Meer informatie - Wingender Hovenier Architecten
Meer informatie - Wingender Hovenier Architecten
Meer informatie - Wingender Hovenier Architecten
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Jaargang 38, Sdu Uitgevers, januari 2007<br />
4<br />
er t<br />
:~<br />
c•’cl J<br />
cV 1r2rr2tJ<br />
.C~1<br />
v<br />
‘,,<br />
S, .~ ,,:.<br />
~?‘ —<br />
~. ,.I<br />
~ •~ :~<br />
~, ~ ~.<br />
—~,<br />
Architectuur en bouwen t Int,ervièw -<br />
Instituut voor B<br />
Caballero Fabriek inD<br />
-.<br />
~ ~<br />
••_,;• ,~<br />
• .• ,•.~•<br />
• ..•<br />
~<br />
~.-~:‘ >~. -<br />
I,~p<br />
-v<br />
1 ~ ~É~’<br />
4~F.~; ~<br />
•Vid~ler,<br />
‘,:~:~: ~. •‘<br />
~ersum~.<br />
~ctû L~i::~<br />
~<br />
‘<br />
;~r~<br />
•~<br />
t:<br />
~ •<br />
~ I-4~<br />
- •~•~ : • ~ ~<br />
• ~<br />
1<br />
4<br />
j~ •r~
THEMA<br />
Tussen denken<br />
enm .ken<br />
Architectuuronderwijs in Amsterdam<br />
In de architectuuropleidingen vindt op dit moment een herwaardering plaats<br />
door studenten én docenten van een meer ambachtelijke benadering die<br />
voortborduurt op de conceptgerichte benadering van de afgelopen jaren. Op<br />
de Academies van Bouwkunst is het onderwijs van oudsher sterk verbonden<br />
met de praktijk. In Amsterdam is de herwaardering benut om in de opleiding<br />
de cultuur van het maken opnieuw te onderzoeken. Dit krijgt in het onderwijs<br />
op verschillende manieren vorm en werkt door in de keuze van opgaven en<br />
onderwerpen en in de uitwerking van afstudeerplannen. Jan Peter <strong>Wingender</strong><br />
38 de Architect, januari 2007<br />
De jury van Archiprix 2006 hekelt het gebrek aan grootse<br />
toekomstvisies in de studentenplannen van het afgelopen jaar<br />
en ziet hierin de voorbode van een komende crisis in de<br />
architectuur. In de Architect merkte Dirk van den Heuvel<br />
terecht op, dat de gemiddelde kwaliteit van de plannen hoog<br />
is.1 Hij vraagt zich af waarom de verbinding tussen pragma<br />
tiek en verbeelding die deze generatie afstudeerplannen<br />
karakteriseert, door de jury niet positief wordt gewaardeerd.<br />
In zijn commentaar legt hij een verband met de plaats grijpen-<br />
de veranderingen in de opleidingen. Studenten formuleren<br />
geen individuele opgaven meer, maar studeren af in ateliers<br />
om doorstroming en slagingskansen te bevorderen. In<br />
Amsterdam is de verbinding tussen pragmatiek en verbeel<br />
ding veel breder ingebed in de opleiding.<br />
Het traditionele beeld van de academie als een vervolg op<br />
een hogere technische opleiding is achterhaald. Sinds het<br />
invoeren van de bachelor-master structuur is het diploma van<br />
de Technische Universiteit gelijkwaardig aan dat van de<br />
Academie. Dat dwingt de opleidingen tot het bepalen van<br />
hun positie. De Amsterdamse Academie combineert de rich<br />
tingen architectuur, stedebouw en landschapsarchitectuur.<br />
Rond vijftien procent van de studenten heeft een buitenland<br />
se vooropleiding en vijftien procent van de studenten heeft<br />
een bachelor behaald in het kunstonderwijs. De academie is<br />
een relatief kleine opleiding en biedt plaats aan ongeveer<br />
240 studenten, terwijl het onderwijs wordt verzorgd door<br />
ongeveer 320 gastdocenten. Het onderwijs is individueel<br />
georiënteerd en zeer intensief. Dit komt tot uitdrukking in het<br />
onderwijssysteem waarbij het studiejaar wordt afgesloten<br />
met een individueel tentamen.<br />
In het academieonderwijs heeft, evenals in de andere<br />
•1 - T~<br />
-<br />
,.,~» 4 :~<br />
~,~<br />
~ ~ ,~;.*~ .<br />
- ~;_.-~<br />
. f~ -‘.4-<br />
-<br />
.“ ‘.~-‘-~<br />
•(4~ ~ ‘— ~.. -<br />
~,
architectuuropleidingen, sinds de jsren zestig een belangrijke<br />
verschuiving plaats gevonden. Deze gaat van een systemati<br />
sche en gedisciplineerde manier van bestuderen van archi<br />
tectuur naar een benadering waarin de individuele ontwikke<br />
ling van de student centraal staat. De persoonlijke lezing van<br />
een opgave, die uitmondt in een concept, is daarmee op de<br />
voorgrond komen te staan. Impliciet wordt daarbij uitgegaan<br />
van de uniciteit van iedere ontwerper. De aandacht voor<br />
complexe programma’s en de iconografische waarde van<br />
gebouwen hebben deze conceptgestuurde benadering sterk<br />
ingekleurd. In de verhalende benadering die hieruit voortkomt,<br />
gaat de aandacht van de ontwerpers uit naar vergaande ana<br />
lyses die het concept legitimeren. De feitelijke architectoni<br />
sche kwaliteit en de uitwerking van het ontwerp blijven daar<br />
bij achter. In het slechtste geval is het ontwerp een plaatje bij<br />
een ingewikkeld praatje. Bij de waardering van studenten-<br />
plannen speelt op de achtergrond vaak de onuitgesproken<br />
opvatting mee, dat een goed ontwerp origineel en vernieu<br />
wend moet zijn.<br />
Dat deze conceptgestuurde benadering naast mogelijkheden<br />
ook tekortkomingen kent, komt tot uitdrukking in het onver<br />
mogen van veel studenten om hun fascinaties voor materiaal-<br />
toepassingen of bouwtechnieken te vertalen in een ontwerp.<br />
Het architectuuronderwijs biedt in veel opleidingen studenten<br />
nauwelijks het gereedschap om het massaal bewonderde<br />
werk van Zwitserse architecten te vertalen in hun eigen ont<br />
werpen. Dit leidt tot een oppervlakkig besef van de materisli<br />
teit van gebouwen, dat resulteert in opportunistische referen<br />
ties in de marge van de presentatiepanelen. Om aan deze<br />
oppervlakkigheid een einde te maken, zal de ontwerpcultuur<br />
die dit soort ontwerpen en gebouwen oplevert, opnieuw<br />
~IIIII#i~i~.~ ‘‘ii.,.”,t<br />
——.4——<br />
-‘ -% -‘<br />
i~...<br />
1~<br />
jA<br />
‘~“ ~;~•<br />
S<br />
moeten worden ingebed in het onderwijs.<br />
In het onderwijsmodel van de Academie, dat uitgaat van<br />
gelijktijdig studeren op school en werken in de praktijk, stuit<br />
de conceptgestuurde benadering op de weerstand van het<br />
alledaagse werk. De spagaat tussen de conceptbenadering<br />
en de praktijk van het bouwen blijkt vaak moeilijk te overbrug<br />
gen. Bij studenten ontstaat het onterechte gevoel dat de<br />
praktijk met zijn tamelijk banale opgaven tot een nauwelijks<br />
cultureel relevante of kritische benadering van het vak kan lei<br />
den. Dit probleem, waarin veel studenten van dagopleidingen<br />
pas na hun afstuderen terecht komen, is echter op de acade<br />
mie al veel eerder manifest. De vervlechting van praktijk en<br />
onderwijs op de academie blijkt een vruchtbare bodem te<br />
zijn om de cultuur van het maken opnieuw te onderzoeken en<br />
1~<br />
t .. -;<br />
~.t’’~ ,~<br />
1, 2 en 3 Jochem Heijmans,<br />
‘Das Werk des Tekton’,<br />
afstudeerproject Academie van<br />
Bouwkunst Amsterdam 2006-<br />
2007. Foto’s Jeroen Musch<br />
~I I~I iii1i~iji~iiIIi<br />
d ~ •I’l<br />
39
AlL<br />
~•1iiii•<br />
Lii.<br />
~iiiii•<br />
~ iiIe ~‘<br />
-<br />
40 de Architect, januari 2007<br />
‘H.iii•<br />
• :~. •: •flhlI<br />
• ••‘<br />
~••- Ifl_<br />
~ jn.~r<br />
1 Bas van Vlaanderen, ‘Geschiedenis voor een groot huis’,<br />
afstudeerproject Academie van Bouwkunst Amsterdam<br />
2004-2005, maquette<br />
2 Doorsnede<br />
—liii.<br />
•iiii.<br />
riiiii.<br />
i1IIII~<br />
in het onderwijs de relatie tussen het maken en het ontwer<br />
pen verder uit te werken. Daarbij volgt het één niet op het<br />
ander, maar zijn het maken en het denken met elkaar ver<br />
vlochten. De hiermee samenhangende pragmatiek staat ver<br />
af van de cynische ontwerphouding die ligt opgesloten in het<br />
pragmatisme.<br />
In het Amsterdamse onderwijs komt dit tot uitdrukking in het<br />
doorbreken van de lineaire benadering analyse - concept -<br />
ontwerp - realisatie’. Het maken vormt niet een uitvoerings<br />
technisch probleem, maar is een belangrijke bron van inspira<br />
tie en wordt in het ontwerpproces om deze reden naar voren<br />
toe gehaald. De samenhang tussen constructie, ruimte en<br />
materiaal kan zo een belangrijke inspiratiebron zijn voor een<br />
ontwerpconcept. In het projectonderwijs wordt dan ook veel<br />
vuldig gebruik gemaakt van maquettes die het maken vroeg<br />
in het ontwerpproces introduceren en die een vanzelfspre<br />
kende brug slaan tussen ideeën en de ruimtelijke en mate<br />
riele realiteit van gebouwen. De maquette is een belangrijk<br />
ontwerpgereedschap dat in het ontwerpproces kan worden<br />
ingezet en niet alleen bij de presentatie achteraf van een ont<br />
werp. Het vervaardigen van maquettes en prototypen leidt tot<br />
ontdekkingen die het concept en de uitwerking van een ont<br />
werp op een geheel eigen wijze beïnvloeden.<br />
Naast de ontwerpprojecten is in Amsterdam de verweving<br />
van maken en denken uitgewerkt in een oefening waarbij stu<br />
denten prototypen van bakstenen maken. Dat doen ze door<br />
zelf te experimenteren met grondstoffen, mallen en vormen en<br />
door zelf de stenen te bakken. Tegelijkertijd worden de tekto<br />
nische (on)mogelijkheden van metselwerk onderzocht. In een<br />
workshop met fruitkratten is door het stapelen een logica van<br />
het maken onderzocht en zijn onverwachte fysieke en ruimte-<br />
1
lijke kwaliteiten aan de fruitkratten ontlokt. In een andere<br />
workshop is door kleine interventies de ruimtelijke karakteris<br />
tiek van een rozenkas onderzocht.<br />
Parallel aan de ontwerpprojecten, oefeningen en workshops .,‘.~.,<br />
kent de academie in Amsterdam ook een apart programma<br />
voor vormstudie. Hierin gaat het om de vraag hoe een stu<br />
dent eigenhandig van een idee werkelijkheid maakt. Niet de<br />
representatie van een idee, maar de presentatie staat cen<br />
traal. Wat wordt bedacht wordt gemaakt.’ De studies volgen<br />
het principe van kopiërend creëren en nemen toe in com<br />
plexiteit. Hierbij wordt het idee dat de ontwerper origineel<br />
moet zijn, ter discussie gesteld en wordt een productieve en<br />
inspirerende basis gelegd voor de omgang met de voorbeel- t<br />
den uit de traditie van het vak, maar ook met de dagelijkse ‘9.<br />
architectuurpraktijk. Door de ontwerpprojecten te verrijken<br />
met dergelijke oefeningen, workshops en vormstudies, treedt<br />
in het onderwijs een verschuiving op van het bedenken naar<br />
het waarnemen of van het abstracte naar het concrete.<br />
Het afstudeerwerk van de opleiding geeft een goed beeld<br />
van deze verschuiving en is tevens een indicatie van de rich<br />
ting waarin de opleiding zich ontwikkelt. De studenten formu<br />
leren zelf hun afstudeeropgave en stellen zelf hun eigen<br />
begeleidingscommissie samen. Bij de gekozen onderwerpen<br />
valt de grote belangstelling voor concrete maatschappelijke<br />
ontwikkelingen op die direct zijn gekoppeld aan ruimtelijke<br />
processen of gebouwtypen. De onderwerpen komen vaak<br />
voort uit de eigen waarnemingen en zijn geen uitvloeisel van<br />
een abstracte of kritisch theoretische benadering. Ook hierin<br />
komt de verschuiving van bedenken naar waarnemen tot uit<br />
drukking. Persoonlijke motieven en culturele achtergronden<br />
spelen daarbij een belangrijke rol. In de afstudeerprojecten<br />
ii,<br />
7<br />
t<br />
4<br />
3 Furkan Köse, ‘Islamitische<br />
begraafplaats Amsterdam’,<br />
afstudeerproject Academie<br />
van Bouwkunst Amsterdam<br />
2003-2004, rendering.<br />
4 Maquette<br />
THEMA Architectuuronderwijs in Amsterdam 41
1 Oefening vormstudie,<br />
docent Saskia van Drimmelen.<br />
2 en 3 Oefening vormstudie,<br />
docent Ira Koers.<br />
42 de Architect, januari 2007<br />
1.<br />
van Furkan Köse en Bas van Vlaanderen worden schijnbaar<br />
evidente observaties (het ontbreken van een islamitische<br />
begraafplaats’ of de ruimtelijke en programmatische moge<br />
#<br />
lijkheden van naoorlogse woongebouwen’) herkent als<br />
relevante opgaven en vertaald in zorgvuldig uitgewerkte<br />
afstudeerplannen.<br />
Tijdens het afstuderen tonen studenten bovendien een grote<br />
belangstelling voor de ruimtelijke en materiële uitwerking van<br />
de ontwerpen. De verbeeldingskracht is hierbij gekoppeld<br />
aan het vakmanschap dat in de praktijk is opgebouwd. Het<br />
afstudeerproject van Jochem Heijmans gaat hierin bijzonder<br />
ver. In dit project dat onderzoek en ontwerp verenigt, is een<br />
bestaande schuur getransformeerd in een buitenkamer. Het<br />
ontwerpproces bestaat uit ruimtelijke studies en materialen-<br />
onderzoek in, op en aan de bestaande schuur en uit het<br />
daadwerkelijk bouwen van de nieuwe kamer. De lineaire<br />
benadering van analyse tot concept, ontwerp en realisatie is<br />
in dit afstudeerwerk fundamenteel ondervraagd en leidt tot<br />
een verrassende en poëtische architectuur.<br />
Een opleiding geeft onvermijdelijk richting aan de invulling<br />
van het vak, door middel van het onderwijs systeem, het cur<br />
riculum en de docenten die ze aan zich weet te binden.<br />
Geert Bekaert merkte echter naar aanleiding van de Archiprix<br />
1991 ooit op, dat de geschiedenis van het architectuuron<br />
derwijs een illustratie is van het verzet van de architectuur en<br />
haar studenten tegen de dwangmiddelen van het onderwijs.<br />
Ondanks alle vernieuwingen in het onderwijs verandert daar<br />
weinig aan. Voor een opleiding ligt daarom de voornaamste<br />
taak in het vrijmaken van tijd en ruimte voor studenten om het<br />
vak te ontdekken en op hun persoonlijke wijze zich toe te<br />
eigenen. De huidige herwaardering voor de cultuur van het<br />
maken is een volgende stap in het steeds weer opnieuw ont<br />
dekken van het eigen vakgebied.
1’<br />
-‘ ~.,. ‘~i~<br />
‘S,<br />
k ‘~,;,7 ç~.<br />
~,r ~ —-<br />
—-----<br />
—‘S’,<br />
?‘~<br />
ç<br />
~— ~ - ~ —~<br />
— = ~• = =- —<br />
= = = .—— =—— — —=~<br />
= =<br />
- -=--- = — -<br />
---- —~—<br />
• .——~. — ~..<br />
•17<br />
r ~<br />
--<br />
,. S-.<br />
—‘ —<br />
6<br />
1 t’<br />
~1 t,<br />
ii ;<br />
‘1 ~<br />
1!;<br />
1 Dirk van den Heuvel, Archipris 2006 maakt<br />
werk van internationalisering’, de Architect,<br />
juli - augustus, 2006, pag. 12.<br />
2 Tom Frantzen, ‘Just do it! Why form study<br />
is a separate branch of sport’, Jaarboek<br />
Academie van Bouwkunst Amsterdam<br />
2004-2005, Uitgeverij 010, Rotterdam.<br />
3 Geert Bekaert, Leermeesters’, Archis,<br />
nr.3, 1991.<br />
4 De logica van het fruitkrat,<br />
Workshop AvB Amsterdam en<br />
AvB Arnhem, docenten Machiel<br />
Spaan en Jan Peter <strong>Wingender</strong>,<br />
2004.<br />
5, 6 en 7 De archeologie van<br />
de rozenkas, Worshop AvB<br />
Amsterdam en AvB Arnhem,<br />
docenten Machiel Spaan en<br />
4 Jan Peter <strong>Wingender</strong>, 2005.<br />
:~ ~ _~ .~•<br />
— _~..: ~= ~ ~. —<br />
/<br />
/ /<br />
//<br />
;.— =_~_~__ ..—~<br />
- — —- —,-— —. — -<br />
~ —.——<br />
_S~_•~ — •-•— -<br />
-- S,<br />
THEMA Architectuuronderwijs in Amsterdam 43