Prinsheerlijk fietsen langs Kempens Landschap - de Merode
Prinsheerlijk fietsen langs Kempens Landschap - de Merode
Prinsheerlijk fietsen langs Kempens Landschap - de Merode
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
fietstochten<br />
<strong>Prinsheerlijk</strong> <strong>fietsen</strong><br />
lAnGs keMPens lAnDsChAP<br />
Regio: op <strong>de</strong> grens van <strong>de</strong> provincies Antwerpen,<br />
Limburg en Vlaams-Brabant<br />
Met doe-opdRAchten VooR kids
2<br />
COLOFON<br />
Samenstellers:<br />
Karolien Horckmans, Philippe De Backer, <strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong> vzw<br />
Foto’s: Erwin Donvil (KBC) en <strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Met dank aan Vlaamse Landmaatschappij (VLM)<br />
en Jeugd en Wetenschap vzw<br />
Coördinator:<br />
Hil<strong>de</strong> Van <strong>de</strong>n Berge, ARGUS vzw<br />
© 2008 ARGUS vzw<br />
V.U. Helga Van <strong>de</strong>r Veken, Eiermarkt 8, 2000 Antwerpen
ARGUS, vzw <strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong>, Natuurpunt en VLM laten je al <strong>fietsen</strong>d kennis<br />
maken met het prachtige gebied van <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong>, het gebied tussen Nete en Demer,<br />
het gebied tussen <strong>de</strong> abdij van Averbo<strong>de</strong> en <strong>de</strong> abdij van Tongerlo.<br />
Sinds <strong>de</strong> prins <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> in 2004 in één klap zowat 1.500 ha grond verkocht, kreeg<br />
het domein <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> plots veel be<strong>langs</strong>telling en een eigen i<strong>de</strong>ntiteit. In opdracht<br />
van <strong>de</strong> Vlaamse regering werd het volledige gebied opgekocht. Tegenwoordig is het<br />
in han<strong>de</strong>n van verschillen<strong>de</strong> partners. Zo is VZW <strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong> eigenaar van<br />
<strong>de</strong> Beeltjens en <strong>de</strong> Kwarekken in Westerlo, <strong>de</strong> Witput in Herselt en Afspanning Den<br />
Eik in Laakdal. Natuurpunt verwierf Averbo<strong>de</strong> Bos & Hei<strong>de</strong>, ruim 530 ha natuur,<br />
vooral rond <strong>de</strong> Abdij van Averbo<strong>de</strong>.<br />
Kom prinsheerlijk <strong>fietsen</strong>! We hebben drie routes voor u klaar: <strong>de</strong> Kempenroute, <strong>de</strong><br />
Averbo<strong>de</strong> Bos & Hei<strong>de</strong>route en <strong>de</strong> Demerbroekenroute.<br />
Ont<strong>de</strong>k <strong>de</strong> boeien<strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis, het landschap, <strong>de</strong> natuur, <strong>de</strong> landbouw en het<br />
culturele erfgoed in één van <strong>de</strong> grootste groengebie<strong>de</strong>n van Vlaan<strong>de</strong>ren.<br />
Kempenroute<br />
Kids<br />
Dit fietsboekje leidt je <strong>langs</strong> <strong>de</strong> Kempenroute. De korte tocht is 17,2 km<br />
lang. De lange tocht (tot Westerlo) bedraagt. 22,5 km. Je start aan<br />
Afspanning Den Eik in Veerle, Laakdal. Van daaruit volg je <strong>de</strong> aangegeven<br />
fietsknooppunten, herkenbaar aan <strong>de</strong> wit/groene bordjes met<br />
omcirkel<strong>de</strong> cijfers.<br />
De tocht loopt door <strong>de</strong> <strong>Kempens</strong>e bossen <strong>langs</strong> Hertberg en Bergom tot<br />
aan het kasteel van <strong>de</strong> Prins <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> in Westerlo.<br />
Via lan<strong>de</strong>lijke wegen keer je terug naar Den Eik.<br />
Omdat <strong>de</strong> Prins <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> een belangrijke rol speel<strong>de</strong> in dit gebied, krijgen kin<strong>de</strong>ren<br />
van 6 tot 12 jaar tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze route <strong>de</strong> titel van ‘prins’ of ‘prinses’. Aan <strong>de</strong> startplaatsen<br />
kan je per gezin een ‘prinsentas’ ontlenen (mits betaling van een waarborg). In <strong>de</strong>ze<br />
tas vin<strong>de</strong>n <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>ren attributen (verrekijker, boomkaart, hoogtemeter, enz.) om het<br />
landschap mee te verkennen. Hoe en waar ze <strong>de</strong>ze kunnen gebruiken, lees je in dit<br />
fietsboekje. Hier en daar stellen we vraagjes aan <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>ren. De antwoor<strong>de</strong>n vind je<br />
op blz. 18.<br />
Een prinsheerlijk aanbod<br />
BON<br />
Bij bestelling van een ABDIJPLANK:<br />
G R A T I S een kopje koffie of ‘een Westmalle van het vat’!<br />
Afspanning Den Eik - Grensstraat 45, 2430 Laakdal<br />
tel. 013 78 50 42 - www.<strong>de</strong>neik.com (1 april - 30 september: alle dagen open vanaf 10 u /<br />
Schoolvakanties: alle dagen open / 1 oktober - 31 maart: maandag gesloten - open vanaf 11 u)<br />
Bon geldig tot 31 <strong>de</strong>cember 2008<br />
3
WELKOM IN HET KEMPENS LANDSCHAP!<br />
De Zui<strong>de</strong>rkempen vormen een uniek landschap met grote rijkdom aan landschappelijke en culturele<br />
waar<strong>de</strong>n. Hier wisselen indrukwekken<strong>de</strong> bossen af met uitgestrekte wei<strong>de</strong>n en akkers, doorsne<strong>de</strong>n<br />
door dreven die als groene linten door het landschap slingeren. Hier vind je nog traditionele<br />
<strong>Kempens</strong>e hoeves die je doen wegdromen in <strong>de</strong> verhalen van lang vervlogen tij<strong>de</strong>n.<br />
Om <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van dit landschap te begrijpen moeten we terugkeren naar wel erg lang vervlogen<br />
tij<strong>de</strong>n. Zo’n 65 miljoen jaar gele<strong>de</strong>n! De Kempen vorm<strong>de</strong>n toen een bekken dat regelmatig<br />
door zee overspoeld werd tot 2,4 miljoen jaar gele<strong>de</strong>n. De zee zette afwisselend klei en zandlagen<br />
af en 8 miljoen jaar gele<strong>de</strong>n werd een sterk ijzerhou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> laag afgezet: <strong>de</strong> Diestiaan zan<strong>de</strong>n.<br />
Door het herhaald droog vallen van <strong>de</strong> zandbanken oxi<strong>de</strong>er<strong>de</strong> het ijzer en wer<strong>de</strong>n ijzerzandsteenbanken<br />
gevormd. Sinds 5 miljoen jaar verheffen <strong>de</strong> Kempen zich gelei<strong>de</strong>lijk (nog steeds!)<br />
samen met <strong>de</strong> Ar<strong>de</strong>nnen en <strong>de</strong> Alpen, <strong>de</strong> zee trok zich terug van het land en het landschap kon<br />
zich ontplooien. Erosie (slijtage) door rivieren, wind en regen heeft door <strong>de</strong> tij<strong>de</strong>n heen veel zand<br />
en klei verwij<strong>de</strong>rd. De ijzerzandsteen bood meer weerstand aan <strong>de</strong> erosie waardoor ‘getuigenheuvels’<br />
bewaard zijn gebleven in het landschap. Van 2,4 miljoen jaar tot 10.000 jaar gele<strong>de</strong>n<br />
wissel<strong>de</strong>n ijstij<strong>de</strong>n en tussenijstij<strong>de</strong>n elkaar af. Sindsdien bevin<strong>de</strong>n we ons in een tussenijstijd, in<br />
afwachting van <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> ijstijd. De laatste ijstijd bracht een permanent hogedrukgebied<br />
boven <strong>de</strong> noor<strong>de</strong>lijke ijskap en een aanhou<strong>de</strong>n<strong>de</strong> ijzige noor<strong>de</strong>nwind blies over onze streken. De<br />
wind was krachtig en voer<strong>de</strong> zand en fijn stof mee uit het afbraakpuin van gletsjers en <strong>de</strong> droogliggen<strong>de</strong><br />
bedding van <strong>de</strong> Noordzee. Een <strong>de</strong>kzandpakket van zowat 2 m dik werd als een <strong>de</strong>ken<br />
over het landschap gespreid. Bij het opwarmen van het<br />
klimaat 10.000 jaar gele<strong>de</strong>n maakte <strong>de</strong> gure noor<strong>de</strong>nwind<br />
plaats voor een zachtere westenwind, die <strong>de</strong> zan<strong>de</strong>n<br />
plaatselijk ophoopte tot <strong>de</strong> typisch <strong>Kempens</strong>e<br />
stuifduinen. Vegetatie kon zich nu opnieuw ontwikkelen<br />
en op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n groei<strong>de</strong>n uitgestrekte, dichte<br />
wou<strong>de</strong>n met eik als overheersen<strong>de</strong> boomsoort.<br />
De Kempen bleven nog lang bestaan als een dicht<br />
bebost gebied maar omstreeks 1100 ontstond een<br />
belangrijke veran<strong>de</strong>ring in het landschapsbeeld. Er was<br />
een sterke bevolkingsgroei in <strong>de</strong> Kempen waardoor <strong>de</strong><br />
toenemen<strong>de</strong> druk op <strong>de</strong> landbouw hoog was. Een ware ontbossingsgolf moest voorzien in <strong>de</strong><br />
no<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> groeien<strong>de</strong> bevolking. Het loofwoud werd groten<strong>de</strong>els gekapt voor <strong>de</strong> aanleg van<br />
nieuwe akkers en om te voorzien in timmer- en brandhout. Er ontston<strong>de</strong>n uitgestrekte hei<strong>de</strong>vel<strong>de</strong>n<br />
en vennen die bleven bestaan tot in <strong>de</strong> 19<strong>de</strong> eeuw. Toen bracht <strong>de</strong> bloeiperio<strong>de</strong> van <strong>de</strong><br />
steenkoolmijnen in Limburg en Luik opnieuw veran<strong>de</strong>ring. Open vlaktes wer<strong>de</strong>n beplant met<br />
naaldbossen (voornamelijk Corsicaanse <strong>de</strong>n) die <strong>de</strong> hei<strong>de</strong>vegetatie groten<strong>de</strong>els verdrongen.<br />
Naaldbos was het meest opportune gebruik van <strong>de</strong> schrale gron<strong>de</strong>n in die tijd: naaldhout geeft<br />
lange rechte stammen die gebruikt wer<strong>de</strong>n als stuthout in <strong>de</strong> mijnen, brandstof of als bouwmateriaal.<br />
De laatste <strong>de</strong>cennia is er een steeds groeiend besef van het ingrijpen<strong>de</strong> effect van <strong>de</strong> mens op het<br />
landschap. Sindsdien wordt er geijverd om het natuurschoon dat nog aanwezig is te koesteren en<br />
enkele loofbossen en hei<strong>de</strong>gebie<strong>de</strong>n te herstellen. Maar ook het erfgoed dat ons herinnert aan <strong>de</strong><br />
evolutie die <strong>de</strong> Kempenaars door <strong>de</strong> eeuwen heen hebben doorgemaakt, zal blijvend <strong>de</strong>el uitmaken<br />
van het landschap. De Kempen, dat is immers het land en zijn bewoners, onlosmakelijk verbon<strong>de</strong>n<br />
in verle<strong>de</strong>n, he<strong>de</strong>n en toekomst. De Kempenroute voert je door dit prachtige landschap<br />
en laat je al <strong>fietsen</strong>d kennismaken met <strong>de</strong> Zui<strong>de</strong>rkempen op zijn best.<br />
Beleef <strong>de</strong> Kempen van vandaag en droom weg in <strong>de</strong> Kempen van weleer!<br />
4
1AFSPANNING DEN EIK<br />
Grensstraat 45, 2430 Laakdal (1 april - 30 september: alle dagen open vanaf 10 u /<br />
Schoolvakanties: alle dagen open / 1 oktober - 31 maart: maandag gesloten - open<br />
vanaf 11 u).<br />
Hoeve ‘Den Eik’ is gelegen in Laakdal, op <strong>de</strong> grens van 3 provincies: Antwerpen,<br />
Vlaams-Brabant en Limburg. Twee generaties gele<strong>de</strong>n was Den Eik al goed<br />
gekend. De tram die van Veerle naar Zichem reed kon <strong>de</strong> berg aan <strong>de</strong> abdij van<br />
Averbo<strong>de</strong> niet op en moest een grote bocht rond <strong>de</strong> heuvel nemen. Den Eik was<br />
een stopplaats van <strong>de</strong> tram en ook een afspanning, waar mensen tij<strong>de</strong>ns een lange<br />
reis hun paar<strong>de</strong>n kon<strong>de</strong>n ‘afspannen’ en laten rusten voor ze hun reis hervatten.<br />
Afspanning Den Eik en het boscomplex er rond was lang eigendom van <strong>de</strong> familie<br />
<strong>de</strong> Mero<strong>de</strong>, Sinds 2006 is <strong>de</strong> historische hoeve en het omliggen<strong>de</strong> bos eigendom<br />
van <strong>de</strong> vzw <strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong>. De hoeve werd sindsdien helemaal gerenoveerd<br />
en ingericht.<br />
Het gebouw aan <strong>de</strong> straatkant - voorheen het woonhuis met stallingen - herbergt<br />
nu een bezoekerscentrum annex taverne. Hier kun je terecht voor informatie over<br />
<strong>de</strong> streek en over het domein <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong>, maar ook om te verpozen bij een drankje<br />
of hapje. Op <strong>de</strong> bene<strong>de</strong>nverdieping van <strong>de</strong> achterbouw is het Klompenmakersmuseum<br />
van Laakdal gehuisvest, een eerbetoon en herinnering aan <strong>de</strong> klompenmakers<br />
die in <strong>de</strong> eerste helft van <strong>de</strong> vorige eeuw Laakdal en omstreken van<br />
schoeisel voorzagen.<br />
De vzw <strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong> stelt zich tot doel om waar<strong>de</strong>volle landschappen te herstellen<br />
en veilig te bewaren voor <strong>de</strong> toekomst. Erg belangrijk hierbij is <strong>de</strong> multidisciplinaire<br />
aanpak. Het landschap is immers niet alleen natuur, maar ook bebouwing en<br />
allerlei functies. Dat alles vraagt een geïntegreerd beheer en juist daarin maakt vzw<br />
<strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong> zich sterk. Als organisatie kan ze voor Vlaan<strong>de</strong>ren zelfs uniek en<br />
voorbeeldstellend genoemd wor<strong>de</strong>n. Het is geen natuur- of monumentenvereniging<br />
maar een landschapsvereniging. Daarmee vult ze een hiaat op wat betreft <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke<br />
landschapsproblematiek in zijn veelomvattendheid! De realisatie van <strong>de</strong>n Eik is een<br />
mooi voorbeeld van hoe vzw <strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong> zich bekommert om een landschap<br />
met <strong>de</strong> daaraan verbon<strong>de</strong>n gebouwen en op korte termijn zorgt voor opwaar<strong>de</strong>ring en<br />
herbestemming ervan. Informatie vind je in het bezoekerscentrum van Den Eik of op<br />
www.kempenslandschap.be.<br />
5
6<br />
KIDS 1<br />
Prinsen en prinsessen, neem eens een kijkje op <strong>de</strong> zitbanken die zich vooraan Den Eik<br />
bevin<strong>de</strong>n. We hebben er een vraagje voor jou:<br />
Dat een eik een boom is die eikels heeft wist je waarschijnlijk al wel. Als je op je<br />
bomenkaart kijkt kan je zien welke vorm <strong>de</strong> blaadjes van een eik hebben.<br />
Wist je ook dat er eigenlijk veel soorten eiken bestaan? Die verschillen<strong>de</strong> soorten kunnen<br />
door bomenkenners uit elkaar gehou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n door kleine verschillen in <strong>de</strong> vorm<br />
van het eikenblad en <strong>de</strong> eikels. Op <strong>de</strong> zitbanken voor Den Eik staan 4 soorten eikenbla<strong>de</strong>ren<br />
met eikels getekend, op elke bank 2. Kan jij als beginnen<strong>de</strong> bomenkenner al één<br />
dui<strong>de</strong>lijk verschil zien tussen <strong>de</strong> blaadjes op <strong>de</strong> ene bank en die op <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re bank?<br />
Weetje: Mensen eten geen eikels, maar voor veel dieren<br />
zijn ze een lekkere maaltijd. Wil<strong>de</strong> zwijnen, muizen,<br />
eekhoorntjes en sommige vogelsoorten smullen<br />
graag van al die eikels in het bos. En in ruil voor dat<br />
lekkere eten helpen ze <strong>de</strong> eiken zelfs! Bijvoorbeeld: als<br />
een eekhoorntje zijn voorraad eten voor <strong>de</strong> winter<br />
aanlegt dan begraaft hij op verschillen<strong>de</strong> plaatsen in<br />
het bos een hoopje eikels. Soms vergeet <strong>de</strong> eekhoorn<br />
wel eens een paar eikels terug op te graven. En uit die<br />
eikels kunnen dan nieuwe eiken groeien op een an<strong>de</strong>re<br />
plaats in het bos!<br />
En dan nu: <strong>de</strong> fiets op! Als je het terras van Den Eik verlaat en over <strong>de</strong> parking<br />
richting straat rijdt, vind je aan je rechterkant een fietspad tussen <strong>de</strong> bomen dat je<br />
naar fietsknooppunt 17 leidt. Daar start <strong>de</strong> tocht!<br />
Vanaf knooppunt 17 volg je richting knooppunt 88.<br />
Je rijdt eerst door bossen en later <strong>langs</strong> lan<strong>de</strong>lijke gebie<strong>de</strong>n met wei<strong>de</strong>lan<strong>de</strong>n. Op<br />
een bepaald ogenblik fiets je <strong>langs</strong> <strong>de</strong> Degstraat en draai je rechts <strong>de</strong> Poe<strong>de</strong>rtoren<br />
in. Je bevindt je nu in een dreef met eiken. Dit is <strong>de</strong> eerste stopplaats.
2<br />
EIKENDREEF<br />
De eik (Latijnse naam Querqus) is een boomsoortengroep die eenvoudig te herkennen<br />
is aan <strong>de</strong> gelob<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>ren en typische vruchten. Eikels zijn een voedselbron<br />
voor wil<strong>de</strong> zwijnen, muizen, eekhoorns, sommige vogelsoorten, ... Zomer- en<br />
Wintereik, twee inheemse soorten, behoren tot <strong>de</strong> belangrijkste loofboomsoorten<br />
in onze streken. Bei<strong>de</strong>n hebben golvend gelob<strong>de</strong> bla<strong>de</strong>ren. Bij zomereik groeien <strong>de</strong><br />
blaadjes rechtstreeks op <strong>de</strong> takken en <strong>de</strong> eikels aan stelen. Bij wintereik is dit net<br />
omgekeerd: <strong>de</strong> blaadjes hebben stelen, <strong>de</strong> eikels niet. Bei<strong>de</strong> soorten zijn nauw verwant<br />
en in Vlaan<strong>de</strong>ren komt ook een mengvorm van bei<strong>de</strong> soorten voor, daarom<br />
wordt vaak gesproken van ‘inlandse eik’. Inlandse eik is een stevig veranker<strong>de</strong><br />
robuuste boomsoort met grillige kruin.<br />
Sinds enkele jaren wordt Vlaan<strong>de</strong>ren<br />
geplaagd door <strong>de</strong> ‘eikenprocessierups’.Deze<br />
rups is afkomstig uit Mid<strong>de</strong>n-Europa maar<br />
heeft zich, vermoe<strong>de</strong>lijk on<strong>de</strong>r invloed van<br />
<strong>de</strong> klimaatsveran<strong>de</strong>ring, nu ook in onze streken<br />
gevestigd. Zoals <strong>de</strong> naam doet vermoe<strong>de</strong>n<br />
komt <strong>de</strong> rups vooral voor op eikenbomen,<br />
in het bijzon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> zomereik. De rups is<br />
het larvestadium van een onopvallen<strong>de</strong> bruine<br />
nachtvlin<strong>de</strong>r die in augustus haar eitjes<br />
legt in <strong>de</strong> toppen van eikenbomen. In april of<br />
mei van het volgen<strong>de</strong> jaar komen <strong>de</strong> rupsen<br />
uit hun eitjes. Ze leven in groep en maken<br />
grote nesten op stammen of dikke takken<br />
aan <strong>de</strong> zonnige zuidkant van hun gastbomen.<br />
Een nest bestaat uit een spinsel met<br />
vervellingshuid,brandharen en uitwerpselen<br />
van <strong>de</strong> rupsen. ’s Nachts gaan <strong>de</strong> diertjes in<br />
processie op zoek naar voedsel. Bij een ernstige<br />
besmetting van <strong>de</strong> eikenprocessierups<br />
kunnen ze een boom helemaal kaalvreten. De rupsen on<strong>de</strong>rgaan tij<strong>de</strong>ns hun groei<br />
een 5-tal vervellingen. In juli zijn ze volgroeid en verpoppen zich om tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong><br />
maan<strong>de</strong>n juli en augustus als vlin<strong>de</strong>r uit te vliegen. Hoe warmer en stabieler het<br />
weer in <strong>de</strong>ze maan<strong>de</strong>n, hoe meer vlin<strong>de</strong>rs er zijn, en bijgevolg hoe meer eitjes er<br />
wor<strong>de</strong>n afgezet die het komen<strong>de</strong> jaar weer rupsen wor<strong>de</strong>n. Het beken<strong>de</strong> venijn<br />
van <strong>de</strong> rupsen verschijnt in het <strong>de</strong>r<strong>de</strong> larvale stadium. De rupsen ontwikkelen dan<br />
naast hun normale witte haren ook ‘brandharen’. Dit zijn haartjes van slechts 0,2<br />
tot 0,3 millimeter lang die bezet zijn met microscopisch kleine weerhaakjes. Ze<br />
kunnen <strong>de</strong> oppervlakkige lagen van onze huid, ogen en luchtwegen binnendringen<br />
en daar ernstige irritatie en ontstekingen veroorzaken. De haren wor<strong>de</strong>n actief<br />
verschoten door <strong>de</strong> rups bij contact maar ze wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> wind ook passief<br />
meegevoerd vanuit <strong>de</strong> nesten. De brandharen kunnen 6 tot 8 jaar na het voorkomen<br />
van <strong>de</strong> rupsen nog steeds scha<strong>de</strong>lijk zijn!<br />
7
Eiken hebben steeds een belangrijke rol gespeeld in <strong>de</strong> Europese mythologie. De imposante<br />
eik werd steeds verbon<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> god van <strong>de</strong> don<strong>de</strong>r en <strong>de</strong> bliksem, <strong>de</strong> hoogste<br />
godheid. Voor <strong>de</strong> Germanen was dit ‘Thor’ (of Donar), voor <strong>de</strong> Kelten ‘Taranis’, voor <strong>de</strong><br />
Grieken ‘Zeus’ en <strong>de</strong> Romeinen vereer<strong>de</strong>n ‘Jupiter’. Het verband tussen <strong>de</strong> eik en <strong>de</strong>ze<br />
go<strong>de</strong>n is waarschijnlijk afkomstig van het feit dat eiken opvallend vaker dan an<strong>de</strong>re<br />
bomen getroffen wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> bliksem. Hierdoor was het niet moeilijk te geloven<br />
dat <strong>de</strong> god van <strong>de</strong> don<strong>de</strong>r en <strong>de</strong> bliksem in <strong>de</strong>ze bomen huis<strong>de</strong>.<br />
In onze wetenschappelijke tijd kunnen we dit verschijnsel verklaren doordat eiken zeer<br />
diep wortelen en vaak met hun wortels in contact staan met het grondwater. Het<br />
stamhout van een eik bevat hierdoor meer water dan veel an<strong>de</strong>re boomsoorten. Een<br />
eik bevat ook veel zetmeel, wat een wateraantrekken<strong>de</strong> en dus goed gelei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> stof is.<br />
De ruwe schors van een eik draagt ook zijn steentje bij: als het regent stroomt het<br />
water ongelijkmatig en traag van <strong>de</strong> stam, in tegenstelling tot bijvoorbeeld <strong>de</strong> glad<strong>de</strong><br />
stam van een beuk. Door <strong>de</strong> ruwe schors zal <strong>de</strong> hitte bij een blikseminslag ongelijkmatig<br />
ver<strong>de</strong>eld wor<strong>de</strong>n over <strong>de</strong> stam, waardoor blikseminslag bij eiken ook meer scha<strong>de</strong><br />
aanricht en dui<strong>de</strong>lijker zichtbaar is dan bij an<strong>de</strong>re boomsoorten.<br />
In veel religies en culturen vorm<strong>de</strong> een ou<strong>de</strong> ‘heilige’ eik dé plaats voor bijeenkomsten;<br />
daar werd recht gesproken of wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> go<strong>de</strong>n aanhoord, wer<strong>de</strong>n offers gebracht of<br />
<strong>de</strong> do<strong>de</strong>n begraven. De hoog opgroeien<strong>de</strong> eik met zijn diepe wortels werd aanzien als<br />
<strong>de</strong> verbinding tussen hemel en aar<strong>de</strong>. Druï<strong>de</strong>n, priesters en priesteressen aanhoor<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong> go<strong>de</strong>n in het ruisen van <strong>de</strong> eikenbla<strong>de</strong>ren. De krachtige eik on<strong>de</strong>rsteun<strong>de</strong> <strong>de</strong> hemelgewelven<br />
en voorkwam zo dat <strong>de</strong> hemel op aar<strong>de</strong> neerstortte. Gelukkig maar!<br />
Ook ons mo<strong>de</strong>rne volksgeloof wijst allerlei krachten toe aan <strong>de</strong> eik: Een eikel bij je dragen<br />
beschermt tegen onheil, verhoogt <strong>de</strong> vruchtbaarheid en <strong>de</strong> seksuele potentie en<br />
verzekert een lang leven. Twee eikentakken, met een ro<strong>de</strong> draad samengebon<strong>de</strong>n tot<br />
een gelijkbenig kruis vormen een krachtige bescherming tegen het kwaad. Als je in <strong>de</strong><br />
herfst een vallend eikenblad kan opvangen zal je <strong>de</strong> ganse winter lang niet ziek wor<strong>de</strong>n.<br />
Een vuur maken van eikenhout reinigt je van ziekte. Wil je geld krijgen in <strong>de</strong><br />
nabije toekomst? Plant dan een eikel bij nieuwe maan!<br />
KIDS 2<br />
Prinsen en prinsessen, welkom op <strong>de</strong>ze prachtige eikendreef!<br />
Eiken herken je aan hun gelob<strong>de</strong> blad. Er staan er tientallen <strong>langs</strong><br />
<strong>de</strong>ze weg. Maar opgelet! Er staat 1 vreem<strong>de</strong> eend in <strong>de</strong> bijt. Het gaat<br />
om een grote kromme boom die er om gekend staat dat hij zeer<br />
hoog kan wor<strong>de</strong>n. Als je hem vindt, mag je <strong>de</strong> bomenkaart gebruiken<br />
om zijn naam te zoeken. Deze rebus helpt je alvast op weg:<br />
K = P - B A = U - M<br />
Rij ver<strong>de</strong>r naar het knooppunt 88. Je rijdt een poosje op een fietspad <strong>langs</strong> een steenweg.<br />
Aan knooppunt 88 (met aan <strong>de</strong> overkant <strong>de</strong> taverne Mie Maan) hou<strong>de</strong>n we even halt.<br />
8
3DE BOSSEN VAN ELSSCHOT<br />
Willem Elsschot (1882-1960) werd geboren in Antwerpen als Alfons De Rid<strong>de</strong>r en<br />
had een sterke band met <strong>de</strong> streek waarin we ons nu bevin<strong>de</strong>n. Hoewel hij geboren<br />
werd in Antwerpen was zijn moe<strong>de</strong>r afkomstig van <strong>de</strong> Antwerpse Kempen. Zijn<br />
nonkel had een krui<strong>de</strong>nierszaak in het nabijgelegen dorpje Blauberg. De jonge<br />
Alfons De Rid<strong>de</strong>r bracht dan ook regelmatig zijn vakanties door bij zijn familie in<br />
Blauberg. Hij hield erg van het landschap en maakte vele wan<strong>de</strong>lingen, waarbij hij<br />
vooral werd aangetrokken door ‘het Helschot’. Dit is een drassig bosgebied tussen<br />
Blauberg en Veerle. Aan dit gebied ontleen<strong>de</strong> hij zijn pseudoniem ‘Elsschot’. De<br />
voornaam ‘Willem’ koos hij als eerbetoon aan ‘Willem die Madoc Maecte’, <strong>de</strong> schrijver<br />
van ‘Van <strong>de</strong> vos Reinaer<strong>de</strong>’, waarvoor hij een grote bewon<strong>de</strong>ring koester<strong>de</strong>.<br />
Helschot is een ecologisch zeer waar<strong>de</strong>vol gebied door zijn drassige karakter waarin<br />
specifieke planten en dieren zich kunnen ontwikkelen. Hier kan <strong>de</strong> natuur zijn<br />
gang gaan, ongestoord door menselijk ingrijpen.<br />
Aan onze linkerkant bevindt zich het provinciale groendomein Hertberg met een<br />
oppervlakte van 236 ha. Van hieruit kun je starten om rondwan<strong>de</strong>lingen te maken<br />
doorheen het domein en te genieten van het monumentale natuurschoon van<br />
<strong>de</strong>ze ou<strong>de</strong> bossen.<br />
9
Hertberg bevindt zich op <strong>de</strong> grens tussen <strong>de</strong> Zui<strong>de</strong>rkempen en het Hageland.<br />
Uniek in Vlaan<strong>de</strong>ren is dat het domein langdurig onon<strong>de</strong>rbroken bebost is<br />
geweest. Op <strong>de</strong> oudst beschikbare geografische kaart (<strong>de</strong> Ferrariskaart uit 1775)<br />
kunnen we al zien dat het domein volledig bebost was met voornamelijk naaldbos<br />
en sindsdien is dat onveran<strong>de</strong>rd zo gebleven. Neem even <strong>de</strong> tijd om het infobord<br />
te bekijken!<br />
De ecologische waar<strong>de</strong> van een bos wordt steeds meer erkend. Een bos bestaat niet<br />
alleen maar uit bomen maar vormt een ganse leefwereld van allerlei planten en dieren,<br />
verbon<strong>de</strong>n in een kringloop met elkaar. In naaldbossen vin<strong>de</strong>n we een veel min<strong>de</strong>r ontwikkel<strong>de</strong><br />
on<strong>de</strong>rgroei dan in loofbossen. Naaldbomen staan vaak dicht bij elkaar waardoor<br />
er weinig licht door <strong>de</strong> boomkruinen op <strong>de</strong> grond kan vallen. Hierdoor kunnen<br />
planten zich maar beperkt ontwikkelen. De strooisellaag in naaldbossen vormt een zure<br />
bo<strong>de</strong>m waarop maar weinig planten kunnen gedijen, in tegenstelling tot <strong>de</strong> rijke<br />
humuslaag die zich on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> meeste loofbomen vormt. Weinig on<strong>de</strong>rgroei in een bos<br />
betekent ook weinig dieren. Bij <strong>de</strong> opmaak van een bosbeheerplan zal men er dan ook<br />
steeds naar streven om zuivere naaldbossen om te vormen naar gemeng<strong>de</strong> bossen,<br />
maar ook om bosran<strong>de</strong>n en open plekken te creëren. Hoe meer afwisseling in een bos<br />
hoe meer leven!<br />
KIDS 3<br />
Prinsen en prinsessen geraken nooit het noor<strong>de</strong>n kwijt.<br />
Het noor<strong>de</strong>n is <strong>de</strong> belangrijkste windrichting en wordt gebruikt als richtpunt. Kaarten<br />
wor<strong>de</strong>n standaard zo getekend dat <strong>de</strong><br />
bovenkant het noor<strong>de</strong>n aangeeft, dus<br />
ook <strong>de</strong> fietskaart in dit boekje!<br />
Neem het kompas uit <strong>de</strong> prinsentas.<br />
De pijl van het kompas wijst altijd<br />
naar het noor<strong>de</strong>n. Houd dit boekje zo<br />
dat <strong>de</strong> pijl van je kompas in <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />
richting loopt als <strong>de</strong> pijl naar het<br />
noor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> tekening hiernaast.<br />
Nu weet je meteen ook waar <strong>de</strong><br />
an<strong>de</strong>re windrichtingen liggen!<br />
Straks zal je fietsknooppunt 84 volgen. In welke windrichting fiets je dan?<br />
Van op het Veerlepad starten enkele wan<strong>de</strong>lingen doorheen domein Hertberg. In welke<br />
richting loopt <strong>de</strong>ze weg?<br />
Wie voor <strong>de</strong> korte fietstocht (17 km) kiest, rijdt nu naar knooppunt 13, en bla<strong>de</strong>rt<br />
dan ver<strong>de</strong>r naar hoofdstuk 7.<br />
Wie ver<strong>de</strong>r naar Westerlo wil, volgt knooppunt 84. Dit is zeker een aanra<strong>de</strong>r! Of<br />
heb je vandaag misschien al een kasteel gezien?<br />
We rij<strong>de</strong>n nu over het grondgebied van Bergom. Op <strong>de</strong> onverhar<strong>de</strong> weg aan <strong>de</strong><br />
Mariagrot kunnen we even op a<strong>de</strong>m komen …<br />
10
4DE STILLE KEMPEN<br />
Deze grot ter verering van <strong>de</strong> Heilige maagd Maria vormt het i<strong>de</strong>ale <strong>de</strong>cor om het<br />
verhaal te vertellen van een an<strong>de</strong>re Heilige maagd: <strong>de</strong> Heilige Dymphna, <strong>de</strong> eerste<br />
martelares van <strong>de</strong> Kempen.<br />
Dymphna wordt rond 650 in Ierland<br />
geboren als <strong>de</strong> dochter van <strong>de</strong> hei<strong>de</strong>nse<br />
Ierse koning Damon en een christelijke<br />
prinses die een buitengewone schoonheid<br />
bezat. Op vraag van haar moe<strong>de</strong>r<br />
wordt Dymphna in het grootste geheim<br />
gedoopt door <strong>de</strong> Ierse priester<br />
Gerebernus. Helaas sterft <strong>de</strong> moe<strong>de</strong>r<br />
van Dymphna op jonge leeftijd. Haar<br />
va<strong>de</strong>r wordt gek van verdriet en gaat<br />
ra<strong>de</strong>loos op zoek naar een nieuwe echtgenote<br />
die zijn eerste vrouw kan evenaren.<br />
Maar niemand voldoet aan <strong>de</strong>ze<br />
eisen... Naarmate Dymphna ou<strong>de</strong>r<br />
wordt gaat ze steeds meer op haar moe<strong>de</strong>r<br />
lijken. Dit was ook haar va<strong>de</strong>r niet<br />
ontgaan. In zijn ra<strong>de</strong>loosheid om het<br />
gemis van zijn vrouw dwingt hij<br />
Dymphna om met hem te trouwen. Zij<br />
vindt dit een ondraaglijk i<strong>de</strong>e en vlucht,<br />
geholpen door haar biechtva<strong>de</strong>r<br />
Gerebernus. Ze schepen in op een schip<br />
naar Antwerpen en vestigen zich als<br />
kluizenaars in <strong>de</strong> bossen van <strong>de</strong><br />
Kempen. Ze nemen er hun intrek in een<br />
kapel gewijd aan Sint-Maarten en ontfermen<br />
er zich over <strong>de</strong> armen en hulpbehoeven<strong>de</strong>n.<br />
De koning is razend en stuurt dienaars op pad om haar te vin<strong>de</strong>n. Enkele jaren verstrijken,<br />
maar <strong>de</strong> dienaars ont<strong>de</strong>kken dan toch <strong>de</strong> schuilplaats van Dymphna en<br />
Gerebernus. Koning Damon zoekt bei<strong>de</strong> kluizenaars op. Opnieuw dwingt hij Dymphna<br />
om met hem te trouwen en Gerebernus om het huwelijk af te sluiten. Bei<strong>de</strong>n antwoor<strong>de</strong>n<br />
dat wat er ook met hen zal gebeuren, ze nooit zullen toegeven. De koning ontsteekt<br />
hierop in een razernij en geeft opdracht om Dymphna en Gerebernus te onthoof<strong>de</strong>n.<br />
De priester wordt onthoofd, maar <strong>de</strong> dienaren kunnen het niet over hun hart<br />
krijgen om <strong>de</strong> mooie Dymphna te vermoor<strong>de</strong>n. Daarop grijpt <strong>de</strong> koning het zwaard en<br />
onthoofdt eigenhandig zijn dochter. De lijken wor<strong>de</strong>n in een sarcofaag gelegd en verborgen<br />
in een grot. Als ze later gevon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n, treft men in Dymphna’s graf een<br />
gegraveer<strong>de</strong> steen aan met haar naam. Sindsdien wordt het een gewoonte om krankzinnigen<br />
een steen rond hun nek te hangen waarin ‘Dymphna’ gegraveerd staat terwijl<br />
een priester voor <strong>de</strong> ongelukkige bidt.<br />
600 jaar lang werd het verhaal van Dymphna door <strong>de</strong> Kempenaren doorverteld voor<br />
het in <strong>de</strong> Mid<strong>de</strong>leeuwen neergeschreven werd door bisschop Willem I van Cambrai.<br />
11
Dymphna’s overblijfselen en het hoofd van Gerebernus wer<strong>de</strong>n overgebracht naar Geel,<br />
het lichaam van Gerebernus naar Xanten in Duitsland. De resten wor<strong>de</strong>n daar nog<br />
steeds als relieken bewaard. Op het graf van Dymphna <strong>de</strong><strong>de</strong>n zich volgens <strong>de</strong> overlevering<br />
won<strong>de</strong>rbaarlijke genezingen voor. Dit bracht een stroom van be<strong>de</strong>vaar<strong>de</strong>rs, vooral<br />
geesteszieken, naar <strong>de</strong> stad Geel. De <strong>de</strong>votie van <strong>de</strong> Heilige Dymphna ligt zo aan <strong>de</strong><br />
basis van <strong>de</strong> latere psychiatrische zorg te Geel. De geesteszieken wer<strong>de</strong>n aanvankelijk<br />
on<strong>de</strong>rgebracht in een bijgebouw aan <strong>de</strong> kerk met het graf van <strong>de</strong> Heilige Dymphna. In<br />
<strong>de</strong> 13e eeuw werd een ziekenhuis gebouwd en later wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> zieken ook on<strong>de</strong>rgebracht<br />
bij families uit <strong>de</strong> streek. In <strong>de</strong>ze tij<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n geesteszieken gewoonlijk slechter<br />
behan<strong>de</strong>ld dan dieren, dus het mag waarlijk het won<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> Heilige Dymphna<br />
genoemd wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> inwoners van Geel zich ontferm<strong>de</strong>n over <strong>de</strong>ze mensen. Op een<br />
gegeven moment waren er 3000 geesteszieken on<strong>de</strong>rgebracht bij families uit Geel!<br />
De Heilige Dymphna werd uitgeroepen tot patroonheilige van <strong>de</strong> stad Geel. Haar<br />
naamfeest en dat van <strong>de</strong> Heilige Gerebernus wor<strong>de</strong>n gevierd op 15 mei. Ze staat<br />
bekend als <strong>de</strong> patrones van <strong>de</strong> bezetenen en geesteszieken en <strong>de</strong> beschermheilige<br />
tegen epilepsie en krankzinnigheid.<br />
KIDS 4.1<br />
Kleine prinse(sse)n herkennen grote bomen<br />
In het bos vind je hier voornamelijk naaldbomen maar <strong>langs</strong> <strong>de</strong> weg staan grote ou<strong>de</strong><br />
loofbomen. Welke boomsoort, bekend om zijn nootjes en glad<strong>de</strong>, grijze stam vind je<br />
hier? Kijk ook eens of je on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> bomen afgevallen blaadjes, nootjes of notendopjes<br />
vindt! Haal je bomenkaart maar boven!<br />
KIDS 4.2<br />
Een dooie boel?<br />
On<strong>de</strong>r loofbomen vind je meestal een dikke laag do<strong>de</strong> blaadjes op <strong>de</strong> grond. Een loofboom<br />
verliest elk jaar opnieuw zijn blaadjes in <strong>de</strong> herfst om in <strong>de</strong> lente weer jonge<br />
nieuwe blaadjes te laten groeien. Vergis je niet! Die dorre bruine blaadjes kunnen voor<br />
jou misschien maar een dooie boel lijken maar ze zitten eigenlijk vol leven. Er zijn heel<br />
wat kleine diertjes die in dit bla<strong>de</strong>renpakket leven. Schuif wat blaadjes opzij en ga als<br />
een echte ont<strong>de</strong>kkingsreiziger op zoek! Als je diertjes vindt kan je ze voorzichting in je<br />
doosje met vergrootglas stoppen en ze aandachtig bekijken. Kan je <strong>de</strong> diertjes herkennen?<br />
Haal je ‘zoekkaart - bo<strong>de</strong>mdiertjes’ uit <strong>de</strong> prinsentas!<br />
Zet achteraf <strong>de</strong> diertjes die je hebt gevon<strong>de</strong>n weer van waar ze komen, zodat ze ver<strong>de</strong>r<br />
kunnen gaan met hun bezighe<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> bla<strong>de</strong>renlaag!<br />
Rij nu ver<strong>de</strong>r in <strong>de</strong> richting van knooppunt 84. Zo kom je aan een rivier met een brug<br />
erover. Neem het zandweggetje vóór je <strong>de</strong> brug opgaat naar links. Dan kan je na 200<br />
meter een blik gooien op <strong>de</strong> achtergevel van het kasteel van … <strong>de</strong> prins <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong>.<br />
12
5OVER PRINSEN, RIVIEREN<br />
EN DE PRACHT VAN WESTERLO…<br />
De familie <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> resi<strong>de</strong>ert in <strong>de</strong>ze streek sinds 1482. Het geslacht <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> is<br />
van hoge a<strong>de</strong>l en gaat ver terug in <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis. Alle telgen van dit geslacht mogen<br />
zich prins of prinses noemen. Ze vormen een van <strong>de</strong> vijf prinselijke families die België<br />
rijk is. Sinds Westerlo in 1626 tot markizaat werd verheven, voeren <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong>s <strong>de</strong><br />
titel van ‘Graaf van Mero<strong>de</strong>’ en ‘Markies van Westerlo’. De familie <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> werd,<br />
net als <strong>de</strong> familie <strong>de</strong> Ligne, in 1830 <strong>de</strong> Belgische troon aangebo<strong>de</strong>n, maar bei<strong>de</strong> families<br />
weiger<strong>de</strong>n. Later aanvaard<strong>de</strong> <strong>de</strong> familie van Saksen-Coburg Gotha <strong>de</strong> troon wel.<br />
Het kasteel van <strong>de</strong> prins <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> is nog steeds in han<strong>de</strong>n van afstammelingen van<br />
<strong>de</strong> familie <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong>. De grondvesten van <strong>de</strong> eerste burcht dateren uit <strong>de</strong> 11<strong>de</strong> eeuw.<br />
Begin 14<strong>de</strong> eeuw werd gestart met <strong>de</strong> bouw van het huidige kasteel, met name <strong>de</strong> donjon<br />
of centrale woontoren. Het kasteel werd in <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis meermaals<br />
uitgebreid en gemo<strong>de</strong>rniseerd. Het kasteel en het bijhoren<strong>de</strong> landschapspark zijn toegankelijk<br />
tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> kasteelfeesten die plaatsvin<strong>de</strong>n in het eerste weekend van juli.<br />
Als je het kasteel bewon<strong>de</strong>rd hebt, keer dan terug naar <strong>de</strong> brug en hou daar even<br />
halt aan <strong>de</strong> Grote Nete.<br />
Deze brug over <strong>de</strong> Grote Nete waarop we ons bevin<strong>de</strong>n staat in Westerlo bekend als<br />
‘<strong>de</strong> Lange Brug’. Rechts van <strong>de</strong> brug zie je aan bei<strong>de</strong> kanten van <strong>de</strong> rivier <strong>de</strong>len van<br />
een ou<strong>de</strong> sluisconstructie staan. Deze sluis staat in <strong>de</strong> volksmond bekend als ‘Het<br />
Trammeke’. Door het sluiten van <strong>de</strong> sluis kon men in <strong>de</strong> zomer het laaggelegen gebied<br />
‘het Riet’ doen on<strong>de</strong>rlopen om <strong>de</strong> weilan<strong>de</strong>n te bevloeien. De sluis werd ook gebruikt<br />
om <strong>de</strong> waterstand te regelen voor <strong>de</strong> scheepvaart.<br />
Aan <strong>de</strong> overkant van <strong>de</strong> brug vind je een infobord (links). Hierop staan wan<strong>de</strong>llussen<br />
uitgewerkt <strong>langs</strong>heen het natuurschoon dat <strong>de</strong> gemeente Westerlo te bie<strong>de</strong>n heeft.<br />
Van hieruit kan je een wan<strong>de</strong>ling maken naar <strong>de</strong> ‘Beeltjens’ en <strong>de</strong> ‘Kwarekken’, 2<br />
natuurgebie<strong>de</strong>n die van elkaar geschei<strong>de</strong>n zijn door <strong>de</strong> baan tussen Westerlo en<br />
Zoerle-Parwijs. Het gehele boscomplex van 162 ha groot is sinds 2006 eigendom van<br />
13
<strong>de</strong> vzw <strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong>. De Beeltjens vormen als het ware <strong>de</strong> achtertuin van<br />
Westerlo. Doorheen het gebied lopen 8 dreven die samenkomen in een stervormig<br />
patroon. De vzw <strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong> heeft zich al geëngageerd om het typische drevenpatroon<br />
te herstellen maar hier houdt haar inzet zeker niet op. <strong>Kempens</strong><br />
<strong>Landschap</strong> zal blijven ijveren om <strong>de</strong> landschappelijke en ecologische waar<strong>de</strong> van dit<br />
gebied te versterken. In <strong>de</strong> Kwarekken (<strong>de</strong> naam is afgeleid van kreken) gaat het van<br />
hoog en droog naar laag en nat. In <strong>de</strong> laag gelegen <strong>de</strong>len treffen we nog restanten<br />
van het oorsponkelijke elzenbroekbos en zijn typische fauna en flora aan. Bergop gaat<br />
het richting Asberg, een typisch Kempische stuifduin op <strong>de</strong> grens met <strong>de</strong> Beeltjens. De<br />
Kwarekken vormen een ecologisch zeldzaam en zeer waar<strong>de</strong>vol gebied dat alle kansen<br />
moet krijgen om zich ten volle te kunnen ontplooien. Opnieuw een taak waar<br />
<strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong> zich ten volle voor inzet.<br />
KIDS 5<br />
Voor <strong>de</strong> prinselijke rekenknobbels:<br />
Gooi vanop <strong>de</strong> brug een blaadje in het water en kijk in welke richting het drijft. De richting<br />
waarin je blaadje en dus ook het water van <strong>de</strong> rivier stroomt noemen we stroomafwaarts.<br />
Het rivierwater stroomt tegen een bepaal<strong>de</strong> snelheid. Wil je weten hoe snel? Zoek dan<br />
opnieuw een blaadje en laat het stroomafwaarts drijven on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> brug. Tel het aantal<br />
secon<strong>de</strong>n vanaf het ogenblik dat het blaadje het water raakt aan <strong>de</strong> ene kant van <strong>de</strong> brug<br />
tot je het blaadje aan <strong>de</strong> overkant van <strong>de</strong> brug opnieuw ziet verschijnen. Meet ook hoe<br />
breed <strong>de</strong> brug is (haal <strong>de</strong> lintmeter boven!).<br />
Aantal secon<strong>de</strong>n: ………… Breedte van <strong>de</strong> brug: …………<br />
En nu gaan we rekenen (met een beetje hulp van mama of papa?):<br />
Als je <strong>de</strong> breedte van <strong>de</strong> brug <strong>de</strong>elt door het aantal secon<strong>de</strong>n dan weet je al meteen hoeveel<br />
meter per secon<strong>de</strong> het water stroomt: Het water stroomt …………meter/secon<strong>de</strong>.<br />
Als je ook wil weten hoeveel kilometer per uur dit is dan rekenen we ver<strong>de</strong>r:<br />
Je weet: 1 minuut = 60 secon<strong>de</strong>n. Als je dus het aantal meter per secon<strong>de</strong> vermenigvuldigt<br />
met 60 dan weet je hoeveel meter per minuut dat is:<br />
Het water stroomt ………………. meter/minuut.<br />
We gaan nog ver<strong>de</strong>r: Je weet ook: 1 uur = 60 minuten. Als we dus het aantal meter per<br />
minuut nog eens vermenigvuldigen met 60 dan weet je hoeveel meter per uur het water<br />
stroomt: Het water stroomt …………………………………. meter/uur.<br />
En nu moeten we nog 1 stapje ver<strong>de</strong>r gaan. 1 kilometer = 1000 meter. Dus <strong>de</strong>len we het<br />
aantal meter per uur door 1000 en we weten hoeveel kilometer per uur het water<br />
stroomt! Het water stroomt …………………kilometer/uur!<br />
Als je even wil vergelijken: als je zelf stevig doorstapt haal je een snelheid van 5 kilometer per uur.<br />
Rij nu ver<strong>de</strong>r naar fietsknooppunt 84. Let goed op <strong>de</strong> fietsknooppuntbordjes zodat<br />
je <strong>de</strong> rustige wegen niet verlaat! Volgen<strong>de</strong> stop: knooppunt 84.<br />
14
6<br />
IN GOEDE EN KWADE DAGEN ...<br />
We bevin<strong>de</strong>n ons hier in ’t Riet: een rustig gelegen stukje natuur tussen <strong>de</strong> Grote<br />
Nete en <strong>de</strong> achtertuintjes van <strong>de</strong> woningen op <strong>de</strong> Grote Markt. Doorheen het Riet<br />
stroomt een kleine zijrivier van <strong>de</strong> Grote Nete: <strong>de</strong> Laak.<br />
Oorspronkelijk liep dit gebied geregeld on<strong>de</strong>r water. Daarna namen sluizen <strong>de</strong>ze<br />
taak over en wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> weilan<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>r bevloeid. De oogst van <strong>de</strong> hooivel<strong>de</strong>n<br />
werd verkocht door te bie<strong>de</strong>n op nummers die op witte paaltjes in <strong>de</strong> percelen<br />
geplaatst wer<strong>de</strong>n. Let op <strong>de</strong> witte paaltjes aan <strong>de</strong> ingang van <strong>de</strong> wei<strong>de</strong>! Het Riet<br />
stond on<strong>de</strong>r beheer van <strong>de</strong> Sint-Sebastiaan schuttersgil<strong>de</strong> van Westerlo, opgericht<br />
door <strong>de</strong> toenmalige Heer <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong>. Het exacte jaartal is niet bekend maar in<br />
geschriften is al sprake van <strong>de</strong> gil<strong>de</strong> in 1596. Op een kaart van 1721 staat een afbeelding<br />
van kasteel <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> waarop <strong>de</strong> staan<strong>de</strong> wip in het Riet al aangeduid is! De<br />
gil<strong>de</strong> functioneer<strong>de</strong> in die tijd als een soort militie ter ver<strong>de</strong>diging van het kasteel en<br />
het dorp. Er waren uitkijkposten gevestigd op <strong>de</strong> kerk- en kasteeltoren. Dreig<strong>de</strong> er<br />
gevaar? Dan sloeg men alarm en trokken <strong>de</strong> inwoners van Westerlo zich met hun<br />
vee terug in het Riet. Dit gebied was toen volledig omsloten door water en alleen<br />
bereikbaar <strong>langs</strong> twee ophaalbruggen over <strong>de</strong> Laak. De huidige lorken schietboom<br />
van <strong>de</strong> staan<strong>de</strong> wip werd geschonken door <strong>de</strong> prins <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> in 2003. De vorige<br />
schietboom dateer<strong>de</strong> van 1951 maar werd geveld door een storm in het najaar van<br />
2002.<br />
KIDS 6.1<br />
Zoek <strong>de</strong> staan<strong>de</strong> wip en haal je hoogtemeter uit <strong>de</strong> prinsentas.<br />
Hoe hoog is dit bouwsel?<br />
Zo gebruik je <strong>de</strong> hoogtemeter: Kijk door het pijpje van je hoogtemeter.<br />
Loop net zo lang voor- of achteruit tot je het topje van <strong>de</strong><br />
wip ziet. Hou <strong>de</strong> driehoek recht! Leg een takje of een steentje op<br />
<strong>de</strong> plaats waar je nu staat. Meet nu <strong>de</strong> afstand tussen dat takje of<br />
steentje en <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzij<strong>de</strong> van <strong>de</strong> wip door reuzenstappen van 1<br />
meter lang te zetten. Tel bij <strong>de</strong> gemeten afstand nog 1,5 meter bij<br />
op (je eigen ‘hoogte’). Dat is <strong>de</strong> hoogte van <strong>de</strong> wip!<br />
Rij nu ver<strong>de</strong>r naar knooppunt 89. We <strong>fietsen</strong> nu over het grondgebied van <strong>de</strong><br />
gemeente Herselt. Volg <strong>de</strong> weg ver<strong>de</strong>r naar knooppunt 13 en volg dan nog eventjes<br />
knooppunt 14. Hou even halt bij het kruisen van <strong>de</strong> Herseltseweg.<br />
Tip voor een ontspanningsmoment met <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>ren: Aan <strong>de</strong> Herseltseweg sla je eventjes<br />
rechtsaf want aan huisnummer 24 vind je een kin<strong>de</strong>rboer<strong>de</strong>rij met binnen- en buitenspeeltuin<br />
voor <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>ren en over<strong>de</strong>kt terras voor <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rs of grootou<strong>de</strong>rs.<br />
15
7<br />
AKKERVOGELS EN KERKUILEN<br />
KIDS 7.1<br />
Joepie! Een kin<strong>de</strong>rboer<strong>de</strong>rij vlakbij!<br />
Je zal alvast even moeten gaan kijken want wij vragen jou naar welk dierenhuisje <strong>de</strong><br />
kin<strong>de</strong>rboer<strong>de</strong>rij genoemd is. We verklappen je al dat het geen varkensstal is en ook<br />
geen kippenhok. Maar wat dan wel?<br />
Volg daarna opnieuw knooppunt 14. Langs <strong>de</strong> Peirenstraat, als je links <strong>de</strong><br />
Schransstraat gepasseerd bent mag je eventjes op a<strong>de</strong>m komen.<br />
Akkervogels zijn vogels die gebon<strong>de</strong>n<br />
zijn aan <strong>de</strong> landbouw: <strong>de</strong> leeuwerik, distelvink,<br />
geelgors, patrijs, en nog vele<br />
an<strong>de</strong>re soorten. Hun nestplaatsen bevin<strong>de</strong>n<br />
zich meestal in <strong>de</strong> ran<strong>de</strong>n omheen<br />
akkers en ze zijn voor hun voedsel groten<strong>de</strong>els<br />
afhankelijk van wat bij het<br />
oogsten achterblijft op <strong>de</strong> akker. Door <strong>de</strong><br />
versnippering van het landschap en <strong>de</strong><br />
intensifiëring van <strong>de</strong> landbouw wordt<br />
het voor <strong>de</strong> akkervogels hoe langer hoe<br />
moeilijker om geschikte nestplaatsen te<br />
vin<strong>de</strong>n en zich voort te planten.<br />
De laatste jaren leven in Vlaan<strong>de</strong>ren<br />
initiatieven om <strong>de</strong> bedreig<strong>de</strong> akkervogelsoorten meer kansen op voortbestaan te<br />
bie<strong>de</strong>n. Belangrijk hierbij zijn het behoud en <strong>de</strong> aanleg van groene bermen en<br />
bomenrijen rondom akkers als nestplaatsen. Voedselgebrek in <strong>de</strong> winter wordt<br />
voorkomen door graanran<strong>de</strong>n of kleine perceeltjes graan op <strong>de</strong> vel<strong>de</strong>n te laten<br />
staan. Ook min<strong>de</strong>r hulpbehoeven<strong>de</strong> vogelsoorten als duiven en kraaien profiteren<br />
van graan of maïs op <strong>de</strong> akkers. Neem <strong>de</strong> tijd om <strong>de</strong> vel<strong>de</strong>n even rond te turen op<br />
zoek naar ‘echte’ akkervogels of een min<strong>de</strong>r zeldzame kraai.<br />
KIDS 7.2<br />
Vraagje voor prinselijke spionnen …<br />
Zoek aan <strong>de</strong> linkerkant van <strong>de</strong> weg een kerktoren. Neem je verrekijker uit <strong>de</strong> prinsentas,<br />
dan kan je hem nog beter zien! Wie weet huist er wel een kerkuil in <strong>de</strong> toren!?<br />
Kijk op <strong>de</strong> wegenkaart van dit fietsboekje als je wil weten in welk dorp <strong>de</strong>ze kerk staat!<br />
Fiets ver<strong>de</strong>r naar knooppunt 14. Van hieruit volg je opnieuw knooppunt 17 en even<br />
knooppunt 18. In het laatste stuk bos van onze tocht zal je opvallend veel varens<br />
zien. Dit wordt <strong>de</strong> laatste stopplaats.<br />
16
8BOSVEGETATIE<br />
Varens planten zich voort door mid<strong>de</strong>l van<br />
sporen. Alle varens hebben vruchtbare bla<strong>de</strong>ren,<br />
waarop <strong>de</strong> sporendoosjes zich bevin<strong>de</strong>n<br />
en onvruchtbare bla<strong>de</strong>ren zon<strong>de</strong>r sporendoosjes.<br />
Varens verdwijnen elk jaar<br />
bovengronds en overwinteren door mid<strong>de</strong>l<br />
van hun on<strong>de</strong>rgrondse wortelstok. Rond <strong>de</strong><br />
planten heeft lang een mysterieuze sfeer<br />
gehangen in onze streken gezien <strong>de</strong> varen<br />
“noch bloemen noch saedt voort en brenght”<br />
maar zich toch voortplant. Volgens <strong>de</strong> sage<br />
bloei<strong>de</strong> <strong>de</strong> varen slechts in <strong>de</strong> Sint-Jansnacht,<br />
tussen <strong>de</strong> zes<strong>de</strong> en <strong>de</strong> zeven<strong>de</strong> klokslag van mid<strong>de</strong>rnacht. Onmid<strong>de</strong>llijk na <strong>de</strong> bloei<br />
rijpte het varenzaad. Wie dit zaad kon bemachtigen kon zich onzichtbaar maken!<br />
Helaas waar<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> nacht van Sint Jan allerlei heksen en geesten in <strong>de</strong> bossen rond<br />
zodat het plukken van <strong>de</strong> varenbloem en het vergaren van het varenzaad een moeilijke<br />
taak was. Tij<strong>de</strong>ns perio<strong>de</strong>n van lange droogte wer<strong>de</strong>n varens verbrand om regen<br />
op te roepen. Dit geloof was zeer algemeen verspreid. Zo schrijft Karel I van Engeland<br />
in een brief dat het <strong>de</strong> boeren wordt verbo<strong>de</strong>n om varenkruid te verbran<strong>de</strong>n op bepaal<strong>de</strong><br />
dagen omdat hij zijn uitstappen niet door regen bedorven wil zien.<br />
Naast geneeskrachtige krui<strong>de</strong>n hebben ook veel boomsoorten een genezen<strong>de</strong> werking. We<br />
sommen er enkele op: Een aftreksel van eikenschors helpt bij huidproblemen en ontstekingen.<br />
Je kunt er zelfs zweetvoeten mee verdrijven! Thee van lin<strong>de</strong>bloesem verzacht hoest<br />
en maagklachten, is rustgevend, bevor<strong>de</strong>rt <strong>de</strong> bloedcirculatie en zuivert het lichaam door<br />
verhoog<strong>de</strong> urine- en zweetafdrijving. Het verdampen van enkele druppels olie van <strong>de</strong> jeneverbes<br />
(naaldboom) reinigt <strong>de</strong> lucht van ziektekiemen en vermin<strong>de</strong>rt het risico op infecties.<br />
Enkele druppels in heet water waarvan je <strong>de</strong> damp inhaleert helpen tegen verkoudheid. Thee<br />
met berkenblad stimuleert <strong>de</strong> nieractiviteit en verzacht pijn bij reuma en artritis. Producten<br />
die bereid zijn uit <strong>de</strong>nnennaal<strong>de</strong>n en -kegels werken ontsmettend en verlichten stress.<br />
KIDS 8<br />
Taak voor win<strong>de</strong>rige prinsen en prinsessen:<br />
Varens horen bij het bos. Ze hebben on<strong>de</strong>rgronds een sterke wortelstok waaruit ze elke<br />
lente weer tevoorschijn komen. Eerst krullen ze beschei<strong>de</strong>n ineen maar als het zonniger<br />
wordt rollen ze ongeremd hun prachtige groene bla<strong>de</strong>ren uit. Met een beetje fantasie zie<br />
je er zo boselfjes op dansen. Varens planten zich voort door sporen. Die vind je in sporendoosjes<br />
aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkant van sommige bla<strong>de</strong>ren. Neem je insectendoosje en ga op ont<strong>de</strong>kking!<br />
Als <strong>de</strong> sporen rijp zijn barsten <strong>de</strong> doosjes open en wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> sporen verspreid<br />
door <strong>de</strong> wind. Als je er vindt, dan mag jij even die taak overnemen. Blazen maar!<br />
Volg ver<strong>de</strong>r knooppunt 18 tot aan Den Eik. Hier eindigt onze fietstocht. Misschien<br />
met een drankje op het terras of een bezoekje aan het klompenmuseum?<br />
17
Antwoor<strong>de</strong>n vraagjes KIDS<br />
KIDS 1: De blaadjes op <strong>de</strong> bank waar ‘DEN’ op staat hebben puntige ran<strong>de</strong>n.<br />
De blaadjes op <strong>de</strong> bank waar ‘EIK’ op staat hebben golven<strong>de</strong> ran<strong>de</strong>n.<br />
KIDS 2: Populier<br />
KIDS 3: Als we ver<strong>de</strong>r <strong>fietsen</strong> naar knooppunt 84 rij<strong>de</strong>n we naar het noordwesten.<br />
Het Veerlepad en <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ltochten door domein Hertberg lopen naar<br />
het westen.<br />
KIDS 4: Beuk<br />
KIDS 5: De brug is 4 meter breed. We tellen 10 secon<strong>de</strong>n.<br />
Het aantal meter per secon<strong>de</strong> is dus 4 ge<strong>de</strong>eld door 10 = 0, 4 meter per<br />
secon<strong>de</strong>.<br />
Het aantal meter per minuut is dan 0,4 maal 60 = 24 meter per minuut.<br />
Het aantal meter per uur is dan 24 maal 60 = 1440 secon<strong>de</strong>n per uur.<br />
Het aantal kilometer per secon<strong>de</strong> is dan 1440 ge<strong>de</strong>eld door 1000 = 1, 44<br />
kilometer per secon<strong>de</strong>.<br />
Je kan dus makkelijk 3 keer sneller stappen dan het water!<br />
Let op: <strong>de</strong> stroomsnelheid van een rivier is niet elke dag gelijk. Als het<br />
veel geregend heeft en er zit veel water in <strong>de</strong> rivier dan zal <strong>de</strong> rivier<br />
sneller stromen. Loopt er weinig water in <strong>de</strong> rivier, dan stroomt <strong>de</strong><br />
rivier trager. De uitkomst van jouw berekening kan dus wel nog een<br />
beetje verschillen van <strong>de</strong> oplossing die we hier geven. De rivier stroomt<br />
hier gewoonlijk met een snelheid tussen <strong>de</strong> 1,4 en 2,8 kilometer per uur.<br />
KIDS 6.1: De staan<strong>de</strong> wip is 23 meter hoog<br />
KIDS 6.2: Het Ooievaarsnest<br />
KIDS 7: De kerktoren van Veerle<br />
18
ARGUS is het milieupunt van KBC en Cera. ARGUS informeert en <strong>de</strong>batteert rond milieu en duurzame ontwikkeling<br />
en wil het publiek hieromtrent bewustmaken. Een greep uit het aanbod: ARGUSmilieumagazine,<br />
ARGUSwan<strong>de</strong>lzoektochten, fotowedstrijd 'ARGUSfotograaf van het jaar', infosessies, <strong>de</strong>batten, filmforum,<br />
natuurproject Go4Nature, enz. Verneem er alles over op onze website en schrijf je in op <strong>de</strong> ARGUStelex.<br />
ARGUS vzw, Eiermarkt 8, 2000 Antwerpen, 03 202 90 70, info@argusmilieu.be, www.argusmilieu.be<br />
De vzw <strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong> werd in ’97 opgericht met als doelstellingen <strong>de</strong> verwerving, <strong>de</strong> bescherming, <strong>de</strong><br />
valorisatie en het gebeurlijk herstel van leefmilieu, landschap, natuur- en cultuurpatrimonium in <strong>de</strong> provincie<br />
Antwerpen en inzon<strong>de</strong>rheid <strong>de</strong> instandhouding, het beheer, <strong>de</strong> ontsluiting en publieksgerichte openstelling van open<br />
monumenten in haar bezit. Enkele mooie realisaties kunnen wor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> kolonies van Wortel en<br />
Merksplas, domein Roosendael te Sint-Katelijne-Waver, domein Ter Speelbergen te Putte, <strong>de</strong> Kou<strong>de</strong> Beekvallei te<br />
Borsbeek en uiteraard <strong>de</strong> Beeltjens en Kwarekken en afspanning Den Eik in het gebied van <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong>.<br />
<strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong> vzw, Peredreef 5, 2580 Putte, 015 22 82 30<br />
info@skl.provant.be, www.kempenslandschap.be<br />
Met 73.000 gezinnen als lid en 16.000 hectare natuur in beheer is Natuurpunt veruit <strong>de</strong> grootste natuurvereniging in<br />
Vlaan<strong>de</strong>ren. Duizen<strong>de</strong>n enthousiaste vrijwilligers vormen het kloppend hart van Natuurpunt. We organiseren gelei<strong>de</strong><br />
natuurwan<strong>de</strong>lingen en cursussen, organiseren beheerswerken in die natuurgebie<strong>de</strong>n, leggen wan<strong>de</strong>lpa<strong>de</strong>n aan, ….<br />
Hou je van <strong>de</strong> natuur, word dan lid! Het lidgeld bedraagt 20 euro voor het hele gezin. Als lid ontvang je 4 x per jaar<br />
‘Natuur.blad’, het le<strong>de</strong>ntijdschrift boor<strong>de</strong>vol informatie over <strong>de</strong> natuur in Vlaan<strong>de</strong>ren. Je krijgt bovendien dan een<br />
welkomstpakket met daarin een CD met vogelgelui<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> fraaie Fiets- en wan<strong>de</strong>lgids met 33 uitgestippel<strong>de</strong><br />
natuurroutes in <strong>de</strong> mooiste natuurgebie<strong>de</strong>n van België. Lid wor<strong>de</strong>n kan door overschrijving van 20 euro op rekening<br />
230-0044233-21 van Natuurpunt met vermelding ‘nieuw lid actie ARGUS’.<br />
Natuurpunt, Coxiestraat 11, 2800 Mechelen, 015-29 72 20, info@natuurpunt.be, www.natuurpunt.be<br />
De Vlaamse Landmaatschappij is als agentschap van <strong>de</strong> Vlaamse overheid verantwoor<strong>de</strong>lijk voor <strong>de</strong> inrichting van <strong>de</strong><br />
open ruimte, <strong>de</strong> beheersing van <strong>de</strong> mestoverschotten, het plattelandsbeleid in het buitengebied en <strong>de</strong> randste<strong>de</strong>lijke<br />
open ruimte in Vlaan<strong>de</strong>ren.. In het gebied van <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong>, werkt <strong>de</strong> VLM, samen met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re partners uit het<br />
project <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong>, aan het duurzaam ontwikkelen van <strong>de</strong> streek, met aandacht voor milieu en mens.<br />
VLM Herentals, Cardijnlaan 1, 2200 Herentals, 014 25 83 70, www.vlm.be<br />
In het plattelandsproject <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> werken verschei<strong>de</strong>ne partners samen aan het duurzaam ontwikkelen van één van<br />
<strong>de</strong> grootste bosgebie<strong>de</strong>n van Vlaan<strong>de</strong>ren. De gemeenten Tessen<strong>de</strong>rlo, Scherpenheuvel-Zichem, Geel, Laakdal, Herselt<br />
en Westerlo; <strong>de</strong> provincies Vlaams-Brabant, Limburg en Antwerpen; Natuurpunt, ANB, VLM, abdij van Averbo<strong>de</strong>, <strong>de</strong><br />
landbouwsector en vzw <strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong> vormen samen <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n van het project <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong>, waarvan <strong>de</strong> VLM <strong>de</strong><br />
projectadministratie doet. Alle info op www.<strong>de</strong>mero<strong>de</strong>online.be<br />
19
0 2 km<br />
De volledige fietskaarten zijn te verkrijgen bij <strong>de</strong> toeristische<br />
infokantoren in <strong>de</strong> provincie Antwerpen, in <strong>de</strong> boek- en<br />
fietshan<strong>de</strong>l en via <strong>de</strong> website: www.antwerpsekempen.be<br />
Met dank aan Toerisme Provincie Antwerpen vzw<br />
voor <strong>de</strong> uitwerking van <strong>de</strong>ze fietskaart.<br />
Nadruk of aanpassing on<strong>de</strong>r gelijk welke vorm is verbo<strong>de</strong>n.<br />
© TPA 2008 © kaartontwerp: Smets & Ruppol<br />
1<br />
DEN EIK<br />
VERTREK<br />
8<br />
volg 18 tot aan Den Eik<br />
14 - 17 - volg 18<br />
- Bosvegetatie<br />
Akkervogels en kerkuilen<br />
2<br />
boer<strong>de</strong>rij) - volg 14<br />
- Peirenstraat<br />
(zie wegbeschrijving voor kin<strong>de</strong>r-<br />
84<br />
- Het Riet - 89 - 13 - volg 14<br />
3<br />
Prins <strong>de</strong> Mero<strong>de</strong> en terugkeren<br />
Helschot<br />
7<br />
Vóór <strong>de</strong> brug even links - 5 Kasteel<br />
4 De Stille Kempen - volg 84 -<br />
volg 84 - Aan Mariagrot -<br />
Maan De bossen van Elsschot<br />
Eikendreef - volg 88 Aan Mie<br />
rechtsaf 17 - volg<br />
88<br />
START Den Eik, Laakdal<br />
4<br />
7<br />
kilometeraanduiding<br />
18<br />
fietsknooppunt<br />
5<br />
fietsroute<br />
6<br />
<strong>Prinsheerlijk</strong> <strong>fietsen</strong> <strong>langs</strong><br />
<strong>Kempens</strong> <strong>Landschap</strong>