Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
1998 • <strong>Met</strong> <strong>huid</strong> <strong>en</strong> <strong>haar</strong><br />
88
In e<strong>en</strong> van de bek<strong>en</strong>dste Bondfi lms,<br />
Goldfi nger, wordt e<strong>en</strong> vrouw die met<br />
James Bond heeft sam<strong>en</strong>ge werkt, op<br />
e<strong>en</strong> originele manier vermoord. Goldfi<br />
nger laat <strong>haar</strong> helemaal met goudverf<br />
insme r<strong>en</strong>.<br />
In de fi lm wordt uitgelegd dat de <strong>huid</strong><br />
zo’n groot deel van de ademhaling verzorgt,<br />
dat het dichtver v<strong>en</strong> van de <strong>huid</strong><br />
de verstikkingsdood tot gevolg heeft.<br />
Ter geruststelling wordt aan de pers<br />
verteld dat de actrice die in de fi lm<br />
deze behandeling heeft ondergaan,<br />
op de buik e<strong>en</strong> klein stukje onge verfde<br />
<strong>huid</strong> had zodat ze deze verfbeurt in<br />
werke lijkheid kon overlev<strong>en</strong>.<br />
Het idee was e<strong>en</strong> goud<strong>en</strong> vondst, in<br />
de aankondigin g<strong>en</strong> <strong>en</strong> posters van<br />
deze fi lm wordt steevast deze sc<strong>en</strong>e<br />
getoond.<br />
Het is niet bek<strong>en</strong>d of de fi lm m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
voor zichtiger gemaakt heeft<br />
met het zich volsmer<strong>en</strong> met verjongingssmeersels,<br />
bodypaintartikel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
andere cosme tica. Waarschijnlijk niet,<br />
want het is e<strong>en</strong> nog al onwaarschijnlijk<br />
verhaal, zoals van e<strong>en</strong> Bondfi lm verwacht<br />
mag word<strong>en</strong>.<br />
Misschi<strong>en</strong> dat het wel e<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>d in<br />
gang gezet heeft. Het is e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig<br />
geval van bodypainting ge weest, nu<br />
op grotere schaal nagevolgd met opvall<strong>en</strong>de<br />
beschildering<strong>en</strong> van gezicht <strong>en</strong> lichaam.<br />
Nie mand die meer bang is om<br />
plotseling te stikk<strong>en</strong> door te uit bundig<br />
gebruik van kleur op de <strong>huid</strong>.<br />
Bodypainting is niet door Goldfi nger<br />
uitgevond<strong>en</strong>, integ<strong>en</strong>deel. Uit prehistorische<br />
rotsschildering<strong>en</strong> blijkt dat de<br />
eerste bodypaintkunst<strong>en</strong>aars in de oertijd<br />
leefd<strong>en</strong>. De traditie bleef bestaan<br />
in Afrika <strong>en</strong> vooral Australie, waar de<br />
Aboriginals hun lichaam nog opschilder<strong>en</strong><br />
met symbolische <strong>en</strong> religieuze<br />
patron<strong>en</strong>.<br />
Waar de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> meer kleding ging<strong>en</strong><br />
drag<strong>en</strong> raakt<strong>en</strong> volledige lichaamsbeschildering<strong>en</strong><br />
uit de mode, maar wel<br />
werd het gezicht vaak van e<strong>en</strong> verfl aag<br />
voorzi<strong>en</strong>. Overal ter wereld gebruik<strong>en</strong><br />
mann<strong>en</strong> <strong>en</strong> vooral ook vrouw<strong>en</strong> kleurstoff<strong>en</strong><br />
als hulpmiddel om zichzelf<br />
mooier te mak<strong>en</strong>. Voordat pas deze<br />
eeuw e<strong>en</strong> gebruinde <strong>huid</strong> ‘in’ raakte,<br />
was e<strong>en</strong> blanke <strong>huid</strong> eeuw<strong>en</strong>lang het<br />
toonbeeld van schoonheid <strong>en</strong> gezondheid.<br />
Omwille van dit ideaal hebb<strong>en</strong><br />
vooral vrouw<strong>en</strong> zichzelf vergiftigd met<br />
loodwit dat, op de <strong>huid</strong> gesmeerd, e<strong>en</strong><br />
mooie witte gelaatskleur opleverde.<br />
Deze stof, chemisch gezi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamd<br />
dubbelzout van loodcarbonaat<br />
<strong>en</strong> loodhydroxide, is eeuw<strong>en</strong>lang<br />
e<strong>en</strong> van de belangrijkste kleurstoff<strong>en</strong><br />
geweest. De stof werd niet alle<strong>en</strong> gebruikt<br />
door beschaafde dames, maar<br />
ook door kunst<strong>en</strong>aars die het op grote<br />
schaal in hun verv<strong>en</strong> m<strong>en</strong>gd<strong>en</strong>. In Ja-<br />
89<br />
pan hadd<strong>en</strong> toneelspelers <strong>en</strong> geisha’s<br />
door hun witte make-up e<strong>en</strong> vrij ongezond<br />
beroep. To<strong>en</strong> rond 1930 duidelijk<br />
werd dat loodwit bijzonder schadelijk<br />
is, verdwe<strong>en</strong> de stof eerst van het gezicht<br />
<strong>en</strong> daarna ook uit de verf.<br />
Nu wordt -in nog veel grotere hoeveelhed<strong>en</strong>-<br />
titaanwit gebruikt,<br />
titaan(IV)oxide. Tandpasta, verf voor<br />
wegmarkering<strong>en</strong>, zalv<strong>en</strong> <strong>en</strong> alles dat<br />
wit moet zijn, krijgt met titaanwit de<br />
gew<strong>en</strong>ste kleur.<br />
Niet alle<strong>en</strong> Goldfi nger, maar ook de<br />
loodwit-story maakt duidelijk dat je bij<br />
alles dat je op de <strong>huid</strong> smeert, moet<br />
nagaan of het gezond is. Waar moet<br />
je op lett<strong>en</strong> als je cremes, deodorants,<br />
after-shaves <strong>en</strong> anti-puistjeszalf op je<br />
<strong>huid</strong> smeert? In elk geval niet op de<br />
reclametekst<strong>en</strong> die op de potjes <strong>en</strong><br />
tubes staan.<br />
K<strong>en</strong>nis van hoe je <strong>huid</strong> opgebouwd is,<br />
<strong>en</strong> wat stoff<strong>en</strong> op je <strong>huid</strong> wel of niet<br />
kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>, is belangrijk voor je<br />
portemonee <strong>en</strong> voor je uiterlijk.<br />
Gekleed zonder kler<strong>en</strong><br />
<strong>Met</strong> bodypainting kun je jezelf omtover<strong>en</strong><br />
in wat je maar wilt. E<strong>en</strong> roofdier,<br />
de draagster van e<strong>en</strong> prachtige kant<strong>en</strong><br />
blouse, iemand in badpak of avondkleding....<br />
Alles kan, <strong>en</strong> geschil derde<br />
feestkledij heeft altijd de juiste maat<br />
- je kunt er alle<strong>en</strong> niet mee zwemm<strong>en</strong><br />
of in de reg<strong>en</strong> lop<strong>en</strong>.<br />
Zelfs als je bij bodypainting vrijwel je<br />
gehele <strong>huid</strong>oppervlak wilt beschilder<strong>en</strong>,<br />
is body painting bij gebruik van de<br />
juiste material<strong>en</strong> niet gevaar lijk.<br />
Natuurlijk moet je het niet do<strong>en</strong> met<br />
de verf die e<strong>en</strong> schilder gebruikt. Daarin<br />
zitt<strong>en</strong> oplosmiddel<strong>en</strong> die voor e<strong>en</strong><br />
gedeelte door de <strong>huid</strong> gaan <strong>en</strong> allerlei<br />
andere schadelijke opgeloste bestanddel<strong>en</strong><br />
me<strong>en</strong>em<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> volledig afsluit<strong>en</strong>de laag is ook ongew<strong>en</strong>st.<br />
Dat heeft niets te mak<strong>en</strong> met<br />
de <strong>huid</strong>ademhaling, zoals in de Bondfi<br />
lm gesugge reerd werd. Onze <strong>huid</strong><br />
heeft e<strong>en</strong> andere belangrijke functie.<br />
Ze regelt onze lichaamstemperatuur<br />
<strong>en</strong> waterhuishouding door via zweetklier<br />
tjes meer of minder vocht te lat<strong>en</strong><br />
verdamp<strong>en</strong>. Als te veel zweetkliertjes<br />
word<strong>en</strong> afgeslot<strong>en</strong>, kan het lichaam<br />
over verhit rak<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> kleurrijk gezicht<br />
De kleurstof in bodypaint of schmink<br />
moet natuurlijk onschadelijk zijn. Omdat<br />
oplosbare kleurstoff<strong>en</strong> door de<br />
<strong>huid</strong> zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, kun je<br />
hiervan alle<strong>en</strong> toegestane lev<strong>en</strong>smiddel<strong>en</strong>kleurstoff<strong>en</strong>,<br />
dus met E-nummer<br />
gebruik<strong>en</strong>. Zeg maar de kleur<strong>en</strong> van de<br />
M&M’s. Deze kleurstoff<strong>en</strong> zijn vaak vrij<br />
gemakkelijk te verwijder<strong>en</strong>, omdat ze<br />
in water (<strong>en</strong> zeep) oploss<strong>en</strong>. Er is alle<strong>en</strong>
niet zoveel keus.<br />
Veel vaker word<strong>en</strong> stoff<strong>en</strong> gebruikt<br />
die niet in water <strong>en</strong> ook niet in vet<br />
oplosbaar zijn. Zulke stoff<strong>en</strong> het<strong>en</strong><br />
pigm<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: vaste stoff<strong>en</strong>, soms natuurlijke<br />
zout<strong>en</strong> <strong>en</strong> mineral<strong>en</strong>, maar veel<br />
vaker synthetische stoff<strong>en</strong> in vrijwel alle<br />
d<strong>en</strong>kbare kleur<strong>en</strong>. Ook de natuurvolk<strong>en</strong><br />
die al eeuw<strong>en</strong>lang aan body-painting<br />
do<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> synthetische pigm<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
ontdekt, <strong>en</strong> mak<strong>en</strong> graag gebruik van<br />
de vele nieuwe kleurmogelijkhed<strong>en</strong>.<br />
H<strong>en</strong>na<br />
E<strong>en</strong> bodypaint voor langere tijd is te<br />
verkrijg<strong>en</strong> met h<strong>en</strong>na, e<strong>en</strong> kleurstof uit<br />
de h<strong>en</strong>na-plant die veel in <strong>haar</strong>kleurmiddel<strong>en</strong><br />
maar ook voor <strong>huid</strong>beschildering<br />
wordt gebruikt. In India <strong>en</strong> Marokko is<br />
het e<strong>en</strong> oude gewoonte om hand<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
voet<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> heel kunstzinnige manier<br />
te beschilder<strong>en</strong>. Inmiddels is deze<br />
gewoonte naar de USA over gewaaid, <strong>en</strong><br />
zal ook in Europa snel populair word<strong>en</strong>.<br />
Het bijzondere is dat deze kleurstof in<br />
de opper<strong>huid</strong> trekt, zodat de schildering<br />
<strong>en</strong>ige tijd (e<strong>en</strong> paar wek<strong>en</strong>) blijft<br />
zitt<strong>en</strong>. Het is als het ware e<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>vorm<br />
tuss<strong>en</strong> schmink<strong>en</strong> <strong>en</strong> tatouage.<br />
Meestal wordt er niet echt mee geschilderd<br />
op de <strong>huid</strong>, maar wordt de h<strong>en</strong>napasta<br />
door e<strong>en</strong> mooi-uitgesned<strong>en</strong> sjabloon<br />
op de <strong>huid</strong> aangebracht.<br />
Tot nu toe is h<strong>en</strong>na in ons land bek<strong>en</strong>der<br />
als <strong>haar</strong> kleurmid del, dan als<br />
<strong>huid</strong>verf. H<strong>en</strong>na wordt gemaakt uit<br />
de donker gele, gedroogde <strong>en</strong> daarna<br />
fi jngemal<strong>en</strong> blader<strong>en</strong> van de h<strong>en</strong>nastruik.<br />
De eig<strong>en</strong>lijke kleurstof hierin<br />
heet lawson, g<strong>en</strong>oemd naar de naam<br />
van de plant<strong>en</strong>familie Lawsonia. In het<br />
<strong>haar</strong> zorgt het voor e<strong>en</strong> karakteristieke<br />
oranje-rode kleur. Net als op het <strong>haar</strong>,<br />
hecht het zich opvall<strong>en</strong>d goed aan de<br />
<strong>huid</strong>, zodat je e<strong>en</strong> tijdlang aan de gekleurde<br />
tek<strong>en</strong>ing vastzit.<br />
Zit m’n <strong>haar</strong> wel goed?<br />
Dat moet je natuurlijk zelf wet<strong>en</strong>, want<br />
daarmee geef je e<strong>en</strong> beetje aan hoe je<br />
gezi<strong>en</strong> wilt word<strong>en</strong>. Zit je <strong>haar</strong> keurig<br />
in model, of juist helemaal niet, is het<br />
lang of juist heel kort, heb je het geverfd<br />
in gedurfde kleur<strong>en</strong>?<br />
Er zijn maar weinig m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> gelukkig<br />
met het <strong>haar</strong> dat ze hebb<strong>en</strong>. Voor de<br />
overig<strong>en</strong> heeft de cosmetica-industrie<br />
ruim duiz<strong>en</strong>d product<strong>en</strong> ontwikkeld<br />
met vaak meer schone beloft<strong>en</strong> dan<br />
werkzame stoff<strong>en</strong>. Wat is <strong>haar</strong>, <strong>en</strong> wat<br />
kun je ermee do<strong>en</strong>?<br />
Op e<strong>en</strong> vol-be<strong>haar</strong>d hoofd groei<strong>en</strong>,<br />
afhankelijk van de <strong>haar</strong>soort, teg<strong>en</strong><br />
de 100000 har<strong>en</strong>. Die har<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><br />
net als op de rest van je lichaam, uit<br />
<strong>haar</strong>zakjes met talgkliertjes. De l<strong>en</strong>gte<br />
van die har<strong>en</strong> wordt op e<strong>en</strong> slimme<br />
manier geregeld: bij iedere<strong>en</strong> is in de<br />
g<strong>en</strong><strong>en</strong> voorgeprogrammeerd hoe lang<br />
de <strong>haar</strong>zakjes blijv<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong><br />
<strong>haar</strong>. Sam<strong>en</strong> met de groeisnelheid (ongeveer<br />
e<strong>en</strong> cm per maand) bepaalt dat<br />
de maximale l<strong>en</strong>gte die je har<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
bereik<strong>en</strong>. Nadat e<strong>en</strong> <strong>haar</strong>zakje na<br />
zo’n jaar of drie e<strong>en</strong> <strong>haar</strong> met de juiste<br />
l<strong>en</strong>gte heeft afgeleverd (meestal al e<strong>en</strong><br />
aantal mal<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> kapper gekortwiekt)<br />
stopt de groei, laat de <strong>haar</strong> los<br />
<strong>en</strong> gaat het <strong>haar</strong>zakje met vakantie. Bij<br />
jong<strong>en</strong>s is die werktijd vaak wat korter,<br />
<strong>en</strong> bij sommige meisjes met heel lang<br />
<strong>haar</strong> wet<strong>en</strong> de <strong>haar</strong>zakjes van ge<strong>en</strong><br />
ophoud<strong>en</strong>.<br />
Elke dag stopp<strong>en</strong> er zo’n 100 <strong>haar</strong>zakjes<br />
met hun werk, <strong>en</strong> lat<strong>en</strong> dus ev<strong>en</strong>veel<br />
har<strong>en</strong> los. De rusttijd van e<strong>en</strong> <strong>haar</strong>zakje<br />
kan lang dur<strong>en</strong>, vooral bij mann<strong>en</strong>: pas<br />
na twee jaar beginn<strong>en</strong> ze eindelijk weer<br />
e<strong>en</strong>s. En als die mann<strong>en</strong> wat ouder<br />
word<strong>en</strong> duurt het soms nog veel langer.<br />
Dat ziet er dan wat kaal uit.<br />
Ragfi jne scheikunde<br />
De vorming van e<strong>en</strong> <strong>haar</strong> is scheikundig<br />
gezi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijzonder proces. In<br />
e<strong>en</strong> <strong>haar</strong>zakje word<strong>en</strong> lange eiwitket<strong>en</strong>s<br />
gemaakt die daarna tot keratine<br />
reager<strong>en</strong>. Daaraan wordt kleurstof<br />
toegevoegd. Alle kleur<strong>en</strong> <strong>haar</strong> die van<br />
nature voorkom<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> gemaakt<br />
door het bijm<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van twee kleur<strong>en</strong>:<br />
donker bruin of oranje. Aziatisch <strong>haar</strong> is<br />
erg dik <strong>en</strong> bevat zoveel bruine kleurstof<br />
dat het er zwart uitziet. Europees <strong>haar</strong><br />
is veel dunner <strong>en</strong> door de veel kleinere<br />
hoeveelheid kleurstof vaak blond gekleurd.<br />
Als op latere leeftijd de kleurstofproductie<br />
in e<strong>en</strong> bepaald <strong>haar</strong>zakje<br />
ophoudt, maakt dit alle<strong>en</strong> nog maar<br />
grijs of wit <strong>haar</strong>.<br />
De eiwitket<strong>en</strong>s voorzi<strong>en</strong> van kleurstof<br />
word<strong>en</strong> stevig in elkaar gedraaid tot<br />
lange bundels. De buit<strong>en</strong>kant krijgt e<strong>en</strong><br />
laag schubb<strong>en</strong> ter bescherming. Als<br />
de <strong>haar</strong> e<strong>en</strong>maal buit<strong>en</strong> het <strong>haar</strong>zakje<br />
komt, is alles uitgereageerd, <strong>en</strong> is de<br />
<strong>haar</strong> gewoon dood materiaal. Jammer<br />
van alle voed<strong>en</strong>de bestanddel<strong>en</strong> in<br />
shampoo ’s. Dat heeft voor het <strong>haar</strong> net<br />
zoveel zin als je woll<strong>en</strong> trui wass<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> voed<strong>en</strong>de shampoo. Misschi<strong>en</strong> dat<br />
e<strong>en</strong> heel klein gedeelte van dit soort<br />
shampoobestanddel<strong>en</strong> door de <strong>huid</strong><br />
dringt, maar de eig<strong>en</strong>lijke voeding voor<br />
je <strong>haar</strong> gaat door de maag.<br />
Maar ook aan e<strong>en</strong> dode <strong>haar</strong> valt<br />
met wat k<strong>en</strong>nis van scheikunde nog<br />
heel wat te belev<strong>en</strong>. Het eiwit van de<br />
schubb<strong>en</strong> bijvoorbeeld is rijk aan zure<br />
groep<strong>en</strong>. Bij gebruik van e<strong>en</strong> basische<br />
shampoo word<strong>en</strong> die zur<strong>en</strong> omgezet<br />
in (negatieve) ion<strong>en</strong> die elkaar afstot<strong>en</strong>.<br />
De schubb<strong>en</strong> gaan daardoor van<br />
elkaar af staan, het <strong>haar</strong> wordt dof, <strong>en</strong><br />
door het ruwe oppervlak gaat het <strong>haar</strong><br />
gemakkelijk klitt<strong>en</strong>. Spoel<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
zwak zuur laat de schubb<strong>en</strong> weer sluit<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> het <strong>haar</strong> glanz<strong>en</strong>.<br />
90
Nog niet zo lang geled<strong>en</strong> was het inderdaad<br />
de gewoonte om het <strong>haar</strong> na<br />
het wass<strong>en</strong> (met e<strong>en</strong> meestal basische<br />
zeep) te spoel<strong>en</strong> met verdunde azijn.<br />
Teg<strong>en</strong>woordig wordt e<strong>en</strong> shampoo heel<br />
licht-zuur afgele verd, met e<strong>en</strong> pH van<br />
ongeveer 5 tot 6. Omdat dit overe<strong>en</strong><br />
komt met de pH van het <strong>haar</strong> zelf,<br />
wordt dat pH-neutraal g<strong>en</strong>oemd.<br />
Smeer maar in je <strong>haar</strong><br />
Wat zit er alle maal in die 20 miljo<strong>en</strong><br />
liter shampoo die we in Neder land<br />
jaarlijks in ons <strong>haar</strong> sme r<strong>en</strong>? Allereerst<br />
na tuurlijk e<strong>en</strong> soort zeep. Haar is van<br />
nature vet doordat de talgklier<strong>en</strong> in<br />
de <strong>haar</strong>zakjes talg als smeermiddel<br />
meegev<strong>en</strong>. Erg vet <strong>haar</strong> is plakkerig,<br />
<strong>en</strong> houdt gemakkelijk vuil vast. <strong>Met</strong><br />
e<strong>en</strong> emulgator in de shampoo wordt<br />
het vet losgemaakt, <strong>en</strong> in micell<strong>en</strong> afgevoerd.<br />
De emulgator (of zeep) die in<br />
shampoo’s verreweg het meest wordt<br />
gebruikt, is natriumlaurylethersulfaat.<br />
Ieder die anderhalf jaar scheikunde<br />
heeft gehad, herk<strong>en</strong>t direkt de lange<br />
apolaire staart <strong>en</strong> de polaire kop, k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d<br />
voor e<strong>en</strong> zeepmolekuul.<br />
Naast dit hoofdbestanddeel zitt<strong>en</strong> er<br />
nog e<strong>en</strong> hele rij andere stoff<strong>en</strong> in: verdikkingsmiddel<br />
om te voorkom<strong>en</strong> dat<br />
de shampoo te snel van je <strong>haar</strong> afl oopt,<br />
kleurstoff<strong>en</strong> (wateroplosbaar want je<br />
<strong>haar</strong> mag er ge<strong>en</strong> kleur van krijg<strong>en</strong>),<br />
geurstoff<strong>en</strong>, <strong>en</strong> allerlei kruid<strong>en</strong>extract<strong>en</strong>,<br />
vitamines, proteïn<strong>en</strong> <strong>en</strong>zovoort.<br />
Het is heel onwaar schijnlijk dat dit<br />
soort bestanddel<strong>en</strong> die luidkeels op<br />
het etiket staan, iets uithal<strong>en</strong>. De conc<strong>en</strong>tratie<br />
is heel laag <strong>en</strong> de inwerktijd<br />
hooguit e<strong>en</strong> paar minut<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
heb je e<strong>en</strong> <strong>huid</strong> om al dit soort stoff<strong>en</strong><br />
behoorlijk effectief teg<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong>.<br />
Hanekamm<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> keurig perman<strong>en</strong>tje<br />
De gemakkelijkste manier om je kapsel<br />
e<strong>en</strong> andere vorm te gev<strong>en</strong> is met<br />
vet: het <strong>haar</strong> plakt aan elkaar tot elke<br />
gew<strong>en</strong>ste vorm. Dat je van het <strong>haar</strong> op<br />
deze manier geweldige bouwwerk<strong>en</strong><br />
kunt mak<strong>en</strong>, is bek<strong>en</strong>d.<br />
Iedere<strong>en</strong> weet dat <strong>haar</strong>, dat je nat<br />
maakt onder de douche of in de reg<strong>en</strong>,<br />
de vorm die het dan krijgt <strong>en</strong>ige tijd<br />
vasthoudt. Dat is het werk van waterstofbrugg<strong>en</strong>,<br />
de vrij zwakke chemische<br />
binding<strong>en</strong> die in nat <strong>haar</strong> gemakkelijk<br />
verbrok<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Bij drog<strong>en</strong> van het<br />
<strong>haar</strong> word<strong>en</strong> ze weer (ev<strong>en</strong>tueel op<br />
e<strong>en</strong> andere plaats) hersteld, zodat je<br />
het <strong>haar</strong> tijdelijk e<strong>en</strong> andere vorm kunt<br />
gev<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> heel ander soort binding is de<br />
zwavelbrug. Dat is e<strong>en</strong> gewone atoombinding,<br />
gevormd tuss<strong>en</strong> twee zwavelatom<strong>en</strong><br />
in naast elkaar geleg<strong>en</strong> eiwitket<strong>en</strong>s.<br />
Zwavelbrugg<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bij de<br />
aanmaak van e<strong>en</strong> <strong>haar</strong> in het <strong>haar</strong>zakje<br />
91<br />
gevormd, <strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> de blijv<strong>en</strong>de vorm<br />
van de <strong>haar</strong>: of je <strong>haar</strong> kroest, krult,<br />
golft of sluik is. <strong>Met</strong> e<strong>en</strong> schei kundige<br />
reaktie is de zwavelbrug te verbrek<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> dat op<strong>en</strong>t allerlei mogelijkhed<strong>en</strong><br />
voor e<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>de, perman<strong>en</strong>te, verandering<br />
van het <strong>haar</strong>.<br />
De stof die daar bij uitstek geschikt<br />
voor blijkt, is thioglycolzuur: hydroxyethaanzuur<br />
waarvan het zuurstofatoom<br />
door e<strong>en</strong> zwavel is vervang<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong><br />
twee molecul<strong>en</strong> thioglycolzuur wordt<br />
e<strong>en</strong> zwavel brug gevormd, <strong>en</strong> de twee<br />
water stofatom<strong>en</strong> die daarbij overblijv<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> gebruikt om de zwavelbrug in<br />
het <strong>haar</strong> te verbrek<strong>en</strong>. De oplos sing<br />
van thioglycolzuur moet nogal basisch<br />
gemaakt word<strong>en</strong> om de schub b<strong>en</strong>laag<br />
om het <strong>haar</strong> he<strong>en</strong> te op<strong>en</strong><strong>en</strong> zodat de<br />
werkzame stof goed in de <strong>haar</strong> naar<br />
binn<strong>en</strong> kan dring<strong>en</strong>. Huidvri<strong>en</strong>delijk<br />
kun je deze werkwijze vanzelfsprek<strong>en</strong>d<br />
niet noem<strong>en</strong>: als je sterke binding<strong>en</strong><br />
wilt verbrek<strong>en</strong>, kun je nu e<strong>en</strong>maal ge<strong>en</strong><br />
zachtzinnige method<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>. Dus<br />
als je e<strong>en</strong> gevoelige <strong>huid</strong> hebt, kun je<br />
maar beter gewoon tevred<strong>en</strong> zijn met<br />
het <strong>haar</strong> dat je hebt.<br />
Nadat g<strong>en</strong>oeg zwavelbrugg<strong>en</strong> in het<br />
<strong>haar</strong> zijn verbrok<strong>en</strong>, moet het <strong>haar</strong> in<br />
de vorm gebracht word<strong>en</strong> die je w<strong>en</strong>st,<br />
<strong>en</strong> wordt de vorm vastgelegd door<br />
nieuwe zwavelbinding<strong>en</strong> te vorm<strong>en</strong>. Dat<br />
moet met e<strong>en</strong> oxidator gebeur<strong>en</strong>, zoals<br />
waterstofperoxide. Het is dezelfde stof<br />
die gebruikt wordt om <strong>haar</strong> te blek<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> als de conc<strong>en</strong>tratie iets te hoog is,<br />
heb je niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuw kapsel,<br />
maar b<strong>en</strong> je ook direct geblondeerd.<br />
Nu we het toch over agressieve stoff<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong>: het kan nog erger. Ontharingscreme.<br />
Dat is e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>gsel van e<strong>en</strong><br />
sterke base (zoals in gootste<strong>en</strong>ontstopper,<br />
e<strong>en</strong> gootste<strong>en</strong> is vaak verstopt met<br />
har<strong>en</strong>), <strong>en</strong> thioglycolzuur. De basische<br />
stof (vaak calciumhydroxide of lithiumhydroxide)<br />
sloopt de eiwitket<strong>en</strong>s in<br />
de keratine <strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoge conc<strong>en</strong>tratie<br />
thioglycolzuur maakt e<strong>en</strong> eind aan de<br />
zwavelbrugg<strong>en</strong>. Het heeft hetzelfde effect<br />
op de <strong>huid</strong>, dus je moet de behandeling<br />
stopp<strong>en</strong> als het <strong>haar</strong> net wèl, <strong>en</strong><br />
de <strong>huid</strong> nog niet opgelost is.<br />
natriumlaurylethersulfaat<br />
thioglycolzuur
eactie perman<strong>en</strong>te <strong>haar</strong>verf<br />
het ontstaan van e<strong>en</strong> zeepbel<br />
Gro<strong>en</strong> <strong>en</strong> paars<br />
Je kunt gelukkig ook vri<strong>en</strong>delijker ding<strong>en</strong><br />
do<strong>en</strong> met je <strong>haar</strong>: je kunt het e<strong>en</strong><br />
vrolijke kleur gev<strong>en</strong>. Vooral gro<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
paars zijn in teg<strong>en</strong>woordig. Hoe krijg je<br />
kleur in je <strong>haar</strong>, <strong>en</strong> ook niet onbelangrijk,<br />
hoe krijg je het er weer uit ?<br />
Kleurverstevigers kun je kop<strong>en</strong> voor<br />
e<strong>en</strong> tijdelijk effect: e<strong>en</strong> avondje uit of<br />
zo. Je krijgt niet echt e<strong>en</strong> felle <strong>haar</strong>kleur<br />
hierdoor, <strong>en</strong> het is er met goed<br />
wass<strong>en</strong> weer uit te krijg<strong>en</strong>. Het gaat<br />
vaak om stoff<strong>en</strong> met positief-gelad<strong>en</strong><br />
gekleurde ion<strong>en</strong> die ionbinding<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
vorm<strong>en</strong> met negatieve ion<strong>en</strong> in de<br />
<strong>haar</strong>schubb<strong>en</strong>.<br />
Wil je er echt heftig gekleurd uitzi<strong>en</strong>,<br />
dan moet je het anders aanpakk<strong>en</strong>.<br />
Je neemt dan e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde semiperman<strong>en</strong>te<br />
kleuring. Gro<strong>en</strong>, paars,<br />
knalrood, in alle gew<strong>en</strong>ste kleur<strong>en</strong><br />
leverbaar. Ze overlev<strong>en</strong> gemiddeld zo’n<br />
ti<strong>en</strong> wasbeurt<strong>en</strong>. Ze bestaan uit e<strong>en</strong><br />
basische oplossing (om de <strong>haar</strong>schubb<strong>en</strong><br />
te op<strong>en</strong><strong>en</strong>) met kleine kleurstofmolecul<strong>en</strong><br />
die diep in de har<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
binn<strong>en</strong>dring<strong>en</strong>. Het eeuw<strong>en</strong>oude h<strong>en</strong>na<br />
behoort eig<strong>en</strong>lijk ook bij deze groep,<br />
maar de binding met <strong>haar</strong> is zo sterk<br />
dat het nauwelijks uitwasbaar is.<br />
Helemaal onuitwasbaar zijn de<br />
perman<strong>en</strong> te verv<strong>en</strong>. Hierbij wordt het<br />
<strong>haar</strong> min of meer als reageerbuis gebruikt<br />
voor e<strong>en</strong> heel slimme reactie. Je<br />
hebt daarvoor twee stoff<strong>en</strong> nodig met<br />
vrij kleine molecul<strong>en</strong>, <strong>en</strong> waterstofperoxide<br />
die deze stof f<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> in het<br />
<strong>haar</strong> aan elkaar koppelt tot e<strong>en</strong> kleurstof<br />
met molecul<strong>en</strong> die te groot zijn om<br />
nog weer uit het <strong>haar</strong> naar buit<strong>en</strong> te<br />
kunn<strong>en</strong>. Spijt <strong>en</strong> wass<strong>en</strong> helpt nu niet<br />
meer: je zult geduldig moet<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong><br />
tot de kleur eruit groeit. Eén c<strong>en</strong>timeter<br />
per maand, rek<strong>en</strong> maar uit hoelang<br />
dat gaat dur<strong>en</strong>.<br />
Sneeuw<br />
Vooral in de puberteit heeft je hoofd<strong>huid</strong><br />
de neiging iets sneller af te schilfer<strong>en</strong><br />
dan anders. Daar is verder niets<br />
mis mee, alle<strong>en</strong> zie je soms die schilfers<br />
e<strong>en</strong> beetje. Roos. Int<strong>en</strong>sieve reclamecampagnes<br />
prober<strong>en</strong> je ervan te<br />
overtuig<strong>en</strong> dat roos e<strong>en</strong> verschrikkelijke<br />
<strong>en</strong> sociaal onaanvaardbare afwijking<br />
is. In reclamebood schapp<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong><br />
blijde gezicht<strong>en</strong> onwaarschijnlijk mooie<br />
resultat<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> anti-roos shampoo.<br />
E<strong>en</strong> fabrikant kan op e<strong>en</strong> aantal manier<strong>en</strong><br />
roos prober<strong>en</strong> te bestrijd<strong>en</strong>. Het<br />
meest effectief lijk<strong>en</strong> middel<strong>en</strong> te zijn<br />
die de <strong>huid</strong> wat zachter mak<strong>en</strong> zoals<br />
het anti-jeugdpuistjesmiddel salicylzuur<br />
<strong>en</strong> middel<strong>en</strong> die de celdeling in de <strong>huid</strong><br />
remm<strong>en</strong> zoals de stoff<strong>en</strong> sel<strong>en</strong>iumdisulfi<br />
de SeS 2 (in Selsun) <strong>en</strong> zinkpyrethion<br />
(in Head and Shoulders). Die laatste<br />
twee stoff<strong>en</strong> zijn niet echt lievertjes,<br />
je moet ze duidelijk niet als elke-dagshampoo<br />
gebruik<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> wordt<br />
vooral van sel<strong>en</strong>iumdisulfi de het <strong>haar</strong><br />
extra snel vet, zodat je de <strong>en</strong>e ell<strong>en</strong>de<br />
inruilt teg<strong>en</strong> de andere.<br />
Bell<strong>en</strong> blaz<strong>en</strong><br />
In zeep, shampoo <strong>en</strong> andere schuimige<br />
artikel<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> deeltjes voor die we<br />
micell<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>. Het zijn deeltjes die<br />
van buit<strong>en</strong> polair zijn <strong>en</strong> dus oplosbaar<br />
in water, <strong>en</strong> van binn<strong>en</strong> apolair, dus<br />
aantrekkelijk voor vet. Dat gedrag dank<strong>en</strong><br />
de micell<strong>en</strong> aan het bestaan van<br />
e<strong>en</strong> bijzonder soort molecul<strong>en</strong>, die aan<br />
één kant wateroplos baar zijn <strong>en</strong> aan<br />
de andere kant vetoplosbaar. Zeepmolecul<strong>en</strong><br />
bijvoorbeeld, maar ook andere<br />
emulga tor<strong>en</strong>. Je kunt deze molecul<strong>en</strong><br />
in je <strong>haar</strong> smer<strong>en</strong> zodat ze het vet uit je<br />
<strong>haar</strong> oploss<strong>en</strong> <strong>en</strong> met het water kunn<strong>en</strong><br />
wegspoel<strong>en</strong>, maar je kunt er ook zeepbell<strong>en</strong><br />
mee blaz<strong>en</strong>.<br />
Je kunt het ontstaan van zeepbell<strong>en</strong><br />
begrijp<strong>en</strong> als je bed<strong>en</strong>kt dat op het<br />
wateroppervlak <strong>en</strong> dus ook rond e<strong>en</strong><br />
luchtbel in het water, e<strong>en</strong> dichte laag<br />
van dit soort molecul<strong>en</strong> zit. Als e<strong>en</strong><br />
luchtbel naar het wateroppervlak komt<br />
ontstaat er e<strong>en</strong> dubbellaag zoals in de<br />
tek<strong>en</strong>ing is aangegev<strong>en</strong>.<br />
Niet alle zeepmolecul<strong>en</strong> zijn ev<strong>en</strong> geschikt<br />
als zeepbell<strong>en</strong>vormer want die<br />
polaire del<strong>en</strong> van de zeepmolecul<strong>en</strong>dubbellaag<br />
mid d<strong>en</strong>in dat zeepvlies<br />
moet<strong>en</strong> elkaar wel e<strong>en</strong> beetje aantrekk<strong>en</strong>.<br />
Omgekeerde zeepbell<strong>en</strong>, dus met<br />
beide apolaire del<strong>en</strong> van de dubbellaag<br />
naar binn<strong>en</strong>, zijn wat dat betreft<br />
veel stabieler. Want de lange apolaire<br />
gedeelt<strong>en</strong> trekk<strong>en</strong> elkaar met van der<br />
Waalskracht<strong>en</strong> goed aan. Dat weet de<br />
natuur ook, want alle celwand<strong>en</strong> zijn<br />
op dat principe gebaseerd. Eig<strong>en</strong>lijk<br />
b<strong>en</strong> je dus opgebouwd uit binn<strong>en</strong>stebuit<strong>en</strong><br />
gekeerde zeepbell<strong>en</strong>. Ze zijn zo<br />
92
stevig dat je niet bang hoeft te zijn om<br />
lek geprikt te word<strong>en</strong>. Behalve dat die<br />
celwand stevig is, heeft deze nog e<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong>schap die van lev<strong>en</strong>sbelang is: die<br />
apolaire dubbellaag daar binn<strong>en</strong> in is<br />
waterafstot<strong>en</strong>d zodat water met alle opgeloste<br />
stoff<strong>en</strong> net zo mooi opgeslot<strong>en</strong><br />
is in de cel als de lucht in e<strong>en</strong> zeepbel.<br />
Alle<strong>en</strong> speciale v<strong>en</strong>tiel<strong>en</strong> <strong>en</strong> pomp<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> het transport van water <strong>en</strong><br />
zout<strong>en</strong> netjes regel<strong>en</strong>.<br />
Daarmee zou het verhaal verteld zijn<br />
als niet de cosmetica-industrie nog<br />
e<strong>en</strong> aanvulling had geschre v<strong>en</strong>. Want<br />
die omgekeerde zeepbell<strong>en</strong> zijn best<br />
na te mak<strong>en</strong>. Liposom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ze<br />
dan g<strong>en</strong>oemd. Op potjes <strong>en</strong> tubes met<br />
liposom<strong>en</strong>-creme word<strong>en</strong> de voordel<strong>en</strong><br />
ervan je duidelijk toegejubeld, zodat je<br />
de veel hogere prijs op de koop toe zult<br />
nem<strong>en</strong>. Liposom<strong>en</strong> zijn eig<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong><br />
dubbellaags micell<strong>en</strong>, van buit<strong>en</strong> polair,<br />
dus wateroplosbaar <strong>en</strong> bij het smer<strong>en</strong><br />
niet vettig. Maar tuss<strong>en</strong> die beide lag<strong>en</strong><br />
is de wand apolair, <strong>en</strong> daar kan de fabrikant<br />
allerlei vettige stoff<strong>en</strong> opslaan<br />
die zo geweldig goed voor je <strong>huid</strong> zijn.<br />
Als de liposoom op<strong>en</strong>barst kom<strong>en</strong> die<br />
vettige bestanddel<strong>en</strong> direct op of in de<br />
<strong>huid</strong>.<br />
Pukkels <strong>en</strong> puistjes<br />
Als het gaat over <strong>huid</strong> <strong>en</strong> <strong>haar</strong>, kunn<strong>en</strong><br />
jeugdpuistjes niet onbesprok<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>.<br />
Juist als je in de puberteit komt, nieuwe<br />
vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> vri<strong>en</strong>dinn<strong>en</strong> krijgt, <strong>en</strong> je je<br />
wat onzeker voelt over verandering<strong>en</strong><br />
in je lichaam <strong>en</strong> je omgeving, krijg je<br />
vaak ook nog puistjes. E<strong>en</strong> ongelukkiger<br />
mom<strong>en</strong>t kun je je haast niet<br />
ind<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Het is dan ook vaak meer<br />
e<strong>en</strong> emotioneel probleem dan e<strong>en</strong><br />
medische kwaal. Om te begrijp<strong>en</strong> wat<br />
puistjes zijn <strong>en</strong> wat je eraan kunt do<strong>en</strong>,<br />
moet je eerst wet<strong>en</strong> hoe je <strong>huid</strong> in elkaar<br />
zit.<br />
Je <strong>huid</strong> is niet overal ev<strong>en</strong> dik. Dat is<br />
gemakkelijk te voel<strong>en</strong> als je op verschill<strong>en</strong>de<br />
plaats<strong>en</strong> de <strong>huid</strong> tuss<strong>en</strong> je<br />
vingers oppakt. Zo kun je schatt<strong>en</strong> hoe<br />
dik (of dun) die is. Opvall<strong>en</strong>d is het<br />
verschil in dikte tuss<strong>en</strong> de <strong>huid</strong> van de<br />
bov<strong>en</strong>kant <strong>en</strong> van de onderkant van je<br />
(onder)arm. Bij meisjes is de <strong>huid</strong> in het<br />
algeme<strong>en</strong> weer dikker dan die van jong<strong>en</strong>s.<br />
Als je de <strong>huid</strong> tuss<strong>en</strong> de vingers<br />
neemt voel je niet alle<strong>en</strong> de <strong>huid</strong> zelf,<br />
maar ook e<strong>en</strong> laagje bindweefsel eronder<br />
<strong>en</strong> onder<strong>huid</strong>s vetweefsel. Vooral<br />
dat laatste bepaalt de dikte die je zo<br />
meet (de <strong>huid</strong>plooidikte). De eig<strong>en</strong>lijke<br />
<strong>huid</strong> is maar heel dun: 0,05 mm, nog<br />
iets dunner dan e<strong>en</strong> velletje papier.<br />
En in dat dunne laagje zijn nog weer<br />
aparte lag<strong>en</strong> te onderscheid<strong>en</strong>, met als<br />
belangrijkste de kiemlaag (de binn<strong>en</strong>ste<br />
laag) <strong>en</strong> de hoornlaag (de buit<strong>en</strong>ste).<br />
In de kiemlaag del<strong>en</strong> de cell<strong>en</strong> zich,<br />
93<br />
<strong>en</strong> de cell<strong>en</strong> die ontstaan beweg<strong>en</strong> zich<br />
langzaam naar bov<strong>en</strong>. Ze sterv<strong>en</strong> af <strong>en</strong><br />
na e<strong>en</strong> maand zijn ze in de hoornlaag<br />
terecht gekom<strong>en</strong>. Als je e<strong>en</strong> <strong>huid</strong>ziekte<br />
hebt, kan die tijd veel korter zijn, tot<br />
minder dan e<strong>en</strong> week. Die tijd kun je vrij<br />
gemakkelijk zelf met<strong>en</strong> met h<strong>en</strong>na. Deze<br />
kleurstof dringt als e<strong>en</strong> van de weinige<br />
in de <strong>huid</strong> door tot aan de kiemlaag,<br />
<strong>en</strong> de kleur is dan ook pas verdw<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
als alle cell<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> die kiemlaag in de<br />
hoornlaag terecht zijn gekom<strong>en</strong> <strong>en</strong> afgeslet<strong>en</strong><br />
zijn.<br />
Bij het afsterv<strong>en</strong> van de <strong>huid</strong>cell<strong>en</strong> reager<strong>en</strong><br />
eiwitmolecul<strong>en</strong> in de cel met<br />
elkaar op e<strong>en</strong> manier die scheikundig<br />
erg veel lijkt op de vorming van nagels<br />
<strong>en</strong> van har<strong>en</strong>. Keratinevorming heet dat.<br />
De door keratine verharde cell<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> slijtlaag teg<strong>en</strong> wind <strong>en</strong> reg<strong>en</strong>, douchewater,<br />
zeep, shampoo, after-shave,<br />
make-up <strong>en</strong> andere natuurlijke <strong>en</strong> culturele<br />
aanvall<strong>en</strong>. Om die slijtlaag e<strong>en</strong><br />
beetje soepel te houd<strong>en</strong> maakt de <strong>huid</strong><br />
talg, e<strong>en</strong> vettige substantie. Het is e<strong>en</strong><br />
betere bescherming voor je <strong>huid</strong> dan<br />
e<strong>en</strong> hele drogisterij met cosmetica-artikel<strong>en</strong>.<br />
De talg wordt gemaakt in kleine<br />
kliertjes in de wand van e<strong>en</strong> <strong>haar</strong>zakje.<br />
Elke <strong>haar</strong> wordt dus ‘gesmeerd’ door<br />
talg. Bijna over je hele lichaam heb je<br />
har<strong>en</strong>, alhoewel dat niet zo opvalt. Talgklier<strong>en</strong><br />
die niet bij e<strong>en</strong> <strong>haar</strong>zakje hor<strong>en</strong>,<br />
kom<strong>en</strong> haast niet voor; op de zijkant van<br />
je neus zitt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> paar van die uitzondering<strong>en</strong>.<br />
Het systeem werkt prima, maar soms<br />
gaat het mis. Dat gebeurt vooral in de<br />
puberteit, maar ook wel later. Dan wordt<br />
de hoornlaag dikker, terwijl de talgklier<strong>en</strong><br />
groter word<strong>en</strong> <strong>en</strong> meer talg producer<strong>en</strong>.<br />
Door de to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de verhoorning<br />
raakt het dunne afvoerkanaal van de<br />
talgklier snel verstopt <strong>en</strong> dan begint de<br />
ell<strong>en</strong>de: jeugdpuistjes! Er komt dan e<strong>en</strong><br />
propje dat de op<strong>en</strong>ing van het <strong>haar</strong>zakje/talgkliertje<br />
afsluit, e<strong>en</strong> mee-eter heet<br />
dat om duistere red<strong>en</strong><strong>en</strong>. Dat, meestal<br />
zwarte, propje kun je er vrij gemakkelijk<br />
uitdrukk<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> bezigheid die sommig<strong>en</strong><br />
wel leuk vind<strong>en</strong>, terwijl ander<strong>en</strong><br />
ervan gruw<strong>en</strong>. Doe je dat niet, dan gaat<br />
de talgproductie door <strong>en</strong> het <strong>haar</strong>zakje<br />
zwelt op. Je hebt dan e<strong>en</strong> pukkeltje gekweekt.<br />
Soms gaat de afsluiting daarna<br />
vanzelf op<strong>en</strong>, maar helaas barst soms<br />
de wand van het <strong>haar</strong>zakje zodat de talg<br />
de omring<strong>en</strong>de <strong>huid</strong> binn<strong>en</strong>dringt <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> ontsteking veroorzaakt. Het pukkeltje<br />
is nu gepromoveerd tot puistje.<br />
liposoom