You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Voorbereiding post 4<br />
Van ven en veen<br />
<strong>Groep</strong> 5-6-7-8
Welkom bij <strong>IVN</strong> Valkenswaard-Waalre<br />
Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 4:<br />
Van ven en veen voor groep 5, 6, 7 en 8.<br />
Inhoud:<br />
• Algemeen<br />
• Verhaal<br />
• Spel<br />
• Werkvel<br />
• Opruimen
Algemeen<br />
• Bij de post is een tafel nodig om het spel aan te spelen.<br />
• Laat de kinderen zitten tijdens het vertellen over het bord. Dan is<br />
het makkelijker om rust te houden.
• In het werkboek dat op de<br />
post ligt vindt u achter het<br />
tabblad ‘<strong>Groep</strong> 5-8’ op<br />
papier alle informatie over<br />
deze post.<br />
• Neem voor het verhaal niet<br />
meer dan 10 minuten en<br />
de rest van de tijd voor het<br />
spel.<br />
• Het werkblad kan op school<br />
worden gemaakt, dit hoeft<br />
niet op de post.
Verhaal<br />
Op de post willen we de kinderen de volgende dingen duidelijk<br />
maken:<br />
•Hoe ontstaat een ven.<br />
•Wat zijn de belangrijkste eigenschappen van een ven.<br />
•Vennen veranderen in de loop der tijd.<br />
•Gagel en pijpenstrootje werden voor veel dingen gebruikt.<br />
•Hoe ontstaat hoogveen en turf.<br />
•Turfsteken was zwaar werk.<br />
•Veenvondsten vertellen ons iets over het verleden.<br />
Voor groep 5 t/m 8 worden alleen de borden ‘Vennen’ en ‘Veen en<br />
turf’ gebruikt.
Dieren in en om het ven<br />
In het eigen gebouw van <strong>IVN</strong><br />
Valkenswaard-Waalre hoort bij<br />
deze post een kijkhoek waarin<br />
allerlei dieren te zien zijn die in<br />
en om het ven leven. Deze hoek<br />
wordt niet mee uitgeleend.<br />
Wél worden de nagemaakte<br />
alpenwatersalamander en parende<br />
heikikkers uitgeleend.<br />
Hieromheen kunt u eventueel<br />
een eigen landschapje bouwen.<br />
Bijvoorbeeld met: kokmeeuw,<br />
hommel, libel, spinnencocon,<br />
vervelde huid van een libel. Laat de kinderen zelf ontdekken wat<br />
er in het landschap allemaal voor dieren te zien zijn. De aanwezigheid<br />
van een ven in het heidelandschap zorgt ervoor dat veel meer dieren<br />
en planten in dat gebied kunnen leven.
Bord ‘Vennen’<br />
Op dit bord worden de volgende<br />
dingen behandeld:<br />
Hoe ontstaan vennen en wat<br />
zijn kenmerken van vennen?<br />
Vennen kunnen veranderen van<br />
voedselarm naar voedselrijk en<br />
weer terug.<br />
We vertellen iets over<br />
pijpenstrootje en gagel.<br />
U kunt de teksten voorlezen. Als u liever zelf vertelt vindt u op de<br />
volgende bladzijden de belangrijkste zaken die op dit bord<br />
behandeld worden.
Hoe ontstaan vennen?<br />
Tijdens de laatste ijstijd was<br />
nauwelijks begroeiing aanwezig.<br />
Grote delen van Brabant waren<br />
met zand bedekt. Als de wind op<br />
sommige plaatsen het zand weer<br />
weg liet waaien, ontstonden<br />
ondiepe dalen. Het regenwater<br />
kon niet wegzakken in de<br />
niet-doorlatende bodem. Zo<br />
ontstonden vennen. Deze vennen<br />
zijn vaak langgerekt van vorm en<br />
lopen van zuidwest naar<br />
noordoost, omdat de wind toen<br />
meestal uit het zuidwesten kwam.
Wat zijn kenmerken van vennen?<br />
Sommige vennen worden<br />
uitsluitend door regenwater<br />
gevuld. In droge tijden daalt<br />
de waterspiegel en sommige<br />
vennen drogen uit.<br />
Planten hebben voedingsstoffen nodig om te kunnen groeien. Het<br />
water en de venbodem zijn voedselarm. In vennen leven vooral<br />
planten die goed gebruik kunnen maken van de weinige<br />
beschikbare voedingsstoffen.<br />
Het water in een ven is zuur. Vennen worden hoofdzakelijk<br />
gevoed door regenwater en dat is zelf ook een beetje zuur.
Van voedselarm naar voedselrijk<br />
Aan de linker kant van de middelste rij<br />
foto’s op het bord ziet u planten en<br />
dieren die bij een voedselarm ven<br />
horen. Een ven kan voedselrijker<br />
worden doordat bijvoorbeeld de poep<br />
van kokmeeuwen in het water terecht<br />
komt.<br />
Als een ven voedselrijker wordt, gaan<br />
andere plantensoorten (bijvoorbeeld<br />
riet en lisdodde) groeien en verdwijnen<br />
de oorspronkelijke planten.
Van voedselrijk naar voedselarm<br />
Wij willen graag leefgebieden voor veel verschillende planten en<br />
dieren. Daarom probeert men sommige vennen weer voedselarm te<br />
maken. Een van de maatregelen hiervoor is het uitbaggeren van een<br />
ven. Men verwijdert dan de voedselrijke bovenlaag van de bodem.
Gagel<br />
Gagel is een beschermde inheemse struik die op vochtige heide- en<br />
veengronden groeit. Bij wrijven aan het blad komt een aangename geur vrij.<br />
Gagel werd gebruikt voor het brouwen van bier. Het blad en de takken werden<br />
gebruikt om insecten zoals vlooien, motten en muggen te verjagen. De struik<br />
werd gebruikt bij kiespijn en als geneesmiddel tegen huidziekten.<br />
Op de post staan de volgende dingen die u aan de<br />
leerlingen kunt laten zien:<br />
gagelbladeren gagelzeep (uit Schotland) gagelbier
Pijpenstrootje<br />
Het pijpenstrootje is een grassoort. Bij de post hoort<br />
een vaas met pijpenstrootjes. Laat de kinderen<br />
voelen hoe glad de stengel is.<br />
Het pijpenstrootje dankt zijn naam<br />
aan het gebruik in de pijpindustrie.<br />
Het werd vroeger gebruikt om het<br />
rookkanaaltje te maken in de klei van<br />
de Goudse pijpen. Het gras<br />
verbrandde bij het bakken. De halm<br />
werd ook voor het reinigen van de<br />
pijpen gebruikt. Op de post ligt een<br />
doosje met resten van kleipijpen. De<br />
steeltjes zijn in Dommelen gevonden.
Bord ‘Veen en turf’<br />
Op dit bord worden de volgende<br />
zaken uitgelegd:<br />
Hoe ontstaat hoogveen? Welke<br />
rol speelt veenmos in dit proces?<br />
Wat is turf en hoe werd deze<br />
brandstof vroeger gewonnen?<br />
In het veen zijn veel voorwerpen<br />
bewaard gebleven. We vertellen<br />
iets over een aantal van deze<br />
veenvondsten.<br />
U kunt de teksten voorlezen. Als u liever zelf vertelt vindt u op de<br />
volgende bladzijden de belangrijkste zaken die op dit bord<br />
behandeld worden.
Veenmos<br />
Bij de post staat een bakje met<br />
veenmos dat u aan de kinderen kunt<br />
laten zien. Graag aan het einde van de<br />
ochtend of middag het bakje weer op<br />
de vensterbank zetten. Het veenmos<br />
heeft licht nodig!<br />
Veenmos is een eenvoudig<br />
plantje zonder wortels. Aan de<br />
onderkant sterft de stengel af<br />
door lichtgebrek, maar aan de<br />
top groeit het mos onbeperkt<br />
door. Veenmos kan heel veel<br />
water opnemen.
Laag- en hoogveen<br />
Als planten doodgaan die in een nat<br />
en zuur milieu leven, zakken de<br />
resten naar de bodem van moeras<br />
of ven. De resten van deze planten<br />
verteren onder water nauwelijks. Ze<br />
vormen een dik pakket veen, dat ten<br />
slotte de hele plas opvult. Dit wordt<br />
laagveen genoemd. Op dit laagveen<br />
groeien veenmos en andere planten.<br />
De veenmosplantjes houden veel<br />
water vast. Het veenmos wordt<br />
steeds dikker en hoger en breidt<br />
zich ook zijwaarts uit. Een steeds<br />
groter gebied raakt zo met veen<br />
bedekt.
Turf en turfsteken<br />
De aanwas van hoogveen gaat niet snel. De onderste lagen veen<br />
worden in elkaar gedrukt door de bovenste lagen veen. Het veen<br />
doet er duizenden jaren over om een dikte van vijf tot zes meter te<br />
bereiken. Al lang geleden gebruikten de mensen deze samengeperste<br />
plantenresten als brandstof. Deze brandstof heet turf.<br />
In het begin werd turf vooral voor eigen<br />
gebruik gewonnen.<br />
In de negentiende eeuw was steeds meer<br />
turf nodig voor huishoudens en fabrieken. Er<br />
werden bedrijven opgericht die op grote<br />
schaal turf uit de grond haalden. De<br />
bedrijven maakten veel winst maar de<br />
arbeiders bleven erg arm.<br />
Na de turfwinning werd de blootgelegde<br />
zandgrond gebruikt voor de landbouw.
Op de post staat een bakje met turf.<br />
De leerlingen mogen aan de turf<br />
voelen. Er is ook goed te zien dat de<br />
turf uit plantenresten bestaat.<br />
Daarnaast staat een grotere bak met<br />
een blok turf bij de post. Deze turven<br />
zijn heel nat als ze uit de grond<br />
gehaald worden. Na het drogen zijn<br />
ze stevig.<br />
Een natte turf weegt 6 kilogram. Een<br />
goede turfsteker kon samen met een<br />
helper wel 4000 turven op een dag uit<br />
de grond halen. Het was zwaar werk<br />
en de arbeiders maakten lange<br />
dagen.
Veenvondsten<br />
In sommige vennen steken boomstronken en boomwortels in<br />
wonderlijke vormen boven het water uit, het zogenaamde kienhout .<br />
Het zijn de resten van bomen die in het veen bewaard gebleven<br />
zijn. De turfstekers noemden deze boomstronken ‘peelpuisten’.<br />
Veenvondsten zijn bijzonder omdat ook hout, bot, leer en textiel<br />
bewaard gebleven zijn. Dode mensen die men in het veen vond<br />
heten veenlijken. Sommige van deze mensen werden aan de goden<br />
geofferd, andere zijn verdronken of werden vermoord. Op de foto’s<br />
op het bord is het meisje van Yde (een dorp in Drenthe) te zien.<br />
Een andere bijzondere vondst is een gouden helm die in 1910 door<br />
een turfsteker in Helenaveen gevonden werd.<br />
De veenvondsten spelen een belangrijke rol in het spel voor de<br />
bovenbouw.
Spel groep 5-8: Schatgraven in het veen<br />
U heeft het volgende materiaal nodig voor<br />
het spel:<br />
• Spelbord<br />
• Doosje met 12 kaarten en 12 letters in<br />
een klein wit doosje<br />
• Spelregels in het werkboek
Aan het begin van het spel moeten alle rondjes zo gedraaid zijn dat<br />
de volledige plaat van het veen te zien is (alle hendeltjes naar links<br />
aan de onderkant van de plaat, alle hendeltjes naar rechts aan de<br />
bovenkant van de plaat).<br />
U begint met begint met het voorlezen van het kleine stukje tekst<br />
dat in het werkboek boven de teksten van de kaartjes staat:<br />
Enkele honderden jaren geleden waren grote delen van West<br />
Europa, o.a. Denemarken, Nederland, België, Ierland en Schotland,<br />
bedekt met een dikke laag veen. Bij het afgraven van het veen<br />
werden de meest uiteenlopende dingen gevonden. Voorwerpen die<br />
ons veel geleerd hebben over hoe onze voorouders moeten hebben<br />
geleefd.<br />
U kunt dit natuurlijk ook in eigen woorden vertellen.
De kaartjes met teksten worden<br />
nu onder de leerlingen verdeeld<br />
tot ze allemaal op zijn. Elk kind<br />
leest voor zichzelf zijn eigen<br />
kaartjes en legt ze vervolgens<br />
ondersteboven voor zich neer.<br />
Ze mogen de teksten niet aan<br />
elkaar laten zien.<br />
Het bakje met de letters houdt<br />
de begeleider.
Het eerste kind draait nu één rondje in het<br />
spelbord om door één van de zwarte<br />
hendeltjes naar de andere kant te draaien.<br />
(zie pijltje). Er komt dan een plaatje<br />
tevoorschijn met een afbeelding van iets<br />
wat bij het turfgraven uit het veen werd<br />
opgehaald.<br />
Degene die denkt dat hij of zij de<br />
bijbehorende tekst heeft, mag die hardop<br />
voorlezen.<br />
De begeleider heeft in het werkboek de<br />
plaatjes en de bijbehorende teksten ter<br />
controle. Als de juiste combinatie<br />
gevonden is, wordt de bijbehorende letter<br />
op tafel gelegd. De letter staat rechts<br />
boven op het kaartje en in het werkboek<br />
achter de titel van het kaartje. Kaartjes die<br />
gebruikt zijn, blijven met de tekst naar<br />
boven liggen.
Om beurten mogen de leerlingen nu een rondje in het spelbord<br />
omdraaien. De volgorde mag willekeurig zijn.<br />
Als alle letters op tafel liggen, gaan de leerlingen samen proberen<br />
om het woord te vormen. Waarschijnlijk is de tijd te kort om het spel<br />
uit te maken en het woord te vinden. Om het iets gemakkelijker te<br />
maken het woord te raden, kan de begeleider ervoor zorgen dat de<br />
gevonden letters meteen op de juiste plaats in het te vinden woord<br />
worden gelegd.<br />
Oplossing: Het gezochte woord vindt u in het werkboek door de<br />
letter achter de titels van de kaartjes van boven naar beneden te<br />
lezen.<br />
Na het spelen draait u de rondjes weer terug zodat het spel klaar is<br />
voor de volgende groep.
Werkvel groep 5-6-7-8<br />
Het werkvel voor groep 5 tot<br />
en met 8 ziet u hier rechts.<br />
Het is een kruiswoordraadsel.<br />
Als de leerlingen de woorden<br />
horizontaal correct ingevuld<br />
hebben, dan staat verticaal bij<br />
de pijl de oplossing.<br />
Wilt u het werkvel bij het<br />
<strong>IVN</strong> maken, dan zijn er<br />
potloden op de post.<br />
De oplossing van het<br />
werkvel zit in het werkboek.
Opruimen<br />
Na de laatste groep spel opruimen, het bakje met veenmos in de<br />
vensterbank zetten en tafel/stoelen rechtzetten.<br />
De materialen gaan door veel handen. We nemen aan dat<br />
iedereen hiermee voorzichtig is, maar toch kan er iets kapot gaan<br />
of kwijt raken. Meld dit s.v.p. meteen bij degene die vanuit het <strong>IVN</strong><br />
de ochtend/middag begeleidt, of bij de leerkracht.<br />
Bedankt voor uw medewerking en veel succes en plezier met het<br />
bezoek aan Kom kijken op de hei.