Untitled - Tento.be
Untitled - Tento.be
Untitled - Tento.be
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
I<br />
<br />
0<br />
0<br />
<br />
z<br />
UJ<br />
<br />
UJ<br />
0<br />
z<br />
Begraafplaatsen herinneren aan wat voorbij is. Maar<br />
ze geven ook uitzicht op een toekomst, hoe onvermijde<br />
lijk eindig ook. Zo zit de natuur in elkaar: ontstaan,<br />
leven, vergaan, en herinneren. Tegenover de natuur staat<br />
de mens uiteindelijk machteloos, ook al heeft hij de<br />
natuur <strong>be</strong>ter leren kennen en meent hij haar ook redelijk<br />
en ingenieus te kunnen <strong>be</strong>heersen. De eeuw van de rede,<br />
de tijd van de Verlichting, had echter niet genoeg aan<br />
natuurwetenschappelijk inzicht en aan vernuftig<br />
ingrijpen. Wetenschap heeft haar grenzen en dat geeft de<br />
mens een onzeker gevoel. Daarom heb<strong>be</strong>n we ook<br />
<strong>be</strong>hoefte aan geschiedenis: het historische <strong>be</strong>wustzijn<br />
ontstond met de natuurwetenschappen- die men niet<br />
voor niets ook histoire naturelle noemde- en met de<br />
industriële revolutie. Als de mens zijn geschiedenis kent,<br />
heeft hij tenminste het nog enigszins geruststellende<br />
gevoel in staat te zijn zelf vorm te geven aan deze<br />
ontwikkeling.<br />
Inleiding<br />
Tijdens de Verlichting krijgt het historische<br />
<strong>be</strong>wustzijn gestalte met <strong>be</strong>hulp van nieuwe wetenschap<br />
pelijke disciplines: de geschiedschrijving en als een<br />
toegepaste historische wetenschap, de monumenten<br />
zorg. De redelijke mens is in staat zich <strong>be</strong>wust iets te<br />
herinneren, een verleden te fabriceren, een geschiedenis<br />
te schrijven. Hij bouwt monumenten ter herinnering aan<br />
wat verleden is, erkent bouwwerken en oorden als<br />
plekken van kennis en verheerlijking van het verleden.<br />
Geschiedenis en herinnering zijn essentieel om te<br />
overleven. Begraafplaatsen zijn vol van geschiedenis,<br />
herinnering en soms van een geruststellende natuur.<br />
Luc Verpoest<br />
Park<strong>be</strong>graafplaats<br />
Schoonselhof vanuit de<br />
hemel.<br />
Foto Caolens & Deleuil<br />
3
Jef Van Hoof en Ferre Grignard, Peter Benoit en<br />
Ro<strong>be</strong>rt Mosuse, Hendrik Conscience en Herman de<br />
Coninck, Lode Zielens en Paul van Ostaijen, Henri De<br />
Braekeleer en Jan Cox, Camille Huysmans en Lode<br />
Craey<strong>be</strong>ckx en ook Armand Preud'homme, Jan Van<br />
Rijswijck, Vic Gentils, Marnix Gijsen, Alice Nahon,<br />
Maurice Gilliams, Isidoor Opsomer, Renaat Braem,<br />
Frans van Cauwelaert, Leopold de Wael, Joris Minne en<br />
gasthuiszusters en slachtoffers tijdens een <strong>be</strong>toging voor<br />
algemeen stemrecht en van de ontploffing van de kruit<br />
fabriek Corvillain ... Allen heb<strong>be</strong>n ze hun laatste rust<br />
plaats op de park<strong>be</strong>graafplaats Schoonselhof, ook wel<br />
het Père-Lachaise van Antwerpen genoemd.<br />
Schoonselhof is een eeuwenoud kasteelpark van<br />
90 hectaren. Het Antwerpse stads<strong>be</strong>stuur kocht het in<br />
1911 aan om er een stedelijke <strong>be</strong>graafplaats van te<br />
maken. In 1915 werden gesneuvelde soldaten op<br />
Schoonselhof <strong>be</strong>graven, alhoewel het pas in 1921<br />
officieel in gebruik werd genomen.<br />
Rang en stand gaan mee naar het kerkhof. Dat is<br />
vooral zichtbaar in het toekennen van ereplaatsen, een<br />
voorrecht verleend door het college van burgemeester en<br />
schepenen. Op het groot erepark N van Schoonselhof<br />
heb<strong>be</strong>n politici de overhand. Podiumkunstenaars,<br />
componisten en letterkundigen zijn goed vertegen<br />
woordigd. Plastische kunstenaars kregen er veel minder<br />
ereplaatsen. Op het verzoek om voor Bugeen van<br />
Mieghem (1875-1930) "een klein stukje grond van<br />
Schoonselhof af te staan om aan de <strong>be</strong>graafplaats van de<br />
kunstenaar een eeuwigdurende <strong>be</strong>tekenis te geven"<br />
antwoordde het schepencollege negatief en de schilder<br />
werd in gewone grond <strong>be</strong>graven.<br />
Deze publicatie wandelt door de geschiedenis van<br />
het domein Schoonselhof en staat stil bij graven van<br />
kunstenaars en bij enkele markante monumenten. Soms<br />
blijven de namen klinken, soms zijn het vergeten helden.<br />
Want eeuwige roem kan kort van duur zijn.<br />
4<br />
Schoonselhof: een binnenweg<br />
voor fietsers.<br />
Schoonselhof: een <strong>be</strong>graafplaats<br />
en een park.<br />
Een domein<br />
voor de doden<br />
Van kerkhof tot <strong>be</strong>graafplaats<br />
Sinds de vroege middeleeuwen kregen overledenen<br />
een laatste rustplaats in kerken of op kerkhoven rond de<br />
kerk. Vanaf het midden van de achttiende eeuw gingen<br />
stemmen op om <strong>be</strong>graafplaatsen - en ook gevangenissen,<br />
ziekenhuizen en slachthuizen - uit de wooncentra te<br />
bannen. Pleit<strong>be</strong>zorgers voor deze verhuizing argumen<br />
teerden dat het de volksgezondheid, de orde en netheid<br />
zou ten goede komen en dat het de steden een mooier<br />
uitzicht zou geven. Tegen het einde van de achttiende<br />
eeuw ontstond in Frankrijk een nieuw concept voor<br />
<strong>be</strong>graafplaatsen: de jardin paysager, een landschapstuin<br />
met afzonderlijke grafmonumenten. Het afschrikwekkende<br />
van de dood moest plaats maken voor 'een zachte rust',<br />
zoals het woord cimetière werd vervangen door champ<br />
de repos.<br />
In 1794 stelde de Franse Administration des<br />
Traveaux Publies voor in Parijs een cimetière-parc aan te<br />
leggen: "Ze wordt niet omgeven door hoge muren en<br />
ossuaria, maar ligt helemaal open naar het omliggende<br />
landschap, en is omringd door een gracht, overigens<br />
kenmerkend voor landschapstuinen. Het champ de repos<br />
is overdekt met cipressen, iepen, treurwilgen en andere<br />
struiken en papavers, met een overvloed vooral van<br />
perken van rozen, jasmijnen en geurende planten.<br />
Het rijk <strong>be</strong>plante terrein moet ook verhoogd liggen om<br />
zich aangenaam te presenteren aan de naderende familie<br />
leden en vrienden." In 1804 ging Père-Lachaise open als<br />
eerste park<strong>be</strong>graafplaats van Parijs.<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4 5
In 1804 kreeg de nieuwe<br />
park<strong>be</strong>graafplaats Pére<br />
Lachaise veel tegenwind<br />
van de Parijzenaars. De<br />
overbrenging van Molière<br />
en La Fontaine zorgde voor<br />
de ommekeer.<br />
6<br />
Père-Lachaise:<br />
de eerste park<strong>be</strong>graafplaats<br />
Het kerkhof Père-Lachaise ligt op de Champ<br />
I'Evêque, een van de zeven heuvels rond Parijs.<br />
Zoals de naam aangeeft, <strong>be</strong>hoorde die in de middel<br />
eeuwen toe aan de bisschop van de Franse hoofdstad.<br />
Va naf 1430 kende het domein diverse eigenaars.<br />
In 1626 kwam de heuvel in handen van de jezuïeten<br />
die hem in 1652 omdoopten tot Mont-Louis. Een van<br />
de <strong>be</strong>woners van het landhuis was Père de la Chaise,<br />
biechtvader van Lodewijk XIV.<br />
In 1762 verdreven schuldeisers de jezuïeten van<br />
de Mont-Louis, die uiteindelijk in handen kwam van<br />
de stad Parijs. Alexandre Brongniart, de architect van<br />
onder andere het Palais de la Bourse, kreeg de<br />
opdracht van het domein een park<strong>be</strong>graafplaats te<br />
maken. Brongniart liet de gebouwen slopen, <strong>be</strong>hield<br />
de lanen omzoomd met linden en kastanjebomen,<br />
en legde Engelse tuinen en st ille plekjes aan. In 1804,<br />
het jaar dat Napoleon de burgerlijke <strong>be</strong>graafplaatsen<br />
decreteerde, opende het Cimetière de /'Est- dit is de<br />
officiële naam -als <strong>be</strong>graafplaats voor de overledenen<br />
van vier arrondissementen op de rechteroever.<br />
De rijke Parijzenaars protesteerden: ze zagen het niet<br />
zitten om hun familieleden zo ver buiten de stad,<br />
in een arme volksbuurt, te <strong>be</strong>graven. In 1806 telde de<br />
<strong>be</strong>graafplaats van zeventien hectaren amper 49 graven,<br />
in 1812 iets meer dan achthonderd.<br />
Het stads<strong>be</strong>stuur erkende dat de 'lancement' van<br />
Pére-Lachaise een mislukking was en dat er nood was<br />
aan 'publicité'. Die kwam er in 1817 met de over<br />
brenging van de stoffelijke resten van Molière en<br />
La Fontaine. Van toen af steeg het aantal <strong>be</strong>gravingen<br />
spectaculair, in die mate dat tussen 1824 en 1850 vijf<br />
uitbreidingen plaatsvonden. Nu is Père-Lachaise met<br />
44 hectaren de grootste <strong>be</strong>graafplaats van Parijs.<br />
De tweede is Montparnasse (1824), de <strong>be</strong>langrijkste<br />
groene ruimte in de Franse hoofdstad, en de derde<br />
Montmartre (1825). Ook elders in en buiten Europa<br />
kreeg Père-Lachaise navolging, onder meer in<br />
La Recoleta te Buenos-Aires (1822), het Cimetero de<br />
Prazeres te Lissabon (1833), het Cimitero<br />
Monumentale in Milaan (1866) en het Waldfriedhof<br />
in Ohlsdorf-Hamburg (1877).
Toen men de doden nog in<br />
de stod mocht <strong>be</strong>graven.<br />
Het Groenkerkhof naast de<br />
O-L-V-kerk, [anoniem],<br />
1597, olieverf op paneel, detail.<br />
Collectie Vleeshuis<br />
Keizers en de doden van Antwerpen<br />
Een domein voor de doden<br />
In 1784 decreteerde keizer Jozef 11 dat <strong>be</strong>graaf<br />
plaatsen in on<strong>be</strong>woonde gebieden buiten de stadskernen<br />
dienden aangelegd te worden. Twee jaar later sloot in<br />
Antwerpen het Groenkerkhof aan de kathedraal en zo<br />
ontstond de huidige Groenplaats. In 1786 openden twee<br />
kleine parochiale <strong>be</strong>graafplaatsen, één op het Kiel voor<br />
de overledenen van Onze-Lieve-Vrouw- Zuid, Sint-Joris,<br />
Sint-Andries en de Elisa<strong>be</strong>thzusters, één op Stuiven<strong>be</strong>rg,<br />
voor de parochianen van Onze-Lieve-Vrouw-Noord,<br />
Sint-Walburgus en Sint-Jacob.<br />
Met een decreet van 12 juni 1804 gebood Napoleon<br />
de aanleg van burgerlijke <strong>be</strong>graafplaatsen, onder de<br />
<strong>be</strong>voegdheid en het toezicht van de gemeentelijke<br />
overheid. Tegelijkertijd voerde hij het systeem van<br />
concessies of vergunningen in. Particulieren konden een<br />
perceel grond verwerven voor het <strong>be</strong>graven en voor het<br />
oprichten van een grafmonument.<br />
In 1804 werd de <strong>be</strong>scheiden parochiale Stuiven<strong>be</strong>rg<br />
<strong>be</strong>graafplaats uitgebreid en omgevormd tot stedelijke<br />
<strong>be</strong>graafplaats. Na het slopen van wallen en stadspoorten<br />
en na de aanleg van de Brialmontvesting vanaf 1864,<br />
kwam Stuiven<strong>be</strong>rg midden in <strong>be</strong>woond gebied te liggen.<br />
In 1875 ging deze <strong>be</strong>graafplaats dicht en werd in 1906<br />
omgevormd tot Stuiven<strong>be</strong>rgplein. Kiel nam haar plaats<br />
in als stedelijke <strong>be</strong>graafplaats. Ook de twee kerkhoven die<br />
toen binnen de nieuwe vesting kwamen te liggen verloren<br />
hun functie. Nog in 1875 sloot het Sint-Laurentiuskerkhof<br />
aan de Markgravenlei. De ontruiming vond plaats<br />
tussen 1928 en 1930. Het Sint-Willibrorduskerkhof kende<br />
in 1874 de laatste <strong>be</strong>grafenis en maakte in 1891 plaats<br />
voor de nieuwe kerk. Een aantal grafmonumenten van<br />
de drie gesloten <strong>be</strong>graafplaatsen werd overgebracht naar<br />
de Kiel<strong>be</strong>graafplaats.<br />
Aan het <strong>be</strong>gin van de twintigste eeuw raakte Kiel<br />
overvol. Op 6 novem<strong>be</strong>r 1911 maakte de Antwerpse<br />
gemeenteraad <strong>be</strong>kend dat het college in openbare veiling<br />
het domein Schoonselhof, gelegen in de gemeenten<br />
Wilrijk en Hoboken, had gekocht voor 806.790 BF.<br />
Het ging om 84 hectaren, "<strong>be</strong>grijpende kasteel, park,<br />
bossen, vijvers, stallingen, pachthoeven, velden en<br />
weiden". En de raad voegde er aan toe: "Het domein is<br />
<strong>be</strong>stemd voor het inrichten van een nieuwe gemeente<br />
lijke <strong>be</strong>graafplaats, waarvan de noodzakelijkheid niet<br />
moet <strong>be</strong>wezen worden".<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4 7
8<br />
In het Mosselhuis bij L. Van Straelen,<br />
St. Hernardussteen weg, 87-89 Kiel Antwerpen.<br />
Groot keus van bloemen, Planten en Treurboomc.n, Kruisen, Grillen, Koepels en Kapellen.<br />
Onderhoud der GraTen aan zeer .. oordeelige voorwaarden.<br />
Gematt.tde priJzen. Spoedtie <strong>be</strong>dle.rtlrt.t<br />
Rond de Kiel<strong>be</strong>graafplaats<br />
waren vele bloemistenspijshuizen<br />
gevestigd.<br />
Het Mosselhuis leverde ook<br />
glazen grafkapelletjes voor<br />
de kleine portemonnee.<br />
Collectie Demey<br />
's Zondags flaneren op de<br />
Kiel <strong>be</strong>graafplaats.<br />
Collectie Demey
Een domein voor de doden<br />
Herman Van den Reeck<br />
(1901·1920) was lid van de<br />
Vlaamsche Bond en<br />
redacteur van De Goedendag.<br />
Tijdens een 11-juliviering op<br />
de Antwerpse Grote Markt<br />
werd hij neergeschoten.<br />
Van den Reeck kreeg van<br />
de flaminganten een<br />
'vorstelijke' <strong>be</strong>grafenis.<br />
Paul van Ostaijen, Marnix<br />
Gijsen en Gaston Burssens<br />
schreven het In Memoriam.<br />
Foto: collectie IVV\VC-Lefferenhuis<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4 9
Van 'huys van plaisantie' tot <strong>be</strong>graafplaats<br />
De naam Schoonsethof zou afgeleid zijn van scon-cele<br />
of schoon huis. Sconcele was de naam van een hoeve,<br />
gelegen ten oosten van de Schansvelden, voor het eerst<br />
vermeld in het <strong>be</strong>gin van de veertiende eeuw. In 1540 is<br />
er sprake van een "steenen huysinghe geh. Schoensele".<br />
Door de eeuwen heen is het omgebouwd tot huys van<br />
plaisantie, een buitenplaats.<br />
In 1543 verwierf de Florentijnse bankier Gaspare<br />
Ducci het landgoed. Hij schreef in 1570 dat hij er had<br />
"gemaeckt een zeer costelycke huysinghe" en dat hij er<br />
een neerhof aan toegevoegd had. In het <strong>be</strong>gin van de<br />
zeventiende eeuw <strong>be</strong>woonde de Spaanse specerijen<br />
handelaar Jehan Francisco de Sevilla het domein.<br />
Een volgende eigenaar, Alfonso Carillo, legde een tuin<br />
aan en verbreedde de toegangswegen.<br />
Naar aanleiding van een verkoop in 1730 is sprake<br />
van "een schoon ende wel-gheleghen Hoff van plaisantie,<br />
met de groote Huijsinghen, Stallinge, Pachters wooningen,<br />
rontomme <strong>be</strong>muert, ende om-watert, met diversche<br />
optreekende Bruggen, met de Schure, Landerijen, groote<br />
Dreven, Plantagien, gronde, ende allen den toe<strong>be</strong>hoorten,<br />
genaemt Schoonsel, ghenietende den vrijheid van accijns<br />
van Water ende Bier".<br />
In 1749 kwam Schoonset in het <strong>be</strong>zit van jonkheer<br />
Joannes-Anthonius du Bois de Vroylande, die na het<br />
overlijden van zijn eerste vrouw hertrouwde met<br />
Dymphe della Paille, dochter van de baron van Nevele.<br />
Bekend is het schilderij dat Bathasar Beschey in 1767<br />
maakte. Het toont het echtpaar en de zeven kinderen in<br />
de tuinen van Schoonsel, met op de achtergrond een<br />
sierlijke arcade en rechts een <strong>be</strong>rceau, een met loofgewelf<br />
overdekt wandelpad. Een kaart van landmeter P. Stijnen<br />
uit 1768 geeft een <strong>be</strong>eld van het kasteel: een U-vormig<br />
grondplan en een entree met risaliet - een vooruitspringend<br />
deel van de gevel dat over de hele hoogte doorloopt-<br />
in achttiende-eeuwse stijl.<br />
I 0 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4<br />
Marie-Louise-Joséphine du Bois de Vroylande liet in<br />
het <strong>be</strong>gin van de negentiende eeuw het kasteel streng<br />
neoclassicistisch verbouwen en wijzigde de interne<br />
structuur. Verder vergrootte de familie het domein tot<br />
ongeveer 110 hectare.<br />
Na de dood van Marie-Louise-Joséphine du Bois de<br />
Vroylande in 1825 kocht Augustin Moretus della Paille<br />
het landgoed. In 1871 erfde zijn ongehuwde zoon Jul es<br />
Jean Thomas Moretus het domein. Bij zijn dood in 1911<br />
verkocht men het openbaar en <strong>be</strong>gint het verhaal van<br />
Schoonsethof als park<strong>be</strong>graafplaats.<br />
Park of <strong>be</strong>graafplaats?<br />
Na de aankoop van Schoonsethof in 1911 waren niet<br />
alle Antwerpse gemeenteraadsleden het eens over de<br />
<strong>be</strong>stemming. Gemeenteraadslid Terwagne merkte op:<br />
"Ik vind het Schoonsell1of zo schoon; het is jammer daar<br />
een kerkhof van te maken." Schepen Frans van Kuyck<br />
repliceerde: "Men zegt: waarom van een park een<br />
<strong>be</strong>graafplaats maken? Ik antwoord: er gaan meer<br />
mensen naar het kerkhof dan naar een park. Ik <strong>be</strong>doel<br />
vooral de werkende klasse. Onze <strong>be</strong>volking heeft een<br />
ware verering voor haar doden." Van Kuyck verwees<br />
naar de stads<strong>be</strong>graafplaats Waldfriedhof in Hamburg<br />
Ohlsdorf, geopend in 1877: "Een park<strong>be</strong>graafplaats waar<br />
diegenen welke hun doden komen <strong>be</strong>zoeken, zullen<br />
kunnen wandelen. Die de <strong>be</strong>graafplaats van Hamburg<br />
bijvoor<strong>be</strong>eld gezien heb<strong>be</strong>n, zullen er niet over klagen<br />
dat wij het Schoonsethof tot <strong>be</strong>graafplaats willen<br />
inrichten." Frans van Kuyck (1852-1915) was van 1895<br />
tot aan zijn dood schepen voor Schone Kunsten.<br />
Als kunstschilder was hij bijzonder gevoelig voor het<br />
pittoreske karakter van Schoonsell1of. Na zijn overlijden<br />
werd hij <strong>be</strong>graven in het Sterrenbos op het domein om<br />
pas in 1941 overgebracht te worden naar het erepark<br />
Eeuwen geleden een 'huys<br />
van plaisantie', nu een<br />
kasteel op Schoonselhof.<br />
Schoonselhof anno 1911,<br />
toen het Antwerpse stads<strong>be</strong>stuur<br />
het domein<br />
aankocht.<br />
Stadsarchief Antwerpen
Minder steen en meer groen<br />
Het concept van de huidige aanleg gaat terug op een<br />
ontwerp uit 1911 van de Brusselse landschapsarchitect<br />
Jules Janlet en de Antwerpse ingenieur-architect Marcel<br />
Schmitz. Janlet genoot enige <strong>be</strong>kendheid als tuinarchitect<br />
en als ingénieur agricole-jardiniste. Hij ontwierp onder<br />
meer een rozentuin in het koninklijk domein van Laken.<br />
De Vrienden der Parken van Antwerpen legden het<br />
project voor aan de Antwerpse <strong>be</strong>volking voorgelegd.<br />
Een brochure lichtte de uitgangspunten toe:<br />
"De <strong>be</strong>graafplaats mag geen oppervlakte zijn zonder<br />
tekening, zonder lijn, overdekt met een koude, stenen<br />
vegetatie; zij dient te wezen een rustoord vol vrede en<br />
schaduw, stilte en geheimzinnigheid. Zij moet én<br />
eenvoudiger, én toch smaakvoller versierd zijn. Minder<br />
steen en meer groen, minder uitstalling van banale<br />
pronk, meer ware rijkdom, meer orde en edele eenvoud."<br />
Janlet en Schmitz plaatsten hun ontwerp uitdruk<br />
kelijk in de context van eigentijdse stedenbouwkundige<br />
ontwikkelingen, op zoek naar de moderne stad van de<br />
toekomst: "weinig vraagstukken van stedenesthetiek die<br />
de aandacht der openbare <strong>be</strong>sturen zouden moeten<br />
vestigen worden zozeer verwaarloosd als dat van de<br />
aanleg der kerkhoven."<br />
11
Het plan Janlet-Schmitz tekent de ere<strong>be</strong>graafplaats in<br />
het bos voor het kasteel, voorzien van concentrisch en<br />
straalsgewijs aangelegde dreven. Langs die dreven en op<br />
de kruispunten ervan kunnen grote grafmonumenten en<br />
praalgraven worden aangelegd. Voor de bijzondere<br />
vergunningen voorziet het plan twee terreinen, ten oosten<br />
en ten westen van de Franse tuin en het Sterrenbos.<br />
Het zijn omsloten tuinen van elkaar gescheiden door<br />
hagen. Voor de gewone <strong>be</strong>gravingen wordt plaats<br />
gevonden door het park aan <strong>be</strong>ide zijden van het<br />
centrale gedeelte uit te breiden. Diagonale lanen en<br />
cirkel- of halfcirkelvormige wegen doorkruisen loodrecht<br />
elkaar snijdende paden, wat het <strong>be</strong>eld oproept van een<br />
barokke stadsaanleg met monumentale perspectieven en<br />
complexe knooppunten, kruisvormige en halfcirkel<br />
vormige waterpartijen. Janlet en Schmitz voorzagen ook<br />
ge<strong>be</strong>dshuizen voor de katholieke, protestantse en joodse<br />
godsdiensten en eventueel een crematorium. Het kasteel<br />
zou omgebouwd worden tot 'Huis der doden'.<br />
De <strong>be</strong>graafplaats zou niet omsloten zijn door een tradi<br />
tionele kerkhofmuur maar door een brede, diepe gracht.<br />
Drijfzand en grondwater<br />
Een groot probleem voor de omvorming van<br />
Schoonselhof tot <strong>be</strong>graafplaats was de ongeschiktheid<br />
van de ondergrond. Tussen een meter en drie meter<br />
diepte <strong>be</strong>vindt zich een laag drijfzand. Onderzoek had<br />
uitgewezen dat de grondwaterspiegel zich op sommige<br />
plaatsen slechts veertig centimeter onder het maaiveld<br />
<strong>be</strong>vond. Voor <strong>be</strong>graafplaatsen is 2,5 meter vereist.<br />
Daarom werden grachten van vijf en vijftien meter breed<br />
aangelegd, die het grondwater draineren naar de<br />
Holle<strong>be</strong>ek Het zand uit de grachten deed dienst voor<br />
het ophogen van de grafpar ken. Ook voor het ontwerp<br />
van dit systeem keek Antwerpen naar het voor<strong>be</strong>eld van<br />
het Waldfriedhof in Hamburg-Ohlsdorf.<br />
Het uiteindelijke ontwerp en de uitvoering<br />
Alexis van Mechelen (1864-1919) werkte het ontwerp<br />
van park<strong>be</strong>graafplaats Schoonselhof verder uit, duidelijk<br />
in de geest van het plan van Janlet en Schmitz. Als<br />
stadshoofdbouwmeester heeft Alexis van Mechelen<br />
onder meer de Koninklijke Opera en de Stadsfeestzaal<br />
ontworpen. Begin 1916 <strong>be</strong>zorgde Van Mechelen zijn<br />
plannen aan het stads<strong>be</strong>stuur. Zijn uitgangspunt was de<br />
<strong>be</strong>staande toestand van het domein maximaal in stand<br />
te houden en een zorgvuldige combinatie van park en<br />
<strong>be</strong>graafplaats uit te werken. Hij gaf ook een technische<br />
oplossing voor het grondwaterprobleem. Van Mechelen<br />
vereenvoudigde het plan Janlet-Schmitz en koos voor<br />
een regelmatiger patroon van elkaar kruisende wegen en<br />
grachten, slechts in <strong>be</strong>perkte mate doorbroken door<br />
diagonalen. Alexis van Mechelen werd na zijn dood in<br />
1919 als stadsarchitect opgevolgd door Emiel van<br />
Aver<strong>be</strong>ke (1876-1946), architect van onder meer de<br />
Boerentoren. Hij wijzigde slechts lichtjes het ontwerp<br />
van zijn voorganger.<br />
12 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4<br />
Op 1 septem<strong>be</strong>r 1921 vond de eerste officiële <strong>be</strong>grafenis<br />
plaats op Schoonselhof. Dit <strong>be</strong>tekende het einde van de<br />
gewone <strong>be</strong>gravingen op Kiel. Vergunningen mochten nog<br />
tot 1936 afgestorvenen ontvangen. Tussen 1936 en 1948<br />
werden 1.300 vergunningen met of zonder grafteken van<br />
Kiel naar Schoonselhof overgebracht. Een aantal daarvan<br />
kwam oorspronkelijk van Stuiven<strong>be</strong>rg, Sint-Willibrordus<br />
en Sint-Laurentius.<br />
Bij de openstelling in 1921 was zeven hectaren van<br />
Schoonselhof geschikt gemaakt voor <strong>be</strong>graving. Beetje<br />
bij <strong>be</strong>etje werden de parken aangelegd, <strong>be</strong>staande<br />
gebouwen aangepast aan de noden van de <strong>be</strong>graafplaats<br />
en nieuwe opgetrokken. Sinds 1942 is Schoonselhof<br />
<strong>be</strong>schermd als landschap, in 1991 werden het kasteel en<br />
het neerhof <strong>be</strong>schermd als monument.<br />
Grachten verhelpen<br />
problemen met de grond·<br />
waterspiegel.<br />
Ontwerp voor de park<strong>be</strong>graafplaats<br />
Schoonselhof<br />
door stadshoofdbouw·<br />
meester Alexis van Mechelen.<br />
Stadsarchief Antwerpen
Kunstenaars<br />
vrienden<br />
voorbij de dood<br />
Rond de kunstenaarsfamilie De Braekeleer<br />
De Antwerpse kunstenaarsfamilie De Braekeleer had<br />
vele artistieke telgen. Vandaag wordt Henri De Braekeleer<br />
(1840-1888) als de <strong>be</strong>langrijkste <strong>be</strong>schouwd. In zijn<br />
vroege werken overheersten het historische, het anekdotische<br />
en het sentimentele. Deze maakten in de jaren 1870<br />
plaats voor een eigen concept van het genreschilderij.<br />
Hij is geïnteresseerd in de picturale problemen van licht<br />
en kleur en verwerkt dit op een persoonlijke wijze. Zijn<br />
gedurfde penseelvoering wijst soms al in de richting van<br />
het expressionisme.<br />
Henri De Braekeleer kreeg steun van de Brusselse<br />
mecenas Henri Van Cutsem (1839-1904). Die verkocht,<br />
na het overlijden van zijn echtgenote en zijn zoon,<br />
de familiezaak Hotel de Suède en installeerde zich als<br />
verzamelaar in een huis op de Kunstlaan dat hij liet<br />
verbouwen door Victor Horta. Henri De Braekeleer<br />
ontmoette er vaak een groep jongeren die Van Cutsem<br />
samenbracht rond de zondagse tafel: Guillaume Van<br />
Strydonck, Guillaume Charlier (1854-1925), Theedoor<br />
Verstraete, Piet Verhaert. .. De waardevolle verzameling<br />
Van Cutsem bleef volledig <strong>be</strong>waard. Beeldhouwer<br />
Guillaume Charlier, in 1904 zijn universeel erfgenaam,<br />
zorgde er voor dat dit legaat in 1925 aan Doornik werd<br />
· overgemaakt, en realiseerde er het huidige Museum van<br />
Schone Kunsten, een ontwerp van Victor Horta. De eigen<br />
verzameling van Guillaume Charlier vormt nu het<br />
Charliermuseum in Brussel. Guillaume Charlier was een<br />
voorloper van het sociaal realisme. Hij <strong>be</strong>haalde de Prijs<br />
van Rome in 1882 en exposeerde in grote Europese steden.<br />
Henri Van Cutsem gaf aan Charlier de opdracht voor<br />
het grafmonument van Henri De Braekeleer. Het werd<br />
in 1949 van de Kiel<strong>be</strong>graafplaats overgebracht naar<br />
Schoonselhof. Op het voeteinde van een verhoogde<br />
arduinen zerk met afgeschuinde zijden ligt een uitbundig<br />
bronzen boeket. Een palmtak en een schilderspalet met<br />
penselen zijn verbonden met een rouwkrans door een<br />
breed lint. Op het lint staat: 'Henri De Braekeleer' en<br />
'Son adrnirateur et ami Henri Van Cutsem'. Het is<br />
duidelijk dat dit grafmonument door een kunstenaar is<br />
ontworpen: krachtige vormen, evenwichtige verhoudingen<br />
en een weloverwogen plaatsing van de versiering.<br />
Kracht door eenvoud.<br />
f<br />
-.<br />
t:P,Q{, ;,/ )':h;t<br />
d;IC// ,y_--,<br />
.-h" .it/,/o/dr/
Kunstenaars: vrienden voorbij de dood<br />
Henri De Braekeleer volgde opleiding bij zijn oom<br />
Henri Leys (1815-1869). Baron Leys was als historie-,<br />
genre- en portretschilder een <strong>be</strong>langrijk vertegen<br />
woordiger van de Antwerpse School. Aanvankelijk<br />
schilderde Leys historische ge<strong>be</strong>urtenissen gesitueerd in<br />
Antwerpen tijdens de Spaanse periode, later evolueerde<br />
hij naar meer burgerlijke thema's zoals landelijke feesten<br />
en markten. Dat in 1850 Nicaise De Keyser, en niet Leys,<br />
directeur van de academie werd, gold als een nederlaag<br />
voor de 'progressieven'. Leys werd in 1917 van Berchem<br />
naar Schoonselhof overgebracht en kreeg een voorlopige<br />
<strong>be</strong>graafplaats in het Sterrenbos. Samen met zijn echt<br />
genote en dochter werd hij in 1941 overgebracht naar de<br />
rotonde tussen park Ren U. Een simpel gedenkteken<br />
ontving hij pas in 1957.<br />
14<br />
Jaak De Braekeleer (1823-1906), neef van Henri,<br />
was een overgangsfiguur tussen romantiek en realisme.<br />
Hij exposeerde op het driejaarlijkse Antwerpse salon<br />
met allegorieën, religieuze en volkse onderwerpen en<br />
portretten. In 1867 toonde hij er het gipsen model van<br />
het grafmonument voor Jozef Lies (1821-1865), een<br />
historie-, genre- en portretschilder. Lies onderging<br />
invloed van Henri Leys en situeerde zijn voorstellingen<br />
bij voorkeur in een gefantaseerd achttiende-eeuwse<br />
klimaat. Lies was een veelzijdig kunstenaar en een fijn<br />
zinnig kolorist. Hij was een van de eersten die, trouw<br />
aan zijn vrijzinnige overtuiging, eraan hield burgerlijk<br />
<strong>be</strong>graven te worden.<br />
Kunstenaars: thuis bij elkaar.<br />
Henri De Braekeleer,<br />
De eettafel in de woning<br />
van H. Leys,<br />
1869, doek.<br />
Koninkli;k Museum voor schone<br />
Kunsten, Antwerpen
Henri Leys, ooit een gevierd<br />
schilder en een baron,<br />
overleed in 1869. Pas in<br />
1957 ontving hij een<br />
eenvoudig gedenkteken.<br />
VULE O'ANVERS<br />
"L'ART CONTEMPORAIN"<br />
EXPOSITION<br />
H. LEVS<br />
ET<br />
DE BRAEKELEER<br />
(Tablcaux, Dessins, Cartons, Eaux-Fortcs)<br />
OU t
De <strong>be</strong>eldengroep die Jaak De Braekeleer voor het<br />
graf van Jozef Lies maakte, heeft een klassieke,<br />
idealiserende en statische stijl. Vooral zijn talrijke<br />
marmeren portretbustes van eigentijdse vooraan<br />
staanden en kunstenaars zijn precies en natuurgetrouw.<br />
Op Schoonselhof siert een portretmedaillon van de hand<br />
van Jaak De Braekeleer het graf van architect Pierre<br />
Bourla (1763-1866). Een bronzen afgietsel ervan is in<br />
1938 in een gedenkplaat aangebracht op de zijgevel van<br />
de Bourla Schouwburg.<br />
Portretmedaillon op het graf<br />
van architect Pierre Bourla,<br />
gesigneerd 'J. De Braekeleer<br />
1867'.<br />
Jozef Lies was een fijnzinnig<br />
kolorist: Een contrast<br />
ca. 1862<br />
olieverf op paneel<br />
Koninklijk Museum voer schone<br />
Kunsten, Antwerpen<br />
16<br />
Kunstenaars: vrienden voorbij de dood<br />
Drie 'laatste' rustplaatsen<br />
van kunstschilder Jozef Lies,<br />
vlnr: in de 'hondenhoek'<br />
voor ongelovigen op<br />
Stuiven<strong>be</strong>rg, nadien overgebracht<br />
naar Kiel en nu op<br />
Schoanselhof.
AAN<br />
JCDZE,F ILI ES
Het steenhouwers<strong>be</strong>drijf<br />
Cl. Jonckheer fils<br />
Het steenhouwers<strong>be</strong>drijf<br />
Cl. Jonckheer fils lanceerde<br />
de art nouveau pijler.<br />
Op Schoonselhof ligt ook Clement Jonckheer<br />
(1871-1932) <strong>be</strong>graven. Hij was <strong>be</strong>eldhouwer en de<br />
stichter van het steenhouwers<strong>be</strong>drijf Cl. Jonckheer<br />
fils, het atelier dat instond voor de graven van de<br />
<strong>be</strong>langrijkste overledenen van Antwerpen en de<br />
omliggende gemeenten. Enkele voor<strong>be</strong>elden van<br />
graven op Schoonselhof: burgemeester Jan De Vos,<br />
kunstschilder Karel Verlat. acteur-zanger Jules Dirickx,<br />
wisselagent Louis Dousselaere.<br />
Clement Jonckheer leerde het vak bij zijn vader<br />
Bernard, die een steenhouwerij had op de Sint<br />
Bernardsesteenweg te Kiel, waar toen de grote<br />
stedelijke <strong>be</strong>graafplaats lag. In 1894 richtte Clement<br />
Jonckheer een eigen onderneming op aan de Nieuwe<br />
Steenweg. Hij zette 'fils' achter zijn naam om aan te<br />
duiden dat hij de zoon was van. De zaak floreerde.<br />
Jonckheer kreeg opdrachten in binnen- en buitenland.<br />
In 1907 nam hij het steenhouwersatelier F. Berger<br />
over, gelegen op een strategische plaats vlak naast de<br />
Kiel<strong>be</strong>graafplaats. Gedurende de Eerste Wereldoorlog<br />
verbleef de familie in Groot-Brittannië. In de jaren<br />
1920 kwam de oudste zoon, Walter, mee in de zaak.<br />
Va naf 1929 werd het gebied rond de Kiel<strong>be</strong>graafplaats<br />
door de stad onteigend en ontruimd. Wa lter Jonckheer<br />
bracht het atelier over naar de Sint-Bernardsesteenweg,<br />
dichter bij Schoonselhof. Na de dood van Walter<br />
Jonckheer, die kinderloos stierf in 1969, werd de<br />
steenhouwerszaak geliquideerd. Niets bleef <strong>be</strong>waard:<br />
geen steen, geen modelboek.<br />
Het atelier Cl. Jonckheer fils heeft vele, kwaliteits<br />
volle funeraire monumenten gemaakt. Clement<br />
Jonckheer noemde zichzelf sculpteur en niet entre<br />
peneur, al was hij op technisch gebied de andere<br />
steenhouwers vaak voor. Hij had als eerste een<br />
tractor zodat hij stenen op ver afgelegen <strong>be</strong>graafplaatsen<br />
kon brengen. De stenen ging hij zelf<br />
uitzoeken in de Jure. De firma kreeg ook opdrachten<br />
voor het <strong>be</strong>kleden van gebouwen met natuursteen,<br />
zoals Hotel Century aan de Keizerlei, en plaatste de<br />
blauwe steen van de kaaimuur.<br />
18<br />
Bureau et ateliers prlnclpaux de sculpture et de construction de monuments funralres de<br />
eiément Jonck<strong>be</strong>er Fils, IJiaduc 47 - 49 - 51, n'Vers-l(iel.<br />
Ook wat <strong>be</strong>treft de interactie tussen architect,<br />
<strong>be</strong>eldhouwer en steenhouwer is de grafkunst een<br />
weerspiegeling van de kunst in de levende wereld.<br />
Wilde de klant een unieke creatie, dan deed Clement<br />
Jonckheer een <strong>be</strong>roep op <strong>be</strong>eldhouwer Arthur Pierre.<br />
De vriendschap en samenwerking tussen <strong>be</strong>iden is<br />
eveneens terug te vinden in burgerlijke bouwwerken.<br />
Zo maakte Arthur Pierre de vier gevel<strong>be</strong>elden van de<br />
Boerentoren en verzorgde Clement Jonckheer de<br />
gevel<strong>be</strong>kleding met natuursteen.<br />
De veelzijdigheid van het atelier was gekend.<br />
Clement Jonckheer stond open voor nieuwe zaken.<br />
Zo lanceerde hij op de Kiel<strong>be</strong>graafplaats de art<br />
nouveau pijler.<br />
Het <strong>be</strong>drijf van Clement<br />
Jonckheer had een grote<br />
en kwalitatief hoogstaande<br />
productie. In zijn atelier<br />
werkten steenkappers<br />
(met pet) en <strong>be</strong>eldhouwers<br />
(met hoed).<br />
Het atelier van Clement<br />
Jonckheer aan de Viaduc,<br />
in de bocht voar de Sint<br />
Bernardsesteenweg, met<br />
een ruime keuze aan<br />
funeraire werken.
Jules Peeher en Karel Verlat<br />
Via Jaak De Braekeleer kwam Jules Peeher (1830-1899)<br />
in de ban van de <strong>be</strong>eldhouwkunst. Na zijn studie aan de<br />
Antwerpse academie startte Peeher als schilder van<br />
bij<strong>be</strong>lse en historische taferelen. Hij maakte religieuze<br />
schilderijen voor de Sint-Andreas en Sint-Pauluskerk te<br />
Antwerpen. Na de dood van zijn vrouw vroeg Jules<br />
Peeher aan Jaak De Braekeleer een borst<strong>be</strong>eld van de<br />
overledene te maken. Bij het assisteren ervan werd de<br />
veertigjarige kunstschilder aangetrokken tot de <strong>be</strong>eld<br />
houwkunst. Zijn eerste sculpturale werk was het<br />
bronzen portret van dichter Hendrik Lenaerts, opgericht<br />
in 1873 op de Stuiven<strong>be</strong>rg<strong>be</strong>graafplaats en later overge<br />
bracht naar Schoonselhof. Het is uitgevoerd in een<br />
romantisch-realistische stijl. Peeher voelde zich<br />
verankerd in de Ru<strong>be</strong>nsiaanse traditie. De aandacht voor<br />
detaillering is ook te merken in de buste die hij in 1879<br />
naar Karel Verlat maakte. Kunstschilder Karel Verlat<br />
(1824-1890) kreeg zijn opleiding aan de Antwerpse<br />
academie, onder meer bij Jozef Lies. Na zijn verblijf in<br />
Parijs was Verlat tussen 1869 en 1874 leraar aan de<br />
Kunstschule te Weirnar. Daarna maakte hij een reis door<br />
Egypte en woonde enkele jaren in Palestina. Daar maakt<br />
hij landschappen met fellah's en religieuze schilderijen.<br />
Na zijn terugkeer in 1877 werd Verlat eerst leraar en vanaf<br />
1885 directeur van de Antwerpse academie. Hij kreeg<br />
van de stad een eervolle <strong>be</strong>grafenis. De bronzen buste<br />
die Jules Peeher in 1890 voor het graf van Karel Verlat<br />
maakte, is veel so<strong>be</strong>rder en klassieker dan de buste<br />
uit 1879.<br />
Karel Verlat woonde en<br />
werkte enkele jaren in<br />
Palestina:<br />
De verdediging van de<br />
kudde,<br />
1878, olieverf op doek.<br />
Koninklijk Museum voor Schone<br />
Kunsten, Antwerpen<br />
So<strong>be</strong>r en klassiek: bronzen<br />
buste die Jules Peeher voor<br />
het graf van Karel Verlat<br />
maakte.<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VlAANDEREN 2004/4 19
Kunstenaars: vrienden voorbij de dood<br />
Evert Larock en Arthur Pierre<br />
Evert Larock (1865-1901) had al als jongen een passie<br />
voor tekenen en schilderen. Hij studeerde aan de<br />
Antwerpse academie bij Karel Verlat. Aanvankelijk<br />
knoopte hij aan bij de realistische genreschilderkunst<br />
Het picturale in het werk van Henri De Braekeleer<br />
stimuleerde hem om over te gaan naar het heldere, frag<br />
mentarische impressionisme. In zijn doeken versterkte<br />
de kleurenintensiteit en het koloriet kreeg een funda<br />
mentele plaats in de vormgeving. De scheppingsdrang<br />
van Larock was enorm, maar zijn werkkracht werd<br />
ondermijnd door zijn ziekte. 'De idioot' of 'De onnozele'<br />
(1892) en 'De sintelraper' (1900) tonen zijn talent dat<br />
hem had doen uitgroeien tot een van de merkwaardigste<br />
naturalisten. De dood van Larock verwekte <strong>be</strong>roering in<br />
Antwerpen, hij werd gerekend tot de <strong>be</strong>ste jonge schilders.<br />
Het was bijna vanzelfsprekend dat schilder-<strong>be</strong>eld<br />
houwer Arthur Pierre (1866-1938) het graf<strong>be</strong>eld zou<br />
maken voor zijn boezemvriend. In de lezende man aan<br />
het tafeltje van 'De schilderswerkplaats' (1886),<br />
een schilderij van Larock, herkent men Arthur Pierre.<br />
Treurende graffiguren maken traditioneel deel uit<br />
van een samenhangend geheel. Ze zijn geplaatst voor,<br />
op of naast een stele of tom<strong>be</strong>, liggend of zittend op een<br />
monument. Vaak treuren ze bij een portret van de over<br />
ledene. Op het graf van Evert Larock is de treurfiguur<br />
het monument. De naam van Larock is feestelijk neer<br />
geschreven aan haar voeten. Het rood op de letters is de<br />
oorspronkelijke kleur en verwijst naar de gewoonte van<br />
de herdachte schilder om zijn werken te signeren met<br />
rode verf.<br />
Van Arthur Pierre is heel wat funerair <strong>be</strong>eldhouwwerk<br />
te zien op Schoonselhof, onder meer het portret<br />
medaillon op het mausoleum voor Eduard Peeher<br />
(1825-1892), de broer van Jules, het grafmonument voor<br />
Peter Benoit en de gesluierde naakte vrouw op het<br />
ossuarium met de naamloze resten van de ontruimde<br />
Kiel<strong>be</strong>graafplaats.<br />
20 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4<br />
Boezemvrienden.<br />
Arthur Pierre maakte het<br />
graf<strong>be</strong>eld voor Evert Larack.<br />
Getuige van een te vroeg<br />
gestorven talent:<br />
Evert Larock, De onnozele,<br />
1892, olieverf op doek.<br />
Koninklijk Museum voor schone<br />
Kunsten, Antwerpen
Funerair <strong>be</strong>eldhouwwerk<br />
van Arthur Pierre.<br />
Oorspronkelijk op het graf<br />
van de familie Herbiet op<br />
de Kiel<strong>be</strong>graafplaats,<br />
nu op het ossuarium van<br />
Schoonselhof. Hoeveel van<br />
deze prachtige <strong>be</strong>elden zijn<br />
bij de ontruiming van Kiel<br />
vernield of 'verdwenen'?<br />
Arthur Pierre, het graf·<br />
monument voor Peter Benoit.<br />
21
Kunstenaars: vrienden voorbij de dood<br />
Floris en Oscar Jespers, Gaston Burssens en<br />
Paul van Ostaijen<br />
Dichter Paul van Ostaijen (1896-1928) was een van<br />
de meest markante persoonlijkheden van het Vlaams<br />
expressionisme. Hij debuteerde in 1916 met Music Hall,<br />
twee jaar later gevolgd door Het sienjaa.L. In Berlijn<br />
schreef van Ostaijen Feesten van angst en pijn en Bezette<br />
stad. Vlak voor zijn dood schreef hij een van zijn<br />
<strong>be</strong>kendste gedichten: Boerecharleston.<br />
Paul van Ostaijen overleed aan tu<strong>be</strong>rculose in een<br />
sanatorium te Miavoye-Anthée in de Ardennen. Hij werd<br />
er <strong>be</strong>graven onder een zwarthouten kruis. Gaston<br />
Burssens zorgde voor de tekst: "Hier rust den dichter<br />
van het eerste boek van Schmoll Paul van Os tijen".<br />
In Gaston Burssens (1896-1965) erkende Paul van<br />
Ostaijen zijn 'poëtische kameraad'. Ze zagen elkaar<br />
haast dagelijks in De Hulstkamp, hun stamcafé aan de<br />
de Keyserlei.<br />
Van Ostaijen en Floris Jespers ontmoetten elkaar<br />
voor het eerst in 1914. Jespers, een schilder, aquarellist<br />
en <strong>be</strong>eldhouwer, was in de jaren 1920 een <strong>be</strong>langrijke<br />
figuur van de Antwerpse avant-garde. Hij debuteerde<br />
postimpressionistisch en evolueerde naar het kubisme<br />
en het poëtisch expressionisme, waarna hij met het<br />
abstracte experimenteerde. Na 1945 zocht hij aansluiting<br />
bij de modernistische schilderkunst.<br />
Op initiatief van een comité waarin heel wat van zijn<br />
vrienden zaten, werd het stoffelijk overschot van Paul<br />
van Ostaijen in 1932 naar een kostloze vergunning op<br />
park 5 van Schoonsethof overgebracht. Omdat de<br />
verwachte gelden uitbleven, werd pas vijf jaar later<br />
De Luisterende engel, een <strong>be</strong>eldhouwwerk van Oscar Jespers<br />
(1887-1970) op het graf geplaatst. In 1952 was het <strong>be</strong>sef<br />
van de vernieuwende <strong>be</strong>tekenis van Paul van Ostaijen<br />
doorgedrongen in officiële kringen. Ter gelegenheid van<br />
het verschijnen van het eerste deel van het verzameld<br />
werk van Paul van Ostaijen gaf het college van<br />
Antwerpen toestemming om hem over te brengen naar<br />
erepark N, waar de burgemeesters, schepenen, schilders<br />
en grote letterkundigen rusten. Op één lijn achter hem<br />
<strong>be</strong>vinden zich de graven van zijn vrienden die ijverden<br />
voor de oprichting van zijn graf: Floris Jespers, Gaston<br />
Burssens en Jozef Muls.<br />
Er is nog meer werk van Oscar Jespers op<br />
Schoonselhof, waaronder een 'Staande engel' voor het<br />
graf van Anaïs Franck (1882-1927), echtgenote van Frans<br />
Franck, voorzitter van Kunst van Heden, waar onder<br />
meer Oscar Jespers lid van was. Ook de 'Staande engel'<br />
legt het hoofd treurend op de schouder, maar bij de<br />
engel op het graf van Paul van Ostaijen vertonen de<br />
volumes een innerlijke spanning. Oscar Jespers werd in<br />
zijn experimentele jaren gestimuleerd door Paul van<br />
Ostaijen. Jespers' werken uit 1930-1935, waaronder<br />
Luisterende engel, zijn naar vorm en inhoud een zuivere<br />
uitdrukking van het expressionisme waarvan hij een<br />
zeer <strong>be</strong>langrijk vertegenwoordiger is.<br />
22 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4<br />
Luisterende engel van<br />
Oscar Jespers op het graf<br />
van Paul van Ostaijen.
Vrienden tijdens het leven:<br />
Paul van Ostaijen, Floris en<br />
Oscar Jespers in het atelier<br />
van Floris Jespers in Oude<br />
God tijdens de Eerste<br />
Wereldoorlog.<br />
Collectie AMVC Lellerenhuis<br />
Is deze Dandy (1949/SO)<br />
van Floris Jespers het portret<br />
van Paul van Ostaijen?<br />
Privé-collectie<br />
Staande engel van Oscar<br />
Jespers op het graf van<br />
Anaïs, echtgenote van<br />
Frans Franck, voorzitter<br />
van Kunst van Heden.<br />
23
Al<strong>be</strong>rt Pot en Theophiel<br />
Grijp: samen vermoord,<br />
samen in één graf.<br />
0 hang hetschandepak derdienstbaarheid<br />
Nooit om uw jonge vrijgeboren Leden:<br />
Wiezich in Leuzen en éhevrons vermeit<br />
1s altijd iemand van verdachte.:<br />
Bijeengedreven doorhunangsten nijd<br />
Staandaarin rechte rijen aangetreden<br />
De machtslakeien van den nituwen tijd<br />
die zich in 't zwarte of bruinedwangbuis kLeden.<br />
Hoor over 't Land dat <strong>be</strong>stiaaL geLaL!<br />
HetshetgodgevaUig feestgeschat .<br />
van tnationaal <strong>be</strong>wustzijn dat ontwaakt,<br />
En voorde <strong>be</strong>nde die van bloedlustblan kt<br />
Staan wij die eerLijk wiUen Leven naakt<br />
Ontwapenden zoo lutteL in getaL<br />
Pot en Grijp<br />
Jan Gmhoff, ,Aj']l<br />
Ondanks de verhoogde polarisatie was in 1936 de<br />
campagne voor de parlementaire verkiezingen van<br />
24 mei vrij kalm verlopen. Incidenten tussen links en<br />
rechts bleven <strong>be</strong>perkt tot verbale grootspraak. In de<br />
nacht van 22 op 23 mei liep een discussie tussen<br />
socialisten en rechtse Realisten uit de hand. Twee<br />
militanten van de socialistische <strong>be</strong>weging werden<br />
doodgeschoten: Al<strong>be</strong>rt Pot, een dokwerker die via de<br />
Syndicale Jeugd bij de ar<strong>be</strong>iders<strong>be</strong>weging terechtkwam,<br />
en Theophiel Grijp, raadslid van de Havenar<strong>be</strong>idersbond.<br />
De dag van hun burgerlijke <strong>be</strong>grafenis groeide uit tot<br />
een grote manifestatie, met toespraken van onder<br />
meer Camille Huysmans. De havenar<strong>be</strong>iders<br />
kondigden een 24-urenstaking af, de voorbode van<br />
een algemene staking die een week later zou volgen.<br />
Alhoewel Pot en Grijp niet verwant waren,<br />
werden ze toch in één vergunning <strong>be</strong>graven. Precies<br />
een jaar na de moord vond een huldiging plaats met<br />
de onthulling van een gedenkteken dat de socialis<br />
tische <strong>be</strong>weging van Antwerpen had laten<br />
ontwerpen door Al<strong>be</strong>rt Poels.<br />
In 1991 verliep de concessie en het stads<strong>be</strong>stuur<br />
ging in op de vraag Pot en Grijp te her<strong>be</strong>graven op<br />
het erepark. Op het nieuwe graf is een gedicht van<br />
Jan Greshoff uit 1933 aangebracht, in een kalligrafie<br />
van Kristoffel Boudens (zie boven).<br />
24<br />
STEIJNKOMITEIT<br />
,... ._ ... v.u...s- . ...._._. .. .._<br />
Stéunkaart: 1 fr.<br />
lletM
Het lijkt vanzelfsprekend dat <strong>be</strong>eldhouwers een<br />
eigen creatie op hun graf heb<strong>be</strong>n staan, maar dat is een<br />
recent verschijnsel. Door de eeuwen heen zijn hun graven<br />
dikwijls so<strong>be</strong>r. Op Schoonselhof vallen bijvoor<strong>be</strong>eld de<br />
graven van Arthur Pierre, een naamplaat in een kiezel<strong>be</strong>d,<br />
en Frans Joris, een eenvoudige stèle, niet op, maar deze<br />
kunstenaars zijn wel de respectievelijke ontwerpers<br />
<strong>be</strong>eldhouwers van de grafmonumenten voor Peter Benoit<br />
en Hendrik Conscience. Bovendien zijn <strong>be</strong>eldhouwers<br />
ondervertegenwoordigd op de ereplaatsen van de<br />
<strong>be</strong>graafplaats. Onder de kunstenaars die op stadskosten<br />
van Kiel naar SchoonseThof zijn overgebracht, was<br />
slechts één <strong>be</strong>eldhouwer, Louis Dupuis (1842-1921).<br />
En in feite was dit graf gesticht als eer<strong>be</strong>toon voor diens<br />
zoon, de kunstschilder Stany Dupuis (1888-1908),<br />
waaraan het zelfportret van de <strong>be</strong>eldhouwer werd<br />
toegevoegd. Een generatie later was het (ondertussen<br />
door het stads<strong>be</strong>stuur verwijderde) graf van Josuë Dupon<br />
(1864-1935) een strakke sarcofaag zonder sculptuur of<br />
verwijzing naar het kunstenaarschap. Nu zou een gere<br />
specteerd kunstenaar als Dupon een plaats krijgen op<br />
een erepark Want er is iets aan het veranderen. Tussen<br />
1990 en 2004 zijn er evenveel ereplaatsen toegekend aan<br />
<strong>be</strong>eldhouwers als alle jaren daarvoor. Een eerste teken van<br />
de verschuiving in officiële waardering was de toekenning<br />
van een plaats op het erepark N voor het graf van Mark<br />
Macken (1913-1977). Macken kon moeilijk genegeerd<br />
worden omdat hij een groot aantal graven van politici,<br />
kunstenaars en logebroeders ontwierp, en ook omdat hij<br />
directeur van de Antwerpse Academie was.<br />
Eigen erk<br />
op eigen graf<br />
Graven van kunstenaars zijn steeds meer herkenbaar<br />
doordat er eigen werk op aanwezig is. De taal van tradi<br />
tionele symbolen en attributen is vervangen door de<br />
tastbare werken zelf, door <strong>be</strong>elden en citaten.<br />
Het grafmonument voor<br />
Hendrik Conscience van<br />
<strong>be</strong>eldhouwer Frans Joris, die<br />
zelf een heel onopvallend<br />
graf kreeg.<br />
25
Eigen werk op eigen graf<br />
26 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4<br />
Een Griekse tragedie<br />
Nicole van Goethem (1941-2000) kreeg als interna<br />
tionaal gerenommeerde cineaste en illustratrice een<br />
kosteloze vergunning op het erepark R. Haar opleiding in<br />
Antwerpen, zowel aan de afdeling sierkunsten van het<br />
Sint-Maria Instituut, de academie als aan het conserva<br />
torium (dwarsfluit) zorgde voor een technische bagage<br />
die, gestuwd door haar bruisende persoonlijkheid, resul<br />
teerde in een unieke en fantasierijke productie, vol briljante<br />
aanstekelijke humor.<br />
Sinds 1974 verzorgde Nicole van Goethem in<br />
verschillende animatiefilms de achtergrond, inkleuringen<br />
en speciale effecten. Als cartooniste werkte ze aan de<br />
films Tarzoon, Shame of the Jungle en The Missing Link<br />
(1979). Ze tekende aan Jan zonder Vrees (1982), in een<br />
regie van Jef Cassiers. Haar eerste animatiefilm<br />
Een Griekse tragedie (1985) zorgde voor internationale<br />
<strong>be</strong>kendheid, met vele prijzen op filmfestivals en als<br />
<strong>be</strong>kroning een Oscar in 1987. Een Griekse tragedie is een<br />
karikaturale schets van drie kariatiden die een timpaan<br />
pro<strong>be</strong>ren te ondersteunen. Met milde humor <strong>be</strong>nadert<br />
van Goethem de menselijke zwakheden. Aan het hoofd<br />
einde van het graf van Nicole van Goethem, een zacht<br />
oplopende rood granieten zerk, zijn de drie kariatiden<br />
uit haar tekenhlm aangebracht.<br />
De drie kariatiden uit haar<br />
animatiefilm Een Griekse<br />
tragedie versieren het graf<br />
van Nicole van Goethem.
Boeket levensrust<br />
Met zijn leeftijd van negentig jaar was Joris Minne<br />
(1897-1988) de langst levende van de 'grote vijf' van de<br />
Vlaamse grafiek. Met Frans Masereel, Jan Frans en Jozef<br />
Cantré en Henri van Straten tekende Minne voor de<br />
heropleving van de houtsnijkunst in de jaren 1920, die<br />
ook buiten Vlaanderen <strong>be</strong>langstelling opwekte. Hij stond<br />
mee aan de wieg van het tijdschrift Lumière (1919-1923)<br />
dat sterk bijdroeg om de grafiek in de <strong>be</strong>langstelling te<br />
brengen.<br />
Vanaf 1930 illustreerde Joris Minne talrijke literaire<br />
werken, vaak bibliofiele uitgaven, zoals van Paul van<br />
Ostaijen en Maurits Sab<strong>be</strong>. Stilaan schakelde Minne over<br />
op kopergravure. Zijn burijngravures en droge naald<br />
techniek (1931-1932) vormen een hoogtepunt van de<br />
grafische productie uit die tijd.<br />
Als <strong>be</strong>eldhouwer liet Joris Minne zich voor het eerst<br />
zien op de openingsbiënnale van het Openluchtmuseum<br />
Middelheim in 1950. Nadat hij zich had losgemaakt van<br />
het tweedimensionale van de grafiek, ontwikkelde<br />
Minne vanaf 1940 een krachtige sculpturale taal. In de<br />
expressionistische, vaak forse vormen is steeds een zeker<br />
sensualisme aanwezig. Hoofdthema is het vrouwennaakt<br />
Minne had grote eerbied voor het materiaal en voor<br />
zuivere, gestileerde vormen. Naast hout <strong>be</strong>werkte hij,<br />
in taille direct, ook marmer, hardsteen en Franse steen.<br />
Tot op hoge leeftijd kon Joris Minne opgaan in het <strong>be</strong>eld<br />
houwen en maakte hij met vaste hand kopergravures.<br />
Op de zwart granieten deksteen van Minnes graf is,<br />
in een ruw uitgehouwen rechthoek aan het hoofdeinde,<br />
een koperkleurige sculptuur neergelegd. Van veraf lijkt<br />
het een bloem die de zerk tot leven schijnt te brengen.<br />
Bij het naderen opent de sculptuur zich tot een menselijke<br />
torso die een bloem omarmt. Het is een koperen model<br />
van het grote <strong>be</strong>eld Boeket levensrust of Levensboeket (1978),<br />
een werk van Joris Minne dat zich in de hal van het<br />
Dienstencentrum Kerkeveld in Deurne <strong>be</strong>vindt.<br />
Op Schoonselhof zijn drie grafontwerpen van Joris<br />
Minne te <strong>be</strong>kijken: een stenen reliëf met episodes uit het<br />
leven van schepen en bouwaannemer Jules Somers<br />
(1884-1951), het graf van Frank Van Den Wijngaert<br />
(1901-1962), conservator van het Prentenkabinet van<br />
Antwerpen, en het graf van Hedwige Janssens (1950-1962),<br />
de dochter van een van Minnes vrienden.<br />
Krachtige sculpturale taal:<br />
Joris Minne, Vrouwentorso<br />
Franse steen<br />
Koninklijk Museum voor Schone<br />
Kunsten, Antwerpen<br />
Eigen werk op eigen graf:<br />
Boeket levensrust van Joris<br />
Minne.
Eigen werk op eigen graf<br />
De wake<br />
Zestig jaar lang was het graf<br />
van Theodoor Verstraete op<br />
Schoonselhof een lege<br />
plantenbak.<br />
Zoals Henri De Braekeleer <strong>be</strong>hoorde ook Theodoor<br />
Verstraete (1850-1907) - de virtuoos van het doorleefde<br />
landschap - tot de groep kunstenaars die door de<br />
Brusselse zakenman Henri Van Cutsem werden gesteund.<br />
En net zoals bij De Braekeleer zorgde Guillaume Charlier<br />
voor het grafmonument van Theodoor Verstraete, dat<br />
zou worden opgericht naast dat van Hendrik Conscience.<br />
Om het uitzicht van dit laatste niet te verstoren <strong>be</strong>sliste<br />
het stads<strong>be</strong>stuur de sculptuur, ontworpen en gekapt door<br />
Charlier, in het Stadspark te plaatsen en de tom<strong>be</strong> van<br />
Verstraete met een eenvoudige deksteen te voorzien.<br />
In de ruw <strong>be</strong>kapte blauwe steen van het monument<br />
in het Stadspark ontwaart men een vrouwenfiguur in<br />
hoog-reliëf. Het is 'De Kempen', de onuitputtelijke inspi<br />
ratiebron van Verstraete. Ze flankeert de reproductie in<br />
steen van een van zijn meest geroemde werken, De Wake.<br />
Met de rug naar de toeschouwer <strong>be</strong>kijkt een figuur deze<br />
voorstelling. Het is het levensecht portret van Theodoor<br />
Verstraete. Het is geen uitgesproken funerair monument<br />
en geen allegorie van de schilderkunst, maar het<br />
<strong>be</strong>nadrukt de verbondenheid van de schilder en zijn<br />
werken, de noodzakelijkheid van het creëren.<br />
Het eigenlijke graf van Verstraete op Schoonselhof<br />
was jarenlang een raadsel. Een <strong>be</strong>tonnen ringbalk lag op<br />
vier arduinen muren met op het grondniveau een<br />
bodemplaat. Ooit was de naam VERSTRAETE foutief<br />
aangebracht. De overbodige 'N' werd later met witte<br />
verf overschilderd, maar schemert nog door. Onderzoek<br />
wees uit dat dit grafteken <strong>be</strong>doeld was als plantenbak.<br />
Dit gebruik was vergeten bij de overbrengingen van het<br />
graf van Kiel naar Schoonselhof. In 2002 werd het her<br />
<strong>be</strong>plante graf ingehuldigd.<br />
28 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4<br />
De door vzw Grafzerkje<br />
herstelde graftuin voor<br />
Theodoor Verstraete.
Theodoor Verstraete,<br />
Naar cle cloclenwake,<br />
1889-1891,<br />
olieverf op doek.<br />
Koninkliik Museum voor Schone<br />
Kunsten, Antwerpen<br />
Guillaume Charlier maakte<br />
een herdenkingsteken voor<br />
zijn vriend Theodoor<br />
Verstraete. Het was te<br />
groot voor Schoonselhof en<br />
kreeg een plaats in het<br />
Stadspark. Foto van de<br />
onthulling van het<br />
monument.<br />
Stadsarchief Antwerpen<br />
29
Pegasos<br />
Kunstschilder Alfred Ost (1884-1945) wilde zijn<br />
omvangrijk en gevarieerd werk ten dienste stellen van<br />
het volk en dat niet enkel door het hanteren van een<br />
volkse uitdrukking en thematiek. Met talrijke tekeningen<br />
zette hij zich in voor het <strong>be</strong>houd van het Mechelse<br />
erfgoed en tijdens de Eerste Wereldoorlog verkocht hij<br />
prentbriefkaarten ten voordele van noodlijdende land<br />
genoten.<br />
De confrontatie met de gruwel van de oorlog bracht<br />
de sociale en religieuze thematiek op de voorgrond.<br />
Moderne kunststromingen lieten Ost niet onverschillig.<br />
Hij verkende kubisme en abstractivisme, maar de<br />
inhoud bleef voor hem primeren. Alfred Ost kwam tot<br />
sterk dramatisch geladen kunst die getuigt van kracht<br />
en expressiviteit. Hij maakte cycli, reeksen van een<br />
vijftal platen, over diverse thema's: de haven, religie en<br />
on<strong>be</strong>reikbare vrouwen. De technische <strong>be</strong>handeling<br />
volgde wat hij wilde uitdrukken en vastleggen.<br />
Zijn voorkeur ging uit naar de gewassen tekening met<br />
Oostindische inkt, hij maakte potloodtekeningen, aqua<br />
rellen, olieverfschilderijen en prentkaarten en kunst<br />
affiches in steendruk.<br />
Alfred Ost ligt op Schoonselhof <strong>be</strong>graven onder een<br />
grafteken in granito, een combinatie van stèle en zerk,<br />
geplaatst op een deksteen. De stèle toont, onder het<br />
so<strong>be</strong>re kruis, een foto van Pagasos, aangebracht in 1985.<br />
Het gevleugelde paard uit de Griekse mythologie<br />
ontstijgt de aardse <strong>be</strong>grenzing en verwijst naar het<br />
geloof van de kunstenaar. Voor Alfred Ost waren leven<br />
en kunst onafscheidelijk verbonden, vandaar dat een<br />
kunstwerk zijn graf markeert. Paarden boeiden hem zijn<br />
hele leven. Om de kracht van deze dieren in hun stei<br />
gerend geweld te vatten, gebruikte hij geveelsgebonden<br />
kleuren en een dynamische lijnvoering.<br />
30 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4<br />
Het gevleugelde paard ontstijgt<br />
de aardse <strong>be</strong>grenzing:<br />
Pegasos op het graf van<br />
Alfred Ost.<br />
Paarden boeiden Alfred<br />
Ost zijn hele leven:<br />
Souwsiaven,<br />
1922, pen en aquarel.<br />
Koninklijk Museum vaar Schone<br />
Kunsten, Antwerpen
Boeken met titels van zijn<br />
werken op het graf van<br />
Julius de Geyter.<br />
Eigen werk op eigen graf<br />
Signatuur en citaat<br />
Eigen werk op eigen graf geldt ook bij componist<br />
Jef Van Hoof (1886-1959). Temidden van een <strong>be</strong>plante<br />
graftuin staat een ruw <strong>be</strong>kapte herdenkingssteen.<br />
Op een kleine steen vooraan ligt een bronzen plaat met<br />
in reliëf de uitvergroting van een muziekregel uit het<br />
lied Daar is maar één Vlaanderen en het is Diets in het<br />
handschrift van Jef Van Hoof en zijn handtekening.<br />
De aanwezigheid van een schrijver laten blijken uit<br />
zijn handtekening of een citaat uit zijn werk op het graf,<br />
is een recent verschijnsel. Vroeger werd <strong>be</strong>wondering<br />
meestal uitgedrukt door personificaties (Muze, de<br />
Schilderkunst) of attributen (boek en pen, penselen en<br />
palet). Soms werden boeken met titels van werken op<br />
het graf gelegd, zoals bij Julius de Geyter en Jan-Baptist<br />
van Rijswijck, steeds in samenhang met allegorieën en<br />
personificaties.<br />
Grafmonument van Jef Van<br />
Hoof met een muziekregel<br />
uit het lied Daar is maar<br />
één Vlaanderen en het is<br />
Diets.
Eigen werk op eigen graf<br />
Naast zijn naam heeft Jan-Al<strong>be</strong>rt Goris (1899-1984)<br />
slechts de handtekening van zijn pseudoniem Marnix<br />
Gijsen op zijn graf. Elders op Schoonselhof is zijn poëzie<br />
terug te vinden op het graf van de familie Wouters<br />
Francken:<br />
Mijn vadertje hij was rechtvaardigheid.<br />
Hij had de zware last op zich geladen,<br />
een eerlijk man te zijn<br />
in woord en daad.<br />
Dat is het schone, dwaze kwaad<br />
waar, na ons Here Jezus Christus,<br />
de sterkste man aan ondergaat.<br />
De handtekening van<br />
Marnix Gijsen op diens<br />
graf.<br />
Eigen versregels op het graf<br />
van Herman de Coninck.<br />
32 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4<br />
Een recente vorm van eer<strong>be</strong>toon is een citaat uit het<br />
werk van de overleden letterkundige. Onder een<br />
gevoelig Christus<strong>be</strong>eld staat op het graf van Alice<br />
Nahon (1896-1933): "God moet mij Geren Zien/<br />
Schaduw", een citaat uit haar laatste bundel Schaduw<br />
(1928), waarin ze verschijnt als rijpe dichteres met<br />
gelouterde verzen.<br />
Het poëtisch grafteken van Nic van Bruggen (1938-1991)<br />
is totaal overgroeid met klimop, maar nauwgezet wordt<br />
een kleine opening vrijgehouden voor het volledige<br />
gedicht Ars Poëtica.<br />
Ook op het graf van dichter Herman de Coninck<br />
(1944-1997) staan eigen versregels.
Weldadigheid: een gerust gemoed<br />
en een groot graf<br />
Voelde de 49-jarige wisselagent Louis Deusselaere<br />
zijn einde naderen toen hij op 12 augustus 1905 zijn<br />
testament deponeerde bij notaris Van de Wa lle?<br />
Hij overleed vijf dagen later. Deusselaere had <strong>be</strong>sloten<br />
een groot gedeelte van zijn <strong>be</strong>zittingen na te laten<br />
aan het Weldadigheidsbureel van Antwerpen, met als<br />
voorwaarde: "Op mijn na te laten goederen moet<br />
voorafgenomen worden een som van ongeveer<br />
20.000 frank, voor het aankopen eenen grond op het<br />
Kielkerkhof en het oprichten van een grafmonument<br />
met kelder, omringd met een bloempark. Ik wil dat er<br />
dienaangaande een openbare aan<strong>be</strong>steding geschiede<br />
en laat er de zorg van uitsluitelijk aan het weldadigheidsbureel,<br />
dat ook de nodige kosten van onderhoud<br />
en verdere van mijn graf zal moeten dragen."<br />
Het legaat, geschat op ruim 154.000 frank, werd<br />
aanvaard met de eraan verbonden voorwaarden.<br />
In het <strong>be</strong>gin van de twintigste eeuw deed het<br />
Weldadigheidsbureel, de voorloper van het OCMW,<br />
dikwijls een <strong>be</strong>roep op architect Ferdinand Dermond<br />
(1880-1967). Hij ontwierp onder meer het Instituut<br />
ter Bestrijding van de Te ring in de Blindestraat.<br />
Dermond kreeg de opdracht om de plannen, het<br />
lastenkohier en het <strong>be</strong>stek op te maken van het<br />
grafteken voor Louis Dousselaere. Twintigduizend<br />
frank was in die tijd een hoop geld. Er werd gesteld<br />
dat het arduin uit de <strong>be</strong>ste steengroeven van<br />
Soignies of Ecaussinnes met een fijne <strong>be</strong>itel gehakt<br />
zou worden, de <strong>be</strong>eldengroep met sarcofaag moest<br />
uit één stuk ge<strong>be</strong>eldhouwd worden in marmer van<br />
Carrara en de metselwerken aan de kelder zouden<br />
ge<strong>be</strong>uren in "klinkaert van Boom of omliggende".<br />
De 'minsten inschrijver', steenhouwer Clement<br />
Jonckheer, kreeg de opdracht en hij werkte, zoals<br />
vaak, samen met <strong>be</strong>eldhouwer Arthur Pierre.<br />
Het heeft niet veel gescheeld of het graf van<br />
Louis Deusselaere was niet overgebracht naar<br />
Schoonselhof. De Commissie voor Openbare<br />
Onderstand had haar aanvraag te laat ingediend.<br />
Toch kreeg Deusselaere in 1950 een laatste rustplaats<br />
op de erelaan van park U. Sindsdien lijkt het OCMW<br />
te zijn vergeten dat het de plicht op zich nam om in<br />
te staan voor het onderhoud van dit graf.<br />
'Weldadigheid' op het<br />
kostelijke graf van wisselagent<br />
Louis Dousselaere.
Twee Antvverpse musea<br />
uit de grond<br />
Hoogtepunt van helden·<br />
verering op Schoonselhof:<br />
het monument voor burge·<br />
meester Leopold de Wael.<br />
Op Schoonselhof zijn een burgemeester en een<br />
ridder <strong>be</strong>graven die aan de basis liggen van twee<br />
<strong>be</strong>langrijke musea in Antwerpen: het Koninklijk<br />
Museum voor Schone Kunsten en het Museum Smidt<br />
van Gelder.<br />
Leopold de Wael: hoogtepunt van heldenverering<br />
De li<strong>be</strong>rale politicus Leopold de Wael (1823-1892) gaf<br />
gedurende twintig jaar, van 1872 tot 1892, als Antwerpse<br />
burgemeester leiding aan een stad in grote expansie.<br />
Antwerpen onderging een volledige metamorfose op het<br />
gebied van scheepvaart, handel, cultuur, gezondheidszorg<br />
en onderwijs. De Scheldekaaien werden heraangelegd,<br />
de haven kende een sterke uitbreiding en het Zuider<br />
kasteel werd ontmanteld. De Wael stimuleerde de over<br />
welving van Het Schijn en de Herentalse vaart en het<br />
aanleggen van rioleringen en waterleiding. Op cultureel<br />
gebied vormde de bouw van een nieuw Museum voor<br />
Schone Kunsten het hoogtepunt.<br />
Sinds 1810 <strong>be</strong>waarde het museum een uitgelezen<br />
verzameling schilderijen, <strong>be</strong>elden en tekeningen,<br />
<strong>be</strong>ginnend vanaf de veertiende eeuw. Het was samen<br />
met de academie ondergebracht in het afgeschafte<br />
Minderbroederklooster. Onder impuls van burgemeester<br />
de Wael <strong>be</strong>sliste het stads<strong>be</strong>stuur in 1875 een nieuw<br />
museum te bouwen. De realisatie vond plaats tussen<br />
1884 en 1890.<br />
Twee jaar na het overlijden van de burgemeester met<br />
de grote bakkebaarden <strong>be</strong>sliste het stads<strong>be</strong>stuur om de<br />
naam Volksplaats, waar het Museum voor Schone Kunsten<br />
gevestigd is, te wijzigen in Leopold de Waelplaats en<br />
een gedeelte van de Volksstraat te herdopen in Leopold<br />
de Waelstraat.<br />
Voor het grafmonument van Leopold de Wael ging<br />
uitzonderlijk het initiatief volledig uit van het stads<br />
<strong>be</strong>stuur zelf, en niet van verenigingen of <strong>be</strong>wonderaars<br />
zoals bij Benoit of Conscience. De gewichtigheid klonk<br />
al door in het wedstrijdprogramma voor het monument.<br />
In de opgegeven afmetingen en de verplichting om te
werken met duurzame - lees: dure - materialen bleek de<br />
grootsheid die de stad voor ogen had. Alleen Belgische<br />
bouwkundigen en <strong>be</strong>eldhouwers die in Antwerpen<br />
woonden of die primus van Rome zijn geweest mochten<br />
deelnemen, en dat waren er weinig. Als winnaar van de<br />
wedstrijd kwam het ontwerp Pro Antverpia van de<br />
broers Joris en Eugene Geefs uit de bus. De eerste was<br />
<strong>be</strong>eldhouwer, de tweede bouwmeester.<br />
Joris Geefs (1850-1933), uit de <strong>be</strong>kende Antwerpse<br />
<strong>be</strong>eldhouwersfamilie, volgde de lijn van zijn vader,<br />
Jozef, en van zijn oom, Willem. Allegorische werken,<br />
borst<strong>be</strong>elden, medaillons, monumentale sculpturen,<br />
herdenkingsmonumenten en statuettes werkte hij uit in<br />
traditionalistische stijl. Het Koninklijk Museum voor<br />
Schone Kunsten van Antwerpen kocht in 1882 zijn<br />
marmeren <strong>be</strong>eld Leander, stervend op de oever van de<br />
Hellespont, dat eerder <strong>be</strong>kroond was op het Salon van<br />
Parijs. Het museum <strong>be</strong>waart ook de buste door Joris van<br />
Jozef Geefs. Zoals van vele <strong>be</strong>eldhouwers van zijn<br />
generatie, zijn ook van hem sculpturen te vinden in<br />
Antwerpse gevels, bijvoor<strong>be</strong>eld De Zomer in de Leysstraat.<br />
Het monument dat Joris Geefs voor Leopold de Wael<br />
ontwierp vervult met glans een dub<strong>be</strong>l doel: het<br />
vereeuwigt de burgemeester en zingt de triomf van het<br />
bloeiende Antwerpen. De faamengel steekt de loftrompet.<br />
Met haar onvermoeibare vleugels vervoert zij helden uit<br />
heden en verleden.<br />
Ridder Smidt van Gelder<br />
woonde in een van de<br />
mooiste Belle Epoque<br />
huizen van Antwerpen.<br />
Een van de weinige mozaYekgraven<br />
op Schoonselhof:<br />
het familiewapenschild op<br />
het graf van Ridder Pieter<br />
Smidt van Gelder.<br />
De ridder en zijn museum<br />
Sinds 1783 <strong>be</strong>zat de familie van Gelder een papier<br />
fabriek in Nederland. Ridder Pieter Smidt van Gelder<br />
(1878-1956), het vijfde familielid met die naam, was in<br />
het <strong>be</strong>gin van de twintigste eeuw directeur van het<br />
<strong>be</strong>drijf. Dankzij een enorme erfenis kon de dertigjarige<br />
Pieter zich volop wijden aan zijn passie voor reizen en<br />
kunst. Toen hij zestig was <strong>be</strong>sloot hij zich in België te<br />
vestigen en kwam uiteindelijk in Antwerpen terecht.<br />
In 1937 kocht Smidt van Gelder een van de mooiste Belle<br />
Epoque huizen die in Antwerpen <strong>be</strong>waard zijn gebleven.<br />
Het is gelegen aan de Belgiëlei, de voormalige<br />
Boulevard Léopold, in een buurt die vroeger tot de<br />
meest chique buitenwijken <strong>be</strong>hoorde. Het pand werd in<br />
1905 als familiaal woonhuis gebouwd door architect<br />
Jos Hertogs, in opdracht van de Antwerpse zakenman<br />
Edouard Thijs (die eveneens op Schoonselhof ligt<br />
<strong>be</strong>graven).<br />
Van Gelder liet het imposante huis verbouwen tot<br />
privé-museum. Als verzamelaar was hij vooral geïnte<br />
resseerd in toegepaste kunsten en luxenijverheid uit de<br />
periode 1650-1900. Hij reisde door heel Europa en kocht<br />
op veilingen en bij antiquairs meubilair, siervoorwerpen,<br />
oosters en westers porselein, vitrinevoorwerpen en schil<br />
derijen van Hollandse meesters.<br />
In 1949, Ridder Smidt van Gelder was toen 70 jaar,<br />
<strong>be</strong>sprak hij met burgemeester Lode Cray<strong>be</strong>ckx de voor<br />
waarden van een mogelijke schenking van het privé<br />
museum aan de stad Antwerpen. Nog datzelfde jaar<br />
werd de stad eigenaar van het gebouw en de verzameling.<br />
Op 11 maart 1950 vond de opening plaats van het<br />
nieuwe stedelijke museum. Sinds 2000 vormt het<br />
Museum Smidt van Gelder samen met het Museum<br />
Mayer van de Bergh en het Ru<strong>be</strong>nshuis één samen<br />
werkingsverband, de Kunstmusea. Het museum is<br />
momenteel gesloten voor renovatiewerken.<br />
Het graf van Ridder Pieter Smidt van Gelder,<br />
gerealiseerd in opdracht van de stad, is een van de<br />
weinige op Schoonselhof die in mozaïek zijn aangelegd.<br />
In goud, blauw, zwart en rood is het wapenschild van de<br />
familie Smidt van Gelder gevormd. Het diende ook als<br />
watermerk bij de productie van het kwaliteitspapier<br />
'van Gelder'.<br />
35
36<br />
Het graf van Remy<br />
Cornelissen met het <strong>be</strong>eld<br />
Johannes op Patmos.<br />
Het kunstwerk werd in<br />
1993 gestolen.<br />
Spoken op het kerkhof<br />
Het grafmonument van <strong>be</strong>eldend kunstenaar<br />
Remy Cornelissen (1913-1990) is een glanzend zwart<br />
granieten zerk met drie witte keien aan het hoofd<br />
einde. Op de grootste ervan was het <strong>be</strong>eld Johannes<br />
op Patmos geplaatst, dat in 1993 werd ontvreemd.<br />
Hetzelfde lot onderging het graf<strong>be</strong>eld van schilder<br />
en <strong>be</strong>eldhouwer Charles-Ai<strong>be</strong>rt Szukalski (1945-2000),<br />
gestolen voordat het geplaatst kon worden.<br />
Er is wat mis met Schoonselhof. Sinds het afschaffen<br />
van de eeuwigdurende concessies verwijdert het<br />
stads<strong>be</strong>stuur ook bijzonder waardevolle grafmonu<br />
menten. Op het graf van Maria Magdalena De<br />
Hollander, de eerste echtgenote van Gaston Burssens,<br />
stond een reliëf ge<strong>be</strong>eldhouwd door Oscar Jespers.<br />
In 1997 werd het grafmonument afgebroken en het<br />
<strong>be</strong>eld verbrijzeld. Wat in een museum thuishoorde,<br />
<strong>be</strong>landde op het stort.<br />
Verlopen vergunningen of als verwaarloosd<br />
aangeduide monumenten komen in stads<strong>be</strong>zit.<br />
De term 'verwaarlozing' is echter niet gedefinieerd<br />
en laat willekeur toe. Honderden grafmonumenten<br />
zijn afgebroken zonder dat de familie werd<br />
verwittigd. Deze kaalslag op de Antwerpse <strong>be</strong>graaf<br />
plaatsen is niet te rechtvaardigen, ook niet door<br />
plaatsgebrek, aangezien 80 % van de Antwerpenaren<br />
zich laat cremeren. Funerair erfgoed verdwijnt nog<br />
voor er mogelijkheid is tot inventarisatie.<br />
Oplossingen zijn anders wel voorhanden. Vele steden<br />
stellen grafmonumenten op verlopen vergunningen<br />
ter <strong>be</strong>schikking voor hergebruik. De nieuwe familie,<br />
die zijn naam aanbrengLop plexiglas, heeft een<br />
degelijk monument voor een schappelijke prijs.<br />
De honderdduizenden euro die de stad Antwerpen in<br />
2004 uitschreef voor afbraak van monumenten zou<br />
ze kunnen aanwenden voor het opmaken van een<br />
inventaris, het onderhoud van de <strong>be</strong>graafplaats en<br />
waardevolle graven, het aanbrengen van nette banken<br />
en een weg<strong>be</strong>wijzering op Schoonselhof. Het is tijd<br />
dat de stad haar ogen opent voor de niet te onder<br />
schatten emotionele waarde van haar <strong>be</strong>graaf<br />
plaatsen, die bovendien als stenen archief heel wat<br />
historische, heraldische, genealogische, kunsthistorische,<br />
natuurhistorische, sociologische en volks<br />
kundige kennis <strong>be</strong>vatten en die ze als toeristische<br />
troeven kan uitspelen.<br />
Spookgestalten waren<br />
lievelingsfiguren van<br />
Charles-Ai<strong>be</strong>rt Szukalski,<br />
Dialoog, 1974, polyester.<br />
Collectie Openluchtmuseum<br />
Middelheim
Een <strong>be</strong>zoek aan de dodenstad vertelt heel wat<br />
over de stad der levenden. De aanwezigheid of de<br />
afwezigheid van <strong>be</strong>paalde personen, graftypes,<br />
stijlen, materialen, tot de urbanistische inrichting<br />
brengen de maatschappij waartoe de <strong>be</strong>graafplaats<br />
<strong>be</strong>hoort tot leven.<br />
Met het decreet van 16 januari 2004 <strong>be</strong>treffende<br />
de <strong>be</strong>graafplaatsen en de lijk<strong>be</strong>zorging zijn de<br />
gemeenten verantwoordelijk voor het <strong>be</strong>houd en het<br />
<strong>be</strong>heer van hun funerair erfgoed. Hopelijk zal er iets<br />
ten goede veranderen.<br />
In 2001 verzamelde Jacques Buermans een aantal<br />
mensen met interesse voor <strong>be</strong>graafplaatsen en richtte<br />
de vzw Grafzerkje op. Hun <strong>be</strong>langstelling gaat uit<br />
naar vele <strong>be</strong>graafplaatsen in binnen- en buitenland,<br />
maar er is een bijzondere band met Schoonselhof.<br />
Met eigen middelen heb<strong>be</strong>n leden van Grafzerkje<br />
restauraties en overnames gerealiseerd en zo markante<br />
grafmonumenten gered, onder andere die van Jules<br />
Pecher, Theodoor Verstraete en Alice Nahon<br />
(alhoewel bleek dat dit wegens een erfgift door de<br />
stad dient onderhouden te worden) en Maria S'Heeren<br />
(een monument aangeduid als stads<strong>be</strong>zit).<br />
Eveneens uit <strong>be</strong>zorgdheid over de rampzalige<br />
gevolgen die de wet uit 1971 op de <strong>be</strong>graafplaatsen<br />
had voor de instandhouding van historisch en monu<br />
mentale grafarchitectuur, werd vzw Epitaaf <br />
Vereniging voor funeraire archeologie opgericht.<br />
Doelstellingen zijn: het <strong>be</strong>studeren en <strong>be</strong>schermen<br />
van cultureel erfgoed van <strong>be</strong>graafplaatsen, het inven<br />
tariseren van kerkhoven, <strong>be</strong>graafplaatsen en graf<br />
monumenten met historisch, cultureel, urbanistisch,<br />
sociaal, architectonisch of thanatologisch <strong>be</strong>lang en<br />
het aanmoedigen en <strong>be</strong>vorderen van de restauratie<br />
van dit cultureel erfgoed. Bovendien wil Epitaaf een<br />
museum en documentatiecentrum oprichten in de<br />
voormalige ateliers van graf<strong>be</strong>eldhouwer E. Salu te<br />
Laken.<br />
Funeraire symbolen<br />
Symboliek wordt gebruikt om abstracte <strong>be</strong>grippen visueel te maken,<br />
door middel van symbolen kan het on verwoordbare geuit worden.<br />
Vandaar de noodzakelijkheid en onvermijdelijkheid van symbolen<br />
op de <strong>be</strong>graafplaats, de plaats waar de mens geconfronteerd wordt<br />
met de eindigheid van het leven en het onherroepelijk afscheid<br />
nemen. Een aantal zeer duidelijk te onderscheiden symbolen treft<br />
men dan ook enkel aan in een funeraire context, zoals een omge<br />
keerde fakkel of een gebroken zuil.<br />
Aandachtige lezing van de symbolen, attributen, personificaties en<br />
emblemen kan heel wat onthullen over de overledene, diens<br />
persoonlijkheid en levensgemeenschap. Symboliek is niet éénduidig<br />
op te vatten, naargelang de tijd, plaats en in wijdingsgraad kunnen<br />
andere of gelaagde <strong>be</strong>tekenissen verbonden worden aan eenzelfde<br />
af<strong>be</strong>elding. De <strong>be</strong>schouwer dient na te gaan welke symbolen samen<br />
voorkomen, hoe het leven van de overledene te typeren valt, hoe het<br />
gedenkteken tot stand is gekomen.<br />
Naast de hier opgesomde symbolen kunnen ook vormen, stijlen en<br />
materialen symbolisch geïnterpreteerd worden. Zelfs de plaats op de<br />
<strong>be</strong>graafplaats is veelzeggend. Brons is zeer duurzaam, een <strong>be</strong>eltenis<br />
in dit materiaal verzekert een eeuwig voort<strong>be</strong>staan en is daarom,<br />
en omwille van zijn kostbaarheid, een blijk van grote waardering.<br />
Li<strong>be</strong>ralen kozen in de negentiende eeuw vaker voor progressieve<br />
kunststrekkingen dan katholieken. Niet verwonderlijk dus dat de<br />
dynamische art nouveau pijler prijkt op het graf van een li<strong>be</strong>raal,<br />
schepen Louis de Winter (park Zl, lijn C).<br />
Afgebroken zuil<br />
Symbool van het plots afgebroken jonge leven. Wordt uiteindelijk<br />
ook aangewend op graven van volwassenen.<br />
Alfa en Omega<br />
Als eerste en laatste letter van het Griekse alfa<strong>be</strong>t verwijst dit<br />
letterpaar naar God als het <strong>be</strong>gin en het einde van alle dingen. In het<br />
persoonlijk embleem op het graf van Max Elskamp en zijn zuster<br />
Maria is dit symbool verwerkt.<br />
Anker<br />
Een anker duidt op standvastigheid, vast<strong>be</strong>radenheid en trouw.<br />
Het is ook een symbool voor zeelui. In de christelijke traditie geeft<br />
het de band met Christus aan: zijn ziel ankeren in Christus is het<br />
enige middel om de spirituele schipbreuk te vermijden.<br />
In combinatie met een kruis en een hart vormt het anker de drie<br />
eenheid van geloof, hoop en liefde.<br />
Boek<br />
Geopend is het, voor protestanten, voor rooms-katholieken, voor<br />
vrijmetselaars, hét Boek, de bij<strong>be</strong>l, het boek des levens. Het kan<br />
<strong>be</strong>horen tot de typisch funeraire symboliek: het boek waarop een<br />
kruis ligt: 'hoop', een bladwijzer of een omgevouwen hoek van het<br />
blad, 'het plotse ogenblik van de dood'. Anderzijds verschijnt het als<br />
attribuut van een letterkundige, zoals bij Jullus de Geyter en,<br />
in combinatie met een ganzenveer, bij Hendrik Lenaerts.<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4 37
38<br />
Deur<br />
Symbool voor de overtocht van de wereld van de levenden naar de<br />
wereld van de doden.<br />
Duif<br />
Vredessymbool dat ook verwijst naar eenvoud, zuiverheid en<br />
onschuld. Indien de duif omgeven is door een stralenbundel verwijst<br />
ze naar de Heilige Geest en naar de weg omhoog. Zittend op de<br />
grafsteen staat de duif symbool voor de ziel van de overledene die<br />
krachten verzamelt voor de reis naar de hemel. Opmerkelijk is dat<br />
de duif weinig voorkomt op Schoonselhof, maar op andere <strong>be</strong>graaf<br />
plaatsen, zoals te Oostende, overvloedig aanwezig is.<br />
Eikenkrans<br />
Symbool van kracht en onsterfelijkheid.<br />
Fakkel<br />
De rechtopstaande fakkel is het symbool van een vrijzinnige levens<br />
opvatting. Op de <strong>be</strong>graafplaats treft men vooral de omgekeerde<br />
fakkel, die staat voor het uitdovende leven.<br />
Hamer en <strong>be</strong>itel<br />
Dit attribuut voor een <strong>be</strong>eldhouwer wordt veel minder vaak<br />
gehanteerd als het attribuut van een schilder of architect. In vrijmet<br />
selaarscontext, zoals op het graf van Victor Desguin (park N)<br />
verwijst het naar het <strong>be</strong>werken van de ruwe steen tot een gepolijste<br />
kubus, zoals de logebroeders in de <strong>be</strong>slotenheid van de tempel aan<br />
zichzelf werken.<br />
Handen<br />
In elkaar glijdende handen zijn het symbool van liefde, trouw en<br />
verbondenheid. Uit elkaar glijdende handen, vaak rustend op een<br />
kussen en een gebroken ketting, wijzen op een door de dood<br />
verbroken huwelijk.<br />
Zonder huwelijksring en met aan de handen een duidelijke pij, kan<br />
een handenpaar de broederschap van een geheim genootschap<br />
uitdrukken.<br />
In het gezelschap van een Davidster of heb reeuwse letters duiden<br />
twee zegenende handen op een graf van een joods priester of Cohen.<br />
De handen van de Cohanin worden gewassen door de leden van de<br />
familie van Levi, de Livieten. Zij zijn herkenbaar aan een waterkan<br />
en <strong>be</strong>kken.<br />
Graftuin<br />
Voor WOl speelde de graftuin<br />
een grote rol. Bij aanplanting<br />
werd rekening gehouden met<br />
de, heden vergeten, planten en<br />
bloemensymboliek.<br />
Groenblijvende planten brengen<br />
kleur in het dode seizoen en<br />
werden aangeplant omwille van<br />
hun verwijzing naar de onsterfe<br />
lijkheid. Bloeiende planten staan<br />
voor de cyclus van het leven, het<br />
<strong>be</strong>gin en het einde en de mogelijkheid van heropstanding door het<br />
zaad dat is nagelaten. Een onderhouden tuintje weerspiegelt de eerbied<br />
die men aan de herdachten verbindt. Bloemen en planten zijn ook<br />
volop aanwezig in kransen in natuur, ceramiek, porselein en marmer.<br />
Hart<br />
Symbool van liefde. Een brandend hart duidt op mystiek-hemelse<br />
liefde of het hart als mystiek altaar waarop door het vuur van de<br />
Heilige Geest de vleselijke neigingen worden verteerd.<br />
Klimop<br />
De altijd groene plant wijst op het eeuwige leven. Klimop staat ook<br />
voor trouwe verbondenheid en vriendschap tot in de dood. Klimop<br />
houdt de herinnering vast en wordt als graf<strong>be</strong>planting gebruikt of in<br />
steen ge<strong>be</strong>iteld.<br />
Kruis<br />
Het meest gekende christelijke symbool staat voor hoop en<br />
verrijzenis. Het hoort in Vlaanderen bijna vanzelfsprekend op een<br />
graf. Zelfs de stele van ).F. Van Kerkhoven (1818-1857) auteur van de<br />
eerste Vlaamse vrijdenkersroman is <strong>be</strong>kroond met een kruisje. Dit is<br />
aangebracht door de familie van de schrijver in een periode waar<br />
weigering van de sacramenten taboe was. Indien het kruis centraal<br />
staat of verschijnt met andere christelijke symbolen, zoals het<br />
Christushoofd, of een roos wordt duidelijk dat het een devote familie<br />
<strong>be</strong>treft. Katholieke kruisen worden zeer vaak versierd of voorzien<br />
van een imitatie in klimop of houtnerven (een vergeten verwijzing<br />
naar de levensboom). Kruisen van protestanten vallen op door hun<br />
eenvoud, net zoals in hun kerken is overboclige decoratie weggelaten.<br />
Christus wordt niet afge<strong>be</strong>eld, want die is opgestaan. Een Armeens<br />
graf wordt getypeerd door een Kachkar(Khach = kruis, kar = steen).<br />
Kussen<br />
Symbool van de eeuwige slaap.<br />
Soms moet het de waardigheid<br />
van de overledenen<br />
<strong>be</strong>klemtonen. Zeer frequent<br />
aangewend op de graven die<br />
opgericht werden te Kiel, maar bijvoor<strong>be</strong>eld te Gent weinig<br />
voorkomend.<br />
Lier<br />
Verwijzing naar het kunstenaarschap van een dichter, componist of<br />
musicus.<br />
Masker<br />
Attribuut op het graf van een acteur.
O<strong>be</strong>lisk<br />
Geliefd als militair herdenkingsteken wegens zijn triomferende<br />
vertolking van de gedachte van het eeuwige leven door het offer aan<br />
het vaderland.<br />
Op het einde van de negentiende eeuw was de kennis van de<br />
symboliek al sterk verzwakt en traden contradicties op. De gebroken<br />
o<strong>be</strong>lisk op de vergunning van de familie Good-Nathanson (park Zl)<br />
is strijdig met de oorspronkelijke symbolische inhoud van de<br />
o<strong>be</strong>lisk, want het symbool dat verwijst naar het eeuwige leven werd<br />
hier gebroken als teken van eindigheid.<br />
Palet en penseel<br />
Olielamp<br />
Symbool voor de eeuwigheid<br />
van het leven en ook voor<br />
kennis en verlichting.<br />
Ouroboros<br />
De slang, een zich verjongend<br />
wezen, komt op de Westerse<br />
<strong>be</strong>graafplaatsen vooral voor in<br />
de vorm van de ouroboros, de<br />
slang die zichzelf in de staart<br />
bijt en zo een gesloten kring<br />
vormt. Het eeuwigheidssymbool<br />
van de slang wordt aldus<br />
versterkt door de oneindigheid<br />
van de cirkel.<br />
Overduidelijk en vaak aangewend attribuut van een schilder.<br />
Palmtak<br />
Attribuut dat verwijst naar het<br />
kunstenaarschap, eeuwige roem<br />
door artistieke creaties.<br />
Werd als teken van de triomf<br />
over de dood door marte<br />
laarsschap op negentiende<br />
eeuwse familiegraven een triom<br />
fantelijke verwijzing naar het<br />
eeuwige leven.<br />
Papaver<br />
Oorspronkelijk het symbool van<br />
Hypnos, de Griekse god van de<br />
slaap. Later het christelijke<br />
symbool van de gelukzalige<br />
tijdelijke slaap. Vooral afge<strong>be</strong>eld<br />
als droogbloem in kransen van<br />
steen, maar ook bloeiend.<br />
Passer en winkelhaak<br />
Op het graf van Walter van Kuyck wordt 'passer en winkelhaak'<br />
aangewend als attribuut voor een architect. Bij de winkelhaak van<br />
het vrijmetselaarssymbool (Desguin, park N) zijn de <strong>be</strong>nen open,<br />
bij die van een architect wordt de driehoek meestal gesloten.<br />
Personificatie<br />
Vooral voor zeer gewaardeerde personaliteiten worden graftekens<br />
opgericht die ook in een stadspark niet zouden misstaan. Hier<br />
ontbreekt funeraire symboliek en wordt gewerkt met attributen en<br />
personificaties, waarbij vaak een vrouw met stedenkroon op het<br />
hoofd verschijnt, op Schoonselhof is dat Antwerpen, op de<br />
Wester<strong>be</strong>graafplaats is dat Gent.<br />
Schip<br />
Attribuut van een reder of zeeman, maar ook symbool van de hoop.<br />
Taxus<br />
De altijd groene taxus staat voor onvergankelijkheid. In de oudheid<br />
geloofde men dat de ingang tot de onderwereld geflankeerd werd<br />
door taxusbomen.<br />
Uil<br />
Symbool van de gelouterde ziel. Bij Louis Donsselaere versterkt de<br />
uil de doodsgedachte van de kleine sarcofaag op de top. Op het graf<br />
van Jos Cauwen<strong>be</strong>rgh (Zl, C) vliegt de uil boven het portretrnedaillon,<br />
wat de wijsheid van deze schepen van financiën en provincie<br />
raadslid lijkt op te roepen.<br />
Urn<br />
Oud Romeins symbool voor dood en rouw. Een sluier op de asurn<br />
staat voor het afdekken van het leven.<br />
Viooltje<br />
Kleurrijk, klein en sterk, deze eigenschappen maken van het viooltje<br />
het symbool van nederigheid.<br />
Zandloper<br />
De zandloper verwijst naar de kortstondigheid van het leven en naar<br />
het onvermijdelijke levenseinde. Soms zijn zandlopers voorzien van<br />
vleugels - links die van een duif (de dag), rechts die van een<br />
vleermuis (de nacht) -om aan te geven dat het leven vervliegt bij<br />
dag en nacht, bij goed en kwaad. De Christelijke traditie ziet de<br />
omkeerbaarheid van de zandloper als het nieuwe leven na de<br />
wederopstanding.<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4 39
Leven in het park<br />
Erik Molenaar<br />
De Holle<strong>be</strong>ek is de levensader<br />
van Schoonselhof.<br />
Schoonselhof is niet enkel een <strong>be</strong>graafplaats, het<br />
is ook een park. Het heeft gelukkig niet veel te lijden<br />
gehad van de versnippering die andere groene<br />
ruimten in en om Antwerpen heb<strong>be</strong>n moeten<br />
verduren. En ook aan het massaal gebruik van<br />
kunstmest, vanaf de tweede helft van de twintigste<br />
eeuw, is Schoonselhof als <strong>be</strong>graafplaats ontsnapt.<br />
Dat heeft positief bijgedragen aan de ecologische<br />
verscheidenheid van het park. Men vindt er planten<br />
en bloemen die elders in de wijde omgeving<br />
volkomen uitgeroeid zijn. Ook voor vele kwetsbare<br />
plantensoorten is Schoonselhof een laatste rustplaats.<br />
Een uiterst merkwaardige soort is Bleek cypergras,<br />
een subtropisch schijngras dat zich, ondanks zware<br />
bodemverstoring, weet te handhaven. Verder zijn er<br />
onopvallende pionierplanten, zoals Klein bronkruid,<br />
Liggend hertshooi, Borstelbies en Rode schijnspurrie.<br />
Schoonselhof her<strong>be</strong>rgt ook een groep planten die<br />
zich goed voelen in zoete tot zwak brakke waters en<br />
op oevers. Op oude en minder onderhouden graven<br />
gedijen discreet varens, mossen en korstmossen.<br />
In het park is er verder nog een <strong>be</strong>ukenplantage met<br />
statige oude bomen, verweerd door weer en wind en<br />
een uniek <strong>be</strong>ek<strong>be</strong>geleidend bos.<br />
Door Schoonselhof stroomt de Holle<strong>be</strong>ek, vol<br />
salamanders, kikkers en vissen, waterplanten en zoet<br />
waterslakken. Het water is snelstromend, rein en vol<br />
leven. De Holle<strong>be</strong>ek is de ruggengraat van het<br />
landschap. Alle sloten op de <strong>be</strong>graafplaats staan er<br />
mee in verbinding.<br />
Het grasveld voor de asuitstrooiing op<br />
Schoonselhof is een kortgeknipt gazon, alhoewel een<br />
weide met wilde bloemen meer geschikt zou zijn.<br />
De verscheidenheid aan kruiden en kleuren geeft<br />
vertrouwen en past <strong>be</strong>ter in de cirkel van leven en<br />
dood, het weer opgenomen worden in de cyclus van<br />
grond, zon en eeuwigheid.<br />
40<br />
Grote waternavel in<br />
Holle<strong>be</strong>eksloten.
Wie en waar op Schoonselhof<br />
Peter Benoit I 1 834-190 I )<br />
Gaston Burssens I I 896- 1965)<br />
Renaal Braem I I 91 ü-200 I)<br />
Leon Brunin I 1 869- 19491<br />
Jan Cox I 1 920-19801<br />
Remy Carnelissen I 1 91 3-1 9901<br />
Arthur Carnette jr I 1 880-1 9451<br />
Hendrik Canscience I 1 812-18831<br />
Flor Cra<strong>be</strong>els I 1 835-1 8961<br />
Lade Craey<strong>be</strong>ckx I 1 897-1 976)<br />
Julien Creytens I 1 897-1 972)<br />
Rika De Boeker I 192 3-2002)<br />
Henri De Braekeleer 11840-1 888)<br />
Remy De Cnodder 11919-1997)<br />
Freddy De Vree I 1939-2004)<br />
Gustaaf De Bruyne I 1914-1981)<br />
Herman de Con i nek I 1 944-1 997)<br />
Victor Desguin I 1 838-19191<br />
Frans Detiège I 1909-1980)<br />
Pal De Mant I 1 857-193 1)<br />
Jan De Vos I 1 844-1 923)<br />
Leopold de Woel I 1 823-1 892)<br />
Jules Dirickx I 1 883-1 936)<br />
Lau is Dousselare I 1 865-1 905)<br />
Josuë Dupon I 1 864-1935)<br />
Louis Dupuis I I 842-1921)<br />
Stany Dupuis I 1 888-1908)<br />
Bruno Dyckmans I 1 920-1998)<br />
Max Elskamp I 1 862-1931 I<br />
Willem Elsschot I 1 882-1 960)<br />
Lede Eyckermans I 1919-1 998)<br />
Petrus Farasyn I 1 822-1 8991<br />
Vic Gentils I 1919-1 997)<br />
Gust Gils I 1924-2002)<br />
Karel Goeyvaerts I 1923-1993)<br />
Theofiel Grijp I I 899-1936)<br />
Marnix Gijsen I I 899-1984)<br />
Maurice Gilliams I 1 900-1982)<br />
Jacques Gorus I 1 90 1-1981)<br />
Ferre Grignard I 1939-1982)<br />
Camille Huysmans I 1 871-1968)<br />
Wim l<strong>be</strong>ns I 1934-1 997)<br />
Jozef Jenssens de Va re<strong>be</strong>ke I 1 854-1 930)<br />
Floris Jespers I 1 889-1965)<br />
Clement Jonckheer I 1 871-1932)<br />
Frans Joris I 1 85 1-19141<br />
Paul Jooslens I 1 889-1 960)<br />
Frans Lamorinière I 1 828-191 1)<br />
Lucie Loridon I 1 868-1943)<br />
Evert Lareek 11 850-190 I)<br />
Henri Leys I 1 815-1 869)<br />
Jozef Lies I 1 821-1865)<br />
Willem Linnig sr I 1 819-1 8851<br />
Romein Looymans I 1 864-1 914)<br />
Mark Moeken I 191 3-1 977)<br />
Pol Mara I 1 920-1 9981<br />
Anicon Morstboom I 1905- 1960)<br />
Joris Minne I 1 997-19881<br />
ldir Mecibah (1958-2004)<br />
Ledewijk Mortelmans I 1 868-1952)<br />
Ro<strong>be</strong>rt Mosuse I 1 970-20001<br />
Jozef Muis I 1 882-1961)<br />
Alice Nahon I 1 896-19331<br />
Jan Olieslagers I 1 883-19421<br />
lsidoor Opsomer I 1 878-1 967)<br />
Alfred Ost I 1 884-1 9451<br />
Huges C Pernath I 1 931-19751<br />
Edward Peeher I I 885-1 926)<br />
Jules Peeher I 1 830-1 8991<br />
Jozef Peeters I 1 927-1983)<br />
Arthur Pierre I 1 866-1938)<br />
Frans Posenoer 11844- 1 895)<br />
Al<strong>be</strong>rt Pot I 1917-1 9361<br />
Jan Portieitje I I 8 29-1 908)<br />
Gerard Portieitje I I 856-19291<br />
Armend Preud'homme I 1 904-19861<br />
Floris Prims I 1 882-19541<br />
Max Rooses (1839-1914)<br />
toondichter<br />
schilder, dichter<br />
architect<br />
kunstschilder<br />
schilder<br />
<strong>be</strong>eldhouwer<br />
schrijver, conservator<br />
schrijver<br />
landschapsschilder<br />
burgemeester<br />
kunstschilder<br />
minister<br />
kunstschilder<br />
kunstcriticus<br />
dichter, auteur<br />
kunstschilder<br />
dichter<br />
burgemeester<br />
burgemeester<br />
dichter, auteur<br />
burgemeester<br />
burgemeester<br />
acteur<br />
mecenas<br />
<strong>be</strong>eldhouwer<br />
<strong>be</strong>eldhouwer<br />
kunstschilder<br />
kunstschilder<br />
auteur<br />
auteur<br />
<strong>be</strong>eldhouwer<br />
kunstschilder<br />
<strong>be</strong>eldhouwer<br />
dichter<br />
componist<br />
verkiezi ngsslochtoffer<br />
auteur, dichter<br />
auteur, dichter<br />
kunstschilder<br />
kunstenaar, dichter<br />
minister, burgemeester<br />
<strong>be</strong>eldhouwer, edelsmid<br />
kunstschilder<br />
schilder, <strong>be</strong>eldhouwer<br />
steenkopper<br />
<strong>be</strong>eldhouwer<br />
kunstschilder<br />
landschapssch ilder<br />
schilderes<br />
kunstschilder<br />
kunstschilder<br />
portret-en historieschilder<br />
kunstschilder<br />
kunstschilder<br />
<strong>be</strong>eldhouwer<br />
kunstschilder<br />
kunstschilder<br />
<strong>be</strong>eldhouwer, tekenaar<br />
vormgever<br />
componist<br />
zanger<br />
kunstcriticus, conservator<br />
verpleegster, dichteres<br />
piloot, wielerkampioen<br />
kunstschilder<br />
kunstschilder<br />
dichter<br />
minister<br />
<strong>be</strong>eldhouwer<br />
kunstschilder, graficus<br />
<strong>be</strong>eldhouwer<br />
schilder<br />
verkiezingsslachtoffer<br />
portretschilder<br />
kunstschilder<br />
componist<br />
priester, stadsarchivaris<br />
auteur, conservator<br />
rondpunt tussen Y en Z I<br />
erepark N<br />
strooiweide<br />
park T, rij B<br />
erepark R, rij 5<br />
erepark R, rij 6<br />
park Z 1, rij B<br />
ereplaats tussen V en U<br />
park Y, rij I 3<br />
erepark N<br />
erepark N<br />
erepark N<br />
park Zl , rij A<br />
erepark R, rij 6<br />
erepark R, rij 7<br />
erepark R, rij 5<br />
erepark R, rij 6<br />
erepark N<br />
erepark N<br />
erepark N<br />
perk Z l, rij C<br />
rondpunt N<br />
park I 0, Zuid<br />
park U, rij G I<br />
perk A, Noord<br />
erelaan park U, rij G I<br />
erelaan park U, rij G I<br />
erepark R, rij 6<br />
park Zl, Oost<br />
erepark N<br />
erepark R, rij 6<br />
park Zl, rij 22<br />
erepark R, rij 6<br />
erepark R, rij 7<br />
erepark R, rij 6<br />
erepark N<br />
erepark N, rij 63<br />
erepark R, rij 5<br />
erepark R, rij 5<br />
erepark R, rij 5<br />
erepark N<br />
erepark R, rij 6<br />
erepark R, Noord<br />
erepark N<br />
park Z I , Zuid<br />
park Zl , rij 22<br />
erepark R, rij 3<br />
park Z I , Zuid<br />
park C, West<br />
erepark Z I , rij D<br />
rondpunt oan erepark R<br />
park Zl , rij D<br />
park Zl , rij D<br />
erepark R, Zuid<br />
erepark N<br />
erepark R, rij 6<br />
erepark R, rij 3<br />
erepark R, rij 5<br />
strooiweide<br />
erepark N<br />
park X, rij 40<br />
erepark N<br />
klein erepark ABCD<br />
krijgs<strong>be</strong>graafplaats, rij 33<br />
erepark N<br />
erepark R, rij 6<br />
erepark R, rij 4<br />
park Y, rij 19<br />
park Y, rij 17<br />
erepark R, rij 3<br />
park Y, West<br />
park Y, rij 28<br />
erepark N<br />
park U, rij Gl<br />
park 7<br />
erepark R, rij 5<br />
erepark N<br />
park Y 14<br />
Maurits Sab<strong>be</strong> (1873-1938) auteur erepark N<br />
Edmond Sanders I I 898-1961) kunstschilder park M<br />
Ann Salens I 1940- 1 994) mode-ontwerpster strooiweide<br />
Pieter Smidt van Gelder (1878-1 9561 mecenas erepark N<br />
Jules Somers I 1 884-1951) schepen erepark N<br />
Alexander Struys I 1 852-1941) kunstschilder erepark CD<br />
Leen Stijnen I 1 899-1 990) architect park V, Zuid<br />
Al<strong>be</strong>rt Szukalski (1945-20001 <strong>be</strong>eldhouwer erepark R, rij 6<br />
Filip Tas (191 8- 1 997) fotograaf erepark R, rij 6<br />
Jes Tilleux I I 896- 19781 kunstschilder erepark R, rij 4<br />
Edouard Thijs bankier park Y, rij 9<br />
Emiel van Aver<strong>be</strong>ke I 1 876- 19461 architect eilandje AB<br />
Walther van Beselaere I 1908-19881 conservator erepark R, rij I I<br />
Nic van Bruggen I 1 938-1991) dichter erepark R, rij 6<br />
Frans van Ca uweloert I I 8 8ü- 196 I I burgemeester erepark N<br />
Frank Van den Wijngeert I 190 1-1962) schrijver, conservator klein erepark Gh<br />
Jes Van Eynde I 1907-1992) minister erepark N<br />
Staf van Elzen I 1915-1 9871 kunstschilder erepark R, rij 5<br />
Nicole van Goethem I 1 941-20001 regisseur erepark R, rij 6<br />
Jef Van Hoof I 1 8 86- 19 591 componist erepark N, rij 34<br />
Frans Van Kuyck I 1 852-19151 kunstschilder, schepen erepark N<br />
Jozef Van Lerius I 1 823-1 8761 kunstschilder park Z1, rij D<br />
Theedoor Van Lerius I 1 819-1 8801 <strong>be</strong>eldhouwer park Z1, rij D<br />
Alexis van Mechelen I I 864-19191 hoofdstadsbouwmeester eilandje AB<br />
Paul van Ostaijen I 1 896-19281 dichter, auteur erepark N<br />
Jan van Rijswijck I 1 853-1 906) burgemeester erepark N<br />
Renaal Verbruggen I 1909-1981 I architect erepark R, rij 5<br />
Karel Verlat I I 8 24- I 8901 kunstschilder park Z1, rij A<br />
Theedoor Verstraete I I 850-1 907) kunstschilder park Z l, rij A<br />
Emiel Vloers 11871-1 952) kunstschilder erepark N<br />
Gered Walschap I I 898-1 9891 auteur erepark N<br />
Lede Zielens I 1 901-19441 auteur erepark N<br />
Deze opsomming is verre van volledig maar pro<strong>be</strong>ert toch een <strong>be</strong>eld te geven van de<br />
kunstenaars<strong>be</strong>graafplaats Schoonselhaf.<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2004/4 41
Auteur<br />
Anne-Mie Havermans is kunsthistorica. Haar proefschrift<br />
is een uitgebreide en diepgaande studie van de park<br />
<strong>be</strong>graafplaats Schoonselhof. Ondertussen zet zij dit<br />
onderzoek voort.<br />
Fotoverantwoording<br />
AMVC-Letterenhuis: 9, 15 (boven rechts), 23 (boven)<br />
Foto Coolens & Deleuil: 3<br />
Carl De Keyzer: 44<br />
FotoMuseum Provincie Antwerpen: 16 (boven links)<br />
Anne-Mie Havermans: 4-5, 13 (onder), 15 (boven links),<br />
16 (boven rechts), 18, 28 (boven), 36 (boven), 37-39, 41<br />
Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpen:<br />
14, 15 (onder), 16 (onder), 19 (onder), 20 (onder), 27 (boven),<br />
29 (boven), 30 (onder)<br />
Michel Wuyts: 4 (boven), 6, 10, 12 (boven), 13 (boven),<br />
16 (midden), 17, 19 (boven), 20 (boven), 21, 22, 23 (onder),<br />
24 (boven rechts), 25, 26, 27 (onder), 28 (onder), 30 (boven),<br />
31, 32, 33, 34, 35, 37-39<br />
Collectie Vleeshuis: 7<br />
Openluchtmuseum Middelheim: 36 (onder)<br />
AMSAB: 24 (boven links, onder)<br />
Stadsarchief Antwerpen: 11, 12 (onder), 29 (onder)<br />
Verzameling Demey: 8<br />
Wim Strecker: 40<br />
Op:zoekingen illustraties<br />
Gudrun Heymans<br />
Jeroen Lanoote<br />
Schoonselhof<br />
Ligging<br />
Op de grens van Hoboken en Wilrijk, tussen Krijgsbaan,<br />
Jules Moretuslei, Legerstraat, Fort 7, Moerelei,<br />
Schoonselstraat, Groenstraat en Sint-Bernardsesteenweg<br />
Bereikbaarheid<br />
Sint-Bernardsesteenweg: tram 12, bus 290<br />
Moerelei: bus 50<br />
Valaardreef: bus 26, bus 33<br />
Parking<br />
Legerstraat aan het crematorium<br />
Krijgsbaan: aan de ingang<br />
Openingsuren<br />
Tussen 8.30 en 16.15 uur<br />
42<br />
!A<br />
Antwerpen<br />
v:zw Graf:zerkje<br />
Op de website www.grafzerkje.<strong>be</strong> geeft de vereniging<br />
informatie over haar activiteiten en een overzicht van de<br />
grafmonumenten die door haar toedoen gered of<br />
gerestaureerd werden.<br />
Op de website www.schoonselhof.<strong>be</strong> staat geïllustreerde<br />
informatie over de <strong>be</strong>langrijkste grafmonumenten op<br />
Schoonselhof en over de themawandelingen.<br />
Vzw Grafzerkje<br />
Jacques Buermans<br />
Frieslandstraat 4 bus 6<br />
2660 Hoboken-Antwerpen<br />
Tel. 03 829 16 03<br />
Epitaaf - Vereniging voor funerair erfgoed v:zw<br />
Marcel Celis<br />
Onze-Lieve-Vrouwvoorplein 16<br />
1020 Brussel (Laken)<br />
Tel. 02 553 16 41<br />
www.epitaaf.<strong>be</strong><br />
Kunsthistorische rondleidingen op Schoonselhof<br />
Anne·Mie Havermans<br />
Gerarduslei 35<br />
2180 Sint-Mariaburg (Ekeren)<br />
Tel. 03 665 02 19<br />
Jean-Emile Driessens<br />
Oudekerkstraat 64<br />
2018 Antwerpen<br />
Tel. 03 248 22 85<br />
Rondeleidingen fauna en flora op Schoonselhof<br />
Floristisch Onderzoék voor Natuur<strong>be</strong>houd<br />
Erik Molenaar<br />
Ferdinand Coosemansstraat 24<br />
2600 Berchem-Antwerpen<br />
Tel. 03 218 59 69<br />
www.natuurpunt.<strong>be</strong>'/ fon<br />
De Erfgoedcel Antwerpen<br />
De Erfgoedcel Antwerpen plant de uitgave van het boek<br />
Schoonselhof. Nu!, met een bijdrage van<br />
Anne-Mie Havermans, Wim Cuyvers, Kristien<br />
Hemmerechts e.a. Voor deze publicatie maakte Carl De<br />
Keyzer een bijzondere fotoreeks over het erfgoed van de<br />
<strong>be</strong>graafplaats Schoonselhof. De opname op de achterkaft<br />
maakt hier deel van uit.<br />
De Erfgoedcel Antwerpen ijvert voor een goede<br />
<strong>be</strong>waring en <strong>be</strong>tere publieksontsluiting van het<br />
Antwerpse erfgoed, zowel het materiële als het<br />
immateriële erfgoed.<br />
Erfgoedcel Antwerpen, Brouwershuis, Adriaan<br />
Brouwersstraat 20 in 2000 Antwerpen, tel. 03 227 49 53<br />
of www.erfgoednet.<strong>be</strong>/antwerpen.
IJ2Ste JAARGANG / DRIEMAANDELIJKS<br />
OBER · NOVEMBER - DECEMBER 2004 nr. 4<br />
Uftgave Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen vzw<br />
onder de auspieclën van de Vlaamse provincies<br />
Verantwoorclt.IIJU" Uits-Yer: Peter Wouters, Hofstras. 2oocrAntwerpen • Erkennlngsnummer P3A116
..<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
"<br />
0<br />
2<br />
Het volgend nummer<br />
Begraafplaats Schoonsethof<br />
Ik hecht mij of ik sterf<br />
In dit themanummer leest u hoe, onder impuls van Jozef 11 en<br />
Napoleon, kerkhoven in woongebieden plaats moesten maken<br />
voor burgerlijke <strong>be</strong>graafplaatsen buiten de stad. Père-Lachaise<br />
te Parijs opende in 1804 als eerste park<strong>be</strong>graafplaats. Vele<br />
steden in en buiten Europa volgden, ook Antwerpen, dat in 1911<br />
het domein Schoonsethof aankocht om het tien jaar later in<br />
gebruik te nemen als <strong>be</strong>graafplaats.<br />
Vele <strong>be</strong>roemdheden kregen er hun laatste rustplaats: Peter<br />
Benoit, Marnix Gijsen, Maurice Gilliams, Armand Preud'homme,<br />
Hendrik Conscience, Frans Van Cauwelaert, Lode Craey<strong>be</strong>ckx ...<br />
Het themanummer focust op <strong>be</strong>kende en minder <strong>be</strong>kende<br />
plastische kunstenaars -zoals Henri De Braekeleer, Jozef<br />
Lies, Jan Cox, Joris Minne, Alfred Ost en Karel Verlat - en op<br />
grafmonumenten ontworpen door <strong>be</strong>eldhouwers die ook op<br />
Schoonsethof <strong>be</strong>graven liggen: Oscar Jespers, Arthur Pierre,<br />
Frans Joris, jules Pécher ...<br />
Een introductie tot de funeraire iconografie <strong>be</strong>sluit deze<br />
egcA komt tot stand in<br />
publicatie.<br />
·-<br />
Het nummer<br />
.... ..".. samenwerking<br />
met de Erfgoedcel Antwerpen<br />
die over de <strong>be</strong>graafplaats<br />
Schoonsethof een boek<br />
voor<strong>be</strong>reidt. (Inlichtingen:<br />
tel.o3 222 93 34)<br />
Begraafplaats Schoonselhof.<br />
Ik hecht mij of ik sterf verschijnt<br />
in de tweede helft van decem<strong>be</strong>r<br />
2004.<br />
Losse nummers kosten € 6,20<br />
(België) of € 6,70 (Nederland).<br />
Bestellen kan door storting op rekening 448-0007361-87<br />
(België) of 135.20 (Nederland) van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in<br />
Vlaanderen vzw, met vermelding 'Schoonselhor.<br />
Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen<br />
zoekt vrijwilligers<br />
om een dynamisch team een handje toe te steken. Bent u<br />
ge<strong>be</strong>ten door kunst en heeft u eventueel een <strong>be</strong>etje ervaring<br />
met computers, dan kunnen wij u een boeiende tijds<strong>be</strong>steding<br />
<strong>be</strong>zorgen. In hartje Antwerpen voor het oudste en grootste<br />
kunst- en museumtijdschrift van Vlaanderen.<br />
Schrijf of <strong>be</strong>l (03 224 15 30) naar<br />
Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen, Hofstraat 15,<br />
2000 Antwerpen,<br />
of mail naar info@okv. <strong>be</strong>.<br />
BANK<br />
Mngesloten biJ<br />
. ......... , . •• .:;-<br />
I .. UIOWIII"'"'::: "' rr c r/ M<br />
x<br />
OKV-Club<br />
Ter gelegenheid van de voorstelling van de aflevering Schoonse/hof<br />
nodigt Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen 75 personen uit op een speciaal<br />
geleid <strong>be</strong>zoek aan deze indrukwekkende <strong>be</strong>graafplaats.<br />
Het vindt plaats op zaterdag 25 januari 2005.<br />
U kan kiezen uit drie rondleidingen om nu, een algemene rondleiding<br />
doorspekt met de nodige anekdotes door Jacques Buermans en<br />
twee kunsthistorische rondleidingen door Anne-Mie Havermans,<br />
kunsthistorica en Jean-Emiel Driesens. Beide gespecialiseerd in funerair<br />
erfgoed en vooral in de <strong>be</strong>graafplaats Schoonselhof.<br />
We vragen een kleine bijdrage van € 3,00.<br />
Inschrijven kan via een brief of kaartje<br />
naar Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen, Hofstraat 15, 2000 Antwerpen, of<br />
via mail naar info@okv.<strong>be</strong> met vermelding van de soort rondleiding.<br />
De eerste 75 intekenaars ontvangen een persoonlijke uitnodiging.<br />
Met de OKV-Club kunnen abonnees<br />
kunst van dichtbij <strong>be</strong>leven .<br />
Tientallen lezers gingen enthousiast in op het gevarieerde aanbod van<br />
de vorige OKV <strong>Tento</strong>: geleid <strong>be</strong>zoek aan het Van Mieghemmuseum in<br />
Antwerpen, een <strong>be</strong>zoek aan galerij Zwarte Huis in Knokke met kunstenaar<br />
Gerry Desmet en een rondleiding in het Provinciaal Archeologisch Museum<br />
Ename en Velzeke.<br />
Ook in dit nummer vindt u heel wat boeiende programma's:<br />
speciaal geleid <strong>be</strong>zoek aan het Charliermuseum in Brussel,<br />
<strong>be</strong>zoek de nieuwe kunsthal Extra City in Antwerpen,<br />
geniet van een rondleiding in het net gerenoveerde museum<br />
Mayer van den Bergh.<br />
Wandel met ons mee op de unieke <strong>be</strong>graafplaats<br />
"<br />
Provincie<br />
OostVIaanderen<br />
Schoonsethof in Antwerpen.<br />
Sl I Met<br />
de steun ?" de<br />
· Vlaamse regcnng
Edito<br />
Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit te koop<br />
Nee, u hoeft niet te schrikken. Het gaat niet over onszelf, maar<br />
over een sluipend idee dat af en toe de kop opduikt bij politici die<br />
geld zoeken. Onlangs kwam het weer in het nieuws. Het OCMW<br />
van de stad Antwerpen zit met een enorme put schulden en <strong>be</strong>zit<br />
tegelijkertijd een pak schilderijen en kunstwerken. Sommigen<br />
watertanden alleen al bij de gedachte. Met de verkoop van enkele<br />
schilderijen zou toch alvast een deeltje van die put kunnen gedolven<br />
worden? Vele mensen huiveren bij dit idee en daar zijn vele goede<br />
redenen voor. Te n eerste gaat het niet op dat een eventuele<br />
opbrengst van de verkoop van kunstwerken moet dienen om allerlei<br />
dubieuze schulden te derven. Ten tweede verkreeg het OCMW deze<br />
werken in vele gevallen door een schenker die stipuleerde dat men<br />
de kunstwerken niet mag verkopen. Ten derde <strong>be</strong>hoort dit openbaar<br />
kunst<strong>be</strong>zit aan iedereen toe. Wanneer het OCMW dit verkoopt<br />
verkopen ze een <strong>be</strong>etje van ieder van ons. Want al dat erfgoed maakt<br />
deel uit van onze identiteit. Vandaar de oprechte verontwaardiging.<br />
Het raakt ons in ons binnenste. Wil dit nu zeggen dat musea nooit<br />
iets uit hun eigen verzameling mogen verkopen? Moeten zij tot in<br />
het oneindige alle verkregen kunstwerken en aangekochte stukken<br />
<strong>be</strong>waren? Het is een moeilijke vraag. In Amerika verkopen musea,<br />
meestal in privé-handen, regelmatig stukken om de collectie te<br />
wijzigen of te veranderen. Smaken en inzichten evolueren. Ook<br />
de stedelijke musea van Hasselt hielden onlangs een verkoop van<br />
stukken die niet meer in hun collecties pasten. Reiskoffers gingen<br />
naar het Nationaal Museum voor Douane en Accijnzen, de Abdij<br />
van Herkenrode kreeg allerlei landbouwwerktuigen. Wat tot slot<br />
overbleef werd aan het grote publiek verkocht. Dat liep er storm<br />
voor. Het moet voor de musea een gevoel van opluchting zijn dat al<br />
die zolang <strong>be</strong>waarde stuken nieuwe gelukkige eigenaars heb<strong>be</strong>n<br />
gevonden. Het erfgoed gaat terug naar de gemeenschap. Want<br />
zoals de kunstfilosoof Walter Benjamin zei: "We moeten oppassen<br />
dat we niet <strong>be</strong>zwijken onder het gewicht van al die verzamelde<br />
kunstschatten op onze rug. We moeten zien dat we nog de kracht<br />
heb<strong>be</strong>n om de kunstschatten van ons af te smijten zodat we er<br />
opnieuw greep op kunnen krijgen".<br />
Mag een museum kunst<strong>be</strong>zit verkopen? Reageer op ons forum op<br />
www.tento.<strong>be</strong> of mail naar peter.wouters@okv. <strong>be</strong><br />
Joris Ghekiere, Zonder titel,<br />
2004 (p. 12)<br />
Inhoud<br />
KUNST IN PUBLIEKE RUIMTE<br />
Daniël Buren verkoopt kijkplezier in Leuven<br />
MUSEUM APART<br />
Charliermuseum een goudmijn aan kunstschatten<br />
TALENT<br />
Johan Ghekiere<br />
OPEN NIEUW<br />
Museum Mayer van den Berg viert eeuwfeest<br />
OPEN NIEUW<br />
Extra City. Nieuwe ambitieuze kunsthal in Antwerpen<br />
IN BEELD<br />
Een Zee van toegelaten lust<br />
OPENBAAR KUNST BEZIT IN VLAAN DEREN lOOS<br />
ERF,OED LOKAAL<br />
De Groene Boulevard in Hasselt<br />
OPEN NIEUW<br />
BE-PART in Waregem<br />
IN BEELD<br />
o Alles goed met Floris Jespers?<br />
KUNSTTO ER<br />
In de sporen van Reynaert de Vos<br />
WEBSTEK<br />
Museum.nl<br />
KEUZE VAN DE REDACTIE<br />
KLARA<br />
UIT DE BOEKEN<br />
ZWART OP WIT<br />
OPEN NIEUW<br />
letteren huis: hoogmis van Vlaamse Letterkunde<br />
KUNST ONDER DE KERSTBOOM<br />
A' ENDA<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT<br />
IN VLAANDEREN<br />
5ECRf.TARIAAT, REDACTIE<br />
EN AIONNlMENTENDilNST<br />
huis 'den Rhyn'<br />
Hofstraat 15<br />
2000 Antwerpen<br />
tel. 03 I 224 15 30<br />
fax 03 I 224 15 31<br />
info@okv.<strong>be</strong><br />
Bankrelaties<br />
448·0007361-87<br />
385-0590844·80<br />
000-0099920·10<br />
135.20 (NL)<br />
BTW 427 190 176<br />
ISSN 1373·4873<br />
wo 2004/7892/17<br />
ADVERTEERDERS IN DIT NUMMER<br />
UITGrvtllt<br />
Peter Wouters<br />
peter.wouters@okv.<strong>be</strong><br />
HOOfDREDACTEU R<br />
Mark Vanvaeck<br />
REDACT1l<br />
mark.vanvaeck@okv.<strong>be</strong><br />
Daan Ra u, Rik Sa uwen, Karel Marcelis,<br />
Philip Willaert, Eva Wuyts, Ludo Dosogne,<br />
Mark Vanvaeck, Peter Wouters<br />
VORMGMNG<br />
DRUK<br />
Geert Versta en<br />
New Goff, Gent<br />
PRE-PRE.SS<br />
Gratlsch Buro Geert lefevre<br />
PUILICIRIT<br />
03/231 28 oo (B-promotion)<br />
AlOMNEMENTIN DIENST UI WEISIR<br />
Gerrie Caomans<br />
gerrie.coomans@okv.<strong>be</strong><br />
VRIJWILLIGERS<br />
Gudrun Heymans, Jeroen lanoote,<br />
Jessica Moyersoen, Gaston Van der<br />
Cruyce, leen Van Wassenhoven<br />
Antiek<strong>be</strong>urs Luik (blz. 43), Aboriginal Art Gallery (blz. 33), Amarant vzw (blz. 17),<br />
Caermersklooster (blz. 41), Lineart (bl2. 47), Dexia Bank (blz. 48)<br />
<br />
•<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
..<br />
0<br />
3
KUNST IN<br />
PUBLIEKE RUIMTE<br />
Daniel Buren verhoogt kijkplezie in Leuvens Sint Donatuspark<br />
Die weerspiegelen niet alleen de omliggende<br />
bomen en planten. Gewone en ge·<br />
kleurde raampjes wisselen elkaar af. Wie<br />
door het gekleurde glas kijkt, waant zich in<br />
een andere omgeving. Het vijverwater lijkt<br />
plots zijn natuurlijke kleur te verliezen en<br />
wordt achtereenvolgens oranje en blauw.<br />
Herfstbladeren krijgen door de ingreep on<br />
verwachte paarse en rode tinten.<br />
Toch zijn de 'frames' niet opdringerig. Om·<br />
dat ze op de rand van de verschillende plant<br />
soenen werden opgericht, dwingen ze de<br />
wandelaar niet om zijn traject aan te passen.<br />
Daniel Buren houdt niet alleen rekening met<br />
de oorspronkelijke vorm van het parkland<br />
schap. Hij accentueert zelfs de structuur.<br />
Bovendien nod igt hij de <strong>be</strong>zoeker uit tot<br />
onthaasting. Wie zijn tijd neemt kan inder<br />
daad het park vanuit talloze invalshoeken<br />
en kleuren waarnemen. Elk raamwerk staat<br />
op zichzelf, maar kan ook als een onderdeel<br />
van de hele reeks worden <strong>be</strong>schouwd. Toch<br />
kunnen de achttien vensterramen onmoge<br />
lijk tegelijkertijd in één oogopslag worden<br />
geobserveerd. Het Sint Donatuspark is im<br />
mers heuvelachtig en werd door de vroegere<br />
ontwerper opgesmukt met rotspartijen.<br />
Het kenmerk van Buren<br />
De 66jarige Buren heeft het zo druk dat hij<br />
niet eens op de vernissage van zijn 'Jardin<br />
imaginaire' aanwezig kon zijn. Hij ver<br />
toefde op dat moment in de Hemeltempel in<br />
Peking, waar hij - net als op de kaders van<br />
de Leuvense parkramen · verticale streepjes<br />
aanbracht. Al vier decennia <strong>be</strong>denkt hij 'in<br />
situ' installaties met herkenbare streep<br />
patronen. De gekleurde verticale banden<br />
zijn steeds 8,7 cm breed en worden afgewis<br />
seld met witte strepen.<br />
'Voor het Sint Donatuspark heeft Buren<br />
nadat hij het park als de meest geschikte<br />
locatie voor een artistiek project had uitge<br />
kozen, drie verschillende voorontwerpen<br />
ingediend' zegt Michèle Lachowsky, die met<br />
Joël Ben za kin curator is van deze permanen<br />
te tentoonstelling. 'We heb<strong>be</strong>n uiteindelijk<br />
geopteerd voor de ritmische opstelling van<br />
deze achttien vensterramen omdat ze een<br />
meerwaarde geven aan het park zonder dat<br />
ze de spelende ki nderen en de wandelaars<br />
of rustzoekers hinderen.'<br />
De 'imaginaire tuin' dankt zijn naam aan het<br />
magisch karakter: "Door het vernuftig kleur<br />
gebruik <strong>be</strong>eldt de <strong>be</strong>zoeker zich een park in<br />
dat enkel in zijn fa ntasie <strong>be</strong>staat. Toch over<br />
drijft Buren niet. Enkel wie voor één van zijn<br />
'frames' halt houdt, kan de illusionistische<br />
effecten tot zich laten doordringen. Snelle<br />
voorbijgangers vangen van de imaginaire<br />
taferelen slechts een korte glimp op. Ze<br />
worden echter bij het volgende vensterraam<br />
opnieuw met een vreemd kleurenspel gecon<br />
fronteerd. Buren vind het niet eens erg als<br />
er na verloop van tijd gewenning optreedt.<br />
Ondanks zijn <strong>be</strong>scheidenheid, <strong>be</strong>schouwen<br />
wij hem toch als één van de meest notoire<br />
artiesten van deze tijd.'<br />
Start in New-York<br />
In de jaren zestig vormde hij met Mosset,<br />
Parmentier en Toroni nog de kunstenaars·<br />
groep BMPT, die de schilderkunst wilde<br />
demythologiseren. Hij ontvluchtte musea en<br />
galeries, maar intervenieerde in openbare<br />
ruimtes. Op straten, pleinen en metrostati·<br />
ons verfde hij talloze gelijkmatig verdeelde<br />
witte strepen. Toen hij in 1971 in het New<br />
Yorkse Guggenheimmuseum de klassieke<br />
museumarchitectuur en de lineaire opstel<br />
ling van de geëxposeerde werken hekelde<br />
door in de centrale hal een gigantische lap<br />
gestreepte stof op te hangen, kreeg hij wel<br />
iswaar veel kritiek van zijn collega's te ver<br />
duren, maar was zijn naam gemaakt. Nadat<br />
hij voor de eretuin van het Palais Royal in<br />
Parijs tweehonderdzestig zwart-wit ge<br />
streepte zuilen van verschillende lengte had<br />
ontworpen, werd hij overladen met opdrach·<br />
ten. Meestal om openbare ruimtes met zijn<br />
minimalistische kunst, die hij 'objectief' en<br />
'neutraal' noemt, op te vrolijken.<br />
De weersomstandigheden laten onvermij<br />
delijk hun sporen na op kunstinstallaties<br />
in open lucht. Ook Burens 'imaginaire tuin'<br />
ontsnapt niet aan wind, regen, sneeuw en<br />
mist. Toen we op een kille morgen door<br />
het park liepen was de klammigheid op de<br />
ramen af te lezen. "Met de glasfabrikanten<br />
onderzoeken we hoe we dit in de toekomst<br />
kunnen vermijden' licht Michèle Lachowsky<br />
toe. 'De ramen worden alleszins regelmatig<br />
door het stadspersoneel gereinigd. Tevens<br />
worden herstellers ingeschakeld als de<br />
'frames' door het weer of door <strong>be</strong>zoekers<br />
zijn <strong>be</strong>schadigd.<br />
Maar vandalenstreken verwachten we niet,<br />
want haast alle buurt<strong>be</strong>woners houden een<br />
oogje in het zeil. Zij zijn de peters en de<br />
meters van deze 'jardin imaginaire'. Hun<br />
prachtige tuin zullen ze met een evenveel<br />
liefde koesteren als hun petekind. Dat is<br />
toch <strong>be</strong>wonderenswaardig !"<br />
Het Sint Donatuspark<br />
en dus ook de 'jardin imaginaire'<br />
van Daniel buren in Leuven is tijdens de herfst<br />
en de winter toegankelijk van 7 tot 19u.<br />
Van 1 mei tot 30 septem<strong>be</strong>rvan ?U tot 21u3o.<br />
"'<br />
.0<br />
E<br />
"'<br />
u<br />
"'<br />
"0<br />
"'<br />
.0<br />
E<br />
"'<br />
><br />
0<br />
c<br />
"'<br />
.0<br />
<br />
0<br />
:!<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
z<br />
...<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
5
MUSEUM APART Charlier Museum: een goudmijn aan kunstschatten<br />
Krakend parket, glanzend zilver, fraaie spie<br />
gels en talloze schilderijen ontmoet je in dit<br />
eigenaardige museum dat meer huis is dan<br />
museum. In dit majestueuze burgerpand kan<br />
je vrijelijk het oog laten dwalen. Schilderijen<br />
en tekeningen hangen er verstrooid in riante<br />
gangen en ruime vertrekken. Architectuur<br />
en aankleding weerspiegelen uitstekend de<br />
context van de negentiende-eeuwse bur<br />
gerwon ing. In het Charlier Museum is deze<br />
burgerlijke ambiance van weleer zo goed als<br />
intact gebleven. Schilderstukken vol nette<br />
dames en heren, weelderige bloemstukken,<br />
stillevens en landschappen vind je er tus<br />
sen chic en zwaar meubilair waarmee het<br />
huis ordentelijk is gestoffeerd. In een vorig<br />
leven, zo'n honderd jaar geleden, was het<br />
een heuse 'lieu de rencontre' en werd ten<br />
huize van Van Cutsem en <strong>be</strong>eldhouwer Guit<br />
laurne Charlier bij de thee gediscussieerd<br />
over kunst, fi losofie en muziek. Tussen de<br />
dialogen door werd er gemusiceerd aan de<br />
vleugel en aandachtig geluisterd naar Cho<br />
pin, Fauré, Brahms,Wagner. Architect Victor<br />
Horta, maar ook talloze kunstenaars waren<br />
er vriend aan huis.<br />
De jonge Horta schiep in 1890 eenheid in<br />
het statige pand dat voorheen <strong>be</strong>stond uit<br />
twee afzonderlijke huizen. De heldere aan<br />
bouw met bovenlichten op de gelijkvloerse<br />
verdieping zijn van zijn hand. Temidden van<br />
het hectische gebrul van de hoofdstad - de<br />
Brusselse kleine 'ring' loopt hier vlak voor<br />
de deur - heerst in dit huis een oase van<br />
rust. Bijna geen sterveling die hier komt,<br />
althans dat zou je denken. Niettemin ont<br />
vangt het Charlier Museum jaarlijks toch<br />
zo'n dertienduizend <strong>be</strong>zoekers en aan activi<br />
teiten ontbreekt het geenszins. Conservator<br />
Francine Délepine en haar equipe doen er<br />
alles aan om de missie van Van Cutsem en<br />
Charlier in stand te houden.<br />
Het Salon Ladewijk XVI. Smaak en verfijning<br />
waren de ordewaard en.<br />
© Charliermuseum, Brussel<br />
Foto: Philippe Willoert<br />
Om de haverklap vinden in het Charlier<br />
Museum colloquia, ontmoetingen, jazz<br />
namiddagen, en allerhande multiculturele<br />
bijeenkomsten plaats. Het museum is dan<br />
ook geen slapend oord maar wil door het<br />
scheppen van tal van initiatieven ervoor<br />
waken dat het museum zijn maatschappe<br />
lijk georiënteerde en intellectuele opdracht<br />
niet uit het oog verliest, precies zoals Van<br />
Cutsem het had gewenst.<br />
Geld genoeg maar ook goede smaak<br />
Henri Van Cutsem(1839-1904) was een<br />
gefortuneerd man vooral dan dankzij de<br />
gigantische nalatenschap van zijn ouders.<br />
Zo erft hij niet alleen een weelderig fortuin<br />
maar ook nog eens het bloeiende Hötel de<br />
Suède in de Bisschopsstraat Zijn materiële<br />
welstand laat hem toe allerhande kunstvoor<br />
werpen te verzamelen.<br />
Dans vaar de Tempel van Maduro, olieverf ap doek, Guillaume Van Strydonck, 1891 (110 x 140 cm)<br />
De reis van zes maanden naar India werd er uiteindelijk een van vijf jaar.<br />
© Charliermuseum, Brussel<br />
Al is zijn keuze op het gebied van de deco<br />
ratieve kunsten nogal eclectisch, toch gaat<br />
al zijn aandacht, wat schilderkunst, <strong>be</strong>eld<br />
houwkunst en architectuur <strong>be</strong>treft, naar de<br />
kunstenaars van zijn tijd. Ze worden zelfs<br />
zijn vrienden en Van Cutsem laat ze ruim<br />
schoots meegenieten van zijn vrijgevigheid<br />
en rijkdom. Guillaume Charlier is een van<br />
de gegadigden die dicht bij het leven staat<br />
van zijn weldoener en daar ook de fi nanciële<br />
vruchten van zal plukken. Van Cutsem laat in<br />
1855 een ruim atelier bouwen voor de <strong>be</strong>eld<br />
houwer-schilder die zich tijdens zijn verblijf<br />
in Rome had aangesloten bij de avant-gar<br />
distische kunstvereniging les XX.<br />
Henri Van Cutsem, obsessioneel verzamelaar.<br />
©Archief Charliermuseum, ca. 1901, Brussel<br />
Het salon met de verlichting van Horta.<br />
Fata: Philippe Willoert<br />
Nog eens vijf jaar later erft Van Cutsem het<br />
huis nr 16 aan de Kunstlaan dat door zijn<br />
moeder was gekocht. Ondertussen leeft<br />
Van Cutsem zich uit in de kunst. Zijn eerste<br />
aankoop dateert uit 1874 Hetatelier van<br />
Hendrik de Braekeleer. Vervolgens koopt hij<br />
werk van landschapsschilder )oseph Cosemaans<br />
en in 1876 Het naderend onweer van<br />
:!<br />
"<br />
<br />
<br />
N<br />
0<br />
....<br />
z<br />
<br />
....<br />
><br />
"<br />
0<br />
7
.:!<br />
..<br />
c<br />
N<br />
0<br />
...<br />
z<br />
"'<br />
...<br />
><br />
"<br />
0<br />
8<br />
Bloemen en vlinders, olieverf op doek, }omes Ensor.<br />
Gekocht door Van Cutsem In 1885.<br />
© Chorliermuseum, Brussel<br />
Hyppolyte Boulenger. Later schaft hij werken<br />
van De Groux, Oyens, Agneesens, Fantin-La<br />
tour, Manet, Bastien Lepage aan. "Allemaal<br />
kunstenaars die je met het realisme van de<br />
negentiende eeuw kunt verbinden", zegt<br />
Constantin Ekonomides die als wetenschap<br />
pelijk medewerker het museum door en<br />
door kent en tal van publicaties op zijn naam<br />
heeft staan. "Je mag gerust zeggen dat Van<br />
Cutsem voor het modernisme koos. De kunst<br />
die op dat moment bon ton was. Het natu<br />
ralisme was zijn 'dada'. Charlier erfde na de<br />
dood van Van Cutsem bijna heel de verzame<br />
ling en trad in het spoor van zijn vriend door<br />
ook regelmatig aankopen te doen. Maar<br />
je merkt, als je goed kijkt, dat de kwaliteit<br />
toch van een ander niveau is. Aan wat dat<br />
gelegen is? In het aankopen van kunst had<br />
Charlier bijlange niet de ervaring en het raf<br />
finement van Van Cutsem."<br />
Met de steun van Charlier en met de goede<br />
raad van zijn vriendenkring - schilders,<br />
schrijvers en <strong>be</strong>kende figuren uit Belgi<br />
sche en Franse kunstkringen -weet Van<br />
Cutsem <strong>be</strong>langrijke werken te verwerven.<br />
Werk van latere modernen als Finch, Ensor<br />
en Van Strydonck maken hun intrede in de<br />
almaar groeiende collectie. De twee grote<br />
tentoonstellingsruimten die Horta inrichtte,<br />
moesten de werken <strong>be</strong>ter tot hun recht laten<br />
komen en doen dat nog steeds.<br />
Geheel naar de oude museologische ge<br />
woonte hingen schilderijen boven en naast<br />
elkaar. De muren waren overdadig <strong>be</strong>zet en<br />
het oog aanschouwde één grote plastische<br />
<strong>be</strong>weging. De sfeer van destijds is in het<br />
Charlier Museum gebleven, alleen is de pre<br />
sentatie niet meer zo weelderig als weleer.<br />
De door Van Cutsem vergaarde schilderijen<br />
verhuisden immers volgens zijn testamen<br />
taire <strong>be</strong>schikking naar Doornik waar Horta<br />
intussen vorm gaf aan het nieuwe Museum<br />
voor Schone Kunsten. Een overijverig ambte<br />
naar van de stad Brussel had tevoren de ver<br />
zameling geweigerd wegens 'teveel bloot'.<br />
De overgehevelde collectie van Van Cutsem<br />
vormt er dan ook de kern van de Doornikse<br />
verzameling met op kop het zonnige schilde<br />
rij Chez le père Lathuille van Ma net. Verder<br />
vind je in Doornik een fraai stilleven Stilleven<br />
met een eend van Ensor, voorts werken<br />
van Edouard Agneesens, landschappen van<br />
Théordore Baron. Van al deze kunstenaars<br />
treffen we ook werken aan in het Charlier<br />
Museum.<br />
Bloem en vlinders van Ensor op de gelijk<br />
vloerse verdieping is hier nog altijd een van<br />
de pronkstukken. Maar doeken als De wandeling<br />
van Eugène Laermans en wat verder<br />
het heerlijk dromerige Spelende kinderen in<br />
de zon van Jenny Montigny laten toe kwaliteitsverschillen<br />
te onderscheiden. Charlier<br />
bouwde voort op de collectie van Van Cut-<br />
ledereen was welkom moor discretie troef.<br />
Foto: Philippe Willoert<br />
sem en vervolledigde die met kunstwerken<br />
van Van Zeven<strong>be</strong>rghen, Oleffe en Heymans,<br />
zeg maar de postimpressionisten.<br />
Alles bij elkaar <strong>be</strong>zit het Charlier Museum<br />
ongeveer een duizendtal schilderijen.<br />
natuurlijk worden die niet allemaal in een<br />
keer getoond. "Ze <strong>be</strong>vinden zich op de zol<br />
derverdieping", zegt Ekonomidas waar ze<br />
binnenkort in optimale omstandigheden<br />
zullen worden geconserveerd. Wat met het<br />
archiefVan Cutsem en Charlier? "Een groot<br />
deel van de persoonlijke correspondentie is<br />
op een mysterieuze wijze verdwenen', weet<br />
Ekonomidas "er zijn helaas weinig persoon<br />
lijke brieven <strong>be</strong>waard gebleven." Gefluisterd<br />
wordt dat criticus Sander Pierron ze zou heb<br />
<strong>be</strong>n meegenomen, hij was op dat moment<br />
een monografie over van Cutsem aan het<br />
schrijven.<br />
Na Van Cutsem en Charlier heeft het mu<br />
seum nog kunnen profiteren van andere<br />
milde schenkers. Zo is er de verzameling<br />
Thibaut. Yvan Th ibaut, jurist (1906-1951) en<br />
gelegenheidsschilder, en zijn vrouw Blanche<br />
waren fijn<strong>be</strong>snaarde kunstminnaars. Ze had<br />
den oog voor schoonheid en <strong>be</strong>zaten een<br />
even grote kennissenkring als verzameling.<br />
We vernoemen: Henry Wagemans, Charles<br />
Seharrès, Alexander Denonne, Eugène<br />
Laermans, Jakob Smits. Vlak voor haar over<br />
lijden in decem<strong>be</strong>r 2001 schonk mevrouw<br />
Thibaut de mooiste werken aan het Charlier<br />
Museum. De verzameling geldt als één van<br />
de <strong>be</strong>tere legaten die het museum sedert<br />
haar ontstaan mocht ontvangen. Een van<br />
de topstukken is Moederschap van Jakob<br />
EXT RA<br />
OKV-Ciub<br />
Conservator Francine Delépine ontvangt<br />
ons met plezier in dit gracieuze museum in<br />
Brussel.<br />
Vijftig abonnees kunnen we hiermee<br />
verwennen (25 x 2).<br />
Er is een rondleiding in het<br />
Nederlands, de ander in het Frans. We<br />
<strong>be</strong>zoeken het museum op woensdag<br />
26 januari 2005 om 14.30u . De eerste<br />
intekenaars <strong>be</strong>horen tot de gelukkigen.<br />
Stuur een kaartje naar Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit<br />
in Vlaanderen, Hofstraat 15 in 2000<br />
Antwerpen of mail ons info@okv.<strong>be</strong>.<br />
Indien u voor meerdere activiteiten van de<br />
OKV-Club inschrijft gelieve ons telkens een<br />
aparte mail te sturen aub.<br />
Smits. Van laatstgenoemde kunstenaar komt<br />
er volgend jaar in het Charlier Museum een<br />
retrospectieve.<br />
Ook de schenking van de biochemicus Jean<br />
de Heinzelin de Braucourt willen we hier<br />
niet onvermeld laten. Uit zijn verzameling<br />
stammen de intieme landschapjes van de<br />
minder <strong>be</strong>kende Louis-Joseph-Désiré Crépin<br />
(1828-188?).<br />
Het Chorliermuseum aan de Kunst/aan.<br />
Wat was er eerst?<br />
© Chorliermuseum, Brussel<br />
De in Noord-Frankrijk geboren kunstenaar<br />
had een onwaarschijnlijk schilderstalent<br />
Zijn suggestieve toetsen en smeuïge<br />
verfaanbreng leveren landschapjes op om<br />
in onder te duiken. Voorwaar, in het Charlier<br />
Museum liggen de ontdekkingen voor het<br />
grijpen. Een illusie waar we ons graag aan<br />
willen laven.<br />
(HARLIER MUSEUM<br />
Kunstlaan 16,<br />
1210 Brussel, tel: 02/220 26 90<br />
Open: dinsdag (tot 19.30 uur),<br />
woensdag, donderdag, vrijdag:<br />
van 12.o0-17.00 uur<br />
"'<br />
.0<br />
E<br />
<br />
"'<br />
-o<br />
"'<br />
.0<br />
E<br />
"'<br />
><br />
0<br />
c<br />
"'<br />
.0<br />
0<br />
:;;;<br />
0<br />
.:!<br />
...<br />
c<br />
N<br />
0<br />
...<br />
z<br />
"'<br />
...<br />
><br />
"<br />
0<br />
9
;:;<br />
.0<br />
E<br />
<br />
."<br />
"'<br />
.0<br />
E<br />
"'<br />
><br />
0<br />
"<br />
"'<br />
.0<br />
0<br />
:;;;<br />
0<br />
•<br />
....<br />
•<br />
0<br />
0<br />
...<br />
0<br />
..<br />
:<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
10<br />
TA LENT<br />
Het is duidelijk dat Joris Ghekiere<br />
niet enkel een goede schilder<br />
is, hij <strong>be</strong>heerst het ambacht,<br />
hij is daarenboven een goede<br />
kunstenaar, hij heeft iets te<br />
vertellen en datgene wat hij<br />
wil vertellen doet hij met zijn<br />
plastische taal, met <strong>be</strong>elden.<br />
En die <strong>be</strong>elden zijn er niet alleen<br />
voor de goede verstaanders.<br />
Joris Ghekiere, <strong>be</strong>elden voo<br />
Het eerste werk dat ik ooit van Joris Ghekiere<br />
(01955) zag, was op de tentoonstelling van<br />
de Europaprijs 1980 in Oostende. Hij kaapte<br />
er één van de zilveren medailles weg. Later<br />
was hij nog wel meer te zien op die prestigi<br />
euze wedstrijd. Het was leuk om telkens een<br />
evolutie waar te nemen in het werk van deze<br />
talentvolle schilder.<br />
In 1982 was hij geselecteerd voor de ten<br />
toonstelling 'Actuele Beelding' in het ICC te<br />
Antwerpen en een jaar later exposeerde hij<br />
in de tentoonstelling ' 7 x Actuele Kunst' in<br />
de Gele Zaal.<br />
Het waren de jaren van de "nieuwe wilden",<br />
de jaren dat het gestuele, expressieve en<br />
picturale schilderen de Europese kunstscène<br />
opnieuw in <strong>be</strong>weging bracht als een reactie<br />
tegen het puur conceptuele, het koele en<br />
afstandelijke in de kunst.<br />
Willy Van den Bussche schrijft in de catalo<br />
gus van '3 x Schilderen. Jonge schilderkunst<br />
in Oost-Vlaanderen, West-Vlaanderen en<br />
Zeeland' (1985): "Wel theatraal, niettegen·<br />
staande het monochroom kleurgebruik, is<br />
door de monumentaliteit en de vormverwij<br />
zingen naar oerculturen het werk van Joris<br />
Zonder titel, olie op doek, 16o x 200, 1994<br />
Ghekiere. Zijn groots opgezette doeken,<br />
los tegen de wand opgehangen, herinneren<br />
nog, door het gebruik van onregelmatig<br />
gesneden zeildoek, aan de Arte Povera en<br />
zijn dan ook conceptualistisch van opzet. Hij<br />
gaat eigenlijk in tegen zijn eigen juist vooraf<br />
gaande werk dat vooral de expressieve schil<br />
derwijze en felle kleuren prefereerde om<br />
uitdrukking te geven aan een grote ritmische<br />
dynamiek van figuratieve voorstellingen.<br />
De vormen komen thans rechtstreeks uit het<br />
decoratief alfa<strong>be</strong>t van primitief rituele voor<br />
werpen die hij uitvergroot en verandert tot<br />
monumentale structuren. Alleen de inhou<br />
delijke verwantschap met zijn vroege werk<br />
blijft <strong>be</strong>houden."<br />
Hiermee wordt duidelijk dat de jonge kun·<br />
stenaar volop aan het zoeken en experimen<br />
teren is.<br />
Een jaar op reis<br />
De jaren '8o zijn een boeiende periode met<br />
heel wat jong aanstormend talent en met<br />
exu<strong>be</strong>rante prijzen op de internationale<br />
kunstmarkt, die evenwel ineenstort met de<br />
economische crisis. De kunst plooit zich op<br />
zichzelf terug, de royale formaten van de<br />
de goede verstaander<br />
schilderwerken worden <strong>be</strong>duidend kleiner<br />
en sommige kunstenaars verdwijnen zelfs<br />
volledig uit het blikveld. Joris Ghekiere kiest<br />
ervoor een jaar op reis te gaan. Hij verkent<br />
India en het Verre Oosten. Het is een <strong>be</strong>zin<br />
ningstocht, een periode waar indrukken<br />
worden opgeslagen en inzichten rijpen.<br />
Hij komt verrijkt terug.<br />
In 1993 is zijn werk opnieuw te zien op de<br />
Europaprijs, het is anders nu, het heeft in<br />
zich al de aanzet voor zijn huidige oeuvre.<br />
Het werk straalt een zekere dreiging uit en<br />
toch is het afge<strong>be</strong>elde neutraal of 'onschul<br />
dig', het gaat om meu<strong>be</strong>lair, architectuur. In<br />
1995 exposeert hij in de toenmalige Galerie<br />
Art Box in Waregem samen met Philip Ag<br />
uirre y Otegui. Eén van de werken daar is me<br />
altijd bijgebleven, niet omdat ik het 'mooi'<br />
vond, wel omdat het me zo intrigeerde, om·<br />
dat het <strong>be</strong>eld zo sterk appelleerde. Het toont<br />
een meu<strong>be</strong>l in een landschap. Het meu<strong>be</strong>l<br />
is rechthoekig en redelijk diep, althans zo<br />
lijkt het. De linkerkant van het meu<strong>be</strong>l wordt<br />
in <strong>be</strong>slag genomen door een reeks van vier<br />
boven elkaar geplaatste laden. De gesugge<br />
reerde diepte van de binnenkast klopt hele<br />
maal niet met de zichtbare afmetingen van<br />
het meu<strong>be</strong>l. Het landschap waarin het zich<br />
<strong>be</strong>vindt is rijk aan bomen en struikgewas en<br />
toch is het geen vriendelijk of uitnodigend<br />
landschap, het roept geen arcadische fa nta<br />
sieën op. Hoe komt dat? Het is de dreiging<br />
die van die kast uitgaat, met zijn veel te<br />
grote binnenzijde, die het landschap een on·<br />
<strong>be</strong>haaglijk accent geeft. Een bijzonder werk.<br />
Opnieuw erbij<br />
In 1999 wordt in het Muhka een bijzondere<br />
tentoonstelling gehouden: 'Trouble Spot<br />
Painting', een tentoonstelling samengesteld<br />
door de inmiddels internationaal gerenom<br />
meerde Luc Tuymans en door Narcisse<br />
Tordoir. Ook hier is Ghekiere met twee<br />
<strong>be</strong>langrijke werken aanwezig. Het gaat hier<br />
nog om olieverfschilderijen op doek, maar<br />
overdekt met een laag polyurethaan. Het<br />
ene doek stelt twee luxueuze uurwerken<br />
voor, ze lijken zo uit de reclame weggeplu kt.<br />
De reclame zoals je ze kan vinden in glossy<br />
magazines. Toch zie je meteen dat het hier<br />
niet om reclame kan gaan, de horloges zijn<br />
niet gedetailleerd weergegeven, een merk<br />
naam ontbreekt. Het is een <strong>be</strong>eld dat je niet<br />
loslaat, het irriteert je een <strong>be</strong>etje, het lijkt zo<br />
gewoon en het is het niet. En daardoor juist<br />
links: Zonder titel, olie en polyurethone op doek,<br />
100 x 120 cm, 1998<br />
rechts: Zonder titel, olie en polyurethane op doek,<br />
100X120 Cm<br />
gaat er weer dat dreigende, dat verontrus<br />
tende sfeertje van uit. In de polyurethaan<br />
vernis heeft de kunstenaar zwart pigment<br />
vermengd. Het <strong>be</strong>eld dat ooit moest verlei<br />
den, verliest zijn glans en wordt <strong>be</strong>dreigend.<br />
Ook het andere werk in de tentoonstelling<br />
is overgoten met polyurethaan en op het<br />
eerste gezicht van een stralende onschuld.<br />
Op een lichtgroene achtergrond zitten twee<br />
(exotische?) vogels in de takken. De takken<br />
werpen heel afgetekende schaduwen af op<br />
die groene achtergrond. Ook de takken zijn<br />
groen. Eigenlijk heb je weinig houvast om<br />
trent het <strong>be</strong>eld. Gaat het hier om een <strong>be</strong>eld<br />
uit de natuur? Of is het een momentopname<br />
"'<br />
.0<br />
E<br />
<br />
."<br />
"'<br />
.0<br />
E<br />
"'<br />
><br />
0<br />
"<br />
uit een volière? Of zou het hier kunnen gaan ,.<br />
om een setting met opgezette vogels? Het <br />
lijkt wel een een onscherpe foto met een <br />
gebrekkige kadrering. Het is een <strong>be</strong>eld dat je 5<br />
voorbijloopt en je even daarna afvraagt wat <br />
je nu precies gezien hebt. Weer die onrust. <br />
;:;<br />
.0<br />
<br />
0<br />
11
"'<br />
-"<br />
E<br />
"'<br />
><br />
0<br />
"<br />
"'<br />
-"<br />
<br />
0<br />
...<br />
..<br />
0<br />
..<br />
N<br />
0<br />
,_<br />
:<br />
,_<br />
><br />
"<br />
0<br />
12<br />
Zonder titel, olie op ploot, 145 x 115 cm, 2004<br />
Zonder titel, olie op ploot, 145 x 115 cm, 2004<br />
Zonder titel, olie op ploot,<br />
145 x 115 cm, 2004
Rugschllderlng, Na hit Ghasemi, project met asielzoekers<br />
Foto: Johan Luyckx<br />
Joris Ghekiere zegt van zichzelf: "Ik <strong>be</strong>n<br />
geen fundamentalistische schilder, schil<br />
derijen zijn voor mij objecten die ik <strong>be</strong>werk<br />
met zeer diverse middelen. Met mijn schil<br />
derijen ga ik in op een concrete situatie, op<br />
wat er leeft in de wereld." Eigenlijk gaat het<br />
hem om de boodschap, om het <strong>be</strong>eld zelf.<br />
De <strong>be</strong>elden die Joris Ghekiere neerzet zijn<br />
van een veelvoudige gelaagdheid, ze zijn<br />
makkelijk herkenbaar en sluiten aan bij de<br />
<strong>be</strong>elden die ons elke dag weer omringen<br />
en <strong>be</strong>ïnvloeden. Die banale en triviale <strong>be</strong>el<br />
den trekken onze aandacht - hoe zou de<br />
reclame anders werken? - omdat ze hier als<br />
schilderij worden gepresenteerd. Maar ze<br />
zijn veel meer dan dat: elk van die <strong>be</strong>elden<br />
heeft een <strong>be</strong>werking ondergaan die bij de<br />
toeschouwer een drang laat ontstaan om bij<br />
het voorbijgaan terug te blikken. De netel is<br />
wel erg groen geschilderd, hij baadt in een<br />
lichtende, groene achtergrond, daar is wat<br />
mis. Het kitscherige exotische landschap<br />
trekt helemaal niet aan, maar is dreigend,<br />
hier is de zondvloed nabij. Bij een vrouwen<br />
portret zijn de ogen, de lippen en de juwelen<br />
groen overschilderd, de verleiding is mond<br />
dood gemaakt. De <strong>be</strong>elden van Ghekiere<br />
zijn sterke <strong>be</strong>elden, <strong>be</strong>elden die <strong>be</strong>klijven,<br />
<strong>be</strong>elden die <strong>be</strong>driegen.<br />
Op een dag was ik met een groep mensen<br />
bij hem op atelier<strong>be</strong>zoek. Zowat de ganse<br />
groep, mezelf incluis, was bijzonder aan<br />
gegrepen door een zeer kleurrijk werk. Van<br />
veraf gezien had het iets zeer feestelijks en<br />
blij, bij nader inzicht was het een vluchtelin<br />
genkamp ... In een vluchtelingenkamp kan<br />
natuurlijk ook plaats voor blijheid zijn, maar<br />
toch maakte het werk iets in ons los, je zou<br />
het ontroering kunnen noemen, een schit<br />
terend werk.<br />
Dat Joris met <strong>be</strong>ide voeten in de wereld leeft,<br />
kan ook afgeleid worden uit zijn project<br />
dat hij realiseerde met <strong>be</strong>woners van een<br />
asielcentrum. Hij had er langdurig individu<br />
ele ontmoetingen met mensen van diverse<br />
origine en liet zich door hun verhaal inspire<br />
ren om op hun rug een schilderij te maken.<br />
Van al die rugschilderijen werden foto's<br />
genomen die samen een installatie vormden<br />
(2003). Een volgens de kunstenaar zeer verrijkende<br />
en menselijke ervaring.<br />
In een ouderlingentehuis in Izegem reali<br />
seerde hij in 1999 een pakkend integratie<br />
werk: een muur vertoont een keur van aan<br />
trekkelijke rozen, alleen zijn de rozen te zien<br />
in verschillende stadia van verval...<br />
Een monografie met interessant <strong>be</strong>eldma<br />
teriaal en teksten van Gerrit Vermeiren en<br />
Hilde Van Gelder werd in 2004 gepubliceerd<br />
door Galerie Koraal<strong>be</strong>rg.<br />
www. koraal<strong>be</strong>rg.<strong>be</strong><br />
)ORIS GHEKIERE<br />
exposeert in Galerie Transit in Mechelen<br />
vanaf 21 novem<strong>be</strong>r tot 23 januari 2005.<br />
Zandpoortvest 10 in 28oo Mechelen,<br />
tel. 015 336 336,<br />
open vrijdag, zater-zondag tussen 14-18u.<br />
www.transit.<strong>be</strong><br />
...<br />
..<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
z<br />
...<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
13
OPEN NIEUW<br />
I<br />
Museum Mayer van den Bergh viert eeuwfeest met expo Breviarium<br />
Een gesprek met Brigitte Dekeyzer<br />
Zeventig jaar na de opening breidde het<br />
oorspronkelijke museumgebouw uit met<br />
moderne zalen. Nu opent met deze tentoon<br />
stelling een gloednieuwe tweede uitbreiding<br />
met een publieksruimte en een zaat voor<br />
tijdelijke tentoonstellingen.<br />
Schilderijen, tekeningen, laat-gotische<br />
<strong>be</strong>eldhouwwerken, wandtapijten, glasramen<br />
en nog veel meer worden gepresenteerd<br />
in een huiselijke omgeving. Voor een bre-<br />
7Hnltelt, halfbladminiatuur uit Breviarium Mln den Bergh,<br />
viarium, dat rijk verlucht werd door Gents<br />
Brugse miniaturisten, <strong>be</strong>taalde de kieskeu<br />
rige verzamelaar de hoogste prijs van al zijn<br />
kunstwerken. Het kostte dus nog meer dan<br />
Pieter Breughets 'Dutte Griet', die ook tot<br />
de pronkstukken van de collectie <strong>be</strong>hoort.<br />
Het museum viert het eeuwfeest met een<br />
expositie van de <strong>be</strong>langrijkste bladen uit het<br />
ge<strong>be</strong>denboek, die - in afwachting van een<br />
soepelere band - apart kunnen <strong>be</strong>wonderd<br />
worden. Bovendien zijn alle miniaturen<br />
Gent-Brugse school, ca. 2500, C> Museum Mr Min den Bergh,<br />
Antwerpen, foto 8. Claet<br />
uit het Breviarium gereproduceerd in het<br />
luxueus ju<strong>be</strong>lboek 'Herfsttij van de Vlaamse<br />
miniatuurkunst' , waarin Brigitte Dekeyzer,<br />
die over dit tuisterrijk brevier aan de afde<br />
ling Kunstwetenschap van de K.U.Leuven<br />
onlangs een uitvoerige doctoraatsstudie<br />
maakte, haar nieuwste <strong>be</strong>vindingen op een<br />
heldere manier heeft verwerkt. We zochten<br />
haar voor een verhelderend gesprek op in<br />
het Leuvense Erasmusgebouw.<br />
Oe stroman, die Fritz Mayer van den Bergh<br />
naar de veiling van Christie's in Londen had<br />
uitgestuurd telde voor dit brevier op het<br />
einde van de 19de eeuw 1420 pond neer.<br />
Hoe hoog zou dit <strong>be</strong>drag anno 2004 in<br />
euro's zijn?<br />
Dekeyzer: "Dat valt moeilijk te zeggen. Door<br />
de goede staat en de uitzonderlijke ver<br />
sieringen was het brevier zeer gegeerd bij<br />
de kenne. Aa ndat ene boek heb<strong>be</strong>n ve<br />
hoogwaardige kunstenaars meegewerkt.<br />
Zodra je het openslaat word je geconfron<br />
teerd met een hele serie meesterlijke schil<br />
derijtjes, die met de Vlaamse Primitieven in<br />
verband kunnen worden gebracht."<br />
Oe verwantschap met het oeuvre van Hu go<br />
van der Goes en Dirk Bouts <strong>be</strong>wijst U op de<br />
tentoonstelling met fotoreproducties van<br />
gelijkaardige werken.<br />
Dekeyzer: "Vaak waren de miniaturisten en<br />
de paneelschilders lid van eenzelfde gilde.<br />
Ze kenden elkaars werk. De zegenende<br />
Christus op het Laatste Avondmaal in het<br />
Breviarium wordt in dezelfde houding<br />
afge<strong>be</strong>eld als op het <strong>be</strong>roemde schilderij<br />
van Dirk Bouts. Waarschijnlijk heeft de mi<br />
niaturist het ooit gezien. De <strong>be</strong>ïnvloeding<br />
ge<strong>be</strong>urt in de twee richtingen. Paneelschil<br />
ders konden zich ook op de miniaturisten<br />
inspireren."<br />
Is de indeling van een brevier aan strikte<br />
regels gebonden?<br />
Dekeyzer: "In principe <strong>be</strong>staat dit soort ge<br />
<strong>be</strong>denboeken uit vijf luiken. Het 'temporale',<br />
dat alle officies voor de zon-, feest- en week<br />
dagen van het kerkelijk jaar omyat, is het<br />
<strong>be</strong>langrijkste deel. De teksten zijn vanaf de<br />
eerste zondag van de Advent, als het kerke·<br />
lijk jaar <strong>be</strong>gint, chronologisch geordend. In<br />
het 'Proprium sanctorum' is voor elke heilige<br />
een apart ge<strong>be</strong>d voorzien. Het 'Commune<br />
sanctorum' <strong>be</strong>vat daarentegen ge<strong>be</strong>den,<br />
die voor alle heiligen bruikbaar waren. Een<br />
kalender en een Psalterium of psalmenboek<br />
maken een brevier kompleet. De maanden<br />
in het kalendergedeelte van het Breviarium<br />
Mayer van den Bergh zijn bovenaan versierd<br />
•O:.m,-cc-wmtnn ucrc.; .<br />
.. ,·t'o . Clllt"C·<br />
l·l'.l:'f'-11 UHlltlll<br />
.lltq}"--1 ''f"l .l 0.\'l1. -<br />
tl:n \'.11\ll lOno.:: .• to.n.l<br />
f fu m4 fitlil :.: .. "'nlitu : t<br />
nimm uon i rum nu pus :1\<br />
mlrgt "-'!11111! nolun r = ••<br />
me.1 ë .tliJ.p_ :m:lcn t .<br />
mrqm. .m . 1JltntU'<br />
Ut pitmco.l lG:t\:tnt 1111'1<br />
_<br />
ntcs:- .liLt :111 !:";:C'-'1Clt"C·<br />
U.'l. 1 &l n:· fi"C·<br />
mucmnr·. .tn.tl :<br />
"OJ!ttttm ·;fomnum ct'l,t:·:<br />
n:fun"C\.1 qnom.i .. munu'"<br />
tnc:.llLl :tlü. p(t.,<br />
mcqtl. '.:.:' ur<br />
ut> "tl: fcp ulm<br />
.<br />
1\l l\Obi<br />
••r.c''f\.'lll p.tp:·.<br />
ung-cr'm tcfum.·: n:<br />
Info uobtlcmo<br />
mbu 11-.ltrtt:- '"-'<br />
llffillll lrtllct:.ltlltn .<br />
ronfucm: îcoq!<br />
tlonuct" u qut<br />
1:tm tgti"C· l\l: non l"tTû<br />
quol-o.tm lcthum nu_<br />
llllSll l'(tlt.lllOlCilt'CS I<br />
tuW!:ttn: 11111\Ll lll.:<br />
mcnji:l tn!{Cl't·COntr.l:<br />
motcm nolo:nnn ttrf.l<br />
o:t tmO'lmm folcnnu<br />
lcmonmt tJncn<br />
lil: non tlHT.mro<br />
lC,\'JUêro courc r:nn :flap<br />
o pll nn· m h."\lll1 m nr<br />
tl ! roll•• nom\\<br />
m ro!J'=nn.t pturq- · tcll!<br />
omsfcnno ttanr.:·tq<br />
ft qn.lo.tm m.lnu (oha<br />
ll\0\IUfo llt CltlÇ{lltt J'l<br />
f.u -: r.:-: ngtlu wmnu<br />
't\:f cio 1 t tl: ct lo ·: .lctttl:ns<br />
rt uo lm t'ÜI' o:m :•! futl:r<br />
cum fc ott:•: tlt\.lt;multc\1<br />
bu.11otttt ttn}tt-c :ra.o<br />
c mm q: ..:mnth:u m<br />
l.l tn<br />
Januari, kolenderplaat uit Breviarium Mayer Mln<br />
den Bergh, Gent-Brugse school, ca. 2500<br />
Cl Museum Mayer Mln den Bergh, Antwerpen,<br />
foto 8. Qoet<br />
"'<br />
.c<br />
E<br />
"'<br />
u<br />
"'<br />
"<br />
;;;<br />
.c<br />
E<br />
"'<br />
><br />
0<br />
"<br />
"'<br />
.c<br />
0<br />
:;;;<br />
0<br />
<br />
4<br />
0<br />
0<br />
N<br />
"<br />
,_<br />
:<br />
,_<br />
><br />
"<br />
"<br />
15
...<br />
..<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
..<br />
0<br />
16<br />
met een teken van de dierenriem en kinder<br />
spelen. Onderaan zien we de 'werken' uit<br />
ge<strong>be</strong>eld die typisch zijn voor een <strong>be</strong>paalde<br />
maand, zoals het hakken van hout, het<br />
hooien of het oogsten."<br />
Hoe <strong>be</strong>langrijk was een brevier in de godsdienstige<br />
praktijk?<br />
Dekeyzer: "De 'breviaria' ontstonden in de<br />
twaalfde eeuw en wortelen in de monastieke<br />
traditie. Bedelmonniken - en dan vooral de<br />
franciscanen - hadden nood aan een hand<br />
zaam ge<strong>be</strong>denboek. De teksten konden door<br />
de geestelijken in stilte worden gelezen. De<br />
psalmen werden waarschijnlijk gereciteerd.<br />
Een lekenbrevier zoals dat van Mayer van<br />
den Bergh - telt per ge<strong>be</strong>dsdag maar negen<br />
in plaats van de twaalf 'lectio's' van een<br />
'regulier monnikenbrevier'. In de adellijke<br />
en vorstelijke milieus werd de lezing vaak<br />
gedelegeerd aan een kapelaan."<br />
Waarop rust uw vermoeden dat dit Breviarium<br />
<strong>be</strong>stemd was voor Maria van Castilië?<br />
Dekeyzer: "Uit externe documenten kan dit<br />
alleszins niet worden afgeleid. Wa penschil<br />
den of herkenbare emblemen ontbreken<br />
evenzeer. Maar er wijzen wel allerlei ele<br />
menten in die richting. Uit de tekst en de<br />
heiligenkalender blijkt dat het toe<strong>be</strong>hoorde<br />
aan iemand van de Portugese elite, die een<br />
religieus leven leidde. Maria van Castilië<br />
was de dochter van de Spaanse koning Fer<br />
dinand van Aragon en lsa<strong>be</strong>lla van Castilië.<br />
Zij was lid van de Derde Orde van Sint Fran<br />
ciscus. Maria, die haar patrones is, duikt in<br />
opmerkelijk veel verschijningsvormen op.<br />
Niet alleen haar geboorte en haar 'presen<br />
tatie in de tempel' worden uitge<strong>be</strong>eld en<br />
met ge<strong>be</strong>den herdacht. Ook het mirakel van<br />
Onze Lieve Vrouw ter Sneeuw wordt als mini<br />
atuurschildering opgenomen."<br />
Hoe kwam Maria van Castilië - als zij ten<br />
minste de oorspronkelijke eigenares was<br />
-in het <strong>be</strong>zit van dit brevier?<br />
Dekeyzer: "Het handschrift dateert uit 1500.<br />
In dat jaar trouwde Maria van Castilië met de<br />
koning van Portugal, Manuel l. Het kan een<br />
huwelijkscadeau geweest zijn. Bijvoor<strong>be</strong>eld<br />
van Margareta van Oostenrijk. Haar patro<br />
nes komt tweemaal in de kalender voor en<br />
zij had <strong>be</strong>langrijke familiebanden. Het zou<br />
kunnen dat ze vanuit de Nederlanden dit<br />
brevier als geschenk had meegebracht. Op<br />
de miniatuur van Johannes de Doper meen<br />
ik haar zelfs in het gezelschap van Maria van<br />
Castilië te herkennen!"<br />
t<br />
f<br />
'(\ll\1<br />
ll \"\l lJ<br />
c Wl<br />
1.) t\'.<br />
c \'lUl<br />
f \1ll<br />
\1.1<br />
\1<br />
t<br />
c 1<br />
"0 \n lJ<br />
c ''ll<br />
f \)l<br />
\)<br />
Christus verschijnt bij h« mnr rn Tl<strong>be</strong>rias, geh/storinrde<br />
rundverslering uit Brmarium Mayer 111rn den Bergh, Gent-Brugse<br />
schaa ca. 2500<br />
Cl Museum Mayer 111rn den Bergh, Antwerpen, foto B. C/oet
In hoeverre zijn tekst en <strong>be</strong>eld nauw met<br />
elkaar verweven?<br />
Dekeyzer: "Vooral het Psalterium, dat de<br />
honderdvijftig oud-testamentische lofliederen<br />
van de Israëlieten bundelt, is uniek. De<br />
<strong>be</strong>elden vertellen tot in de kleinste details<br />
de verhalen. De lotgevallen van David, Tobi<br />
as en de vis, de aanbidding van het gouden<br />
kalf, de verkoop van Jozef en de tocht door<br />
de Rode Zee worden op een originele en<br />
genuanceerde manier uitge<strong>be</strong>eld. Ongetwij<br />
feld kregen de kunstenaars advies van een<br />
intellectueel."<br />
De Gents-Brugse miniatuurkunstenaars<br />
creëren zelfs illusionistische effecten.<br />
Dekeyzer: "De ene figuur ziet er al wat realis<br />
tischer uit dan de andere. Maar doorgaans<br />
zijn het mensen van vlees en bloed, die in<br />
een naturalistische omgeving worden neer<br />
gezet. Steeds met <strong>be</strong>tekenisvolle gebaren<br />
en sprekende gezichten. De kleren zijn over<br />
hun lijf gedrapeerd. Er is vaak een licht- en<br />
schaduwspel. Ook de randversieringen zijn<br />
oogstrelend. Niet enkel bloemen- en plan<br />
tenmotieven sieren de marges. De doods<br />
koppen, de meu<strong>be</strong>ltjes en de juwelen, die<br />
het geheel decoreren, lijken net echt. Het<br />
Breviarium is een typisch voor<strong>be</strong>eld van de<br />
Gents-Brugse miniatuurkunst. Al moeten we<br />
opletten met deze omschrijving, die pas op<br />
het einde van de 19de eeuw in voege kwam<br />
en ook naar miniaturisten uit andere steden<br />
verwees, die in dezelfde trant werkten."<br />
Hoe kunnen de talloze miniaturisten, die aan<br />
het Breviarium Mayer van den Bergh heb·<br />
<strong>be</strong>n meegewerkt, van elkaar onderscheiden<br />
worden?<br />
Dekeyzer: "Dat is niet altijd eenvoudig om<br />
dat er in de Gents-Brugse bloeiperiode, die<br />
tussen 1470 en 1560 wordt gesitueerd, vaak<br />
naar eenvormigheid werd gestreefd. Maar<br />
met allerlei gesofisticeerde technieken zoals<br />
infrarood reflectografie, pigmentanalyse en<br />
codex onderzoek kom je al een eind op weg.<br />
Dat er bij het breviarium vele miniaturisten<br />
<strong>be</strong>trokken waren, wordt door deze research<br />
nog maar eens <strong>be</strong>vestigd."<br />
Hoewel signaturen ontbreken, worden een<br />
niet on<strong>be</strong>langrijk aantal miniaturen toegeschreven<br />
aan <strong>be</strong>paalde figuren. Wie zijn de<br />
opvallendste?<br />
Dekeyzer: "De monumentale figuren met<br />
brede lichamen en ingekeerde houdingen,<br />
die we aantreffen op de Boodschap aan<br />
Maria en bij Maria Magdalena worden aan<br />
de Maximiliaanmeester toegedicht. Die<br />
dankt zijn naam aan een ge<strong>be</strong>denboek,<br />
dat hij voor de latere Habsburgse keizer<br />
illustreerde. Vaak wordt hij vereenzelvigd<br />
met Alexander Bening, die rond 1500 in de<br />
Vlaamse contreien werkte.<br />
Ik <strong>be</strong>n er ook bijna zeker van dat de minia<br />
tuur, waarop de zwangere Maria de even<br />
zwangere Elisa<strong>be</strong>th ontmoet, is vervaardigd<br />
door Gerard David. De stilistische en inhou<br />
delijke verwantschap met zijn paneelschil·<br />
deringen wijst alleszins in die richting. Vijf<br />
dynamische miniaturen, waaronder die van<br />
Sint Benedictus, zouden door Gerard Horen<br />
bout, die de hofschilder van Margareta van<br />
Oostenrijk was, geschilderd kunnen zijn."<br />
Van de oorspronkelijke band, die de bladen<br />
moest samenhouden, is ieder spoor verdwenen?<br />
Dekeyzer: "Banden bleven indertijd niet<br />
noodzakelijk rond dezelfde bladen zitten,<br />
maar werden hergebruikt. In de Middeleeuwen<br />
werden boeken doorgaans horizontaal<br />
<strong>be</strong>waard. Pas later kwam de verticale orde·<br />
ning in voege. Heel nefast waren de bolle<br />
ruggen. Toen Fritz Mayer van den Bergh in<br />
het <strong>be</strong>zit kwam van het breviarium had het<br />
nog een roodfluwelen band. Maar, uit een<br />
aangehecht papiertje bleek, dat die uit de<br />
achttiende eeuw dateerde. In het <strong>be</strong>gin van<br />
de jaren dertig kreeg het Weckesser ate-<br />
lier uit Brussel, de opdracht om de zwaar<br />
<strong>be</strong>schadigde band te vervangen. Maar de<br />
omhulling bleek achteraf te strak. Niet alle<br />
miniatuurversieringen waren zichtbaar en bij<br />
het openvouwen kwamen er soms plooien<br />
in het kwetsbare perkament. Daarom werd<br />
tien jaar geleden <strong>be</strong>sloten om het brevier<br />
opnieuw te ontmantelen. Vooraleer het<br />
opnieuw in een aangepaste band wordt<br />
opgeborgen, kunnen de <strong>be</strong>zoekers ter gele<br />
genheid van het honderdjarig <strong>be</strong>staan van<br />
het museum de meeste miniaturen in al hun<br />
pracht en schoonheid in de nieuwe tentoon<br />
stellingszaal <strong>be</strong>wonderen. Een uitzonderlij<br />
ke gelegenheid, want zelden of nooit wordt<br />
een zo immense hoeveelheid uit één boek<br />
'VORSTELIJKE LUXE EN DEVOTIE:<br />
BREVIARIUM MAYER VAN DEN BERGH'<br />
in Museum Mayer van den Bergh,<br />
Lange Gasthuisstraat 19,<br />
2000 Antwerpen.<br />
Nog tot 17 januari.<br />
Openingsuren: van 10 tot 17u.<br />
Maandag gesloten.<br />
Tickets: 5 en 3 euro. Info 03 232 42 37<br />
getoond. Bij ingebonden boeken moet het<br />
publiek zich immers tevreden stellen met de<br />
opengeslagen bladzijden."<br />
Het jubileumboek<br />
'Herfsttij van de Vlaamse<br />
miniatuurkunst'<br />
samengesteld en geschreven door Brigitte<br />
Dekeyzer, <strong>be</strong>vat alle miniaturen. Het is uit<br />
gegeven bij ludion en verkrijgbaar in het<br />
museum.<br />
EXT RA<br />
OKV-Club<br />
Bezoek dit gerenoveerde museum en<br />
<strong>be</strong>wonder voor de allerlaatste keer op zo'n<br />
manier het unieke brevier.<br />
2 x 20 abonnees kunnen mee op een geleid<br />
<strong>be</strong>zoek In dit Intiem museum<br />
mterdog 18 decem<strong>be</strong>r 2004 om 11.oou.<br />
Terplekke <strong>be</strong>taalt u € 6 per persoon.<br />
Stuur ons een kaartje of mail naar info@okv.<br />
<strong>be</strong> met vermelding Mayer van den Bergh.<br />
Paasvakantie<br />
in Italië?<br />
langs de grenzen<br />
van net maniërisme<br />
Michelangelo & Rafaël,<br />
Pontormo & Rosso Fiorentino<br />
van 31 maart tot 9 april 2005<br />
met Patriek Verlaak<br />
Etruskisch & Romeins Umbrië<br />
van 2 april tot 9 april 2005<br />
met Sophie Dralans<br />
Vraaa. onze brochure<br />
09/269.17.40<br />
of kijk op<br />
www.amarant.<strong>be</strong><br />
..<br />
...<br />
E<br />
..<br />
><br />
0<br />
0::<br />
..<br />
...<br />
0<br />
<br />
0<br />
<br />
•<br />
•<br />
..<br />
0<br />
..<br />
•<br />
.<br />
..<br />
,..<br />
..<br />
0<br />
17
OPEN NIEUW Nieuwe kunsthal Extra City opent met veel goesting en ambitie<br />
Meest <strong>be</strong>kend is de Kunsthal in Rotterdam<br />
die niet minder dan vijfentwintig tentoon<br />
stellingen per jaar brengt over de meest<br />
uiteenlopende onderwerpen.<br />
Bij ons noemt de Sint-Pietersabdij in Gent<br />
zichzelf Kunsthal. De ruimten worden vooral<br />
gebruikt voor een zeer heterogeen tentoon<br />
stellings<strong>be</strong>leid gaande van etnische kunst<br />
tot eigen tentoonstellingen zoals 'Vlamingen<br />
op de Titanic'. In Antwerpen mikt men hoger<br />
en anders. Extra City wi l een nieuw centrum<br />
voor hedendaagse kunst zijn in een voor<br />
malig graansilocomplex op het Antwerpse<br />
Eilandje. De initiatiefnemers willen de eerste<br />
plek in Vlaanderen worden met een sterk<br />
internationaal profiel als passage-, toon en<br />
reflectiepunt tussen de grote centra in Lon<br />
den (late Modern), Parijs (Centre Pompidou)<br />
en Nordrhein-Westfalen (met musea in Keu<br />
len en Düsseldorf).<br />
Begin, dit jaar startte Extra City met de<br />
renovatie van het silocomplex aan het Kat<br />
tendijkdok.<br />
Enkele Antwerpse haven<strong>be</strong>drijven waaron<br />
der vooral de Trouwnatie die het initiatief<br />
gunstig gezind zijn stelden die ruimte ter<br />
<strong>be</strong>schikking en namen de restauratiekos<br />
ten op zich. Het is de <strong>be</strong>doeling om vanaf<br />
novem<strong>be</strong>r dit jaar een flexi<strong>be</strong>l en werkbaar<br />
kader te heb<strong>be</strong>n voor tentoonstellingen,<br />
lezingen en publieke voorstellingen. De<br />
totale <strong>be</strong>schikbare tentoonstellingsruimte<br />
<strong>be</strong>draagt ruim 16oo m2• Het geheel oogt in<br />
elk geval zeer indrukwekkend. Het silocom<br />
plex <strong>be</strong>staat uit twee aparte bouwdelen: een<br />
silo en een loods die in elkaar overlopen. De<br />
silo priemt als een naald de lucht in en meet<br />
51 meter en <strong>be</strong>staat uit 16 <strong>be</strong>tonnen kokers.<br />
De vroegere opslagboxen voor graan lagen<br />
er bij ons <strong>be</strong>zoek indrukwekkend leeg bij<br />
maar er is weinig fa ntasie voor nodig om je<br />
hier hedendaagse kunstwerken voor te stellen.<br />
Een raam in de muur is een schilderij.<br />
je ziet een grote luchtpartij en de drijvende<br />
wolken weerspiegelen<br />
zich op het kab<strong>be</strong>lende<br />
water van het Kattendijk<br />
dok. Schepen varen af en<br />
aan en in de verte torenen<br />
de kathedraal en andere<br />
Antwerpse gebouwen<br />
boven de stad uit.<br />
v. l.n.r. Wim Peeters, artistiek<br />
directeur en jaeri Arts, voorzitter<br />
Raad van Bestuur, goesting en<br />
ambitie.<br />
De blauwe long van Antwerpen<br />
De inplanting is in elk geval goed <strong>be</strong>stu<br />
deerd. Het silocomplex aan Kaai 44 kan de<br />
schakel worden tussen reeds <strong>be</strong>staande<br />
initiatieven zoals het Koninklijk Ballet van<br />
Vlaanderen en de Filharmonie, Metropolis<br />
en het goed draaiende restaurant het Pomp<br />
huis. Als het Museum aan de Stroom er ooit<br />
nog bijkomt zit Extra City in goed gezel<br />
schap. De leiding over het nieuwe centrum<br />
is in handen van Wim Peeters die eerder al<br />
de artistieke leiding had in het Nieuw Inter<br />
nationaal Cultureel Centrum (NICC) op het<br />
Antwerpse Zuid. Vraag is of zijn soms avant<br />
gardistische keuzes niet te hoog gegrepen<br />
zijn voor een initiatief dat toch mikt op een<br />
breed publiek.<br />
De middelen komen van verschillende kan<br />
ten en Extra City streeft naar een samenwer<br />
king tussen de publieke overheden en ver<br />
schillende privé-partners. Geld kwam er al<br />
van de Vlaamse Gemeenschap, de stad Ant-<br />
De blauwe long krijgt er een kloppend hart bij.<br />
Kunst in de plaats van graan<br />
ledereen Is<br />
welkom op<br />
hetgroot<br />
openlngsfeest.<br />
werpen en de Provincie Antwerpen. Ook de<br />
Ah Iers Axe Group (logistieke en maritieme<br />
dienstverlening) deed een duit in het zakje<br />
en gesprekken met mogelijke andere privé<br />
partners lopen nog. Radio Klara en kran<br />
tenuitgever De Tijd trekken mee aan de kar.<br />
Voor 2004 mikt men op zo'n € 18o.ooo wat<br />
in 2005 zou moeten stijgen tot € 750.000.<br />
Opvallend aan het hele initiatief is de on<br />
conventionele aanpak die enerzijds vertrekt<br />
vanuit respect voor het kunstwerk en vooral<br />
ook voor het publiek. Zo kan je Extra City<br />
<strong>be</strong>zoeken tussen uu en 23u waarmee de<br />
organisators inspelen op de <strong>be</strong>hoefte van de<br />
mensen om ook 's avonds naar een museum<br />
EXTRA<br />
OKV-club<br />
Bezoek de indrukwekkende graansilo en de<br />
tentoonstelling Dedicated to a Proposition'.<br />
30 abonnees krijgen de kans om bij het<br />
prille <strong>be</strong>gin van dit ambitieus project te zijn.<br />
Afspraak op zaterdag 15 januari 2005 om<br />
11.00U.<br />
Nadien is er een drink en lunchen we<br />
met wat broodjes.<br />
Indien u voor meerder activiteiten inschrijft<br />
gelieve telkens een aparte mail te sturen<br />
aub.<br />
Exlra CiiV p.:nv<br />
-- Nouelmer20, 2004 at 61111<br />
-.llllraCIIVM!I<br />
te gaan. De vlotte toegang vanuit de ring<br />
rond Antwerpen en vooral de instroom van<br />
de vele Nederlanders <strong>be</strong>looft veel. Extra City<br />
zal voorlopig ook maar open zijn op vrijdag<br />
en in het weekend. Wie overdag in de week<br />
eens een tentoonstelling voor hedendaagse<br />
kunst <strong>be</strong>zoekt weet wel waarom.<br />
Kunstenaars in de sasmeesterswoning<br />
Extra City zou graag zo'n vijf tentoonstel<br />
lingen per jaar maken en "op een confron<br />
terende manier kleine en grote projecten<br />
door elkaar programmeren". Voor elk project<br />
nod igt ze ook kunstenaars uit die kunnen<br />
<strong>be</strong>schikken over atelier -en woonruimtes<br />
van Air Antwerpen met wie Extra City zal<br />
samenwerken. In de vroegere 19de eeuwse<br />
sasmeesterswoning aan de Royerssluis op<br />
het Eilandje heeft Artists in Residence (AIR)<br />
een mooie locatie gevonden op amper drie<br />
honderd meter van Extra City. Hiermee sluit<br />
AIR aan bij de traditie van Antwerpen als<br />
gastvrije stad waar kunstenaars zoals in de<br />
16de en 17de eeuw hier het vak kunnen leren<br />
of inspiratie opdoen.<br />
Voor de openingstentoonstelling nodigde<br />
Extra City een twintigtal nationale en inter<br />
nationale kunstenaars uit. Drie combineren<br />
hun deelname aan het project met een<br />
werkverblijf van drie maanden en realiseren<br />
nieuwe producties voor deze openingsten<br />
toonstelling.<br />
.... .. ..<br />
' ...<br />
Kaai44<br />
211311<br />
.... .<br />
.... .. ..<br />
"Dedicated to a Proposition" heet de exposi<br />
tie wat verwijst naar een toespraak van Abra<br />
ham Lincoln uit 1863 en <strong>be</strong>schrijft een utopi<br />
sche horizon in de politiek onrustige periode<br />
van de Amerikaanse burgeroorlog. De ten<br />
toonstelling zal een staalkaart bieden van de<br />
terreinen waarop kunstenaars vandaag ac<br />
tief zijn: van tv-commercials over muurteke<br />
ningen, performances en veeleisende instal<br />
laties. Onder hen <strong>be</strong>kende namen zoals Luc<br />
Tuymans, Francis Alys en Pa ui Graham. Een<br />
hele krachttoer gezien de piepjonge leeftijd<br />
van het centrum. In de wandelgangen kon<br />
je de ambitie ruiken en de geestdrift voelen.<br />
Al naargelang je gesprekspartners varieerde<br />
het verwachtte <strong>be</strong>zoekersaantal tussen de<br />
40.ooo en 8o.ooo. Ambitieuze cijfers waar<br />
mee ze enkele traditionele Antwerpse musea<br />
het nakijken zouden geven. Dat er in de<br />
vroegere brouwerij Ceuppens in Brussel met<br />
het Centrum voor hedendaagse kunst Wiels!<br />
dezelfde plannen gesmeed worden met 1700<br />
m2 tentoonstellingsruimte lijkt niemand te<br />
deren. Die openen toch pas in 2006. Het<br />
marktaandeel moet verworven worden.<br />
EXTRA (ITY CENTER FOR (ONTEMPORARY ART<br />
Mexicostraat<br />
Kaai 44<br />
B-2030 Antwerpen<br />
www.extracity.org<br />
"'<br />
.0<br />
E<br />
"'<br />
u<br />
"'<br />
"C<br />
"'<br />
.0<br />
E<br />
"'<br />
><br />
0<br />
"<br />
"'<br />
.0<br />
<br />
0<br />
<br />
..<br />
0<br />
0<br />
N<br />
"<br />
..<br />
:<br />
..<br />
><br />
"<br />
"<br />
19
..<br />
-"<br />
E<br />
..<br />
><br />
0<br />
c<br />
..<br />
-"<br />
2<br />
""<br />
0<br />
<br />
...<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
:<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
20<br />
IN BEELD<br />
<strong>Tento</strong>onstellingen prijs je niet<br />
aan met een exacte omschrijving<br />
van wat zij te bieden heb<strong>be</strong>n.<br />
ettUDheid schiet<br />
Toegelaten Lust'?<br />
Nochtans êén en dezelfde<br />
entoonstelllng In de Koningin<br />
Fablolazaal te Antwerpen.<br />
Dob<strong>be</strong>ren op een zee van toe gelaten lust<br />
De naam Godefridus Bouvaert zegt u waarschijnlijk<br />
niets. De samenstellers van de<br />
tentoonstelling kenden hem ook niet, maar<br />
tijdens hun opzoekingen heb<strong>be</strong>n zij zijn<br />
verdiensten leren waarderen. Hij was ergens<br />
in de achttiende eeuw bibliothecaris van<br />
de Sint-Bernardusabdij te Hemiksem. Die<br />
taak moet hem erg veel voldoening gege<br />
ven heb<strong>be</strong>n. In het document waarin hij de<br />
boekenrijkdom van de abdij <strong>be</strong>schrijft (een<br />
echte catalogus durven wij het niet noemen)<br />
laat hij zijn geestdrift de vrije loop. Zijn po<br />
etische kwaliteiten zijn maar aan de povere<br />
kant en hij rijgt de karamelleverzen moeite<br />
loos aan elkaar. Toch inspireren de boeken<br />
hem tot één genster zuivere poëzie. De<br />
bibliotheek omschrijft hij als 'So een plaats<br />
verciert met Boeken' die hij vergelijkt met<br />
een 'aengenamen schat', nogal onhandig<br />
rijmend met 'als dat'. Maar dan komt het:<br />
''ia 'k en vreese niet te seggen,<br />
dat zy is soo vol van rust;<br />
dat sy schynt een zee te wesen<br />
vol van toegelaten lust. "<br />
Het ontuchtige 'lust' wordt op merkwaar<br />
dige wijze salonfähig gemaakt door er het<br />
epitheton 'toegelaten' aan te koppelen: een<br />
prachtige vondst ontstaan in een bibliofiele<br />
roes! De tentoonstelling in spe die het tot<br />
dan toe met een werktitel had moeten stel<br />
len, had meteen een titel met panache. Maar<br />
wat moeten wij ons hierbij voorstellen?<br />
zeeslang<br />
..<br />
Vitrovius, De architecturo libri decem. Froncesco de<br />
Fronceschi en }ohann Criegher. Venetië, 1567.<br />
Abdij Bomem<br />
Eco achterna?<br />
Het is een reflex geworden. Telkens het on<br />
derwerp bibliotheek ter sprake komt, volgt<br />
automatisch de verwijzing naar Um<strong>be</strong>rto<br />
Eco's succesboek De Naam van de Roos.<br />
Professor Pierre Delsaert en zijn medewer<br />
kers reageren niet echt geprikkeld op mijn<br />
opmerking in die zin. Maar ik <strong>be</strong>n blijkbaar<br />
niet de eerste die hiermee komt aan-<br />
dra- ven, want zij pareren gevat.<br />
'Bij Eco gaat het om een<br />
verborgen bibliotheek;<br />
de tentoonstelling stelt<br />
gebruiksbibliotheken<br />
in de kijker. Dat is toch<br />
iets anders.'<br />
De opdracht van het<br />
Antwerpse Provincie<strong>be</strong><br />
stuur aan de Universiteit<br />
Antwerpen was duidelijk omschreven: het<br />
valoriseren van het oude boeken<strong>be</strong>stand<br />
van vijf abdijen uit de provincie, met name<br />
Averbode, Bornem, Postel, longerio en<br />
Westmalle .<br />
Stuk voor stuk heb<strong>be</strong>n die abdijen inder<br />
daad een <strong>be</strong>langrijk patrimon ium weten te<br />
<strong>be</strong>waren. Nochtans is een dergelijk <strong>be</strong>zit<br />
erg kwetsbaar. Het kan ten prooi vallen aan<br />
oorlogen en revoluties, aan water en vuur,<br />
om van de menselijke <strong>be</strong>krompenheid maar<br />
te zwijgen.<br />
Monuole PleiDtls of<br />
U<strong>be</strong>llus ORitorium MJn<br />
MotaiS Cruyt (l.elwen.<br />
cuszt)<br />
Abdij MJn Bomem.<br />
Perlrllment (wlljn),<br />
.,s r.<br />
A/bftldlng: r tVO en 2,.<br />
Charles Morren, La Belgique Horticole, joumal des<br />
jardins, des serres et des vergers, Luik, 1B51-1BBs.<br />
( "' """ l'lulu. 11 .• ,.<br />
Het onderzoek heeft het vermoeden meer<br />
dan <strong>be</strong>vestigd. Wat die <strong>be</strong>dreigingen <strong>be</strong>treft,<br />
zijn er in onze gewesten twee steutelmo<br />
menten: de godsdienstige strub<strong>be</strong>lingen in<br />
de zestiende eeuw en voorat de Franse Re<br />
volutie. Beeldenstormers handelden eerder<br />
in een opwelling die plaatselijk erg radicale<br />
gevolgen kon heb<strong>be</strong>n. Je kon pech heb<strong>be</strong>n,<br />
maar het kon ook meevallen. Daarentegen<br />
gingen de Franse Revolutionairen wel syste<br />
matisch te werk. Kloosters en al hun <strong>be</strong>zit<br />
tingen werden ver<strong>be</strong>urd verklaard. En dat<br />
hield meteen ook de in<strong>be</strong>slagname van hun<br />
boeken<strong>be</strong>zit in. Zo kwam de overheid in het<br />
<strong>be</strong>zit van een enorme massa boeken waar<br />
van zij niet altijd wist wat ermee aan te van<br />
gen. Een deel ervan <strong>be</strong>landde in de Ecoles<br />
Centrales, de pronkstukken van het nieuwe<br />
onderwijsstelsel. Zo kwamen bijvoor<strong>be</strong>eld<br />
de boeken uit Averbode in de Universiteit<br />
van Luik terecht. Wanneer ook de grote<br />
openbare bibliotheken <strong>be</strong>diend waren, bleef<br />
een aanzienlijke massa papier over dat op<br />
één of andere manier zijn weg op de markt<br />
moest vi nden, onder meer via veilingen.<br />
De in<strong>be</strong>slagname ge<strong>be</strong>urde niet altijd met<br />
dezelfde doortastendheid. Niet elke com-<br />
missaris gaf zich de moeite om na te gaan of<br />
alles wel degelijk aan hem was afgedragen.<br />
Kostbare boeken en documenten werden<br />
verstopt en doken in meer rustige tijden op<br />
in pastorijen of in privé-<strong>be</strong>zit.<br />
Na 1830 tekent zich een <strong>be</strong>weging af om<br />
een aantal opgeheven kloosters opnieuw<br />
tot leven te brengen. Hierbij hoort de samenstelling<br />
van een bibliotheek, want 'een<br />
klooster zonder bibliotheek is als een fo rt<br />
zonder wapens'. In de mate van het mogelijke<br />
wordt het vroegere patrimonium opnieuw<br />
samengesteld, maar dat is niet de eerste<br />
opdracht. Het komt er vooral op aan een<br />
werkzaam wetenschappelijk instrument uit<br />
te bouwen. Hierbij speelt vaak de persoon<br />
lijke <strong>be</strong>langstelling van bibliofiele abten en<br />
bibliothecarissen een rol. Rond de helft van<br />
de negentiende eeuw heb<strong>be</strong>n de abdijen<br />
die ons aan<strong>be</strong>langen opnieuw een patrimo<br />
nium samengesteld: de boeken die tijdens<br />
de Franse tijd verborgen werden, heb<strong>be</strong>n<br />
meestal hun plaats opnieuw ingenomen,<br />
aangevuld met gerichte aankopen en milde<br />
schenkingen. Dit is atvast het geval voor de<br />
vijf Antwerpse abdijen.<br />
G;<br />
.Q<br />
E<br />
"'<br />
><br />
0<br />
<br />
G;<br />
-"<br />
0<br />
:;;;<br />
0<br />
...<br />
..<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
"<br />
..<br />
...<br />
><br />
..<br />
0<br />
21
..<br />
- ..<br />
•<br />
•<br />
N<br />
e<br />
<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
22<br />
Charles Morren, La Belgique Horticole, joumol des<br />
jardins, des serres et des verg ers, Luik, sBss -sBBs.<br />
Fra ist• s.<br />
1 . .\fam moullt . 2 . La,•gr Whitr ( gramle blanrhr). 3.11aulboi5 h,,·brirle de .\1 al<br />
4. . Blaek Prince (PrlllC<br />
..<br />
0<br />
23
..<br />
..<br />
0<br />
0<br />
N<br />
Cl<br />
...<br />
•<br />
..<br />
...<br />
><br />
"<br />
Cl<br />
24<br />
Vier afleveringen OKV<br />
Prachtig uitgegeven, 44 bladzijden, volledig in kleur.<br />
Gratis uw OKV Museum kaart:<br />
gratis toegang of aanzienlijke<br />
korting in talrijke<br />
Vlaamse en<br />
Brusselse<br />
musea .<br />
Exclusief en boeiend aanbod<br />
octurnes, atelier<strong>be</strong>zoeken ...<br />
De meest complete en correcte museuminformatie<br />
en tentoonstellingsagenda voor Vlaanderen en Brussel:<br />
www.tento.<strong>be</strong> •
Vier nummers OKV<strong>Tento</strong><br />
Ander nieuws over tentoonstellingen, musea en kunstactualiteit Minimum 40 bladzij den, volledig in kleur.<br />
Lid zijn van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit<br />
in Vlaanderen <strong>be</strong>tekent<br />
• lid zijn van een organisatie met aandacht voor<br />
Vlaams erfgoed van vroeger en nu waarin:<br />
• cultureel erfgoed tegelijkertijd geheugen en<br />
inspiratiebron is;<br />
• om zo mee zin te geven aan de zoektocht naar<br />
onze eigen wortels;<br />
• en de vele contexten van Vlaamse kunst en<br />
erfgoed te leren kennen;<br />
• via toegankelijke en kwaliteitsvolle informatie<br />
en tal van uitstappen en exclusieve<br />
aanbiedingen.<br />
Extra<br />
bijlagen<br />
bijzondere<br />
<strong>be</strong>levingen.<br />
Hernieuw uw abonnement vóór 31 decem<strong>be</strong>r 2004<br />
Abonnementsprijs onveranderd € 24,00<br />
Papierprijzen, druk- en verzendingskosten zijn de voorbije jaren flink gestegen. Toch is Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen er in geslaagd de<br />
abonnementsprijs ongewijzigd te laten. Voor volgend jaar dringt een kleine verhoging zich op.<br />
Indien u echter vóór 31 decem<strong>be</strong>r 2004 uw abonnement hernieuwt, blijft de huidige abonnementsprijs <strong>be</strong>houden.<br />
Herabonneren vóór 31.12.2004<br />
Abonnement 2005<br />
Abonnement 2005 plus op<strong>be</strong>rgcassette<br />
Herabonneren na 31.12.2004<br />
Abonnement 2005<br />
Abonnement 2005 plus op<strong>be</strong>rgcassette<br />
België Europa<br />
€ 24,00<br />
€ 34,00<br />
€ 25,00<br />
€ 36,oo<br />
€ 28,oo<br />
€ 42,00<br />
België<br />
Door storting op rekeningnummer 448-0007361-87<br />
van vzw Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen.<br />
Nederland<br />
Door storting op gironummer 135.20<br />
van vzw Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen, Antwerpen.<br />
U kan gebruik maken van bijgaand overschrijvingsformulier.<br />
"'<br />
..c<br />
E<br />
<br />
"'<br />
."<br />
Q;<br />
..c<br />
E<br />
"'<br />
><br />
g<br />
"'<br />
..c<br />
0<br />
<br />
0<br />
<br />
..<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
:<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
25
:!<br />
<br />
<br />
<br />
N<br />
<br />
...<br />
<br />
...<br />
><br />
,.<br />
0<br />
26<br />
Dit wil u niet missen! Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen 2005<br />
Wat kan u volgend jaar onderm eer verwachten?<br />
Literaire musea en schrijvershuizen<br />
Vele literaire archieven ontpopten zich<br />
tot ware musea. Ook schrijvershuizen<br />
<strong>be</strong>vatten heel wat erfgoed. Sommige<br />
Vlaamse auteurs mengden zich gretig<br />
in kunsthistorische discussies of na<br />
men zelf pen en penseel ter hand. Een<br />
boeiend overzicht met de kunstwerken<br />
van Felix Timmermans, langs het Lijs<br />
tern est, het <strong>be</strong>schermde huis van Stijn<br />
Streuvels, tot Louis Paul Boon, Emile<br />
Verhaeren ...<br />
Scherpenheuvel<br />
Deze unieke basiliek <strong>be</strong>vat een uiteenlo<br />
pende waaier aan kunstschatten en erfgoed.<br />
Tegelijkertijd inspireert ze nog dagelijks<br />
honderden mensen en geeft ze aanleiding<br />
tot tal van processies en rituelen. Prof. Luc<br />
Duerloo vertelt de geschiedenis van dit<br />
unieke bouwwerk.<br />
Vlaamse schilderkunst na 1980<br />
De laatste jaren lopen buitenlandse musea<br />
en galerijen storm voor Vlaamse schil-<br />
st. Schilderijen van Luc Tuymans halen ongekende<br />
<strong>be</strong>dragen op kunstveilingen. Wa nneer ontstond die nieuwe golfvan<br />
Vlaamse schilders? Is het wel een<br />
nieuwe golf? We <strong>be</strong>kijken het kunst<br />
historisch en <strong>be</strong>studeren het oeuvre<br />
van onder andere Koen van den<br />
Broeck, Gery De Smet, Bert De Beul,<br />
Philip Va nden<strong>be</strong>rg en Michael Barre<br />
mans. Heb<strong>be</strong>n zij iets gemeen?<br />
Hun techniek, hun onderwerpen?<br />
Dames met Klasse: Margaretha van Vork<br />
en Margaretha van Oostenrijk<br />
In 2005 komt Mechelen in vrouwen<br />
handen, net als vijf eeuwen geleden,<br />
toen de twee Margaretha's in Me<br />
chelen aan de macht waren. Een toptentoonstelling geeft een <strong>be</strong>eld<br />
van deze kunstminnende dames, die elk een prachtige collectie had<br />
den gaande van eigen Vlaamse kunst tot exotische voorwerpen uit<br />
Mexico. Terwijl ze voor tijdgenoten het voor<strong>be</strong>eld bij uitstek vormen<br />
van de voorgeschreven<br />
vrouwelijke deugden en<br />
gedragingen, moeten<br />
zij zich als vorstinnen<br />
een aantal 'mannelijke'<br />
eigenschappen aanme<br />
ten om hun plaats te<br />
vinden in veeleisende<br />
machtsverhoudingen.<br />
Uitzonderlijk aanbod<br />
Abonnement plus promotieboeken<br />
Samen met uw abonnement 2005 kan u één van deze promotieboeken<br />
of <strong>be</strong>id <strong>be</strong>stellen en u geniet meteen va n een uitzonderlijke korting.<br />
Ook nieuwe abonnees kunnen van dit aanbod genieten. Vermeld op<br />
het overschrijvingsformulier de code van het boek.<br />
Sanctus. Meer dan soo heiligen herkennen<br />
&<br />
Sancti. Nog meer heiligen herkennen<br />
Waar men gaat langs Vlaamse wegen ...<br />
Op huisgevels, glasramen, kapitelen, schilderijen,<br />
altaarstukken van kerken en kapelletjes ...<br />
Overal kom je met aureolen omkranste sinten,<br />
schutspatronen en martelaren tegen. Ze <strong>be</strong>schermen<br />
steden, ziekenhuizen en scholen. Ze verdwalen op<br />
de rommelmarkt en worden gekoesterd ,.<br />
in musea en antiekzaken.<br />
Maar wie is wie? En waarom heeft de<br />
ene een spade en de andere een rad<br />
bij zich? Waarom houdt de ene een<br />
brandend hart vast en de andere een<br />
schaal met ogen? Deze boeken maken<br />
een waardevol kunstpatrimonium<br />
toegankelijk. Via opvallende attributen<br />
vindt u snel de weg naar honderden in<br />
Europa vereerde heiligen en zaligen.<br />
Va n elke heilige is een biografie én een af<strong>be</strong>elding<br />
opgenomen, samen met de verklaring van de <strong>be</strong>tekenis<br />
en de herkomst van de attributen. Nieuw en uniek is de alfa<strong>be</strong>tische<br />
indeling op attribuut, zodat u de heilige snel kan identificeren.<br />
Sanctus en Sancti zijn praktische standaardwerken voor toeristen,<br />
wandelaars, museum<strong>be</strong>zoekers en al wie geïnteresseerd is in<br />
---- --. .., volksdevotie of religieuze kunst. Onmisbare<br />
gidsen om een stukje Europees erfgoed opnieuw te<br />
Prijs:<br />
ontdekken en <strong>be</strong>grijpen.<br />
Jo Claes, Alfons Claes en Kathy Vincke<br />
• Sanctus. Meer dan 500 heiligen<br />
herkennen<br />
• Sancti. Nog meer heiligen<br />
herkennen<br />
Met meer dan 6oo illustraties en<br />
uitgebreid register, garengenaaid<br />
165 x 240 mm, 344 blz.<br />
ln de winkel: € 29.50 per exemplaar<br />
Als promotieboek bij uw OKV-abonnement: € 25,00<br />
(inclusief verzendingskosten) per exemplaar
ERFGOED LOKAAL<br />
Een nieuwe reeks<br />
van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit<br />
in Vlaanderen<br />
Eerstvolgende titels in de serie<br />
Erfgoed Lokaal zijn:<br />
De Grote Markt van Sint-Niklaas<br />
en Sint-Katelijne-Waver.<br />
De Groene Boulevard<br />
Een promenade langs 700 jaar Hasselt<br />
Elk dorp of stad heeft een bijzonder verle<br />
den dat doorleeft in verhalen van mensen,<br />
in markante gebouwen en monumenten, in<br />
straten en pleinen, in natuur en cultuur. Het<br />
lokale erfgoed is zowel geheugen als inspi<br />
ratiebron. Het is boeiend gevarieerd in al<br />
zijn 'eigen'-'aard'igheden. Daarvan getuigt<br />
een nieuwe reeks van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit<br />
in Vlaanderen: Erfgoed Lokaal. Ze schrijft de<br />
culturele biografie van een gemeente of een<br />
stadsbuurt en illustreert ze met schitterende<br />
kunstwerken, unieke archief<strong>be</strong>elden en typische<br />
volksvertellingen. Erfgoed Lokaal opent<br />
met De Groene Boulevard. Een promenade<br />
langs 700 jaar Hasselt.<br />
Ooit omarmde de Groene Boulevard het hele<br />
leven van de Hasselaar. Hij of zij kon het<br />
levenslicht zien in het moederhuis; stude<br />
ren aan de gemeenteschool, het college of<br />
het atheneum; legerdienst vervullen in de<br />
Kolonel Dusartkazerne; werken in de kera<br />
miekfabriek, de jeneverstokerij of de bank;<br />
ontspannen aan de kiosk, in het casino<br />
en de Cercle-Militaire-Kring; deugdzaam<br />
naar de kerk gaan of in de gevangenis<br />
<strong>be</strong>landen; ziek zijn en sterven in het Oud<br />
Hospitaal.<br />
Deze gids vertelt het verhaal van al deze<br />
gebouwen en heeft oog voor de mensen<br />
achter de gevels en op de straat.<br />
.:.. !. .; c7t-t;{u_,. 1 f, I<br />
j-(assell (Casino)<br />
,.<br />
U kuiert met hen mee door zevenhonderd<br />
jaar Hasseltse geschiedenis. Van de eerste<br />
grachten en wallen in de dertiende eeuw<br />
tot de charmante promenade van vandaag.<br />
Onderweg ontdekt u prachtige art nouveau<br />
huizen, kan u proeven van de Spéculation<br />
Deplée en maakt u kennis met de mid<br />
deleeuwse dichter Hendrik Van Veldeke,<br />
Zuidpoolreiziger Adrien de Gerlache, de<br />
koninklijke schilder )os Damien ... De grote<br />
geschiedenis en de kleine histories komen<br />
tot leven in bijna honderd foto's en docu<br />
menten, waarvan de meeste nooit eerder<br />
zijn gepubliceerd. De Groene Boulevard<br />
garandeert veel lees- en wandelplezier.<br />
EXTRA<br />
OKV-Club : € 2.oo korting<br />
OKV-abonnees kunnen De Groene Boulevard<br />
aankopen en <strong>be</strong>talen uitzonderlijk<br />
slechts € 10.00 per exemplaar (inclusief<br />
verzendingskosten) in plaats van € 12.00<br />
winkelprijs.<br />
Bestellen kan door storting op rekening<br />
448·0007361-87 (België) of 135.20<br />
(Nederland) van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in<br />
Vlaanderen vzw, met vermelding 'Hasselt' .<br />
Het Leopoldplein<br />
omstreeks 1920.<br />
De kiosk, het<br />
Casino en enkele<br />
Hasselaren,<br />
kuierend op de<br />
boulevard.<br />
Keramiek en jenever zijn sinds de<br />
negentiende eeuw uithangborden<br />
van Hasselt. Tegelpaneel van de<br />
Céramiques décoratives Société<br />
Anonyme, opgericht in 1895<br />
"<br />
.Q<br />
E<br />
<br />
"<br />
"0<br />
"<br />
.Q<br />
E<br />
"<br />
><br />
0<br />
"<br />
"<br />
.Q<br />
<br />
0<br />
.:!.<br />
<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
z<br />
<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
27
OPEN NIEUW BE- PART, een initiatief van de provincie West-Vlaanderen<br />
Architect Frank Delmulle tekende in 1994<br />
een concept uit waarbij de <strong>be</strong>zoeker een<br />
architecturale wandeling maakt. De wande<br />
ling vangt aan in de eerste villa en leidt de<br />
<strong>be</strong>zoeker naar een moderne nieuwbouw en<br />
vandaar weer verder naar de tweede villa.<br />
Het geheel werd omgeven door een tuin<br />
ontworpen door Den is Dujardin. De galerie<br />
werd Art Box genoemd en had een interes<br />
sant programma. Helaas werd de galerie in<br />
2001 opgeheven.<br />
In 2003 werd het complex aangekocht door<br />
de Provincie West-Vlaanderen en kreeg het<br />
een nieuwe <strong>be</strong>stemming: het wordt BE-PART,<br />
Platform voor actuele kunst. Het complex<br />
<strong>be</strong>schikt niet enkel over een aantal inte<br />
ressante ruimtelijke mogelijkheden, er is<br />
blijkbaar ook een werkingsbudget en - niet<br />
on<strong>be</strong>langrijk -een kleine staf. Kunsthistori<br />
cus Patriek Ronse is diegene die de werking<br />
van dit nieuwe centrum in goede en vooral<br />
interessante banen moet leiden.<br />
BE-PART wil drie tentoonstellingen per jaar<br />
programmeren, telkens in de herfst, de<br />
winter en de lente. De zomer wordt gere<br />
serveerd voor workshops met jongeren. Het<br />
tentoonstellings<strong>be</strong>leid is zonder meer ambi<br />
tieus te noemen. je kan Waregem <strong>be</strong>zwaar<br />
lijk als een artistiek centrum <strong>be</strong>schouwen en<br />
toch wil de provincie BE-PART "aan het front<br />
van de actuele ontwikkeling positioneren".<br />
Men wil hierbij vooral de jongere generatie<br />
kansen bieden, ze laten primeren op het<br />
geconsolideerde en het geconsacreerde.<br />
Er worden buitenlandse kunstenaars uitge<br />
nodiJd zodat die in dialoog kunnen treden<br />
met de kunstenaars uit de provincie en met<br />
het publiek. Voor de tentoonstellingen wordt<br />
<strong>be</strong>roep gedaan op gastcuratoren. Dit is een<br />
wijze <strong>be</strong>slissing want gastcuratoren komen<br />
op die manier met de lokale situatie in con<br />
tact, gebruiken hun netwerk en zo zal BE<br />
PART wellicht in zeer korte tijd de uitstraling<br />
verkrijgen die men <strong>be</strong>oogt.<br />
De eerste tentoonstelling wordt samenge<br />
steld door Moritz Küng, Zwitser met vaste<br />
stek in Vlaanderen. De tentoonstelling Schö<br />
ner Woh nen vertrekt vanuit de site zelf, met<br />
name de oorspronkelijk als woning funge<br />
rende villa's. De titel refereert naar het Duit<br />
se woontijdschrift met diezelfde naam dat<br />
onder de vele interieurtijdschriften als een<br />
klassieker mag worden <strong>be</strong>schouwd. Vertrek<br />
kend vanuit de voormalige woonkamer (met<br />
haard) wordt het huis door tal van kunste<br />
naars heringericht.<br />
Op het eerste gezicht<br />
vormen alledaagse<br />
voorwerpen het inte<br />
rieur. De omgeving<br />
zorgt als het ware<br />
voor een ideale con<br />
text en integreert de<br />
kunstwerken op een<br />
dermate perfecte<br />
wijze dat de nietsver<br />
moedende <strong>be</strong>zoeker<br />
de werken wellicht<br />
niet als 'kunst' zou<br />
waarnemen.<br />
Er is ook een tweede<br />
gelaagdheid in de<br />
tenoonstelling: van<br />
sommige installaties<br />
gaat een zekere tln•ilrirur' ll<br />
die toeneemt naarmate men<br />
dert.<br />
Ta l van kunstenaars participeren aan deze<br />
eerste tentoonstelling: Ro<strong>be</strong>rt Go<strong>be</strong>r,<br />
Richard Artschwager, Ann Veronica lans<br />
sens, Martin Kippen<strong>be</strong>rger, Allan McCollum,<br />
Andreas Slominski en vele anderen. Het is<br />
duidelijk dat men voor deze eerste mani<br />
festatie even is afgeweken van het hoger<br />
genoemde principe om minder <strong>be</strong>kende<br />
kunstenaars aan bod te laten komen. Het is<br />
de organisatoren vergeven, een openings<br />
tentoonstelling moet meteen een schot in<br />
de roos zijn.<br />
Naast de tentoonstellingen geeft men ook<br />
de gelegenheid aan een kunstenaar om in<br />
het centrum te resideren, hiervoor is een<br />
studio ingericht en ter <strong>be</strong>schikking. Hij of<br />
zij krijgt er de kans om er werk en ideeên<br />
tot ontwikkeling te brengen waarbij het<br />
centrum een rol wil spelen in de productie<br />
van nieuw werk.<br />
Als eerste resident werd gekozen voor Dany<br />
Deprez. Deze kunstenaar is bij een breder<br />
publiek <strong>be</strong>kend als regisseur van de films<br />
'De Bal' en 'Science Fiction'. Hij heeft even<br />
wel een oeuvre als <strong>be</strong>eldend kunstenaar<br />
waarin zowel tekeningen en schilderijen,<br />
installaties en kortfilms een rol spelen. Van<br />
hem is eveneens werk in de tentoonstelling<br />
opgenomen. Het gaat hier om een ouder<br />
werk van een vroegere installatie en om een<br />
nieuw gecreëerde kortfilm over Waregem.<br />
In het werk van Deprez staat de (fictieve)<br />
figuur 'James' centraal. James kan min of<br />
meer als het alter ego van Deprez worden<br />
<strong>be</strong>schouwd. Hij is tegelijk <strong>be</strong>trokken en<br />
afstandelijk waarnemer. Hij neemt een aan<br />
tal (dwangmatige) patronen in de samenle<br />
ving waar en reflecteert die. De kunstenaar<br />
Deprez gaat als het ware op zoek naar de<br />
Jam es in ieder van ons.<br />
De omkadering krijgt in BE-PART ook<br />
bijzondere aandacht. Er worden rondlei<br />
dingen voor volwassenen, jeugdateliers<br />
voor kinderen en workshops voor jongeren<br />
voorzien, Amarant geeft er een cursus, een<br />
ontmoeting met de kunstenaar in residentie<br />
schept gelegenheid tot discussie. En dat is<br />
wat BE-PART <strong>be</strong>oogt, een sterke participatie<br />
vanwege zowel kunstenaars als publiek.<br />
We wensen het nieuw initiatief alvast een<br />
goede start!<br />
SCHÖNER WOHNEN<br />
nog tot 16 januari 2005,<br />
Be-Part, platform voor actuele kunst,<br />
Westerlaan 17 in 8790 Waregem<br />
tel. os6 629410.<br />
:;;<br />
-"'<br />
E<br />
"'<br />
><br />
0<br />
"<br />
"'<br />
-"'<br />
0<br />
:><<br />
0<br />
:!.<br />
..<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
z<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
29
IN BEELD Alles goed met Floris Jes pers?<br />
De tentoonstelling die gastcurator Jean F.<br />
Buyck in het PMMK opstelt, is als één groot<br />
fresco opgevat waaruit de enorme diversiteit<br />
van jespers' talent moet blijken.<br />
Dat dit overzicht de kritiek de mond zal<br />
snoeren, valt te <strong>be</strong>twijfelen. Of je het wil<br />
of niet, in de schilderijen van Jespers zie<br />
je keer op keer schoolvoor<strong>be</strong>elden van de<br />
<strong>be</strong>langrijkste kunststromingen van de voor<br />
bije eeuw: van het Brabants Fauvisme tot de<br />
'Jeune Peinture <strong>be</strong>ige', soms zelfs een ab<br />
stract pro<strong>be</strong>ersel, dat dan met een knipoog<br />
van de meester toch figuratief blijkt te zijn.<br />
Voor sommigen is deze ratjetoe de laagste<br />
vorm van hoereren, een kunstenaar onwaar<br />
dig. Weg met jes pers!<br />
De Belgische Picasso?<br />
Roger Avermaete schreef ooit over hem<br />
dat, mocht hij in Frankrijk geleefd heb<strong>be</strong>n,<br />
zijn reputatie niet voor die van Picasso had<br />
hoeven onder te doen. De overdrijving is<br />
sym pathiek vanwege een stadsgenoot en<br />
medestander. Ook Gaston Burssens werkt<br />
zich uit de naad om de diversiteit van zijn<br />
werk te duiden. Hij aarzelt daarbij niet om<br />
openstaande deuren in te trappen: 'Voor<br />
hem is ieder procédé welkom, niet de wijze<br />
van schilderen maar het resultaat alleen van<br />
die wijze interesseert hem. '<br />
Waar niemand omheen kan dat is inderdaad<br />
de heel sterke periode eind jaren tien, <strong>be</strong>gin<br />
jaren twintig, met meesterwerken als 'Prin<br />
ses Jij i' en de snelle evolutie naar een eigen<br />
mengvorm van kubisme en expressionisme.<br />
Marché Conga/ais, 1951<br />
©Sa bam Belglum<br />
De Kongolese periode, grosso modo van<br />
de jaren vijftig tot zijn dood in 1965, wordt<br />
als een tweede hoogtepunt gezien, een<br />
opnieuw aanknopen bij de grote creatieve<br />
eigenheid. Hetgeen daartussen ligt, wordt<br />
gemakshalve als een soort doelloos zoeken<br />
en tasten gezien. Ik geef grif toe dat ik mij<br />
ook aan deze simplistische <strong>be</strong>eldvorming<br />
<strong>be</strong>zondigd heb. Tot ik bij vrienden een werk<br />
onder ogen kreeg uit de periode rond 1950:<br />
een interieur, tafel met koffiepot en andere<br />
prullaria, haast monochroom geschilderd in<br />
grijze en melkwitte tonen: een indrukwek<br />
kend, eenvoudig werk, een 'Jeune Peinture<br />
<strong>be</strong>ige' van het zuiverste water. Bravo jes<br />
pers!<br />
'Da kan ik oekl'<br />
Tweehonderd vijftig werken sieren het<br />
PMMK, in alle hoeken en kanten. Het biedt<br />
ruimschoots de kans om werken individueel<br />
te <strong>be</strong>kijken. Dat is misschien wat wij tot<br />
nogtoe te weinig gedaan heb<strong>be</strong>n met Jespers.<br />
De man is nu eenmaal niet onder één<br />
noemer te vatten, in één stijl of zelfs in één<br />
rechtlijnige evolutie, zoals broer Oscar bij<br />
voor<strong>be</strong>eld. In de perstekst voor de tentoon<br />
stelling wordt hij een 'proteïsch kunstenaar'<br />
genoemd. De term is erg duidelijk, zelfs<br />
lichtjes pejoratief. Veelvormigheid <strong>be</strong>tekent<br />
on<strong>be</strong>stendigheid, on<strong>be</strong>trouwbaarheid.<br />
Floris Jespers was een kunstenaar die<br />
blaakte van zelfvertrouwen. Zo deed hij zich<br />
tenminste voor. Hij was bovendien geen<br />
diplomaat.
Strand te Oostende, 1927<br />
©Sa bom Belgium<br />
"<br />
-"'<br />
E<br />
"<br />
u<br />
"<br />
"<br />
-"'<br />
E<br />
"<br />
><br />
0<br />
:!.<br />
...<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
"<br />
0<br />
32<br />
Jaloerse collega's bazuinden met genoe<br />
gen zijn ongenuanceerde uitspraken uit.<br />
De ruzies met Paul )oostens (door Paul van<br />
Ostaijen uit de 'Heilige Kubistiese Kerk'<br />
geëxcommuniceerd) waren episch, maar<br />
niets uitzonderlijks in het Antwerpse kun<br />
stenaarswereldje. Als er dan over één of<br />
andere kunstenaar met lof gesproken werd,<br />
volgde onvermijdelijk een sneer van )es<br />
pers: 'Da kan iek oek!'. Hij heeft nooit <strong>be</strong>seft<br />
dat deze uitspraak zijn reputatie ernstig<br />
geschaad heeft. In plaats van <strong>be</strong>wondering<br />
te oogsten voor zijn inzicht in techniek en<br />
stijl van anderen (dat hij ongetwijfeld had),<br />
kreeg hij het etiket van windvaan en naloper<br />
opgekleefd.<br />
De tentoonstelling in het PMMK biedt de<br />
kans om die hardnekkige, in anekdote<br />
gedrenkte <strong>be</strong>eldvorming te herzien. )a, de<br />
stilistische diversiteit is erg groot, verras<br />
send. soms.<br />
De fietser, 1924<br />
© Sabam Belglum<br />
Circus, 1932<br />
©Sa bam Be/glum
Het expressionisme van een werk als 'De<br />
Fietser' uit 1924 past helemaal in de sfeer<br />
van de hoogdagen van het Vlaams expressi<br />
onisme, met steil oplopend perspectief, ver<br />
vormingen en al. Toch dob<strong>be</strong>rt hij niet rustig<br />
verder op het verticalisme dat zich door<br />
het onderwerp haast aan hem opdringt: de<br />
straat, de huizen, de telefoonpalen, alles<br />
loopt in één <strong>be</strong>weging van de onderkant van<br />
het schilderij tot de horizon, ergens<br />
-<br />
heel<br />
bovenaan.<br />
. Die <strong>be</strong>weging breekt hij abrupt af door een<br />
eigenzinnige horizontale kadrering. De<br />
fietser zit gevangen in een web waar hij zich<br />
door vecht. Een epigoon zou voor zoveel<br />
vrijpostigheid terugschrikken of er zich ten<br />
minste erg in verslikken.<br />
Heel anders gaat hij tewerk als hij maritieme<br />
onderwerpen aanboort. Franse en Duits<br />
expressionistische elementen brengt hij tot<br />
een hoogst persoonlijke synthese. jespers<br />
<strong>be</strong>dient zich zonder schroom van technische<br />
vondsten die hij voor een eigen sfeerschep<br />
ping het meest werkzaam acht.<br />
Zijn toon is wervend en luchtig, ideaal voor<br />
een toeristische promotieaffiche. De compo<br />
sitie verwijst duidelijk naar een collage, ook<br />
qua technieken. Met een vette knipoog ge<br />
bruikt hij zelfs een soort 'frottage', om even<br />
duidelijk te maken dat niet enkel Max Ernst<br />
die techniek onder de knie heeft.<br />
De gek, 1926<br />
©Sa bam Belglum<br />
De andere figuratie<br />
Het zou mooi zijn een overzichtstentoonstel<br />
ling samen te stellen over de excentrieke<br />
paden die de figuratieve kunst <strong>be</strong>wandeld<br />
heeft tijdens het Inter<strong>be</strong>llum, los of min<br />
stens in de marge van de grote kunststro<br />
mingen. Gemakshalve worden die momen<br />
teel op één hoop gegooid als 'art déco' (te<br />
vaag) of 'Nieuwe Zakelijkheid' (naast de<br />
kwestie). In dat onontgonnen gebied verdient<br />
jespers zeker een plaats. Het zou ook<br />
de kans bieden om af te wegen in welke<br />
mate een 'Retour à l'Ordre' aansloeg. Zo zou<br />
een reeks achterglas schilderijen van Floris<br />
Jespers kunnen culmineren in zijn 'Circus'<br />
uit 1932, als een soort afrekening met het<br />
thema dat sinds Lautree en Seurat een deel<br />
van de figuratie monopoliseert. Het is een<br />
werk vol dub<strong>be</strong>lzinnigheid: droefheid en<br />
vrolijkheid, intrige en romance, helder en<br />
donker, barok en naïef. Een collage van zijn<br />
eigen iconografie, een snerpende demon<br />
stratie dat hij dat ook kan!<br />
RETROSPECTIEVE FLORIS jESPERS<br />
Provinciaal Museum voor Moderne Kunst<br />
Romestraat 11, 8400 Oostende<br />
Van 18/12 tot 1o/o4/2005<br />
Elke dag van 10-18u, gesloten op maandag<br />
tel. 059 50 81 18 of www.pmmk.<strong>be</strong><br />
Binnen deze vormen van ongebruikelijke<br />
figuratie mogen wij niet de ontwerpen<br />
vergeten die hij voor de wereldtentoonstel<br />
lingen van Parijs en New-York realiseerde.<br />
Zij passen in een door de oorlog gekortwiekte<br />
poging om de monumentale schilderkunst<br />
nieuw leven in te blazen. Het getuigde van<br />
grote zelfzekerheid om op dat terrein de<br />
concurrentie met de Mexicaanse muralisten<br />
op hun eigen continent aan te gaan.<br />
Jean Buyck wil zich niet opwerpen als<br />
de onvoorwaardelijke propagandist van<br />
het werk van )es pers. Zijn optiek is veel<br />
breder. Het grieft hem wel dat door te veel<br />
vooringenomenheid (door de kunstenaar<br />
zelf gedeeltelijk in de hand gewerkt) Floris<br />
Jespers niet de erkenning krijgt die hij<br />
verdient, noch binnen de historische avant<br />
garde, noch als <strong>be</strong>eldend kunstenaar. Het<br />
<strong>be</strong>eld dat wij doorgaans van hem heb<strong>be</strong>n is<br />
een karikatuur. Floris Jespers verdient <strong>be</strong>ter.<br />
In al zijn diversiteit, valt het op dat hij een<br />
eigen invalshoek heeft nagestreefd.<br />
Aan ons om die opnieuw te ontdekken.<br />
ABORIGINAL ART GALLERY<br />
Investeer in een 40.000 jaar oude,<br />
nog steeds levende cultuur.<br />
Authentieke Aboriginal kwaliteitskunstwerken<br />
Aboriginal Art Gallery - Australian Shop<br />
Magdeinstraat 48, 9000 Gent<br />
Wegens restauratiewerken, is onze winkel te Gent<br />
tijdelijk gesloten.<br />
Terug open op 10 decem<strong>be</strong>r 2004: woensdag: van 13.00 u<br />
tot 18.00 u I dond., vrijd., zaterd.: 11.30 u tot 18.00 u<br />
Bezoek ons ondertussen op onze OPENDEURDAGEN<br />
TE ZULTE, Kapellestraat 90: zaterdag en zondag:<br />
20111 & 21/11/04 .27/11 & 28/11104<br />
en proef van een gratis glaasje Australische wijn !<br />
Raadpleeg onze catalogus voortaan op onze vernieuwde<br />
website: www.australianshop.com<br />
info@australianshop.com<br />
tel: 0475/70.85.99<br />
<br />
..<br />
0<br />
0<br />
N<br />
Cl<br />
...<br />
::<br />
...<br />
><br />
"<br />
Cl<br />
33
KUNSTTOER In de sporen van Reynaert de Vos<br />
Met de dieren op de fiets<br />
Reynaert<strong>be</strong>elden en Reynaertbanken, Rey<br />
naertbier en Reynaertgebak. De schalkse<br />
vos uit het middeleeuwse dierenepos kom je<br />
in het Waasland overal tegen. Ook de andere<br />
personages uit het verhaal zijn nadrukkelijk<br />
present: de haan Canteclaer, lsegrim de<br />
wolf, Grim<strong>be</strong>ert de das, Ti <strong>be</strong>ert de kater en<br />
natuurlijk koning No<strong>be</strong>l. Deze vijf heb<strong>be</strong>n<br />
hun naam gegeven aan evenveel <strong>be</strong>weg<br />
wijzerde fietsroutes die het Waasland laten<br />
ontdekken.<br />
De Canteclaerroute neemt de fietser mee<br />
naar de bosrijke streek van Stekene en<br />
Sinaai. Grim<strong>be</strong>ert de das, een neefvan Rey<br />
naert, brengt de <strong>be</strong>zoeker naar Lokeren en<br />
Waasmunster. De wolf lsegrim toont de weg<br />
naar de suikergemeente Moer<strong>be</strong>ke en het<br />
grote Provinciaal Domein Puyenbroeck in<br />
Wachte<strong>be</strong>ke. Koning No<strong>be</strong>l leidt onder meer<br />
naar Sint-Pauwels, waar de grootste wind<br />
molen van ons land staat. Ti <strong>be</strong>ert de kater,<br />
ten slotte, laat kennismaken met de meest<br />
oostelijke uithoek van het Waasland, aan de<br />
boorden van de Schelde.<br />
Twee autoroutes<br />
De Reynaertroute Noord verkent het noord<br />
oosten van de provincie Oost-Vlaanderen en<br />
oostelijk Zeeuws-Vlaanderen. De rode draad<br />
langs het traject zijn plaatsen die met het<br />
Middelnederlands dierenverhaal Van den<br />
vos Reynaerde kunnen verbonden worden.<br />
De tocht <strong>be</strong>gint in het vestingstadje Hulst<br />
en loop via een landschap van oude polders<br />
naar de geologische site Nieuw-Namen. Van<br />
daaruit volgen onder meer Stekene, waar<br />
ooit de Boudela-abdij stond, het natuurge<br />
bied Het Groot Eiland, het stemmige vissers<br />
dorpje Paal aan de uithoek van het unieke<br />
Verdronken Land van Saeftinghe.<br />
Arrangement 'In de sporen van Reynaert'<br />
Logies: Gastenkamers De Klampe in Stekene of Gastenkamers Mennershof<br />
in Moer<strong>be</strong>ke-Waas<br />
In<strong>be</strong>grepen:<br />
1 Overnachting met ontbijt<br />
5 Reynaertfietsroutes<br />
2 Reynaertautoroutes<br />
1 Reynaertstripverhaal<br />
1 Pakket met drie verschillende Reynaertbieren<br />
1 Kortingbon van 5% bij aankoop van Reynaertsouvenirs<br />
1lnfopakket<br />
Prijzen:<br />
De Klampe: dub<strong>be</strong>l: f 45.00 per persoon, toeslag single: f 5,00<br />
Mennershof: dub<strong>be</strong>l: f 50.00 per persoon, toeslag single: f 13,00<br />
Vanaf 2005 wordt dit arrangement uitgebreid tot twee overnachtingen.<br />
De Reynaertroute-Zuid vertrekt op de Grote<br />
Markt van Sint-Niklaas, de hoofdplaats van<br />
het zoete Waasland. Via bolle akkers voert<br />
de tocht naar Krui<strong>be</strong>ke, waar de Schelde in<br />
zicht komt, het kasteel Wissekerke met de<br />
Malpertuiskelder in Bazel, de Graventoren<br />
en de Spaanse getijdenmolen in Ru pelmonde<br />
...<br />
Natuur en cultuur<br />
0<br />
8<br />
J<br />
l<br />
Het land van Reynaert verkennen hoeft niet<br />
perse met fiets of auto. De <strong>be</strong>zoeker kan<br />
een huifkartocht reserveren voor een tochtje<br />
door een on<strong>be</strong>kend, maar schitterend stukje<br />
Waas krekengebied.<br />
Naast de alom aanwezige natuur biedt het<br />
Waasland eveneens een heerlijke brok cul<br />
tuur: de Stedelijke Musea in Sint-Niklaas en<br />
Lokeren, het Molenmuseum in Wachte<strong>be</strong>ke,<br />
EXT RA<br />
OKV-Club<br />
Win een gratis arrangement 'In de sporen<br />
van Reynaert'. Wat moet u hiervoor doen?<br />
Zoek het juiste antwoord op de vraag: van<br />
wie is het citaat "De vos heeft vele streken,<br />
en de engel maar een, doch dat is de <strong>be</strong>ste<br />
van allemaal"? Stuur vóór 31 decem<strong>be</strong>r<br />
2004 een kaartje of brief met uw antwoord<br />
naar Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen,<br />
Hofstraat 15 te 2ooo Antwerpen of mail naar<br />
info@okv.<strong>be</strong>.<br />
Winnaar van het arrangement 'Stille<br />
Waters' (<strong>Tento</strong> 2004.3): Jan Godefridis uit<br />
Hulden<strong>be</strong>rg. De onschuldige hand koos hem<br />
uit de vele abonnees die wisten dat Karel<br />
Jonckheere ooit zei: "Ook het bouwen van<br />
luchtkastelen vergt een goede architect".<br />
het Museum Heraldiek Benelux in Tem se,<br />
het stemmige dorpsplein van Daknam en<br />
natuurlijk het Reynaertmuseum in Ru pel<br />
monde.<br />
Een weekendje Waasland is ook de ideale<br />
gelegenheid om kennis te maken met de<br />
culinaire troeven van de streek. Er is veel<br />
meer dan Reynaertbier en Reynaertgebak.<br />
Elke gemeente heeft wel zijn specialiteit.<br />
Bijzonder gesmaakt zijn de Wase vlaaien en<br />
de paling in Te mse en Eksaarde.<br />
TOERISME OOST-VLAANDEREN<br />
Sint-Niklaasstraat 2<br />
9000 Gent<br />
Tel. 09 269 26 26<br />
www.tov.<strong>be</strong><br />
.:!<br />
....<br />
<br />
<br />
N<br />
0<br />
...<br />
z<br />
<br />
...<br />
><br />
"<br />
0<br />
35
..<br />
.a<br />
E<br />
..<br />
..<br />
..<br />
...<br />
ü<br />
.a<br />
E<br />
<br />
"'<br />
..<br />
.a<br />
g<br />
....<br />
0<br />
...<br />
-<br />
:<br />
•<br />
..<br />
!<br />
•<br />
..<br />
=<br />
0<br />
WEBSTEK<br />
<strong>Tento</strong>.<strong>be</strong>, de meest<br />
complete museumgids en<br />
tentoonstellingsagenda<br />
van Vlaanderen en Brussel<br />
kennen we allemaal.<br />
De Nederlandse tegenhanger<br />
is u misschien minder <strong>be</strong>kend.<br />
Hoog tijd voor een<br />
buren<strong>be</strong>zoek!<br />
MUSEUM.NL<br />
Maandelijks vinden meer dan 30.000 surfers<br />
hun weg naar de "meest complete en actu<br />
ele museumsite van Nederland". En binnen<br />
kort zullen er daar nog een pak bijkomen,<br />
want deze webstek gaat internationaal.<br />
Speciaal voor de buitenlandse toerist kregen<br />
de infopagina's van de 50 meest <strong>be</strong>zochte<br />
musea nu ook een Engelse vertaling mee.<br />
Gelukkig hoeven Vlaamse cultuurtoeristen<br />
zich niet tot deze selectie te <strong>be</strong>perken. Niet<br />
gehinderd door taaldrempels kunnen zij de<br />
volledige website doorkruisen op zoek naar<br />
informatie en ontspanning.<br />
MUSEUM.nl zoals deze museumsite heet, is<br />
een initiatiefvan de Stichting Museumjaar<br />
kaart, de organisatie achter de Nederlandse<br />
museumkaart die gratis toegang biedt tot<br />
meer dan 400 musea in heel Nederland.<br />
Informatie over at deze musea en veel meer<br />
vindt u sinds <strong>be</strong>gin 2002 gebundeld op hun<br />
prachtige website. MUSEUM.nl is in de eer<br />
ste plaats een mooie site met aangename<br />
kleuren en een originele vormgeving. Daarnaast<br />
is het ook een uitermate functionele<br />
webstek die erin staagt om een ruim aanbod<br />
aan museum- en tentoonstellingsinformatie<br />
op een eigenwijze, maar toch gebruiksvrien<br />
delijke manier te presenteren.<br />
museum:nl<br />
De vertrouwde navigatiebalken die u tradi<br />
tioneel links en bovenaan websites ziet, zat<br />
u hier vi nden, noch missen. Want de home<br />
pagina is onderverdeeld in 4 grote blokken<br />
die de surfer meteen op weg zetten. En<br />
omdat elke rubriek steeds gelinkt blijft aan<br />
de meeste andere rubrieken, raakt u nooit<br />
het Noorden kwijt <strong>be</strong>nt. Voor wie snel een<br />
museum of tentoonstelling wil opzoeken, is<br />
er de zoekgids die gericht zoeken naar bij·<br />
voor<strong>be</strong>eld kindvriendelijke musea mogelijk<br />
maakt.<br />
De evidente praktische informatie zoals<br />
openingstijden en toegangsprijzen; zijn net·<br />
jes opgelijst. Maar MUSEUM.nl gaat nog een<br />
stapje verder met handige pictogrammen<br />
die ook de speciale voorzieningen (zoals<br />
winket, bibliotheek, autoparkeerplaats,<br />
busparkeerptaats) aanduiden waarover het<br />
museum in kwestie <strong>be</strong>schikt, en een link die<br />
u vertelt hoe u deze locatie gemakkelijk per<br />
auto of per trein <strong>be</strong>reiken kan.<br />
Musea in de buurt<br />
Een tip voor fervente museumliefheb<strong>be</strong>rs<br />
is de rubriek "musea in de buurt". Ideaal<br />
wanneer u het halve land afreist om die ene<br />
tentoonstelling te gaan <strong>be</strong>kijken en u nog<br />
tijd over heeft om nog een extra museumpje<br />
mee te pikken. Wil u op de hoogte blijven<br />
van de activiteiten van een <strong>be</strong>paald muse<br />
um, dan abonneert u zich via een eenvoudig<br />
invulformulier op de digitale agenda.<br />
, _<br />
JO.ooo <strong>be</strong>zoekers<br />
per maand. je moet<br />
ze verdienen.<br />
En dat is geen overbodige luxe. Want de<br />
achilleshiel van deze schitterende website is<br />
toch de tentoonstellingsagenda. U vindt er<br />
wel een pak informatie, maar uiteraard enkel<br />
van de tentoonstellingen die in deze agenda<br />
opgenomen zijn. En die biedt u slechts de<br />
keuze tussen "Laatste week, laatste kans"
•<br />
museum nl < •tar1paglna<br />
:<br />
' L6l<br />
I _____ __L w·<br />
l6l <br />
voor expo's die ten einde lopen, en "Zojuist<br />
gestart" voor tentoonstellingen die nog<br />
maar net geopend zijn.<br />
Ver vooruit blikken is hier niet mogelijk.<br />
Wie MUSEUM.nl gebruikt om een tripje te<br />
plannen, houdt hier dus <strong>be</strong>st rekening mee<br />
en vergeet ook niet naar de Üiterst handige<br />
rubriek "Een dagje uit in ... " te surfen. Met<br />
lid MUSEUMNIEUWS<br />
.&.lfid het laetste nieuws over rnJSea en tertoonstellngen i'l Nederieind? tier blijf je OJl ae<br />
-·<br />
ZONDAGNIDDAORONDLEIDINGEN IN THER-MMUSEUM<br />
Op zondag 13, 20en ZT '*'-'! 1n.r1 u om 13.00 en 14.30 1.11terechl voor een IJ1IÖS<br />
door het l'hennemusel..l<br />
ln Heerlen. Het •fgek)pen hlltfjew Is de<br />
nuseunz•lees<br />
verder »<br />
Twee Rctterdemse fond:s:en heb<strong>be</strong>n het pMheffke .,... .. .. . Van Bel.ri'lgen<br />
een gedeen ...., ongeveer 1,5 .000 No . Deermee<br />
k.-. de<br />
_._ __ __, ,<br />
Lee• verder .<br />
"'<br />
-"<br />
E<br />
"'<br />
u<br />
"'<br />
"<br />
"'<br />
-"<br />
E<br />
"'<br />
><br />
0<br />
c<br />
.:!.<br />
...<br />
c<br />
c<br />
N<br />
0<br />
..<br />
::<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
Keuze van de redactie<br />
4de Triënnale voor Vormgeving<br />
(lm)perfect by design<br />
De 4de Triënnale voor Vormgeving vindt niet traditiegetrouw in het<br />
Gentse Designmuseum plaatst maar verhuist naar de Koninklijke<br />
Musea voor Kunst en Geschiedenis in Brussel. In Gent is er op dat<br />
ogenblik geen plaats door de Maarten Van Severen tentoonstel<br />
ling. Een opsteker voor de KMKG want straks opent dit federale<br />
museum een gloednieuwe designafdeling. De door Design Vlaan<br />
deren - het vroegere Vizo - opgezette Triënnale draagt dit jaar als<br />
titel (lm)perfect by design. Daarbij vertrekt men van de perfecte<br />
industriële vormgeving. Maar, zo wordt in deze tentoonstel<br />
ling hardop gedacht: wat is de maatstaf van perfectie? Voor<br />
lampenkoning lngo Maurer bijvoor<strong>be</strong>eld is het klassieke<br />
peertje(gloeilamp) hét schoolvoor<strong>be</strong>eld van industriële vol<br />
maaktheid én ongedwongen poëzie. Maurer zelf fa ntaseert<br />
en improviseert in zijn scheppingen naar hartelust, voor hem<br />
is een lamp met vleugeltjes niks ongewoons. Waarom zouden<br />
we deze fantasievolle 'onvolmaaktheden', zo vraagt de Triënnale<br />
zich af, dan niet als perfect interpreteren? De Triënnale<br />
laat op al dit soort zaken het licht schijnen. Zo werd gezocht<br />
naar industriële objecten met een artistiek of ambachtelijk<br />
randje. En wie zoekt die vindt. Het artistieke van Bramboa liegt er<br />
niet om. Hij <strong>be</strong>kleedt stoelen<br />
en banken met jute zodat<br />
ze er wat rafelig uitzien. ]os<br />
Devriendt introduceert in het<br />
industriële de ambachtelijke<br />
charme. Martine Gijselbrecht<br />
op haar <strong>be</strong>urt vertrekt van een<br />
zelf geweven weefsel om er<br />
een industrieel equivalent van<br />
te maken. De 4de Triënnale zet de industriële code van ongeschonden<br />
gaafheid duidelijk op zijn kop en zoekt nieuwe uitwegen om<br />
industrie, ambacht en kunst met elkaar te verzoenen. De toon is<br />
soms ludiek. De herinterpretatie van de kristallen luchter van Vi n<br />
cent Van Duysen is een eyecatcher van formaat. Eric Cheva lier gaat<br />
de conceptuele toer op. Hij omwikkelt oude op straat bijeenge<br />
scharrelde stoelen met heel veel touw. Zoveel zelfs dat je er vanzelf<br />
<strong>be</strong>gint over na te denken.<br />
Philip Willaert<br />
4de Triënnale voor Vormgeving, (lm)perfect by design.<br />
Van 3 decem<strong>be</strong>r tot 27 februari 2005<br />
Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, ju<strong>be</strong>lpark 10<br />
B-1000 Brussel, 1o.oo - 17.00, Rondleidingen: +32 (o)2/741 72 14<br />
Info lezingen, Broodje Brussel ontmoetingen, <strong>be</strong>zoeken bij ont<br />
werpers: www.imperfectbydesign.<strong>be</strong><br />
Potriek Hoet, Eye-Witness, Hypno voor<br />
Roytech<br />
}os Oevriendt, servies Everybody voor<br />
Cor Unum, 2004<br />
}os Devriendt, Cylindervormige<br />
staanlomp (Vire<strong>be</strong>nt)<br />
Panamarenko geland in het Vlaams Parlement<br />
Sinds enkele jaren heeft het Vlaams Parlement een Huis van de Vlaamse<br />
Volksvertegenwoordigers. Naast kantoren voor de Vlaamse volksverte<br />
genwoordigers en hun medewerkers <strong>be</strong>vat dit gebouw ook een infor<br />
matie-en <strong>be</strong>zoekerscentrum 'De Loketten'. In deze schitterende ruimte<br />
houdt het Vlaams parlement regelmatig tentoonstellingen. 'Iconen van<br />
Design in Vlaanderen' was de eerste en nu komt de eer te <strong>be</strong>urt aan de<br />
bijna wereld<strong>be</strong>roemde Panamaren ka onder de titel 'Te land, ter zee en<br />
in de lucht'.<br />
De tentoonstelling biedt een boeiend <strong>be</strong>eld van de ongebreidelde ver<br />
<strong>be</strong>eldingskracht die Panamaren ka sinds het <strong>be</strong>gin van de zestig aan de<br />
dag legt. Zijn oeuvre evo<br />
lueert op de grenzen van<br />
kunst en wetenschap. Hij<br />
ontwerpt tuigen die bij<br />
voor<strong>be</strong>eld gebaseerd zijn<br />
op de vlucht van insecten<br />
maar ook op magnetische<br />
velden. Leidraad blijft de<br />
droom om te ontsnappen<br />
aan de zwaartekracht. De<br />
toestellen zijn soms ont-<br />
worpen om door motoren dan weer door mensen aangedreven te wor<br />
den. De tentoonstelling brengt achttien werken die een overzicht bieden<br />
van 1975 tot nu. Daarbij horen vier kleinere creaties en vijf multiples.<br />
Opnieuw pakken de tentoonstellingsmakers uit met een boeiende au<br />
diogids. De kunstenaar vertelt in zijn eigen gekende stijl anekdotes over<br />
elke creatie. Daarbovenop geven drie experten commentaar. Voor elk<br />
onderdeel van de titel een specialist. Te land is voor de autopiloot Jacky<br />
lckx, admiraal Willy Herteleer neemt ter zee ter harte en ballonvaarder<br />
Wim Verstraeten het luchtruim. Een origineel en onuitgegeven aanden<br />
ken aan de tentoonstelling is ongetwijfeld de modelbouwdoos van het<br />
'Vliegend Eiland' (2004), één van de tentoongestelde werken. Met de<br />
nodige modelbouwmaterialen en ook veel handigheid zal de <strong>be</strong>zoeker<br />
"zijn eigen Panamaren ka" kunnen maken. Het resultaat zou een exacte<br />
kopie van het kunstwerk op de helft van de ware grootte moeten zijn<br />
voor slecht € so.<br />
Panamarenko in het Vlaams Parlement. Te land, ter zee en in de lucht.<br />
Nog tot 25 maart 2005, elke dag open tussen 10-17u,<br />
www.vlaamsparlement.<strong>be</strong>, tel. 552 40 29
Het Frans Masereet Centrum<br />
in Kasterlee<br />
Frans Masereet is een van de <strong>be</strong>langrijkste<br />
vertegenwoordigers van de Vlaamse hout<br />
graveerkunst na de Eerste Wereldoorlog.<br />
Zowel zijn houding tegenover internationale<br />
conflicten als zijn verlangen naar vrede we<br />
gen zwaar door in z'n artistieke keuzes. In<br />
1950 krijgt hij op de biënnale van Venetië de<br />
Grote Prijs van de Gravure. In Kasterlee vindt<br />
u het Frans Masereet Centrum waar kun<br />
stenaars ideeën en technieken van andere<br />
-vaak buitenlandse - grafici leren kennen<br />
en waar het publiek geregeld tentoonstel<br />
lingen en workshops kan volgen. Op die<br />
manier steunt het centrum de promotie van<br />
hedendaagse vormen van grafiek! Een reportage<br />
over Masereel, artiesten en de liefheb<br />
<strong>be</strong>rs van hun werk!<br />
Uitzending 8 januari 2005,<br />
tussen 9 en 10 uur<br />
Stedelijk Museum Stellingwerff<br />
Waerdenhof in Hasselt<br />
Hasselt is de hoofdstad van de provincie<br />
Limburg maar wie meer wil weten over de<br />
geschiedenis van de stad botst ongetwijfeld<br />
op bronnen en boeken over het graafschap<br />
Loon en het prinsbisdom Luik. In het Ste<br />
delijk Museum Stellingwerff-Waerdenhof<br />
herinneren verschillende kunstwerken aan<br />
dat verleden. Zilverwerk van de Virga jesse<br />
basiliek vult de kerkelijke kunstschatten van<br />
het museum aan. Terwijl de tentoongestelde<br />
porselein en keramiek de ontwikkeling van<br />
de nevenindustrieën die naast de jenever<br />
productie ontstonden <strong>be</strong>wijzen. Ook over<br />
het rijke verenigingsleven dat de voorbije<br />
decennia in Limburg en Hasselt tot bloei<br />
kwam wil onze reporter het fijne weten.<br />
Uitzending 30 januari 2005,<br />
tussen 9 en 10 uur<br />
Strandtafereel, jas. Dam/en, alle op doek, 1930<br />
Q;<br />
.c<br />
E<br />
<br />
..,<br />
"'<br />
.c<br />
E<br />
"'<br />
><br />
0<br />
c<br />
"'<br />
.c<br />
<br />
0<br />
:!.<br />
•<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
"<br />
0<br />
39
..<br />
.c<br />
E<br />
<br />
..<br />
"<br />
..<br />
.c<br />
E<br />
..<br />
><br />
0<br />
"<br />
<br />
..<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
..<br />
0<br />
40<br />
Uit de boeken<br />
Marthe Donas,<br />
EINDELIJK<br />
Raar maar waar, over Marthe Don as<br />
(1885-1967) <strong>be</strong>stond nog geen mono<br />
grafische studie van enige omvang.<br />
Door het boek van Kristien Boon is<br />
deze anomalie rechtgezet.<br />
Wie was die dame van wie wij zo wei<br />
nig afweten? Enkel insiders kennen<br />
haar als één van de pioniers van ku<br />
bisme en abstractie in ons land. Die<br />
rol wordt omstandig uit de doeken<br />
gedaan in De Abstracte Schilderkunst<br />
in Vlaanderen, het standaardwerk uit<br />
1963. Maar Michel Seuphor en zijn<br />
team zien het onderwerp door de<br />
bril van de abstractie en zo blijft een<br />
groot gedeelte van haar persoonlijk<br />
heid en werk buiten <strong>be</strong>schouwing.<br />
Met deze studie wordt voor het eerst<br />
een globaal <strong>be</strong>eld van Marthe Don as<br />
opgehangen. Er zijn zoveel merkwaar<br />
dige aspecten aan deze vrouw dat<br />
deze ene studie onvoldoende is om<br />
haar volledig te vatten. Bovendien<br />
is de bibliografie over haar niet erg<br />
uitgebreid. Zijzelf heeft gelukkig en-<br />
kele autobiografische geschriften nagelaten<br />
waarvan Kristien Boon dankbaar gebruik<br />
heeft gemaakt. Zij <strong>be</strong>seft trouwens ten volle<br />
dat de kous niet af is. In de inleiding geeft ze<br />
toe dat er nog veel onopgeloste vragen en te<br />
veel veronderstellingen zijn. Zij drukt daar<br />
om de terechte wens uit dat aan de studie<br />
van Marthe Don as wordt verder gewerkt. Dat<br />
kunnen wij enkel toejuichen. Maar wat heeft<br />
Boon dan wel <strong>be</strong>reikt?<br />
Het boek dat zich globaal als een tweeluik<br />
aandient, geeft ons voor het eerst een vrij<br />
goed overzicht van Don as' levensloop. En<br />
deze is alles<strong>be</strong>halve banaal te noemen. De<br />
strijd die zij als burgermansdochter tegen<br />
haar familie moet voeren om haar kunste<br />
naarstalent tot ontplooiing te laten komen,<br />
is de rode draad van haar jonge jaren. Zo<br />
moet zij zelfs met hangende pootjes de fa mi<br />
liekring opnieuw vervoegen na haar kubis<br />
tisch avontuur te Parijs. Haar atelier, 26 rue<br />
du Départ te Montparnasse, laat zij over aan<br />
Piet Mondriaan. Zij heeft dan een tijdje met<br />
de crème de la crème van de avant-garde<br />
meegedraaid, maar niemand weet het, zeker<br />
in Antwerpen niet. Paul van Ostaijen die<br />
zich in Vlaanderen als de kenner bij uitstek<br />
van het kubisme opwerpt, is niet te <strong>be</strong>roerd<br />
om te verklaren dat hij die To ur d'Onasky<br />
niet kent. Als Michel Seuphor haar werk in<br />
het tijdschrift De Stijl ziet staan, denkt hij<br />
met de zoveelste flauwe grap van Theo van<br />
Doesburg te maken te heb<strong>be</strong>n. Wie is die<br />
kunstenaar die signeert met To ur Don as,<br />
To ur d'Onasky of gewoonweg Don as, maar<br />
nooit met Marthe Don as? Het is het drama<br />
waarmee zij worstelt: zij is een vrouw in<br />
de machowereld van de avant-garde. Het<br />
had nog eens een emancipatorisch gevecht<br />
gevraagd om de erkenning als vrouw af te<br />
dwingen. Om die dub<strong>be</strong>le strijd te voeren,<br />
voelde zij zich niet sterk genoeg. Nog een<br />
kwaal waarmee vrouwelijke kunstenaars<br />
opgezadeld zitten: in 1927 moet zij omwille<br />
van huishoudelijke <strong>be</strong>slommeringen het<br />
schilderen opgeven. Die onderbreking duurt<br />
twi ntig jaar. Deze tweede periode is totnog<br />
toe zo mogelijk nog minder gedocumen<br />
teerd geweest dan de eerste. Met plezier<br />
ontdekken wij dus een kunstenares die haar<br />
eigen weg zoekt in een volledig vernieuwd<br />
artistiek landschap. Zij schuwt stijlbreuken<br />
noch eigenzinnige experimenten, zoals het<br />
gebruik van stukken mousse, als levendige<br />
kleuraccenten in abstracte composities.<br />
Aan ontdekkingen dus geen gebrek. De<br />
stilistische duiding van dit veelzijdig werk<br />
is het onderwerp van het tweede luik van<br />
deze studie. Spijtig genoeg lijkt de auteur<br />
hier wat overdonderd door haar onderwerp .<br />
Toegegeven, Donas werkte in één der meest<br />
dynamische periodes van de Westerse<br />
kunstontwikkeling en Kristien Boon wil ons<br />
die <strong>be</strong>wegingen allemaal duidelijk situeren,<br />
maar hierdoor verliest zij de eigen evo<br />
lutie van Donas te veel uit het oog. Do<br />
nas eet van verschillende walletjes, haar<br />
werkt evolueert met een razende vaart.<br />
Te lkens zij weer nieuwe ontmoetingen<br />
doet, is dat afleesbaar in haar oeuvre,<br />
niet als slaafse navolging, maar als een<br />
verrijking van haar artistiek idioom.<br />
Meer nog dan door de tekst worden<br />
wij op dit punt door de vormgevi ng van<br />
het boek in de steek gelaten. Aan reproducties<br />
van werken is er zeker geen<br />
gebrek, maar alles staat <strong>be</strong>hoorlijk door<br />
elkaar. Dit is slechts ten dele te wijten<br />
aan de tweetaligheid van het boek die<br />
ervoor zorgt dat het verhaal hoofdstuk<br />
per hoofdstuk tweemaal achter elkaar<br />
verteld en op gelijkwaardige wijze dient<br />
geïllustreerd te worden. In deze om·<br />
standigheden is het haast on<strong>be</strong>gonnen<br />
werk om het werk in zijn chronologisch<br />
samenhang te overlopen. Dit zou noch<br />
tans een boeiende, en naar mijn gevoel<br />
onont<strong>be</strong>erlijke, oefening kunnen zijn.<br />
Donas is een rusteloze zoeker die zeer<br />
divers werk gebracht heeft, maar haar<br />
stijldiversiteit nooit als dusdanig geëta-<br />
leerd heeft. Wellicht dacht zij er gewoon<br />
niet aan. Die houding wordt treffend geïl<br />
lustreerd door een ronduit schitterend zelf<br />
portret uit 1920, waarin zij zichzelf, met een<br />
achttiende-eeuws aandoende verfijning, als<br />
een jonge melancholische vrouw voor haar<br />
schildersezel uit<strong>be</strong>eldt. Op datzelfde tijdstip<br />
staat haar abstract werk in tijdschriften als<br />
De Stijl en Der Sturm. De evolutie van haar<br />
stillevens verdient een volledige studie, ook<br />
zo haar tekeningen, haar materiegebruik, de<br />
allereerste werken van haar tweede creatie<br />
ve periode, maar dat is allemaal voor later.<br />
Het boek sluit af met een korte, erg leven·<br />
di ge getuigenis van de dochter van de kun<br />
stenares en met een verdiende groet aan<br />
Maurits Bilcke (1913-1993), onvermoeibare<br />
propagandist van het werk van Marthe Do<br />
nas. (RS)<br />
Marthe Donas door Kristien Boon,<br />
(112 blz.),<br />
Stichting Kunstboek,<br />
ISBN 90-5856126-7, € 45
Bouwen in Beeld.<br />
De collectie van het Architectuurarchief van<br />
de Provincie Antwerpen<br />
Zo'n vijftien jaar geleden startte de dienst<br />
Cultureel Erfgoed van de provincie Antwer<br />
pen met een Architectuurarchief. De vraag<br />
kwam toen van de Koninklijke Commissie<br />
voor Monumenten en landschappen en het<br />
siert de provincie Antwerpen dat ze hier als<br />
enige op in ging met een enorm uitgebreid<br />
archief als gevolg. De ernst en de professi<br />
onele omkadering van het opzet boezemde<br />
dermate vertrouwen in dat vele architecten<br />
of hun familie, vakverenigingen en immobili<br />
ënfirma's hun archieffondsen aan de provin<br />
cie overmaakten.<br />
Er zitten tal van<br />
ronkende namen<br />
bij zoals de<br />
firma Engetrim,<br />
verantwoordelijk<br />
voor de verka<br />
veling van de<br />
wijk Zuren borg,<br />
Emile Thielens,<br />
Eduard Van<br />
Steen<strong>be</strong>rgen,<br />
Léon Stynen en<br />
Jos Smolderen.<br />
Het zwaarlijvige<br />
boek vergezelde<br />
de gelijknamige<br />
tentoonstel-<br />
ling die vorige<br />
maand liep in Antwerpen, maar staat vol<br />
ledig op zichzelf. De fondsen die het archief<br />
wist te verwerven komen aan bod. Daarnaast<br />
geven enkele inleidende artikels een<br />
boeiend overzicht van de bouwgeschiedenis<br />
in stad en provincie. De verschillende au<br />
teurs <strong>be</strong>handelen de geschiedenis van de<br />
architectuur: van revolutie tot wereldbrand,<br />
art nouveau in de stad, art deco, modernis<br />
me en traditionalisme en bouwen van 1945<br />
tot 1975. Het fraai uitgegeven boek van niet<br />
minder dan 300 blz. <strong>be</strong>vat talloze unieke<br />
foto's, tekeningen en bouwplannen. We zien<br />
bijvoor<strong>be</strong>eld het staalskelet van de Boerentoren<br />
in 1930, <strong>be</strong>elden uit de tentoonstelling<br />
'Goed Wonen' in 1952 en ontwerptekeningen<br />
voor de Pius X-kerk uit Wilrijk. (PW)<br />
Bouwen in Beeld.<br />
De collectie van het Architectuurarchief van<br />
de provincie Antwerpen,<br />
uitgegeven bij Brepols,<br />
ISBN 90-5622 058-6, € 49-<br />
Ik zou graag een zo volledig mogelijke<br />
o p wit<br />
tentoonstellingsagenda opgenomen willen<br />
zien in het blad okv <strong>Tento</strong>. Vroeger was de<br />
agenda veel uitgebreider. Nu mis ik nogal<br />
eens een voor mij interessante tentoonstel<br />
ling omdat ik niet op de hoogte <strong>be</strong>n. Overi<br />
gens vind ik okv <strong>Tento</strong> een mooi uitgevoerd<br />
blad.<br />
(. MOUS UIT ETTEN-LEUR (NL)<br />
Zoals abonnee Stany Sterckx zou ik graag<br />
een gedrukte exhaustieve tentoonstellingskaitender<br />
in OKV terugvinden. Niet iedereen<br />
<strong>be</strong>zit een PC waar hij de tentoonstellingska<br />
tender kan raadplegen.<br />
HAUTEKIEl-KOTEN M. UIT OOSTEN DE<br />
Eén van de hoofdredenen waarom ik een<br />
abonnement nam op OKV was de weergave<br />
van een volledige tentoonstellingskalender.<br />
Graag zag ik die eigenlijk gedrukt <strong>be</strong>houden<br />
in uw tijdschrift. De veelheid aan websites,<br />
e-mails ... overspoelt iedereen met info. Het<br />
lijkt mij interessanter uw tijdschrift en de<br />
kalender gedrukt te kunnen raadplegen op<br />
'dode momenten'.<br />
]OHAN VA NNIEWENHUYSE<br />
De info per tentoonstelling is <strong>be</strong>perkt. Alleen<br />
de grote publiekstrekkers worden vermeld in<br />
de gedrukte tento, terwijl we daar via tv, een<br />
gewone krant en media die op de grote mas<br />
sa gericht zijn ook info over kunnen vinden.<br />
Vroeger gebruikte ik de gedrukte versie<br />
om te kijken of er ergens een tentoonstelling<br />
was die me interesseerde, maar op die<br />
manier werkt de web-versie helemaal niet:<br />
daar moet men al weten waar men naartoe<br />
wil, naar welk museum of naar welke stad,<br />
voor men iets kan zoeken. Beginnende kun<br />
stenaars zonder grote naams<strong>be</strong>kendheid<br />
bijvoor<strong>be</strong>eld, vallen nu volledig uit de boot<br />
omdat zij de grote media niet halen.<br />
Een zo volledig mogelijk overzicht, zij het<br />
met alleen de basic-gegevens over ope<br />
ningsuren etc., zou in dit opzicht nuttig zijn.<br />
Dan kan men nog altijd op de website van<br />
het <strong>be</strong>treffende museum of van de gallerie<br />
uitgebreidere info vinden indien gewenst.<br />
MARTI NE SLACHMUYLDERS UIT BRECHT<br />
Ik geef les aan toekomstige leraren plas<br />
tische kunsten en ik <strong>be</strong>n ervan overtuigd<br />
dat een gedrukte tentoonstellingskatender<br />
warm onthaald zal worden. Men heeft nood<br />
aan gebundelde informatie. Ik hoop in naam<br />
van mijn vakgroep en mijn studenten dat<br />
deze weldra te verkrijgen zal zijn.<br />
LEEN VANHEUVERZWIJN UIT BRAKEL<br />
Hiermee sluiten we deze discussie af.<br />
We pro<strong>be</strong>ren met uw opmerkingen rekening<br />
te houden. De onschuld ige hand koos Leen<br />
Vanheuverzwijn uit Brakel die het fraaie<br />
Museumboek binnenkort in haar bus krijgt.<br />
We openen een nieuwe discussie:<br />
"Mag een museum haar kunst<strong>be</strong>zit<br />
verkopen?" Stuur uw mening naar info@okv.<br />
<strong>be</strong> of per kaartje. Uit de vele inzendingen<br />
halen we nadien een winnaar goed voor de<br />
twee 'Heiligen herkennen' boeken: Sancti en<br />
Sanctus.<br />
Caermersklooster<br />
Provinciaal Centrum voor Kunst en Cultuur<br />
Vrouwebroersstraat 6 (Patershol) 9000 Gent<br />
tel. 09 269 29 10 - fax 09 269 29 11<br />
caermersklooster@oost-vlaanderen.<strong>be</strong><br />
www.caermersklooster.<strong>be</strong><br />
tentoonstellingen<br />
IMIGONGO uit Rwanda<br />
van mest tot design<br />
van 10 novem<strong>be</strong>r t.e.m. 9 januari 2005<br />
Volkenmoord<br />
is van alle tijden<br />
van 10 novem<strong>be</strong>r t.e.m. 9 januari 2005<br />
Graag onze e-nieuwsbrief?<br />
mail naar: caermersklooster@oost-vlaanderen.<strong>be</strong><br />
"<br />
Provincie<br />
Oost-Vlaanderen<br />
-<br />
.,<br />
..0<br />
E<br />
<br />
-c<br />
.,<br />
..0<br />
E<br />
.,<br />
><br />
g<br />
.,<br />
.c<br />
0<br />
<br />
0<br />
:!.<br />
..<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
:<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
41
••<br />
die ae roman<br />
OPEN NIEUW<br />
en van mscar , van<br />
1 brys en de kl eine<br />
en zi jn vader àe o<br />
met zonder grote<br />
van het sociali sme<br />
••<br />
bur0eri j die 2 oor:<br />
naar ko p kre eg en :<br />
van vaneur met zi j<br />
uitvind ing en van<br />
traleer met zi jn<br />
..<br />
die· directe<br />
filat ure , e<br />
en van zi jn<br />
die aan spoH<br />
marcnand wer<br />
e-n zi jn nar ,<br />
net spirit is<br />
nog veel me<br />
werd opgeso<br />
toevalli0<br />
e herwerkin6 van<br />
omen, dagbl dkni<br />
boont je, mo ssieu colso n v n<br />
ichter en a gbla chri Jver ,<br />
'dl::<br />
Letteren huis: hoogm is van<br />
De oude <strong>be</strong>namingArchief en Museum voor<br />
het Vlaamse Cultuurleven was een mondvol<br />
maar zal volgens directeur Leen Van Dijk<br />
toch niet helemaal verdwijnen in de com<br />
municatie. Het Letterenhuis concentreert<br />
zich voortaan op Vlaamse literatuur en niet<br />
meer, zoals dat vroeger het geval was, op<br />
het Vlaamse cultuurleven. De verzameling<br />
van de instelling is omzeggens fenomenaal.<br />
Het Letterenhuis groeide sinds de oprichting<br />
in 1933 uit tot het grootste letterkundig ar<br />
chief van Vlaanderen. In de kelders huist de<br />
'hoogmis' van de 'nieuwste' Vlaamse litera<br />
tuur. je vindt er niet alleen handschriften<br />
van coryfeeën als Gezelle, Buysse, Van de<br />
Woestijne, Boon, Elsschot tot De Cooninck,<br />
daarnaast tref je in dit literaire 'schrijn'<br />
borst<strong>be</strong>elden, dodenmaskers, tijdschriften,<br />
schilderijen, pennen, schrijfmachine's en<br />
jawel, ook pc's. In een kelder komt al dat<br />
schitterende documentaire materiaal na<br />
tuurlijk niet aan zijn trekken .<br />
Vandaar dat er wel iets moest veranderen.<br />
Vier jaar geleden werden tien jaar oude<br />
vitrines en expositiekasten afgebroken om<br />
wille van noodzakelijke elektriciteitswerken.<br />
"Dat was het moment om een en ander te<br />
overdenken", zegt Leen van Dijck "Op het<br />
cultuurleven moesten we ons niet meer<br />
focussen want het erfgoedveld had intussen<br />
niet stilgezeten. Wie zijn wij om het Vlaamse<br />
cultuurleven te gaan uitteken?" Met de<br />
nieuwe opstelling is Het Letterenhuis een<br />
waardig pendant van het Letterkundig Mu<br />
seum in Den Haag waarmee Antwerpen wil<br />
gaan samenwerken. Te ntoonstellingen die in<br />
de stad van Couperus plaatsvinden zouden<br />
dan ook in Antwerpen kunnen doorgaan.<br />
De kersverse opstelling is fris van de lever<br />
en de strakke vormgeving werd uitgetekend<br />
door Monkey Business. Wie komt kijken<br />
wordt op sleeptouw genomen doorheen 200<br />
jaar geschreven 'Vlaams'. De aanpak is chro<br />
nologisch. Op een so<strong>be</strong>re muur staat een<br />
tijdslijn: bovenaan vind je een <strong>be</strong>knopte ge<br />
schiedenis van de nieuwste tijden, onderaan<br />
staan de kapitale momenten uit de wereldli<br />
teratuur uitgesmeerd. De ruimte daartussen<br />
is <strong>be</strong>steed aan de Vlaamse koppen.<br />
De eerste die de spits mag afbijten is Baptist<br />
Verlooy, de laatste op de tijdsmuur is Saskia<br />
de Coster die kort na 11/09 debuteerde met<br />
de roman Vrije val. De samenstellers pakten<br />
ook een aantal thema's aan. Zo kreeg de<br />
streekroman een onderkomen in een slak<br />
kenhuis, een <strong>be</strong>tere metafoor voor deze<br />
'<strong>be</strong>knelde' literatuur kunnen we nauwelijks<br />
<strong>be</strong>denken.<br />
Vlaamse letterkunde<br />
Helemaal leuk is dat op multimediale wijze<br />
kan worden uitgezocht of het dorp waar u en<br />
ik zijn grootgebracht ook een literair won<br />
derkind heeft voortgebracht. Veel aandacht<br />
gaat ook naar de actuele Vlaamse letter<br />
kunde. Aan hedendaagse auteurs vroeg het<br />
Letterenhuis een vijftigtal auteurs om voor<br />
deze tentoonstelling een object af te staan<br />
dat verband houdt met hun schrijverschap.<br />
EXTRA<br />
Volgend jaar wijden we een speciale<br />
aflevering aan literaire musea en<br />
schrijvershuizen in Vlaanderen.<br />
Herabonneer u zodat u deze aflevering zeker<br />
niet mist.<br />
AMVC-LETTERENHUIS<br />
Minderbroedersstraat 22, Antwerpen<br />
(vlakbij de Academie),<br />
OJ/222 93 20<br />
of surf naar<br />
museum_antwerpen.<strong>be</strong>/amvc_letterenhuis<br />
Het resultaat is een caleidoscoop aan<br />
rariteiten.<br />
Presentatie en heroriëntatie ervaren we als<br />
een bijzonder geslaagde onderneming,<br />
alleen is het doodjammer dat er geen<br />
catalogus voorhanden is.<br />
ANTIQUAIRES<br />
au<br />
PALAIS DES<br />
CONGRES<br />
LIEGE<br />
du 27 au 30 janvier 2005<br />
Jeudi 27 janvier, de 14 h à 21 h<br />
Vendredi 28, Samedi 29,<br />
et Dimanche 30 janvier,<br />
de 10 h à 20 h<br />
PALAIS DES CONGRES<br />
Esplanade de I'Europe 2 - 4020 LIEGE<br />
<br />
•<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
1-<br />
::<br />
1-<br />
><br />
..<br />
0<br />
43
..<br />
.a<br />
2<br />
...<br />
0<br />
•<br />
- •<br />
0<br />
0<br />
..<br />
e<br />
•<br />
.<br />
..<br />
r;<br />
0<br />
44<br />
Op het einde van het jaar breekt<br />
het moment aan om originele<br />
geschenken te vinden waarmee u<br />
uw dierbaren kan plezieren.<br />
Kies hieronder uw geschenken<br />
en wij zorgen ervoor dat ze snel<br />
bij u aan huis worden geleverd.<br />
Speciale prijzen voor onze<br />
abonnees!<br />
Kunst onder de Kerst boom<br />
Geschenkkaart voor een abonnement<br />
Een mooi eindejaarsgeschenk voor onder de<br />
kerstboom. U maakt iemand lid van Open<br />
baar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen. U geeft niet<br />
alleen één jaar leesplezier, maar ook een<br />
museumjaarkaart en de mogelijkheid om<br />
mee te gaan op een van onze vele exclusieve<br />
uitstappen in Vlaanderen. Scheur bijgaande<br />
kaart uit, steek ze in een enveloppe voor uw<br />
gelukkige. Stuur het andere deel naar ons.<br />
Een origineel geschenk voor slechts € 24.<br />
Unieke kunstkalender: details<br />
De VlaamseKunstcollectie is een samenwer<br />
kingsverband tussen de drie Vlaamse top<br />
musea in Antwerpen, Brugge en Gent. Een<br />
jaar in Details is een tijdloze verjaardags<br />
kalender, fraai uitgegeven en een handig<br />
formaat. Schitterende details uit schilderijen<br />
van Van Eyck, Permeke, Gustave De Smet,<br />
Hugo Van der Goes illustreren het unieke<br />
oog en talent van onze Vlaamse schilders.<br />
In drie ta len. Ideaal geschenk voor slechts<br />
€10 ipv €12 (Abonneeprijs inclusiefverzendingskosten).<br />
---.. ----·<br />
- -.- .. ___ _<br />
. .. _ -... ·-<br />
-.. _ ----<br />
)lol••.,•<br />
fUoot• 4th••l•<br />
- ...... _, ___ ........<br />
__ .. __ .. .. -·--<br />
... -... _ ..... -...<br />
- .,.,. ___ _<br />
·-------·---..<br />
------- .. -....<br />
-------·<br />
-· ... ·---·-·-<br />
-----<br />
··--·--··-<br />
--.-·---·-·-<br />
--·--..... -..... -<br />
_.., __ .,. _____ _<br />
------· ... · ...... __<br />
_______ .. ___ _<br />
......... ___ , __ .. _<br />
-·--- ·· ... --.. ..... _<br />
. .. _.. .. _ .. ___ _<br />
Herinneringen ••• Veertig Vlamingen<br />
en hun geliefkoosd kunstwerk<br />
We laten de anderen aan het woord.<br />
"Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen vroeg<br />
aan veertig Vlamingen wat hun lievelingskunstwerk<br />
is en waarom. Dat leverde een<br />
mooi feestboek op."<br />
Knack<br />
"Het is een bonte verscheidenheid van<br />
kunstwerken en commentaren. Erg mooi<br />
is het verhaal van zangeres Sarah Bettens,<br />
die al vroeg werd geraakt door het Treurend<br />
ouderpaar van Käthe Koltwitz op het soldatenkerkhofvan<br />
Vladslo. Bettens' observatie<br />
is tekenend voor het boek dat kunst nu eens<br />
niet vanuit de eruditie van de kenner <strong>be</strong>nadert,<br />
maar vanuit het enthousiasme van de<br />
liefheb<strong>be</strong>r. Daarbij kom je soms voor verrassingen<br />
te staan."<br />
Oe Standaard<br />
"OKV ging op zoek naar mensen van ver·<br />
schillende leeftijden en met uiteenlopende<br />
achtergronden. Vele verhalen gaan terug<br />
naar de kinderjaren, vandaar de titel Herinneringen."<br />
Oe Tijd<br />
"Zoveel Herinneringen geven de lezer veel<br />
zin om de <strong>be</strong>schreven werken zelf te gaan<br />
<strong>be</strong>kijken, en dat is natuurlijk de <strong>be</strong>doeling<br />
van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen.<br />
Op de laatste pagina's van het mooi vormgegeven<br />
boek staat dan ook een lijst met de<br />
praktische informatie (inclusief openingstijden<br />
van de musea) over de kunstwerken."<br />
Oe Morgen<br />
Feestelijk en stijlvol uitgegeven: gebonden,<br />
vollinnen band met stempeldruk,<br />
stofomslag, 227 x 227 mm, 96 blz., volledig<br />
in kleur. Abonneeprijs € 15,00 (inclusief<br />
verzendingskosten)
Agenda Zie ook www. tento.<strong>be</strong><br />
ANTWERPEN<br />
Diamantmuseum<br />
De man versier(d)/(t).<br />
Diamantjuwelen voor de man<br />
Van 24/9/2004 tot 31/12/2004<br />
(t. 03 202 48 90<br />
of www.diamantm useum.<strong>be</strong>)<br />
De Singel<br />
Dominique Gonzalez-Foerster.<br />
Alphovilles?<br />
Nog tot 19/12/2004<br />
(t. 03 248 28 28<br />
of http:/ /www.desingel.<strong>be</strong>/)<br />
Eugeen Van Mieghem Museum<br />
Kinderen in de stad en de hoven<br />
Van 21/11/2004 tot 16/t/2005<br />
(t. 03 211 03 30 of www.<br />
vanmieghemmuseum.com)<br />
FotoMuseum Provincie Antwerpen<br />
25 jaar Stondoord fotografie<br />
Van 26/11/2004 tot 2/1/2005 (t. 03<br />
242 93 oo ofwww.fotomuseum.<strong>be</strong>)<br />
Antwerpen. Bouwwerfvan de eeuw<br />
Van 22/10/2004 tot 2/1/2005<br />
Koningin Fabiolazaal<br />
Een zee van toegelaten<br />
lust. Hoogtepunten uit de<br />
abdijbibliotheken in de provincie<br />
Antwerpen<br />
Van 20/11/2004 tot 30/1/2005<br />
(t. 03 203 42 04 of www.<br />
abdij bibliotheken. <strong>be</strong>)<br />
Koninklijk Museum voor Schone<br />
Kunsten, Antwerpen<br />
Rijksmuseum aan de Schelde<br />
Van 9/10/2004 tot 31/12/2005<br />
(t. 03 238 78 09<br />
of www.antwerpen .<strong>be</strong>/cultuur I<br />
km ska)<br />
Het allermooiste uit het<br />
prentenkabinet<br />
Van 25/11 tot 2o/o2/2005<br />
Museum Plantin-Moretus<br />
ABC 2004 - Letters proeven<br />
- Prenten smoken<br />
Van 17/10/2004 tot 16/1/2005<br />
(t. 03 221 14 50 ofwww.museum.<br />
antwerpen.<strong>be</strong>)<br />
Museum Mayer van den Bergh<br />
Vorstelijke luxe en devotie.<br />
Brevorium Moyer von den Bergh<br />
Van 16/10/2004 tot 17/t/2005 (t. 03<br />
232 42 37<br />
of www.m useum.antwerpen.<strong>be</strong>)<br />
ModeMuseum Provincie Antwerpen<br />
Molign Muses, When Foshion turns<br />
Black<br />
Nog tot 30/1/2005 (t. 03 470 27 74<br />
of www.momu.<strong>be</strong>)<br />
Stadsbibliotheek Antwerpen<br />
Tegendruk<br />
Van 25/09/2004·16/o1/2oo5<br />
(tel. 03 206 87 10<br />
of http:/ /stadsbibliotheek.<br />
antwerpen.<strong>be</strong>/MIDA)<br />
Volkskundemuseum<br />
As time goes by ... Raout Van den<br />
Boom, photogrophs<br />
Nog tot o9/o1/2005<br />
(t. 03 220 86 66<br />
of http:/ /museum.antwerpen.<br />
<strong>be</strong>/volkskunde/)<br />
BILZEN<br />
landcommanderij Alden Biesen<br />
Magisch Realisme<br />
Nog tot 12/12/2004 (t. o89 51 93 93<br />
of http:/ /alden-biesen.<strong>be</strong>)<br />
BRUGGE<br />
Museum voor Volkskunde<br />
Van mobiel tot muis. 150 jaar<br />
Stedelijke Nijverheidsschool<br />
Brugge<br />
Van 23/10/2004 tot 9/1/2005<br />
(t. 050 44 87 64 of www.brugge.<strong>be</strong>)<br />
Groeningemuseum<br />
Amédée Cartier<br />
Van 5/11/2004 tot 6/2/2005<br />
(t. 050 44 87 11 of www.brugge.<strong>be</strong>)<br />
Groeningemuseum<br />
Fake - not Fake. Restauraties<br />
- reconstructies -falsificaties<br />
Van 26/11/2004 tot 28/2/2005<br />
(t. 050 44 87 11 of www.brugge.<strong>be</strong>)<br />
Bruggemuseum-Gruuthuse<br />
Glosdiptiek<br />
Van 26/11/2004 tot 6/3/2005<br />
(t. 050 44 87 09 of www.brugge.<strong>be</strong>)<br />
BRUSSEL<br />
Bozar (Paleis voor Schone Kunsten)<br />
KMKG<br />
Free Space : Dominique Leroy<br />
Van 6/10/2004 tot 7/11/2004<br />
(t. 02 507 82 oo of www.bozar.<strong>be</strong>)<br />
Free Spoce : Fanny Zo man<br />
Van 15/12/2004 tot 16/1/2005<br />
Karel Appel. Onderweg<br />
Van 13/10/2004 tot 16/1/2005<br />
Moeders, godinnen en sultans<br />
Van 6/10/2004 tot 16/t/2005<br />
Tussen foto en film<br />
Nog tot 30/12/2004 (t. 02 741.73.00<br />
of www.kmkg-mrah.<strong>be</strong>)<br />
Art Nouveau & Design, 1830-1958<br />
Nog tot 31/12/2004<br />
Aan tafel bij de prins. Het<br />
Orléansservies van Doorniks<br />
porselein<br />
Van 20/10/2004 tot 20/2/2005<br />
Totu - Tottoa<br />
Nog tot 27/2/2005<br />
Vierde Triënnale voor Vormgeving<br />
Van 3/12/2004 tot 27/2/2005<br />
Verfijnde kunstnijverheid<br />
Nog tot 31/12/2004<br />
Museum van de Stad Brussel<br />
Brussel tussen hemel en aarde<br />
Nog tot 31/12/2004<br />
(t. 02 279 43 50)<br />
Museum van Elsene<br />
200 affiches van de Belle Epoque<br />
van 15/1o/2004 tot 15/o1/2oo5<br />
(t. 02 515 64 22 of www.musee<br />
ixelles.<strong>be</strong>)<br />
Museum voor Moderne Kunst<br />
Vollevox#8<br />
Nog tot 19/12/2004 (t. 02 508 32 11<br />
of http:/ /www.fine-arts-museum.<strong>be</strong><br />
Jacques Charlier<br />
Nog tot 12/12/2004<br />
Museum voor Oude Kunst<br />
Van (oanleg)tekening tot schilderij<br />
Nog tot 30/o1/2oo5 (t. 02 508 32 11<br />
of http:/ I<br />
www.fine-arts-museum.<strong>be</strong>)<br />
Paleis der Academiën<br />
Elfde Internationale Kontbiënnale<br />
Van 19/11/2004 tot 30/1/2005<br />
(t. 02 770 86 70 of www.dbk.<strong>be</strong>)<br />
Hallepoort<br />
De Feestpoort. Legendes<br />
en gebruiken omtrent onze<br />
eindejaarsfeesten<br />
Van 29/10/2004 tot 31/1/2005<br />
(t. 02 534 15 18<br />
of www.kmkg-mrah.<strong>be</strong>)<br />
Museum voor het Kostuum en de Kant<br />
Brusselse kant<br />
Nog tot 31/12/2005<br />
(t. o2 213 44 50)<br />
Muziekinstrumentenmuseum<br />
jazz in little Belgium<br />
Van 15/10/2004 tot 17/4/2005<br />
(t. 02 545 01 30<br />
of www.mim.fgov.<strong>be</strong>)<br />
Museum voor Natuurwetenschappen<br />
Krie<strong>be</strong>l<strong>be</strong>estjes<br />
Van 14/10/2004 tot 15/5/2005<br />
(t. 02 627 42 38 of www.<br />
natuurwetenschappen.<strong>be</strong>)<br />
DROGENBOS<br />
Museum Felix De Boeck<br />
Thomas Defoys: Water Farms<br />
Nog tot 19/12/2004<br />
(t. 02 377 57 22 of http:/ I<br />
www.museumfelixdeboeck.<strong>be</strong>)<br />
GENT<br />
Caermersklooster<br />
lmigongo uit Rwanda. Van mest tot<br />
design.<br />
Van 10/11/2004-09/01/2oo5<br />
(t.269 29 10<br />
of www.caermersklooster.<strong>be</strong>)<br />
Design Museum<br />
Moorten Van Severen<br />
Van 18/12/2004 tot 2/2005<br />
(t.09 267 99 99<br />
of design.museum.gent.<strong>be</strong>)<br />
..<br />
-"'<br />
E<br />
<br />
"<br />
Q;<br />
-"'<br />
E<br />
..<br />
><br />
0<br />
c:<br />
..<br />
-"'<br />
<br />
0<br />
:!.<br />
...<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
:<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
45
...<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
:<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
Het Huis van Alijn<br />
Inuit<br />
Van 19l11l2004 tot 27lo3l2005<br />
(t.09 269 23 50<br />
ofwww.huisvanalijn.<strong>be</strong>)<br />
Museum Dr. Guislain<br />
Het Hart<br />
Va n 23l10l2004 tot 13l3l2005<br />
(t. 09 216 35 95 of www.<br />
museumdrguislain.<strong>be</strong>)<br />
Museum voor Industriële Archeologie<br />
en Textiel<br />
Luchtschepen en de zeppelin van<br />
Sint-Amands<strong>be</strong>rg<br />
Nog tot 2ol2l2oos<br />
(tei.09 269 23 sol<br />
Museum Schone Kunsten<br />
SMAK<br />
Variétés, spiegel van de dolle jaren<br />
Van 16l10l2oo4 tot o6lo2l2005<br />
(t.09 240 07 37)<br />
}ohn Meeroehen<br />
Van 211012004 tot 9l1/2005<br />
(t. 09 221 17 03 of www.smak.<strong>be</strong>)<br />
Rendez Vo us. Poseale Marthine<br />
Tayou<br />
Van 2/10/2004 tot 16/112005<br />
(t. 09 221 17 03 of www.smak.<strong>be</strong>)<br />
HASSELT<br />
Literair Museum<br />
Wandelen door een prentenboek<br />
Nog tot 8l1l2005 (t. 011 26 17 87<br />
of www.hasselt.<strong>be</strong>)<br />
Modemuseum<br />
A la garçonne<br />
Nog tot 30/12/2004 (t. 011 23 96 21<br />
of http:l lwww.modemuseum.<strong>be</strong>)<br />
Nationaal Jenevermuseum<br />
Pittig gekruid<br />
Nog tot 31/12/2004 (t. 011 24 11 44<br />
of http:/ lwww.jenevermuseum.<strong>be</strong>)<br />
IEPER<br />
In Flanders Fields Museum<br />
Rudolf Lange, oortagsgetuige<br />
Van 23/1012004 tot 10l4l2005<br />
(t. 057 23 92 20 of www.<br />
inflandersfields.<strong>be</strong>)<br />
JABBEKE<br />
PMCP Museum Constant Permeke<br />
Veranneman ontmoet Veranneman<br />
bij Permeke<br />
Nog tot 16lo1/2005 (t. 059 50 81 18<br />
of http:l lwww.pmmk.<strong>be</strong>/)<br />
KOKSIJDE<br />
Abdijmuseum Ten Duinen<br />
Sernardus van C/airvaux en de<br />
tweede kruistocht<br />
Nog tot 9lo1l2oos (t. 058 53 39 50<br />
of http:/ /www.tenduinen.<strong>be</strong>)<br />
KNOKKE-HEIST<br />
Cultuurcentrum Scharpoord<br />
Beeldend G(l)ras<br />
Va n 28/1112004 tot 23101/2005<br />
(t. 050 630 430<br />
of www.knokke-heist.<strong>be</strong>)<br />
Scharpoord Experimental Art Space<br />
(SEAS)<br />
Stief Desmet<br />
Van 6l11l2004 tot 26l12l2004<br />
(t. 050 630 430<br />
of www.knokke-heist.<strong>be</strong>)<br />
KORTRIJK<br />
Kapel Groeningeabdij<br />
Emmanuel Viérin<br />
Van 31l10l2004 tot 19l12l2004<br />
(t.os6 24 o8 70 of www.kortrijk.<strong>be</strong>)<br />
MACH ELEN-ZULTE<br />
Roger Raveelmuseum<br />
Kamermuziek<br />
Nog tot 3olo1/2oos<br />
(t. 09 381 6o oo of http:l lwww.<br />
rogerraveelm useum .<strong>be</strong>)<br />
MECHELEN<br />
Speelgoedmuseum<br />
Barbie, 45 jaar POP-idool<br />
Nog tot 31/1212004 (t. 015 55 70 75<br />
of http:l I<br />
www.speelgoedmuseum.<strong>be</strong>)<br />
Museum Schepenhuis<br />
Herman De Cuyper. Ver<strong>be</strong>etder van<br />
het intieme<br />
Van 23/11/2004 tot 3olo1l2oos<br />
(www;mechelen.<strong>be</strong>).<br />
OOSTENDE<br />
PMMK<br />
Retrospectieve Etienne Elias<br />
Clark Clarysse - Actueel<br />
Nog tot 28l11l2004 (t. 059 50 81 18<br />
ofwww.pmmk.<strong>be</strong>)<br />
Retrospectieve Floris jespers<br />
Van 1811212004 tot 10l4l2oos<br />
(t. 059 50 81 18 ofwww.pmmk.<strong>be</strong>)<br />
SCHILDE<br />
Museum Al<strong>be</strong>rt Van Dyck<br />
Haven van Antwerpen<br />
Van 09/10l2o04 tot 5l12/2004<br />
(t. 03 380 16 37 ofwww.<br />
biografisch em usea. <strong>be</strong>)<br />
SINT-N IKLAAS<br />
Museum Zwijgershoek<br />
gHoed geMutst<br />
van 5l11l2oo4 tot 6/2/2005<br />
(t. 03 777 29 42<br />
of www.sint-n iklaas.<strong>be</strong>)<br />
TIENEN<br />
Suikermuseum<br />
De Snoepvrouw<br />
Nog tot osl12/2004<br />
(t. 016 8o 56 66 of http:l I<br />
www.suikermuseum.org )<br />
TO PPERS IN 1006<br />
Romantiek in België<br />
Naar aanleiding van de 175ste<br />
verjaardag van het Koninkrijk<br />
België wordt een boeiende<br />
tentoonstelling georganiseerd<br />
over een kunstrichting die op zeer<br />
gediversifieerde wijze tot bloei is<br />
gekomen tijdens de regering van<br />
koning Leopold I.<br />
Van 18l3l2oos tot 31lo7/2oos in<br />
het KMSK in Brussel<br />
Memling en het portret in het<br />
Groeningemuseum.<br />
Internationale tentoonstelling en<br />
hoogtepunt in het Cultuurfestival<br />
Corpus Brugge 2005.<br />
Van 8lo6/2oos-o4/o9l2oos<br />
Van Ensor tot Bosch:<br />
de Vlaamsekunstcollectie in Bozar<br />
(Paleis voor Schone Kunsten in<br />
Brussel). Naar aanleiding van<br />
175 jaar België tonen de drie<br />
musea uit Antwerpen, Brugge en<br />
Gent hun topstukken. Voor de<br />
gelegenheid komen een aantal<br />
Vlaamse topwerken die in de loop<br />
der eeuwen naar het buitenland zijn<br />
gegaan terug naar België.<br />
Van 15lo6/2005·11/o9l2oos<br />
Europa/ia Rusland brengt<br />
topstukken uit de Russische Kunst<br />
naar België met traditioneel een<br />
grote tentoonstelling in Brussel in<br />
de herfst.<br />
Van 4/lol2005 tot 15lo1l2oo6