxisme gebrouwde<br />
jargon.<br />
Dat boek lat<strong>en</strong> Michael Hardt <strong>en</strong> Antonio Negri nu volg<strong>en</strong> door <strong>De</strong> M<strong>en</strong>igte.<br />
Oorlog <strong>en</strong> democratie in de <strong>nieuwe</strong> wereldorde. Hetge<strong>en</strong> in Empire als mondiale<br />
ontwikkeling allemaal erg noodzakelijk leek <strong>en</strong> niet langer vatbaar voor beheersing<br />
door wat dan ook, krijgt in <strong>De</strong> M<strong>en</strong>igte zijn antithese. <strong>De</strong>zelfde technologische<br />
ontwikkeling die de voorwaarde voor de mondialisering van informatiestrom<strong>en</strong><br />
vormt, biedt ook kans<strong>en</strong> voor effectief verzet, aldus hun red<strong>en</strong>ering.<br />
<strong>De</strong>ze heb ik de eerste alinea's in de vorm van e<strong>en</strong> vertaling naar uw <strong>en</strong><br />
mijn platte onderwijs-alledag weer te gev<strong>en</strong>.<br />
Horizontaal netwerk<br />
Die red<strong>en</strong>ering d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ze ook empirisch te kunn<strong>en</strong> onderbouw<strong>en</strong>. Het verzet<br />
teg<strong>en</strong> de instituties die de mondialisering van de uitbuiting zoniet regel<strong>en</strong>,<br />
dan toch t<strong>en</strong>minste symboliser<strong>en</strong>, zoals WTO-topconfer<strong>en</strong>ties (Seattle!), is<br />
immers ook <strong>en</strong> in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mate mondiaal georganiseerd - op e<strong>en</strong> ongrijpbare<br />
wijze bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>. Niet zoals Al-Qaida of andere terreurorganisaties die<br />
met e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale leiding <strong>en</strong> e<strong>en</strong> str<strong>en</strong>ge hiërarchie de bestaande wereldorde<br />
bestrijd<strong>en</strong>, maar als e<strong>en</strong> horizontaal netwerk, zonder hiërarchie, op<strong>en</strong> <strong>en</strong> toegankelijk<br />
voor iedere<strong>en</strong> op basis van gelijkwaardigheid.<br />
Daarin schuilt dat democratische karakter alsook de betek<strong>en</strong>is van dat begrip<br />
m<strong>en</strong>igte van de titel. Dat is ge<strong>en</strong> ongediffer<strong>en</strong>tieerde massa <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>min e<strong>en</strong><br />
marxistische, politiek-economische klasse. <strong>De</strong> m<strong>en</strong>igte, dat zijn wij all<strong>en</strong> met<br />
onze unieke, individuele kwaliteit<strong>en</strong>, slechts gelijk in die zin dat we all<strong>en</strong><br />
slachtoffer van e<strong>en</strong> mondiaal systeem van uitbuiting <strong>en</strong> vervreemding dreig<strong>en</strong><br />
te word<strong>en</strong>. In het verzet teg<strong>en</strong> dat systeem vind<strong>en</strong> we onze singulariteit terug,<br />
aldus Hardt <strong>en</strong> Negri, die nog wel zoveel marxist zijn dat ze m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat die<br />
historische kans ook zal word<strong>en</strong> gegrep<strong>en</strong>.<br />
Erudiet, maar toch<br />
<strong>De</strong> analyse van de huidige mondiale t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van Hardt <strong>en</strong> Negri moge gekleurd<br />
zijn, doorwrocht is die zeker. Met groot vertoon van eruditie verbind<strong>en</strong>,<br />
duid<strong>en</strong> <strong>en</strong> illustrer<strong>en</strong> ze allerlei f<strong>en</strong>om<strong>en</strong><strong>en</strong> uit die mondiale ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
wet<strong>en</strong> ze ook te overtuig<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong>s te teleurstell<strong>en</strong>der is het slot van het boek, waarin ze betog<strong>en</strong> waarom de<br />
massa verzet zal bied<strong>en</strong> <strong>en</strong> tot m<strong>en</strong>igte wordt door het empire tot m<strong>en</strong>selijker<br />
systeem te transformer<strong>en</strong>. Uiteindelijk zal het liefde zijn - de liefde van de<br />
m<strong>en</strong>s tot zijn medem<strong>en</strong>s <strong>en</strong> daardoor tot de m<strong>en</strong>selijke soort - die hem <strong>en</strong><br />
haar tot dat verzet zal br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Met andere woord<strong>en</strong>: na meer dan 300 bladzijd<strong>en</strong><br />
diepgaande kritische analyse, bied<strong>en</strong> ze eig<strong>en</strong>lijk weinig meer aan dan e<strong>en</strong><br />
handvol flower power.<br />
Die power is echter minder flower dan m<strong>en</strong> van iemand die voor betrokk<strong>en</strong>heid<br />
bij de Rode Brigades is veroordeeld, zou w<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, want de voorwaarde van geweldloosheid<br />
wordt in <strong>De</strong> M<strong>en</strong>igte zonder meer afgewez<strong>en</strong>.
L<strong>en</strong>in <strong>en</strong> Madison<br />
Dat Hardt <strong>en</strong> Negri als creatieve,<br />
postmarxist<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele moeite<br />
hebb<strong>en</strong> met het koppel<strong>en</strong> van politieke<br />
d<strong>en</strong>kers <strong>en</strong> do<strong>en</strong>ers uit totaal<br />
verschill<strong>en</strong>de wereld<strong>en</strong> moge blijk<strong>en</strong><br />
uit hun advies L<strong>en</strong>in met Madison te<br />
elkaar verbind<strong>en</strong>.<br />
In Staat <strong>en</strong> Revolutie betoogde L<strong>en</strong>in<br />
dat de staat zou afsterv<strong>en</strong> nadat de<br />
dictatuur van het proletariaat afdo<strong>en</strong>de<br />
had afgerek<strong>en</strong>d met de gevar<strong>en</strong><br />
die het socialisme aanvankelijk<br />
nog bedreigd<strong>en</strong>. Gelukkig wet<strong>en</strong><br />
Hardt <strong>en</strong> Negri inmiddels ook wel beter:<br />
wie de staatsmacht e<strong>en</strong>maal bezit,<br />
houdt daaraan vast, in naam van<br />
wie dan ook <strong>en</strong> alle democratische<br />
ideal<strong>en</strong> t<strong>en</strong> spijt. Maar L<strong>en</strong>in weggooi<strong>en</strong>,<br />
met al zijn nuttige adviez<strong>en</strong><br />
over hoe de politieke macht te verover<strong>en</strong><br />
is ook zo zonde.<br />
Madison, die van de achtti<strong>en</strong>deeeuwse,<br />
Amerikaanse Federalist<br />
Papers, moet de oplossing bied<strong>en</strong><br />
met zijn checks and balances <strong>en</strong> het<br />
beginsel dat teg<strong>en</strong>over elke institutionele<br />
macht in de staatsorganisatie<br />
e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> sterke, andere macht moet<br />
staan.<br />
<strong>Maatschappij</strong>leer<br />
Heb je als maatschappijleerdoc<strong>en</strong>t<br />
iets aan e<strong>en</strong> dergelijk boek? Niet in<br />
directe zin, natuurlijk, maar Hardt <strong>en</strong><br />
Negri stimuler<strong>en</strong> in hoge mate tot<br />
grondig nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over mondiale ontwikkeling<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> verzet daarteg<strong>en</strong>.<br />
Daar heeft iedere<strong>en</strong> iets aan <strong>en</strong> de<br />
maatschappijleerdoc<strong>en</strong>t in het bijzonder.<br />
Die tip over hoe je, zonder je<br />
functioneringsgesprek te bederv<strong>en</strong>,<br />
effectief kritiek kunt uit<strong>en</strong> als het traditionele<br />
medium daarvoor alle<strong>en</strong><br />
nog maar reclame mag mak<strong>en</strong>, zou ik<br />
zonder dit boek niet hebb<strong>en</strong> bedacht.<br />
■<br />
Warme melk<br />
E<strong>en</strong> geel briefje in het postvakje betek<strong>en</strong>t meestal ell<strong>en</strong>de. B<strong>en</strong> ik weer<br />
e<strong>en</strong>s iets verget<strong>en</strong>, is er iets aan me voorbij gegaan omdat ik niet de hele<br />
week werk, of zijn ze over de hele breedte ontevred<strong>en</strong> over mij.<br />
‘Voor ‘Rookie’, van Annemiek’, lees ik. ‘Betreft: Wil je z.s.m. bij mij kom<strong>en</strong>?<br />
Het gaat over het inlever<strong>en</strong> van toets<strong>en</strong> voor KCE deze week.’<br />
Daar heb je het al. Natuurlijk moest het er e<strong>en</strong> keer van kom<strong>en</strong>. Ook mijn<br />
toets<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> onder het kwaliteitsoog van de KCE kom<strong>en</strong>. Elke vraag<br />
wordt bevraagd, elke cesuurberek<strong>en</strong>ing naberek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> elk antwoordmodel<br />
gemodelleerd.<br />
Ik moet e<strong>en</strong> aantal toets<strong>en</strong> aanlever<strong>en</strong> om te lat<strong>en</strong> toets<strong>en</strong> of ze KCEproof<br />
zijn. KCE: Kwaliteitsc<strong>en</strong>trum Examinering, ter borging van de exam<strong>en</strong>kwaliteit<br />
ingesteld door de Bve Raad, COLON <strong>en</strong> Paepon. Dat klinkt<br />
dreig<strong>en</strong>d, erg dreig<strong>en</strong>d.<br />
Raar eig<strong>en</strong>lijk. Ik maak prima toets<strong>en</strong>, vind ik zelf. En de toets<strong>en</strong> van mijn<br />
collega’s zijn ook goed <strong>en</strong> altijd inclusief cesuurberek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> antwoordmodell<strong>en</strong>.<br />
Waarom moet hier door e<strong>en</strong> KCE over onze schouder<br />
word<strong>en</strong> gekek<strong>en</strong>? Wat is hier gaande?<br />
Tijd<strong>en</strong>s de koffie br<strong>en</strong>g ik het onderwerp KCE bij mijn collega’s ter sprake.<br />
Ik noteer:<br />
‘Belachelijk, dat strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong>vormigheid <strong>en</strong> uit d<strong>en</strong> boze als je maatwerk<br />
wilt lever<strong>en</strong>. Het wordt je zo onmogelijk gemaakt nog naar de individuele<br />
<strong>leerling</strong> te kijk<strong>en</strong>.’<br />
‘Onzin, die KCE. Zodra het compet<strong>en</strong>tiegericht onderwijs is ingevoerd<br />
moet dat hele systeem weer op de helling.’<br />
Ik weet niet of ik dat allemaal begrijp, maar ik weet wel dat ik e<strong>en</strong> geel<br />
briefje heb <strong>en</strong> op moet voor mijn eerste KCE-toetsing. Gelukkig weet ik nu<br />
wat ik moet zegg<strong>en</strong> als die toetsing niet geweldig uitpakt: ‘Al verouderd<br />
voordat het helemaal is ingevoerd, die KCE! Daar hoef je je niets van aan<br />
te trekk<strong>en</strong>, want al die KCE-toetsing<strong>en</strong> gaan de prull<strong>en</strong>mand in zodra we<br />
compet<strong>en</strong>tiegericht onderwijs invoer<strong>en</strong>. Weg met de KCE-toets<strong>en</strong> <strong>en</strong> leve<br />
de bekwaamhed<strong>en</strong>.’ Jippie!<br />
Rookie<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
29
Vakontwikkelgroep<br />
<strong>Maatschappij</strong>leer 2<br />
In juli 2004 kreeg de NVLM e<strong>en</strong> brief<br />
van de minister van OCW waarin zij<br />
meedeelde e<strong>en</strong> vakontwikkelgroep voor<br />
<strong>Maatschappij</strong>leer 2 vwo/havo in te will<strong>en</strong><br />
stell<strong>en</strong>. In die brief kreg<strong>en</strong> wij de opdracht<br />
om kandidat<strong>en</strong> voor te drag<strong>en</strong>.<br />
Wij zijn daar e<strong>en</strong> aantal maand<strong>en</strong> mee<br />
bezig geweest <strong>en</strong> uiteindelijk kond<strong>en</strong><br />
wij eind maart het ministerie meld<strong>en</strong><br />
wie wij wild<strong>en</strong> voordrag<strong>en</strong>. Op het mom<strong>en</strong>t<br />
dat ik dit schrijf (half april) is het<br />
nog niet duidelijk of de minister met<br />
het door ons voorgedrag<strong>en</strong> gezelschap<br />
akkoord gaat. We hebb<strong>en</strong> echter goede<br />
hoop dat onze voordracht door de minister<br />
wordt overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Wat al wel<br />
duidelijk is, is dat m<strong>en</strong> op het ministerie<br />
zeer te sprek<strong>en</strong> is over onze beoogde<br />
voorzitter van de vakontwikkelgroep,<br />
prof.dr. Paul Schnabel. Wij zijn<br />
als bestuur ook heel blij dat hij ons verzoek<br />
om die klus te gaan do<strong>en</strong> heeft gehonoreerd.<br />
Begin 2003 heeft Paul Schnabel op de<br />
Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag <strong>Maatschappij</strong>leer de op<strong>en</strong>ingslezing<br />
verzorgd. Hij was daar indertijd<br />
heel positief over <strong>en</strong> wij hebb<strong>en</strong><br />
sinds die tijd het contact met hem onderhoud<strong>en</strong>:<br />
één à twee keer per jaar<br />
stur<strong>en</strong> wij de universitaire deskundig<strong>en</strong><br />
die op de Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag hebb<strong>en</strong> opgetred<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> speciale nieuwsbrief om<br />
h<strong>en</strong> van de ontwikkeling<strong>en</strong> van het<br />
maatschappijleeronderwijs in het vwo<br />
op de hoogte te houd<strong>en</strong>... <strong>en</strong> daar plukk<strong>en</strong><br />
wij ook nu weer de vrucht<strong>en</strong> van.<br />
Overig<strong>en</strong>s hebb<strong>en</strong> ook de overige wet<strong>en</strong>schappers<br />
die wij voor de vakontwikkelgroep<br />
hebb<strong>en</strong> voorgedrag<strong>en</strong> de<br />
afgelop<strong>en</strong> drie jaar lezing<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong><br />
op onze Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag <strong>Maatschappij</strong>leer.<br />
30 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
Zeer waarschijnlijk verhuiz<strong>en</strong> we volg<strong>en</strong>d<br />
jaar met de Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
naar Eindhov<strong>en</strong>. Daarmee<br />
loss<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> belofte in die we al eerder<br />
aan doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het zuid<strong>en</strong> van het<br />
land hebb<strong>en</strong> gedaan.<br />
Lieke Meijs schreef in e<strong>en</strong> verslag van<br />
het afgelop<strong>en</strong> jaar dat ze bevlog<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
met eig<strong>en</strong> ontwikkeld materiaal<br />
op de laatste editie van de Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag<br />
<strong>Maatschappij</strong>leer had gemist. We<br />
will<strong>en</strong> hierbij alvast de eerste oproep<br />
do<strong>en</strong>: welke collega wil in e<strong>en</strong> workshop<br />
inspirer<strong>en</strong>d, beproefd eig<strong>en</strong> materiaal<br />
lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>? U kun zich aanmeld<strong>en</strong><br />
bij ons secretariaat (e-mail:<br />
co<strong>en</strong>@wxs.nl).<br />
Herzi<strong>en</strong>ing Tweede Fase<br />
Het Tweede Fase Adviespunt heeft in<br />
april e<strong>en</strong> interessante brochure gepubliceerd<br />
over beslispunt<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />
school die naar de Herzi<strong>en</strong>ing van de<br />
Tweede Fase in 2007 toewerkt. Wij bevel<strong>en</strong><br />
alle doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in havo/vwo aan<br />
om deze (<strong>en</strong> andere) publicatie(s) van<br />
het Tweede Fase Adviespunt door te<br />
nem<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong> schol<strong>en</strong> meer beleidsvrijheid<br />
krijg<strong>en</strong> is het van belang<br />
om goed geïnformeerd te zijn.<br />
Veldaanvraag SLO<br />
<strong>De</strong> NVLM heeft in april bij de SLO e<strong>en</strong><br />
veldaanvraag ingedi<strong>en</strong>d om te kom<strong>en</strong><br />
tot e<strong>en</strong> cursus voor vmbo-doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
<strong>Maatschappij</strong>leer (in met name de basisberoepsgerichte<br />
leerweg <strong>en</strong> de kaderberoeps)<br />
in het ontwerp<strong>en</strong> van contextrijke<br />
opdracht<strong>en</strong>; dit om de afstemming<br />
tuss<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e <strong>en</strong> beroepsgerichte<br />
vakk<strong>en</strong> in het vbo te verbeter<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> om wellicht beter bij de <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
aan te sluit<strong>en</strong>. Zodra wij meer wet<strong>en</strong><br />
informer<strong>en</strong> wij u natuurlijk.<br />
Verhuisbericht<br />
T<strong>en</strong> slotte nog e<strong>en</strong> verzoek van ons secretariaat:<br />
gaat u verhuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> b<strong>en</strong>t u<br />
lid van de NVLM laat het ons dan ook<br />
wet<strong>en</strong> (e-mail: co<strong>en</strong>@wxs.nl)!<br />
Arthur Pormes<br />
NVLM-bestuur<br />
Arthur Pormes, voorzitter<br />
telefoon.: 0346-262888<br />
a.pormes@broklede.nl<br />
Co<strong>en</strong> Gelinck, secretaris<br />
Nieuwe Prins<strong>en</strong>gracht 78 II<br />
1018 VV Amsterdam<br />
telefoon.: 020-6866972<br />
co<strong>en</strong>@wxs.nl<br />
Tom Stroobach, p<strong>en</strong>ningmeester<br />
telefoon.: 0320-249481<br />
tstroobach@hotmail.com<br />
Erik Cardinaals<br />
erikcardinaals@freeler.nl<br />
Eric J<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
eric.j<strong>en</strong>s<strong>en</strong>@planet.nl<br />
Hans van Kruijsdijk<br />
h.vankruijsdijk@fontys.nl<br />
Ber<strong>en</strong>d-Jan Mulder<br />
b.j.mulder@efa.nl<br />
Rob van Otterdijk<br />
r.vanotterdijk@chello.nl<br />
Regula Rexwinkel<br />
rexraats@planet.nl<br />
Hans Teuniss<strong>en</strong><br />
hans_teuniss<strong>en</strong>@hotmail.com<br />
Marissa Witteve<strong>en</strong><br />
marissa@hetnet.nl<br />
Adviser<strong>en</strong>d voor de Tweede Fase<br />
Gerard Ruijs<br />
geruijs@planet.nl<br />
Thérèse Carpay<br />
t.carpay@ils.kun.nl<br />
Girorek<strong>en</strong>ing NVLM: 1889654
Signalem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
■<br />
Onderwijsconfer<strong>en</strong>tie<br />
voortgezet onderwijs<br />
Van 14 tot <strong>en</strong> met 18 november 2005 zal in<br />
Hart van Holland te Nijkerk de Vijf van Nijgh<br />
plaatsvind<strong>en</strong>. <strong>De</strong> Vijf van Nijgh is de grootste<br />
inhoudelijk opgezette manifestatie (workshops,<br />
masterclasses <strong>en</strong> pres<strong>en</strong>taties) in Nederland<br />
voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> schoolleiders binn<strong>en</strong> het<br />
voortgezet onderwijs. Elke dag heeft e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />
thema, waarbinn<strong>en</strong> interessante, informatieve,<br />
onderhoud<strong>en</strong>de <strong>en</strong> spectaculaire onderwerp<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> behandeld: do’s <strong>en</strong> don’ts van reorganisaties<br />
<strong>en</strong> veranderingstraject<strong>en</strong>; exacte wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
vanuit de optiek van de vier natuurkundige<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Aarde, Water, Vuur <strong>en</strong><br />
Lucht; betek<strong>en</strong>is <strong>en</strong> invloed van de media op<br />
het onderwijs; inbedding van ondernemerschap<br />
in het onderwijs; integratie van film,<br />
theater <strong>en</strong> muziek in het hed<strong>en</strong>daagse moderne<br />
vreemde taal- <strong>en</strong> cultuuronderwijs.<br />
Voor meer informatie: Uitgeverij NijghVersluys,<br />
www.onderwijsvernieuwing<strong>en</strong>.nl.<br />
Onderwijsverslag<br />
<strong>De</strong> resultat<strong>en</strong> van de Nederlandse <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
mog<strong>en</strong> er beslist zijn. Schol<strong>en</strong> pakk<strong>en</strong> <strong>nieuwe</strong><br />
uitdaging<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbetering<strong>en</strong> goed op.<br />
<strong>De</strong>sondanks ziet de Onderwijsinspectie dat het<br />
onderwijs op e<strong>en</strong> aantal punt<strong>en</strong> tekort schiet.<br />
Eén op de ti<strong>en</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong> profiteert volstrekt<br />
onvoldo<strong>en</strong>de van het onderwijs. Daarnaast slag<strong>en</strong><br />
niet alle schol<strong>en</strong> erin e<strong>en</strong> antwoord te vin-<br />
d<strong>en</strong> op groei<strong>en</strong>de maatschappelijke problem<strong>en</strong>,<br />
zoals het gebrek aan veiligheid <strong>en</strong> sociale<br />
cohesie. <strong>De</strong> Inspectie van het Onderwijs<br />
signaleert deze thema’s in het in april versch<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
Onderwijsverslag 2003/2004. Het<br />
Onderwijsverslag is e<strong>en</strong> jaarlijks verschijn<strong>en</strong>d<br />
onderzoeksverslag over de staat van het<br />
Nederlandse onderwijs.<br />
Uit diverse internationaal vergelijk<strong>en</strong>de studies<br />
blijk<strong>en</strong> goede prestaties van Nederlandse <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
bij begrijp<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong>, Engels <strong>en</strong> de<br />
exacte vakk<strong>en</strong>. Gemiddeld scor<strong>en</strong> de Nederlandse<br />
<strong>leerling</strong><strong>en</strong> goed, maar er is ook e<strong>en</strong> relatief<br />
grote groep zwakke <strong>leerling</strong><strong>en</strong>. Van de<br />
schoolverlaters in de leeftijd van 16 tot 19 jaar<br />
kan 7 proc<strong>en</strong>t nog steeds niet goed g<strong>en</strong>oeg lez<strong>en</strong><br />
om zich in onze sam<strong>en</strong>leving zelfstandig te<br />
kunn<strong>en</strong> redd<strong>en</strong>.<br />
In het Onderwijsverslag 2003/2004 wordt nader<br />
ingegaan op: technisch onderwijs in Nederland,<br />
veiligheid, voortijdig schoolverlat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
schoolverzuim, sociale cohesie, voeding <strong>en</strong><br />
beweging in het onderwijs <strong>en</strong> de leraar. Tev<strong>en</strong>s<br />
kom<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de onderwijssector<strong>en</strong> aan<br />
bod (primair <strong>en</strong> voortgezet onderwijs, beroepsonderwijs<br />
<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>educatie <strong>en</strong> het hoger<br />
onderwijs).<br />
Voor e<strong>en</strong> digitale versie van het Onderwijsverslag:<br />
www.onderwijsinspectie.nl.<br />
Gastless<strong>en</strong><br />
Op 9 juni aanstaande zull<strong>en</strong> de Zuidelijke<br />
<strong>De</strong>rde-Kamerled<strong>en</strong> uit land<strong>en</strong> als Colombia,<br />
Indonesië, Oeganda, Burkina Faso, Bangladesh<br />
<strong>en</strong> India het land ingaan om op middelbare<br />
schol<strong>en</strong> gastless<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong>. In groepjes<br />
van twee of drie person<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> de <strong>De</strong>rde-<br />
Kamerled<strong>en</strong> met de <strong>leerling</strong><strong>en</strong> over ontwikkelingssam<strong>en</strong>werking<br />
in gesprek gaan. <strong>De</strong> <strong>leerling</strong><strong>en</strong><br />
zitt<strong>en</strong> op middelbare schol<strong>en</strong> waar zij<br />
tweetalig onderwijs volg<strong>en</strong>.<br />
Voor meer informatie: www.dederdekamer.org.<br />
Het kom<strong>en</strong>de nummer van <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> verschijnt<br />
eind augustus. <strong>De</strong> redactie w<strong>en</strong>st u alvast e<strong>en</strong> prettige vakantie.<br />
<strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong><br />
is e<strong>en</strong> uitgave van Het Instituut voor Publiek<br />
<strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>. Hierin zijn tev<strong>en</strong>s opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
de mededeling<strong>en</strong> van de NVLM. <strong>De</strong> redactieled<strong>en</strong><br />
zijn in hun journalistieke werkzaamhed<strong>en</strong><br />
onafhankelijk.<br />
Redactie<br />
Wolter Blankert, Harry van d<strong>en</strong> Bouwhuijs<strong>en</strong>,<br />
Radboud Burgsma, Harold Drost,<br />
Co<strong>en</strong> Gelinck, Hans van der Heijde (hoofdred.),<br />
Chris Meij<strong>en</strong>, Lieke Meijs, Gerard van<br />
Rossum, correspond<strong>en</strong>t: Jeff Peck, New<br />
York, VS.<br />
Eindredactie<br />
Maart<strong>en</strong> Cras<br />
Vormgeving<br />
Addy de Meester<br />
Omslagfoto<br />
Roeland Koning<br />
Druk<br />
Drukkerij Haasbeek<br />
Uitgever<br />
Instituut voor Publiek <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>,<br />
Prins<strong>en</strong>gracht 911-915<br />
1017 KD Amsterdam<br />
telefoon 020 521 76 00<br />
e-mail: uitgeverij@publiek-politiek.nl<br />
Redactiesecretariaat<br />
Instituut voor Publiek <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong><br />
Prins<strong>en</strong>gracht 911-915<br />
1017 KD Amsterdam<br />
telefoon 020 521 76 00<br />
e-mail m&p@publiek-politiek.nl<br />
Abonnem<strong>en</strong>tsprijs M & P<br />
¤40,75 per jaar, Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ¤35,30, schol<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> instelling<strong>en</strong> ¤44,90. M & P verschijnt<br />
acht keer per jaar. Losse nummers<br />
¤5,40 (exclusief verz<strong>en</strong>dkost<strong>en</strong>).<br />
Nieuwe abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
Abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> op elk gew<strong>en</strong>st tijdstip<br />
ingaan na ontvangst van het abonnem<strong>en</strong>tsgeld.<br />
Afhankelijk van de ingangsdatum<br />
wordt e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>redig gedeelte van de<br />
prijs van e<strong>en</strong> jaarabonnem<strong>en</strong>t in rek<strong>en</strong>ing<br />
gebracht. Abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ook word<strong>en</strong><br />
aangegaan met terugwerk<strong>en</strong>de kracht.<br />
Dit is echter afhankelijk van de voorraad<br />
oude nummers. Aanmelding van <strong>nieuwe</strong><br />
abonnees bij de uitgever.<br />
Beëindiging abonnem<strong>en</strong>t<br />
Opzegging schriftelijk tot 1 december van<br />
het lop<strong>en</strong>de abonnem<strong>en</strong>tsjaar.<br />
Auteursrecht<br />
Niets uit deze uitgave mag word<strong>en</strong> verm<strong>en</strong>igvuldigd<br />
zonder voorafgaande toestemming<br />
van de redactie met uitzondering van<br />
de tekst van het <strong>leerling</strong><strong>en</strong>materiaal, indi<strong>en</strong><br />
dit geschiedt zonder winstoogmerk. In alle<br />
gevall<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t de bron duidelijk te word<strong>en</strong><br />
vermeld.<br />
Advert<strong>en</strong>ties<br />
Tariev<strong>en</strong> op aanvraag verkrijgbaar bij de uitgever,<br />
telefoon 020 5217600.<br />
Kopij <strong>en</strong> mededeling<strong>en</strong><br />
Bijdrag<strong>en</strong> op diskette of per e-mail naar het<br />
redactiesecretariaat.<br />
ISSN 1566-1555<br />
MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2005<br />
31