Houdringe, Beerschoten en Panbos - Utrechts Landschap
Houdringe, Beerschoten en Panbos - Utrechts Landschap
Houdringe, Beerschoten en Panbos - Utrechts Landschap
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
2011-2021<br />
Beheerplan<br />
<strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> <strong>Panbos</strong>
Inhoud<br />
Sam<strong>en</strong>vatting 3<br />
1. <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> 5<br />
1.1 Ligging 5<br />
1.2 Geomorfologie, bodem <strong>en</strong> landschap 6<br />
1.3 Waterhuishouding 8<br />
1.4 Cultuurhistorie 8<br />
Archeologie 8<br />
<strong>Houdringe</strong> 10<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> 16<br />
Heyntjeskamp <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> 18<br />
1.5 Ecologie 21<br />
Grasland- <strong>en</strong> akkervegetaties 21<br />
Parkbos <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> 23<br />
Stuifzandbebossing Heyntjeskamp <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> 23<br />
Fauna 24<br />
1.6 Recreatie 26<br />
1.7 Beleid 26<br />
1.8 Evaluatie beheer 27<br />
Cultuurhistorie 27<br />
Akker- <strong>en</strong> graslandbeheer 28<br />
Bosbeheer 29<br />
Recreatie 29<br />
2. Doelstelling<strong>en</strong> 31<br />
2.1 <strong>Houdringe</strong> 31<br />
2.2 <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> 32<br />
2.3 Heyntjeskamp <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> 34<br />
2.4 Externe w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> 34<br />
3. Inrichtings- <strong>en</strong> beheermaatregel<strong>en</strong> 35<br />
3.1 Inrichtingsmaatregel<strong>en</strong> 35<br />
3.2 Beheermaatregel<strong>en</strong> 37<br />
Parkbeheer 37<br />
Graslandbeheer 37<br />
Akkerbeheer 38<br />
Bosbeheer 41<br />
Recreatie 42<br />
3.3 Monitoring 42<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> Inhoud
Literatuur 43<br />
Bijlage 1. <strong>Houdringe</strong> 1722 45<br />
Bijlage 2. Red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de beschrijving RCE parkaanleg <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> 46<br />
Bijlage 3. Vak- <strong>en</strong> afdeling<strong>en</strong>kaart <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> 49<br />
Bijlage 4. Beheerkaart <strong>Panbos</strong> 50<br />
Bijlage 5. Beheerkaart <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> 51<br />
2 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>
Sam<strong>en</strong>vatting<br />
De landgoeder<strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, beide rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, vorm<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met<br />
<strong>Panbos</strong> e<strong>en</strong> belangrijke gro<strong>en</strong>e long omgev<strong>en</strong> door stedelijke bebouwing van de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
De Bilt <strong>en</strong> Zeist. Binn<strong>en</strong> het gebied is e<strong>en</strong> gradiënt aanwezig van hoog,<br />
droog <strong>en</strong> voedselarm in het oost<strong>en</strong> naar laag, vochtig <strong>en</strong> voedselrijker in het zuidwest<strong>en</strong>.<br />
Oorspronkelijk was het zuidwest<strong>en</strong> nat <strong>en</strong> speelde grondwater e<strong>en</strong> belangrijke rol.<br />
Teg<strong>en</strong>woordig komt door verdroging nerg<strong>en</strong>s in het plangebied grondwater dicht bij het<br />
oppervlak. Heyntjeskamp <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> zijn onderdeel van e<strong>en</strong> voormalig stuifzandgebied.<br />
Voedingsstoff<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> door het potstalsysteem getransporteerd van deze hogere grond<strong>en</strong><br />
naar beide landgoeder<strong>en</strong>. Hier ontstond<strong>en</strong> onder de akkertjes de rijkere eerdgrond<strong>en</strong>.<br />
De overgang van hoog naar laag werd al door de eerste landbouwers gewaardeerd. In de<br />
middeleeuw<strong>en</strong> war<strong>en</strong> zowel <strong>Houdringe</strong> als <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> uithov<strong>en</strong> (boerderij<strong>en</strong>) van e<strong>en</strong> klooster.<br />
Respectievelijk het grote Laur<strong>en</strong>tiusklooster Oostbroek, <strong>en</strong> het rijke vrouw<strong>en</strong>klooster bij De Bilt.<br />
In de 17de eeuw ging<strong>en</strong> beide uithov<strong>en</strong> over naar particulier<strong>en</strong> die er landgoeder<strong>en</strong> sticht<strong>en</strong>.<br />
Langs de <strong>Utrechts</strong>eweg ontstaat e<strong>en</strong> lint van landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong>: De Stichtse<br />
Lustwarande. In eerste instantie hadd<strong>en</strong> beide landgoeder<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sterk utilitair karakter:<br />
het grondgebruik was grot<strong>en</strong>deels gericht op de productie van voedsel <strong>en</strong> hout.<br />
Aan het begin van de 18de eeuw was op beide landgoeder<strong>en</strong> de aanleg formeel. De rechte<br />
oprijlaan op <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> de sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> herinner<strong>en</strong> nog aan deze<br />
periode. Vanaf het einde van de 18de eeuw wordt de aanleg verlandschappelijkt. Slinger<strong>en</strong>de<br />
waterpartij<strong>en</strong> <strong>en</strong> pad<strong>en</strong>, golv<strong>en</strong>de bosrand<strong>en</strong> <strong>en</strong> lange zichtass<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> beide landgoeder<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> meer ‘natuurlijk’ uiterlijk. In de twee sterr<strong>en</strong>bosjes van <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> zijn drie bijzonder<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aanwezig: Konijn<strong>en</strong>heuvel, Goudviskom <strong>en</strong> Trapp<strong>en</strong>berg.<br />
Langs de Amersfoortseweg heeft eeuw<strong>en</strong>lang e<strong>en</strong> herberg geleg<strong>en</strong>: Het Panhuys. De kastelein<br />
had grote del<strong>en</strong> van het huidige <strong>Panbos</strong> in bezit. De naam <strong>Panbos</strong> verwijst waarschijnlijk<br />
naar e<strong>en</strong> komvormige laagte, ‘de Pan’, teg<strong>en</strong>woordig onderdeel van de Biltse Duin<strong>en</strong>.<br />
Het bos is gevarieerd in soort<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>stelling <strong>en</strong> structuur. In <strong>Panbos</strong> zijn opstand<strong>en</strong><br />
monum<strong>en</strong>tale grove d<strong>en</strong> aanwezig. Verspreid zijn vliegd<strong>en</strong>n<strong>en</strong> aanwezig die herinner<strong>en</strong><br />
aan de tijd dat <strong>Panbos</strong> e<strong>en</strong> zandverstuiving was. Op de overgang van de op<strong>en</strong> zandterreintjes<br />
in het noordoost<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong> naar het bos kom<strong>en</strong> zeldzame mycorrhizavorm<strong>en</strong>de padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong><br />
voor. Het parkbos wordt gedomineerd door loofbom<strong>en</strong>: zomereik <strong>en</strong> beuk <strong>en</strong> varieert<br />
van monum<strong>en</strong>taal gem<strong>en</strong>gd bos <strong>en</strong> beuk<strong>en</strong>galerij tot voormalig eik<strong>en</strong>hakhout. In de boss<strong>en</strong><br />
lev<strong>en</strong> veel hol<strong>en</strong>broeders als zwarte specht <strong>en</strong> boommarter. Het gebied is rijk aan roofvogels,<br />
waaronder wesp<strong>en</strong>dief <strong>en</strong> herbergt e<strong>en</strong> van de grootste konijn<strong>en</strong>populaties van Utrecht.<br />
De flora van de grasland<strong>en</strong> <strong>en</strong> akkers is nog niet erg gevarieerd.<br />
Op beide landgoeder<strong>en</strong> wordt ingezet op het versterk<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar nodig herstell<strong>en</strong> van de<br />
oorspronkelijke structuur. Op <strong>Houdringe</strong> betreft het voornamelijk de landschappelijke aanleg<br />
aan de noordzijde van het landhuis. Op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> betreft het de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de<br />
formele sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> <strong>en</strong> de <strong>en</strong>tree. Voor beide landgoeder<strong>en</strong> zijn herstelplann<strong>en</strong> opgesteld.<br />
Op beide landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> in <strong>Panbos</strong> zijn ook rustige gebied<strong>en</strong> voor fauna aanwezig. De<br />
grasland<strong>en</strong> in het plangebied word<strong>en</strong> door maaibeheer <strong>en</strong> beweiding verschraald richting<br />
bloemrijke vegetaties. De akkers word<strong>en</strong> deels beheerd als wintergraanakker gericht op<br />
zeldzame kruid<strong>en</strong> als kor<strong>en</strong>sla <strong>en</strong> deels beheerd als zomergraanakker meer gericht op<br />
fauna. Het bosbeheer zet in op variatie, van e<strong>en</strong> parkbos <strong>en</strong> eik<strong>en</strong>hakhout tot natuurlijk<br />
bos met e<strong>en</strong> hoog aandeel dood hout. In <strong>Panbos</strong> word<strong>en</strong> de geleidelijke, mycologisch rijke,<br />
overgang<strong>en</strong> van op<strong>en</strong> ruimte naar bos in stand gehoud<strong>en</strong>.<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> Sam<strong>en</strong>vatting<br />
3
Voor recreant<strong>en</strong> valt veel te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> belev<strong>en</strong> in het gebied. Het gebied is ingericht <strong>en</strong> wordt verder<br />
aangepast op grotere bezoekersstrom<strong>en</strong> vanuit Utrecht <strong>en</strong> de directe omgeving. Beide landgoeder<strong>en</strong><br />
zijn ooit aangelegd ter verpozing <strong>en</strong> vermaak. In het gebied is er volop ruimte om te ontspann<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
wandel<strong>en</strong> over mooie routes, die zowel de rijke cultuurhistorie als de natuurwaarde lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>. De toe<br />
gankelijkheid voor hond<strong>en</strong>bezitters wordt duidelijker gemaakt. Bij de <strong>en</strong>tree aan de kant van Bilthov<strong>en</strong><br />
wordt e<strong>en</strong> groot graslandperceel toegevoegd aan het hond<strong>en</strong>losloopgebied. Elders op de landgoeder<strong>en</strong><br />
di<strong>en</strong><strong>en</strong> hond<strong>en</strong> aangelijnd te zijn, zodat andere recreant<strong>en</strong> hier rustig kunn<strong>en</strong> wandel<strong>en</strong> <strong>en</strong> verblijv<strong>en</strong>.<br />
4 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>
1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
1.1 Ligging<br />
De landgoeder<strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong> (uitspraak Hoedringe)<br />
<strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> vorm<strong>en</strong> met <strong>Panbos</strong> e<strong>en</strong> aangeslot<strong>en</strong><br />
natuurgebied van 378 ha (zie kaart 1 <strong>en</strong> tabel 1). Het gebied<br />
ligt geïsoleerd van de rest van de <strong>Utrechts</strong>e Heuvelrug.<br />
Het vormt sam<strong>en</strong> met het bos van Noord-<strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong><br />
de Biltse Duin<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>e driehoek omgev<strong>en</strong> door de<br />
stedelijke bebouwing van De Bilt, Bilthov<strong>en</strong>, Bosch <strong>en</strong> Duin<br />
<strong>en</strong> Zeist. De noordgr<strong>en</strong>s van <strong>Panbos</strong> wordt gevormd door<br />
het golfterrein ‘De Pan’. De gr<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> wordt gevormd door de Visserssteeg.<br />
De Bilt<br />
Holle Bilt<br />
<strong>Houdringe</strong><br />
Kaart 1. Topografie plangebied<br />
Visserssteeg<br />
Noord-<strong>Houdringe</strong><br />
Schaapshokskamp<br />
Klaverkamp<br />
Spinneweb<br />
<strong>Utrechts</strong>eweg<br />
Oprijlaan<br />
Melkweg<br />
Konijn<strong>en</strong>berg<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
Voll<strong>en</strong>hov<strong>en</strong><br />
Deze steeg buigt met e<strong>en</strong> scherpe bocht naar De Bilt.<br />
In dit plan wordt het oost-west lop<strong>en</strong>de deel Verl<strong>en</strong>gde<br />
Visserssteeg g<strong>en</strong>oemd. <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
Voll<strong>en</strong>hov<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aane<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong> landgoeder<strong>en</strong>-<br />
landschap op de overgang van de Heuvelrug naar het<br />
Kromme Rijngebied.<br />
Op het deelgebied de Tann<strong>en</strong>berg, 22ha groot, rust e<strong>en</strong><br />
honderdjarige erfpachtovere<strong>en</strong>komst met de Dames<br />
Royaard Stichting. Daarna vervalt het terrein automatisch<br />
aan Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> (in 2065).<br />
Heyntjeskamp<br />
Goudviss<strong>en</strong>kom<br />
<strong>Panbos</strong><br />
Trapp<strong>en</strong>berg<br />
Amersfoortseweg<br />
A 28<br />
Tabel 1. Oppervlakteverdeling plangebied<br />
Bosch <strong>en</strong> Duin<br />
Zeist<br />
Gebied Oppervlakte in ha Eig<strong>en</strong>dom sinds<br />
<strong>Houdringe</strong> 86 1954<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> 165 1966<br />
Heyntjeskamp/<strong>Panbos</strong> 127 1960/1996<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
5
1.2 Geomorfologie, bodem <strong>en</strong> landschap<br />
Binn<strong>en</strong> het gebied neemt de hoogte t<strong>en</strong> opzichte van<br />
NAP vanuit het noordoost<strong>en</strong> richting het zuidwest<strong>en</strong><br />
geleidelijk af: er is e<strong>en</strong> algehele zuidwesthelling<br />
richting het Kromme Rijngebied. De landgoeder<strong>en</strong><br />
<strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> ligg<strong>en</strong> op de overgang van<br />
de <strong>Utrechts</strong>e Heuvelrug naar het Kromme Rijngebied.<br />
De <strong>Utrechts</strong>e Heuvelrug is gevormd in de voorlaatste<br />
ijstijd (het saali<strong>en</strong>). Grof zand <strong>en</strong> grind, eerder afgezet<br />
door de Rijn <strong>en</strong> Maas, werd<strong>en</strong> door gletsjers die het<br />
noord<strong>en</strong> van Nederland bedekt<strong>en</strong> vooruitgestuwd,<br />
waardoor e<strong>en</strong> stuwwal ontstond. Bij het opwarm<strong>en</strong><br />
van het klimaat smolt de gletsjer. Het ijssmeltwater<br />
erodeerde de stuwwal <strong>en</strong> voerde grof grindhoud<strong>en</strong>d zand<br />
naar lagergeleg<strong>en</strong> gebied<strong>en</strong> (fluvioglaciale afzetting<strong>en</strong>).<br />
Aan de voet van de stuwwal ontstaan zo waaiers van<br />
afgezette sedim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde sandr of spoelzandvlakte.<br />
In het zuid<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong> komt het fluvioglaciale<br />
materiaal relatief dicht aan de oppervlakte.<br />
Tijd<strong>en</strong>s de laatste ijstijd (het weichseli<strong>en</strong>) bereikte het<br />
landijs Nederland niet meer, maar er heerste e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>dra-<br />
klimaat met perman<strong>en</strong>t bevror<strong>en</strong> bodems (permafrost).<br />
Teg<strong>en</strong> het einde van de laatste ijstijd verdwe<strong>en</strong> de perma-<br />
frost geleidelijk. Doordat het vegetatiedek nog niet ont-<br />
wikkeld was had de wind vrij spel. Rondom de Heuvelrug<br />
werd e<strong>en</strong> gordel van fijn, soms lemig, zand afgezet (bov<strong>en</strong><br />
op de fluvioglaciale afzetting<strong>en</strong>): de (gordel)dekzand<strong>en</strong> 1<br />
(zie kaart 2). Het gordeldekzand gaat in het zuid<strong>en</strong><br />
van <strong>Houdringe</strong> over in e<strong>en</strong> reliëfarme dekzandvlakte.<br />
1 Deze dekzand<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> tot de formatie van Tw<strong>en</strong>te.<br />
2 Deze holoc<strong>en</strong>e stuifzand<strong>en</strong>hor<strong>en</strong> tot de formatie van Kootwijk.<br />
6 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Kaart 2. Fysisch geografische<br />
e<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> plangebied.<br />
dekzandvlakte<br />
gordeldekzand<br />
stuifzand<br />
sandr (fluvioglaciaal<br />
materiaal relatief dicht<br />
aan het oppervlak)<br />
gro<strong>en</strong>e lijn<br />
eig<strong>en</strong>dom HUL<br />
To<strong>en</strong> vegetatie terugkeerde bij het opwarm<strong>en</strong> van het<br />
klimaat legde deze de dekzand<strong>en</strong> vast. Grote del<strong>en</strong> van de<br />
landgoeder<strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> ligg<strong>en</strong> op dekzand.<br />
Door m<strong>en</strong>selijk handel<strong>en</strong> vanaf de middeleeuw<strong>en</strong>, maar<br />
hoofdzakelijk na 1500 n.Chr., is e<strong>en</strong> deel van het dekzand<br />
opnieuw gaan stuiv<strong>en</strong>, waardoor stuifduin<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitgestov<strong>en</strong><br />
laagtes ontstond<strong>en</strong>. Het oostelijke deel van landgoed<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> (De Heyntjeskamp) <strong>en</strong> grote del<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong><br />
(uitgezonderd het zuid<strong>en</strong>) ligg<strong>en</strong> op dergelijk stuifzand 2<br />
(zie kaart 2). Het hoogteverschil op korte afstand<strong>en</strong> is<br />
maximaal 5m.<br />
In de Atlas aardkundig waardevolle gebied<strong>en</strong> van de Provincie<br />
Utrecht (2003) staat het plangebied niet aangegev<strong>en</strong> als<br />
aardkundig waardevol.<br />
Verreweg het grootste deel van het gebied bestaat uit<br />
duinvaaggrond<strong>en</strong>, gevolgd door <strong>en</strong>keerdgrond<strong>en</strong>. Beide<br />
grond<strong>en</strong> zijn ontstaan door het potstalsysteem. De overgang<br />
van hoge naar lage grond<strong>en</strong> werd vaak als eerste<br />
door m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in cultuur gebracht. Op de wat hogere del<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> akkertjes aangelegd. Schap<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander vee werd<strong>en</strong><br />
geweid op de woeste grond<strong>en</strong> (heideveld<strong>en</strong>). Hun mest werd<br />
’s nachts opgevang<strong>en</strong> in de stal <strong>en</strong> verm<strong>en</strong>gd met heideplagg<strong>en</strong>.<br />
Dit m<strong>en</strong>gsel werd als bemesting gebruikt op de<br />
akkertjes, die daardoor langzaam opgehoogd werd<strong>en</strong>.<br />
Deze eerdgrond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong>keerdgrond g<strong>en</strong>oemd als<br />
ze e<strong>en</strong> humeuze bov<strong>en</strong>grond (eerdlaag) van meer dan<br />
50cm dik bevatt<strong>en</strong>. Om de akkers te kunn<strong>en</strong> bemest<strong>en</strong><br />
werd int<strong>en</strong>sief van de heideveld<strong>en</strong> gebruikgemaakt.
Tabel 2. Beschrijving van de<br />
gebied<strong>en</strong> van het plangebied<br />
<strong>en</strong> omgeving<br />
Code Beschrijving<br />
Vanaf de late middeleeuw<strong>en</strong> nam de bevolkingsdruk<br />
toe. Door overexploitatie ontstond<strong>en</strong> er uiteindelijk<br />
grote stuifzandgebied<strong>en</strong>. Deze zijn de laatste 150 jaar<br />
vastgelegd door d<strong>en</strong>n<strong>en</strong>aanplant. De bodem is echter nog<br />
nauwelijks ontwikkeld. Deze grond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dan ook<br />
duinvaaggrond<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd. Wel is in de beboste grond<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> beginn<strong>en</strong>de bodemvorming te zi<strong>en</strong> in de vorm van<br />
e<strong>en</strong> micropodzol. De uitgestov<strong>en</strong> laagtes zijn over het<br />
algeme<strong>en</strong> bijzonder voedselarm, terwijl de heuvels op<br />
<strong>en</strong>ige diepte vaak net wat rijker zijn door e<strong>en</strong> overstov<strong>en</strong><br />
humuspodzolprofiel (vaak haarpodzol<strong>en</strong>).<br />
Het dekzand is in het verled<strong>en</strong> onder het cultuurdek van<br />
e<strong>en</strong> groot deel van de hoge <strong>en</strong>keerdgrond<strong>en</strong> op <strong>Houdringe</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> weggegrav<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> heeft als het ware het<br />
esdek lat<strong>en</strong> zakk<strong>en</strong> (‘zinkwerk’). Hierdoor ontstond<strong>en</strong><br />
Kaart 3. De bodem van het plangebied<br />
<strong>en</strong> omgeving (voor de beschrijving van<br />
de gebied<strong>en</strong> zie tabel 2)<br />
Zd21 duinvaaggrond, leemarm <strong>en</strong> zwak lemig fijn zand<br />
pZn21 gooreerdgrond, leemarm <strong>en</strong> zwak lemig fijn zand<br />
zEZ21 hoge zwarte <strong>en</strong>keerdgrond, leemarm <strong>en</strong> zwak lemig fijn zand<br />
EZg21 lage <strong>en</strong>keerdgrond, leemarm <strong>en</strong> zwak lemig fijn zand<br />
cHn21 laarpodzol, leemarm <strong>en</strong> zwak lemig fijn zand<br />
lage <strong>en</strong>keerdgrond<strong>en</strong> <strong>en</strong> gooreerdgrond<strong>en</strong>.<br />
– In het zuid<strong>en</strong> van <strong>Houdringe</strong> nam de invloed van<br />
grondwater door de lagere ligging toe, waardoor er lage<br />
<strong>en</strong>keerdgrond<strong>en</strong> ontstond<strong>en</strong> (het cultuurdek bleef dikker<br />
dan 50cm). Bij hoge <strong>en</strong>keerdgrond<strong>en</strong> zakt het grondwater<br />
in de zomer dieper uit dan 120cm b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> maaiveld.<br />
Bij lage <strong>en</strong>keerdgrond<strong>en</strong> is het grondwater op geringere<br />
diepte aanwezig. Overig<strong>en</strong>s is sinds 1962 de hydrologische<br />
situatie sterk gewijzigd (zie par. 1.3).<br />
– In het noord<strong>en</strong> van <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is bij<br />
het ontzand<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> deel van de zwarte bov<strong>en</strong>grond<br />
verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>, waardoor het esdek dunner is geword<strong>en</strong> dan<br />
50cm. Daardoor is hier nu sprake van gooreerdgrond met<br />
e<strong>en</strong> eerdlaag tuss<strong>en</strong> de 30 <strong>en</strong> 50cm dik. Het oppervlak<br />
is wat groter dan op kaart 3 weergegev<strong>en</strong> <strong>en</strong> omvat de<br />
volg<strong>en</strong>de percel<strong>en</strong>: <strong>Houdringe</strong> 9b, f <strong>en</strong> g, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> 10l<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
7
<strong>en</strong> 5d (voor de vak- <strong>en</strong> afdeling<strong>en</strong>kaart zie bijlage 3).<br />
Door deze zandwinning zijn langs de landbouwgrond<strong>en</strong><br />
veel steilrand<strong>en</strong> aanwezig, met hoogteverschill<strong>en</strong> van<br />
maximaal 1,5 tot 2m.<br />
De bodem in het zuid<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong> bestaat deels uit e<strong>en</strong><br />
laarpodzol: e<strong>en</strong> humuspodzolgrond met e<strong>en</strong> cultuurdek<br />
van 30–50cm dik. Ook laarpodzolgrond<strong>en</strong> ontstond<strong>en</strong> onder<br />
invloed van plagg<strong>en</strong>bemesting. De grond<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> dicht bij<br />
de voormalige uitspanning ‘Het Panhuys’ (zie par. 1.4) <strong>en</strong><br />
zijn ook teg<strong>en</strong>woordig nog grot<strong>en</strong>deels in agrarisch gebruik.<br />
Twee bodemgroep<strong>en</strong> zijn te onderscheid<strong>en</strong>: voedselarme<br />
humusarme zandgrond <strong>en</strong> voedselrijke humusrijke<br />
zandgrond. Die laatste bedekt het grootste deel van<br />
de landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> deel van het zuidelijk <strong>Panbos</strong>.<br />
Zie kaart 3 voor e<strong>en</strong> overzicht van de bodems.<br />
1.3 Waterhuishouding<br />
Oorspronkelijk was sprake van e<strong>en</strong> bijzondere hydrologische<br />
gradiënt binn<strong>en</strong> het plangebied. Op de<br />
hoger geleg<strong>en</strong> grond<strong>en</strong> infiltreerde reg<strong>en</strong>water naar<br />
de ondergrond. In het aansluit<strong>en</strong>de langzaam naar<br />
het zuidwest<strong>en</strong> glooi<strong>en</strong>de deel (<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>) trad op<br />
<strong>en</strong>kele plekk<strong>en</strong> kwel uit. Deze kwel werd opgevang<strong>en</strong><br />
in e<strong>en</strong> spr<strong>en</strong>gsysteem wat het water afvoerde naar de<br />
vijverpartij bij het landhuis <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>. Nog verder naar<br />
het zuidwest<strong>en</strong> op <strong>Houdringe</strong> speelde kwel e<strong>en</strong> grotere<br />
rol. De slot<strong>en</strong> op <strong>Houdringe</strong> werd<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> belangrijk<br />
deel gevoed door kwel. Ook kwam het grondwater<br />
dicht aan het oppervlak in de afgegrav<strong>en</strong> percel<strong>en</strong>. Op<br />
de bodemkaart (zie kaart 3), waarvan de veldopnames<br />
dater<strong>en</strong> uit 1959/1960, wordt voor het zuidwest<strong>en</strong> van<br />
het plangebied nog e<strong>en</strong> grondwatertrap II opgegev<strong>en</strong>.<br />
Dit betek<strong>en</strong>t dat het grondwater in natte periodes tot<br />
in het maaiveld aanwezig was <strong>en</strong> de gemiddeld laagste<br />
grondwaterstand (GLG) 50–80cm b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> maaiveld lag.<br />
De hydrologische situatie van het westelijke gebied (de<br />
landgoeder<strong>en</strong>) is de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia sterk veranderd.<br />
Sinds 1962 wordt er drinkwater gewonn<strong>en</strong> bij pompstation<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>. De grondwaterstand is teg<strong>en</strong>woordig<br />
1m lager dan vijftig jaar geled<strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong>woordig komt<br />
grondwatertrap (GT) VII* het meeste voor, gevolgd<br />
door VII. Dit betek<strong>en</strong>t dat de gemiddeld hoogste<br />
grondwaterstand (GHG) b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> 80cm ligt (b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong><br />
140cm bij VII*) <strong>en</strong> de GLG dieper ligt dan 120cm. Lokaal<br />
in het zuidwest<strong>en</strong> komt nog GT VI voor, wat betek<strong>en</strong>t<br />
dat de GHG tuss<strong>en</strong> de 40 <strong>en</strong> 80cm diep ligt. In het hele<br />
gebied vindt teg<strong>en</strong>woordig dus wegzijging plaats.<br />
De slinger<strong>en</strong>de waterpartij<strong>en</strong> op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> werd<strong>en</strong><br />
tot 1962 door spr<strong>en</strong>gwater (kwel) gevoed. Na start van<br />
grondwateronttrekking voor drinkwater viel<strong>en</strong> de water-<br />
partij<strong>en</strong> op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> droog. Om droogvall<strong>en</strong> van<br />
8 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
waterlop<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong> is tot 1998 het tekort aan water<br />
aangevuld met grondwater van 100m diepte. Dit koude<br />
(4 ˚C) water bevatte veel ijzer <strong>en</strong> arse<strong>en</strong>, waardoor e<strong>en</strong><br />
dikke rode drab op de vijverbodem lag. Sinds 1998 wordt<br />
gebruikgemaakt van schoon spoelwater afkomstig van het<br />
drinkwaterbedrijf. Tegelijkertijd zijn de vijvers uitgebaggerd<br />
<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> kleilaag. Deze laag is ondoorlat<strong>en</strong>d,<br />
water zakt minder snel naar diepere bodemlag<strong>en</strong>.<br />
De echte grondwaterstand is dus veel lager dan de<br />
waterstand in de watergang<strong>en</strong>. Door deze maatregel<strong>en</strong><br />
is de waterkwaliteit <strong>en</strong> kwantiteit sterk verbeterd.<br />
Oppervlaktewater op <strong>Houdringe</strong> wordt teg<strong>en</strong>woordig<br />
aangevoerd vanuit de Biltse Grift. De Biltse Grift wordt<br />
vanuit Utrecht gevoed met water afkomstig uit de<br />
Kromme Rijn. Door verbetering<strong>en</strong> aan de rioolzuivering<br />
van De Bilt <strong>en</strong> e<strong>en</strong> baggerronde is de waterkwaliteit<br />
van de Biltse Grift behoorlijk verbeterd. Het water<br />
is zwakgebufferd, wordt naast water met Kromme<br />
Rijnkwaliteit ook gevoed door grond- <strong>en</strong> reg<strong>en</strong>water,<br />
maar is nog relatief voedselrijk (te hoge fosfaatgehaltes).<br />
<strong>Houdringe</strong> t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> <strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van de Visserssteeg valt<br />
binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> peilgebied met e<strong>en</strong> zomerpeil van 1,65m<br />
bov<strong>en</strong> NAP <strong>en</strong> e<strong>en</strong> winterpeil van 1,55m bov<strong>en</strong> NAP.<br />
Oorspronkelijk war<strong>en</strong> ook in het stuifzandlandschap<br />
natte uitgestov<strong>en</strong> laagtes aanwezig. Het zand kon tot<br />
op het grondwater word<strong>en</strong> weggeblaz<strong>en</strong>. Daarnaast<br />
war<strong>en</strong> plaatselijk slecht doorlat<strong>en</strong>de lag<strong>en</strong> aanwezig,<br />
bijvoorbeeld ijzeroerbank<strong>en</strong>. De naam <strong>Panbos</strong> is<br />
(waarschijnlijk) gebaseerd op het voorkom<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> komvormige uitholling van de bodem, waarin<br />
water op e<strong>en</strong> dergelijke oerbank stond. Op de eerste<br />
Topografische <strong>en</strong> Militaire Kaart (TMK) is t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong><br />
van het huidige <strong>Panbos</strong> e<strong>en</strong> natte laagte met greppels<br />
zichtbaar, g<strong>en</strong>aamd ‘de Pan’ (zie kaart 19 <strong>en</strong> par. 1.4).<br />
1.4 Cultuurhistorie<br />
Archeologie<br />
De overgang van de <strong>Utrechts</strong>e Heuvelrug naar de lagere<br />
grond<strong>en</strong> van het Kromme Rijngebied vormde e<strong>en</strong><br />
geschikte vestigingsplaats voor de eerste landbouwers.<br />
Deze landbouwers war<strong>en</strong> gevrijwaard van wateroverlast,<br />
maar verzekerd van drinkwater <strong>en</strong> vruchtbare grond.<br />
Op de Heuvelrug zijn op veel plaats<strong>en</strong> vondst<strong>en</strong> gedaan<br />
die wijz<strong>en</strong> op oude bewoning. In De Bilt is het aantal<br />
archeologische vondst<strong>en</strong> betrekkelijk gering (zie kaart<br />
4). Bewoningsspor<strong>en</strong> uit de bronstijd (2100–700 v.Chr.)<br />
zijn gevond<strong>en</strong> bij Voll<strong>en</strong>hov<strong>en</strong> in het zuidwest<strong>en</strong> van<br />
de geme<strong>en</strong>te. De archeologische verwachtingswaarde<br />
van de grond<strong>en</strong> op de overgang van de Heuvelrug,<br />
met ander woord<strong>en</strong> de landgoeder<strong>en</strong>zone, is hoog.<br />
<strong>Panbos</strong> valt grot<strong>en</strong>deels binn<strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>te Zeist.<br />
Deze geme<strong>en</strong>te beschikt over e<strong>en</strong> nauwkeurige<br />
archeologische verwachtings- <strong>en</strong> beleidsadvieskaart.
Kaart 4. Indicatieve kaart archeologische waarde <strong>en</strong> archeologische<br />
monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>kaart, RCE. Binn<strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>tegr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van Zeist:<br />
nauwkeurige archeologische verwachtings- <strong>en</strong> beleidsadvieskaart.<br />
De verwachtingswaarde van de rijkere grond (op de sandr,<br />
vergelijk kaart 2) in het zuid<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong> is middel-<br />
hoog t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van rest<strong>en</strong> uit alle period<strong>en</strong>. Voor dit<br />
gebied geldt dat er ge<strong>en</strong> bodemingrep<strong>en</strong> dieper dan<br />
30cm b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> maaiveld mog<strong>en</strong> plaatsvind<strong>en</strong> over e<strong>en</strong><br />
oppervlakte groter dan 1000m 2 . De verwachtingswaarde<br />
in het stuifzand is laag (t.a.v. rest<strong>en</strong> uit alle period<strong>en</strong>).<br />
Vrijwel alle grond rondom het dorpje De Bilt was vanaf<br />
de 12de eeuw in hand<strong>en</strong> van de kerk. Zo ook <strong>Houdringe</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>. Beide war<strong>en</strong> uithov<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> abdij van<br />
de B<strong>en</strong>edictijner Orde. <strong>Houdringe</strong> behoorde als uithof<br />
(boerderij) bij het grote Laur<strong>en</strong>tiusklooster Oostbroek,<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> als uithof bij het rijke Vrouw<strong>en</strong>klooster.<br />
Het Vrouw<strong>en</strong>klooster lag op het huidige KNMI-terrein.<br />
hoge archeologische waarde<br />
lage archeologische verwachtingswaarde<br />
middelhoge archeologische verwachtingswaarde<br />
hoge archeologische verwachtingswaarde<br />
Zeist:<br />
ge<strong>en</strong> (verstoord)<br />
lage archeologische verwachtingswaarde t.a.v.<br />
rest<strong>en</strong> uit alle period<strong>en</strong><br />
middelhoge archeologische verwachting t.a.v.<br />
rest<strong>en</strong> uit alle period<strong>en</strong>.<br />
Dit terrein is op de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>kaart<br />
terug te vind<strong>en</strong> als terrein met hoge archeologische<br />
waarde. Aan de rechtsmacht <strong>en</strong> bezitting<strong>en</strong> van de<br />
kerk kwam met de reformatie e<strong>en</strong> einde. Omstreeks<br />
1580 word<strong>en</strong> beide kloosters afgebrok<strong>en</strong>. In de 17de<br />
eeuw verkop<strong>en</strong> de Stat<strong>en</strong> de grond<strong>en</strong> van de kerk.<br />
Verscheid<strong>en</strong>e Biltse Landgoeder<strong>en</strong> zijn gesticht op de<br />
plek van e<strong>en</strong> voormalige uithof: <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>,<br />
Voll<strong>en</strong>hov<strong>en</strong> <strong>en</strong> Jagdlust (t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> van <strong>Houdringe</strong>).<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
9
<strong>Houdringe</strong><br />
De eerste percel<strong>en</strong> van <strong>Houdringe</strong> 3 kom<strong>en</strong> rond 1640 4 in<br />
het bezit van de koopmansfamilie Mamuchet. Marcus<br />
Mamuchet (e<strong>en</strong> protestant) was gevlucht vanuit de<br />
zuidelijke Nederland<strong>en</strong> naar het noord<strong>en</strong>. Bij zijn huwelijk<br />
noemde hij zich heer van Mareige, La Grunerie <strong>en</strong><br />
<strong>Houdringe</strong>. De heerlijkhed<strong>en</strong> Mareige <strong>en</strong> Grunerie lag<strong>en</strong><br />
in de omgeving van Doornik (teg<strong>en</strong>woordig Tournai). De<br />
heerlijkheid <strong>Houdringe</strong> (Houdringue) lag nabij Lille in<br />
het dorpje Aubers. De landgoeder<strong>en</strong> die deze familie in<br />
Nederland zou aanlegg<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> dus vernoemd naar hun<br />
vroegere bezitting<strong>en</strong> in het zuid<strong>en</strong>: Marrège bij Leid<strong>en</strong>,<br />
de Grunerie bij Oegstgeest <strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong> bij De Bilt. Het<br />
landgoed <strong>Houdringe</strong> is niet met e<strong>en</strong> grondaankoop tot<br />
stand gekom<strong>en</strong>. Er zijn heel wat transacties in de tweede<br />
helft van 17de eeuw voor nodig geweest voordat er sprake<br />
was van e<strong>en</strong> vrijwel aane<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong> grondbezit zoals<br />
zichtbaar op de kaart van Justus van Broeckhuijs<strong>en</strong> uit<br />
1722 (zie bijlage 1 voor de volledige kaart <strong>en</strong> kaart 5<br />
voor e<strong>en</strong> uitsnede met daarop de aanleg rond huis). Deze<br />
kaart geeft voor het eerst e<strong>en</strong> beeld van de aanleg van het<br />
landgoed. In 1722 was <strong>Houdringe</strong> 119 morg<strong>en</strong> 5 groot (ca.<br />
109,5ha). Bijzonder aan deze kaart is haar lange staat van<br />
di<strong>en</strong>st. Dit blijkt uit de vele aantek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>de<br />
aan- <strong>en</strong> verkoop na 1722 in verschill<strong>en</strong>de handschrift<strong>en</strong>.<br />
De ingekleurde percel<strong>en</strong> war<strong>en</strong> in 1722 eig<strong>en</strong>dom van de<br />
Mamuchets, veel van de witte percel<strong>en</strong> zijn later toegevoegd<br />
aan het bezit. Het landgoed had e<strong>en</strong> sterk utilitair<br />
karakter, dus ingericht op landbouwkundig gebruik. Het<br />
voornaamste landgebruik bestond uit akkers (gestreept<br />
crèmekleurig op de kaart), afgewisseld met <strong>en</strong>kele<br />
weiland<strong>en</strong> (gro<strong>en</strong>) <strong>en</strong> boomgaard<strong>en</strong>. Op deze kaart zijn<br />
veel weg<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>baar: de ‘Zoester Wegh’ (Soestdijkseweg),<br />
de ‘Heer<strong>en</strong>wegh’ (Holle Bilt) <strong>en</strong> de Ste<strong>en</strong>straat (Biltse<br />
Ste<strong>en</strong>straat). De oostgr<strong>en</strong>s werd ook to<strong>en</strong> al gevormd door<br />
de Visserssteeg. Op de kaart staat: ‘Mevrouw Mart<strong>en</strong>s’ de<br />
to<strong>en</strong>malige eig<strong>en</strong>ares van <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>. Aan de noordzijde<br />
(het huidige Noord-<strong>Houdringe</strong>) wordt het landgoed<br />
begr<strong>en</strong>sd door het bezit van de ‘Heer<strong>en</strong> van Amersfoort’. 6<br />
Op de kaart van Broeckhuijs<strong>en</strong> staat de plattegrond van<br />
e<strong>en</strong> huis getek<strong>en</strong>d (roodgekleurd). Waarschijnlijk betrof<br />
het e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig her<strong>en</strong>huis met daaraan e<strong>en</strong> boerderij<br />
vast gebouwd (oostzijde). Naast de boerderij lag<strong>en</strong> twee<br />
hooiberg<strong>en</strong>, wat wijst op e<strong>en</strong> vrij groot boer<strong>en</strong>bedrijf.<br />
Op het voorplein stond e<strong>en</strong> bijgebouw; als rood blokje<br />
gekleurd op de kaart. Alle andere boer<strong>en</strong>gebouw<strong>en</strong> zijn<br />
niet als plattegrond weergev<strong>en</strong> maar als gebouwtje<br />
getek<strong>en</strong>d (in perspectief, niet rood). Bij de brug van de<br />
formele oprijlaan lag e<strong>en</strong> duiv<strong>en</strong>tor<strong>en</strong>tje. Het huis was<br />
10 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
bereikbaar via de formele oprijlaan (de laan van <strong>Houdringe</strong>)<br />
vanaf de ‘Heer<strong>en</strong> Weg’ (zoals ook teg<strong>en</strong>woordig het geval<br />
is), maar er was ook e<strong>en</strong> oost-westverbinding voor het huis<br />
langs. Deze weg was het verbind<strong>en</strong>d elem<strong>en</strong>t tuss<strong>en</strong> drie<br />
blokk<strong>en</strong> die sam<strong>en</strong> de e<strong>en</strong>voudige formele parkaanleg<br />
rondom het huis vormd<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van het huis loopt<br />
e<strong>en</strong> brede gracht die in het zuidoost<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rechte hoek<br />
maakt. De tuinindeling is slechts schematisch weergegev<strong>en</strong><br />
op de kaart. De tuinindeling was geometrisch, met aan<br />
weerszijd<strong>en</strong> van het huis bosjes: t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> het oude<br />
kleine sterr<strong>en</strong>bos <strong>en</strong> t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> het oude grote sterr<strong>en</strong>bos<br />
oftewel “het grote oude Starrebos zi<strong>en</strong>de op de Spieringweg”.<br />
De Spieringweg was e<strong>en</strong> oude naam voor de huidige<br />
Soestdijkseweg (op kaart 5 ‘Zoester Wegh’). Bij later<br />
houtverkop<strong>en</strong> (1777) blijkt dat de boss<strong>en</strong> bestond<strong>en</strong> uit<br />
eik<strong>en</strong>, beuk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ess<strong>en</strong>. Beide bosjes werd<strong>en</strong> begr<strong>en</strong>sd<br />
door e<strong>en</strong> boomgaard. Het middelste deel van de aanleg,<br />
waar het huis stond, bestaat aan de oostzijde uit e<strong>en</strong> op<strong>en</strong><br />
beplanting doorsned<strong>en</strong> met rechte laantjes. De aanleg t<strong>en</strong><br />
zuid<strong>en</strong> van het huis draagt meer e<strong>en</strong> ronde structuur.<br />
Vanaf 1772 komt het landgoed, door vererving, in het bezit<br />
van de familie Van Westr<strong>en</strong><strong>en</strong>. Iets t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> van het<br />
oude huis, wordt tuss<strong>en</strong> 1778 <strong>en</strong> 1782 e<strong>en</strong> nieuw buit<strong>en</strong>huis<br />
gebouwd (het midd<strong>en</strong>deel van het huidige huis) via<br />
st<strong>en</strong><strong>en</strong> mur<strong>en</strong> met bijgebouw<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong>, mogelijk naar<br />
ontwerp van de Amsterdamse architect Abraham van der<br />
Hart. Al voor de bouw van het nieuwe huis was begonn<strong>en</strong><br />
met de aanleg van e<strong>en</strong> park in landschappelijke stijl. De<br />
verandering<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> vermoedelijk reeds in 1772 met<br />
de aanleg van e<strong>en</strong> nieuw bos dat bestond uit slinger<strong>en</strong>de<br />
lan<strong>en</strong> van beuk<strong>en</strong>bom<strong>en</strong> door elz<strong>en</strong>- <strong>en</strong> eik<strong>en</strong>hakhout. Het<br />
voorkom<strong>en</strong> van elz<strong>en</strong>hakhout duidt op aanzi<strong>en</strong>lijk nattere<br />
omstandighed<strong>en</strong> dan nu het geval is (zie par. 1.3). “Het<br />
uiterste dwarslaantje met zicht op d<strong>en</strong> Dom” was onderdeel van<br />
dit nieuwe bos. Ook lag in dit bos e<strong>en</strong> Salon: e<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>ame<br />
rustplek in e<strong>en</strong> park, mogelijk (of altijd) in de vorm van<br />
e<strong>en</strong> gebouwtje. E<strong>en</strong> dergelijk elem<strong>en</strong>t past goed bij het<br />
g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van de natuur zoals in de (vroege) landschapsstijl.<br />
In 1779 is ook sprake van “het oude Bos”: het betreft het<br />
kapp<strong>en</strong> van “Het Elz<strong>en</strong>hout, staande achter d<strong>en</strong> Huyze <strong>Houdringe</strong><br />
in ’t oude Bos op de Claverkamp”. Hoogstwaarschijnlijk lag het<br />
nieuwe bos t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van het landhuis <strong>en</strong> het oude bos<br />
t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> (Albers, 1988). Vanaf e<strong>en</strong> punt op het zuidelijke<br />
slingerlaantje in het nieuwe bos zal dan het zicht op de<br />
Dom hebb<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>. In de oorspronkelijk aanwijz<strong>en</strong>d tafel<br />
(1832) bij het kadastraal minuutplan uit 1824 (zie kaart<br />
6) wordt het westelijke bos aangeslag<strong>en</strong> als “lustbosch als<br />
bouwland” <strong>en</strong> het oostelijke bos als “hakbosch”. De gr<strong>en</strong>s van<br />
bos <strong>en</strong> weiland is grillig gevormd. Beide sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> zijn<br />
3<br />
De cultuurhistorische beschrijving is gebaseerd op Albers, 1988; Nanning, 1987 <strong>en</strong> Tromp, 1983.<br />
4<br />
De naam Mamociet staat op e<strong>en</strong> lijst betreff<strong>en</strong>de de verkoop van de grond<strong>en</strong> van het voormalige klooster Oostbroek omstreeks 1640.<br />
5<br />
De Biltse morg<strong>en</strong> was 0,92ha.<br />
6<br />
De bezitting<strong>en</strong> van het Klooster Sint-Jan verviel<strong>en</strong> na de reformatie aan de stad Amersfoort, zo ook de grond<strong>en</strong> van ‘De Hoev<strong>en</strong>’,<br />
nu Noord-<strong>Houdringe</strong>.
Kaart 5. Detail kaart Justus van Broeckhuijs<strong>en</strong>, 1722. Parkaanleg omgeving Hofstede<br />
verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. 7 Op het minuutplan is ook te zi<strong>en</strong> dat de gracht<br />
t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van het landhuis vergrav<strong>en</strong> is. De rechte hoek is<br />
afgerond, <strong>en</strong> de loop is slinger<strong>en</strong>d (vergelijk kaart 5 <strong>en</strong> 6)<br />
gemaakt. De waterloop is verl<strong>en</strong>gd met e<strong>en</strong> sierlijk boogje<br />
in het weiland achter het huis. Het is waarschijnlijk dat met<br />
het grav<strong>en</strong> van de slot<strong>en</strong> ook het heuveltje, in de westzijde<br />
van de lus (afdeling 15t; voor de vak- <strong>en</strong> afdeling<strong>en</strong>kaart<br />
zie bijlage 3), is opgeworp<strong>en</strong>. In 1782 word de brug over<br />
de gracht t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van het landhuis vernieuwd, de loop<br />
van deze gracht is niet veranderd t<strong>en</strong> opzichte van de<br />
situatie in 1722. Ook de formele oprijlaan blijft behoud<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> is omstreeks 1780 ingeplant met beuk<strong>en</strong>. 8 Over het<br />
weiland t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van het landhuis (‘Klaverkamp’)<br />
loopt e<strong>en</strong> langgerekte c<strong>en</strong>trale zichtas. De op<strong>en</strong> ruimtes<br />
verbred<strong>en</strong> <strong>en</strong> versmall<strong>en</strong> zich, wat k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d is voor de<br />
vroege landschapsstijl. Over dit weiland loopt e<strong>en</strong> tweede<br />
langgerekte zichtas richting het noordoost<strong>en</strong> naar het<br />
‘Schaaphokskamp’ (afdeling 16k2, hier lag vroeger e<strong>en</strong><br />
schaapshok). Dit perceel wordt in 1812 toegevoegd aan<br />
het eig<strong>en</strong>dom van Van Westr<strong>en</strong><strong>en</strong>. Dit geldt ook voor de<br />
percel<strong>en</strong> t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van de formele oprijlaan. Het perceel<br />
t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> was in 1777 als weiland ingericht. Over dit<br />
perceel loopt e<strong>en</strong> zichtas op e<strong>en</strong> zuidwestelijk geleg<strong>en</strong><br />
gebouwtje (boerderijtje; zie figuur 1). De landschappelijke<br />
7<br />
Bij de veiling van 1777 word<strong>en</strong> de voorwaard<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> waaronder Van Westr<strong>en</strong><strong>en</strong> “verkop<strong>en</strong> zal <strong>en</strong>ige percel<strong>en</strong> Eike & Elze hakhout mitsgaders opgaande<br />
Bom<strong>en</strong> & e<strong>en</strong>ig snoeizel van Esse, Beuke & Eike boom<strong>en</strong>, geleg<strong>en</strong> & staande rondom de plaatse <strong>Houdringe</strong> aan de Bilt”. Het betreft e<strong>en</strong> van de sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong>.<br />
8<br />
In 1967 is deze dubbele beuk<strong>en</strong>laan verjongd.<br />
N<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
11
Figuur 1. Litho van <strong>Houdringe</strong> (zuidzijde) 1829 naar e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>ing van Willem Hoev<strong>en</strong>aar<br />
(bron: Het <strong>Utrechts</strong> Archief)<br />
Kaart 6. Ingekleurd kadastraal minuutplan 1824 geme<strong>en</strong>te De Bilt, sectie B, derde blad met <strong>Houdringe</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, opgemet<strong>en</strong> door J. Vesters (verk<strong>en</strong>d 1823) (bron: HisGis.nl, 2011)<br />
12 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
weiland<br />
boomgaard<br />
bos<br />
natte <strong>en</strong> woeste<br />
grond<strong>en</strong> (inclusief<br />
driest)<br />
tuin<br />
terrein van<br />
vermaak<br />
bouwland<br />
heide <strong>en</strong><br />
zandgrond<strong>en</strong><br />
weg<strong>en</strong><br />
water<br />
erf
aanleg heeft dus grot<strong>en</strong>deels plaatsgevond<strong>en</strong> in de<br />
laatste kwart van de 18de <strong>en</strong> eerste kwart van de 19de<br />
eeuw, waarschijnlijk mede onder regie van Zocher sr.<br />
Het bos in het noord<strong>en</strong> van <strong>Houdringe</strong> wordt voor<br />
het eerst g<strong>en</strong>oemd in 1779. Eik<strong>en</strong>hakhout <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />
beuk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekapt in “het achterste bos”, waarin<br />
ook d<strong>en</strong>n<strong>en</strong> staan. In het kadastraal minuutplan<br />
staat het grootste deel van dit bos aangeslag<strong>en</strong> als<br />
‘hakbosch’, met c<strong>en</strong>traal e<strong>en</strong> perceel ‘d<strong>en</strong>nebosch’.<br />
T<strong>en</strong> zuidoost<strong>en</strong> van het landhuis ligt de boerderij ‘Klein<br />
<strong>Houdringe</strong>’, zichtbaar op kaart 6. Deze dwarsboerderij<br />
werd in dezelfde tijd als het landhuis aangelegd. In<br />
het noord<strong>en</strong> ligt de hofstede ‘De Hoev<strong>en</strong>’. T<strong>en</strong> west<strong>en</strong><br />
van het landhuis ligt de hofstede ‘De Spiering’<br />
De vroegste afbeelding van huize <strong>Houdringe</strong>, voor<br />
zover bek<strong>en</strong>d, dateert uit 1829. Het betreft e<strong>en</strong> litho<br />
van Willem Hoev<strong>en</strong>aar (zie figuur 1). Op de voorgrond<br />
is het zuidwestelijke boerderijtje zichtbaar. De formele<br />
oprijlaan ligt aan de oostzijde. Het landhuis lijkt sterk<br />
op het huis wat er nu nog staat. Alle<strong>en</strong> de dakkapell<strong>en</strong><br />
aan de voorzijde <strong>en</strong> het roosv<strong>en</strong>ster in het fronton<br />
zijn afwezig. Het boomgroepje aan de westzijde van<br />
het huis ontbreekt op de kadastrale minuut.<br />
In 1841 wordt het landgoed in zijn geheel te koop<br />
aangebod<strong>en</strong> <strong>en</strong> komt in 1842 in bezit van de familie<br />
Fabricius. Het landgoed was 340 bunders, 53 roed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
58 ell<strong>en</strong> groot <strong>en</strong> besloeg naast het huidige landgoed ook<br />
de hofstede De Hoev<strong>en</strong> (nu Noord-<strong>Houdringe</strong>), de hofstede<br />
De Spiering (westzijde van Soestdijkseweg) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> perceel<br />
Heidegrond met e<strong>en</strong> d<strong>en</strong>n<strong>en</strong>bosje <strong>en</strong> de zog<strong>en</strong>aamde Groote<br />
Pan. Deze pan verwijst waarschijnlijk naar de komvormige<br />
laagte ‘de Pan’ (zie par. 1.4 onder ‘Heyntjeskamp <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong>’)<br />
Het landgoed <strong>Houdringe</strong> stond als volgt beschrev<strong>en</strong>:<br />
“Nr 1: Het aanzi<strong>en</strong>lijk <strong>en</strong> bijzonder geleg<strong>en</strong> Landgoed g<strong>en</strong>aamd<br />
<strong>Houdringe</strong>, met dezelfs kapitaal Heer<strong>en</strong>huis, Koetshuis <strong>en</strong> Stalling,<br />
Tuinmanswoning, Orangerie <strong>en</strong> verdere getimmert<strong>en</strong>, Tuin<strong>en</strong>,<br />
Plein<strong>en</strong>, Lan<strong>en</strong>, Plantagiën van zware <strong>en</strong> gave hoogopgaande<br />
eik<strong>en</strong>, beuk<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere Boom<strong>en</strong>, Hakhout <strong>en</strong> Heestergewass<strong>en</strong>,<br />
doorsned<strong>en</strong> met smaakvol aangelegde wandeling<strong>en</strong>,<br />
gedeeltelijk door water omringd, uitgestrekte grasveld<strong>en</strong><br />
met ... partij<strong>en</strong> van opgaand Hout <strong>en</strong> Heesters versierd.”<br />
De eerste Topografische <strong>en</strong> Militaire Kaart (TMK),<br />
omstreeks 1850, komt voor e<strong>en</strong> groot deel overe<strong>en</strong><br />
met de kadastrale minuut. Er zijn echter verschill<strong>en</strong><br />
zichtbaar. Deze wijziging<strong>en</strong> zijn (grot<strong>en</strong>deels) t<strong>en</strong><br />
tijde van Fabricius uitgevoerd. Het achterste veld, t<strong>en</strong><br />
noord<strong>en</strong> van de Verl<strong>en</strong>gde Visserssteeg, is nu in zijn<br />
geheel grasland. Verspreid over dit grasland staan drie<br />
boomgroepjes. In de eik<strong>en</strong>hakhoutwal aan de oostzijde<br />
van dit perceel is e<strong>en</strong> doorkijk gemaakt (zichtlijn naar<br />
oostelijke akker). Aan de westzijde van de eik<strong>en</strong>wal <strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> van het Schaaphokskamp loopt e<strong>en</strong> pad<br />
met aan het begin <strong>en</strong> rij laanbom<strong>en</strong>. Op de TMK staan<br />
langs de Verl<strong>en</strong>gde Visserssteeg aan e<strong>en</strong> zijde laanbom<strong>en</strong><br />
ingetek<strong>en</strong>d. In het westelijke deel aan de noordzijde, in<br />
het oostelijke deel aan de zuidzijde met in het c<strong>en</strong>trum<br />
e<strong>en</strong> doorkijk. Verspreid over het landgoed werd<strong>en</strong> boomgroep<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> solitair<strong>en</strong> aangeplant. Lastig zichtbaar op<br />
de TMK, maar goed zichtbaar op de topografische kaart<br />
uit 1890 (vergelijk kaart 7 met kaart 8). Langs de slinger<strong>en</strong>de<br />
waterpartij is ook aan de westzijde e<strong>en</strong> vorm van<br />
bos aanwezig. Drie puntje marker<strong>en</strong> solitair<strong>en</strong>.<br />
Aan de voorzijde van huize <strong>Houdringe</strong> is e<strong>en</strong> ovaal<br />
zichtbaar.<br />
Kaart 7. TMK <strong>Houdringe</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> omgeving, circa 1850<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
13
In 1883 wordt, na de dood van Fabricius, het noordelijke<br />
deel van <strong>Houdringe</strong> verkocht (to<strong>en</strong> de Hoeve, nu Noord-<br />
<strong>Houdringe</strong>) dat 235ha groot was. De rest van <strong>Houdringe</strong><br />
kwam met het trouw<strong>en</strong> van Fabricius’ dochter in eig<strong>en</strong>-<br />
dom van Van Boetzelaer. Craandijk, e<strong>en</strong> wandel<strong>en</strong>de<br />
dominee, beschrijft <strong>Houdringe</strong> in die tijd als volgt:<br />
“(...) Wij houd<strong>en</strong> ons aan d<strong>en</strong> groot<strong>en</strong> straatweg, waar de<br />
hoofdtoegang is tot het fraaije landgoed. E<strong>en</strong> schoone laan van<br />
vier rij<strong>en</strong> lind<strong>en</strong> [hij bedoelt beuk<strong>en</strong>] leidt regtuit naar het deftige,<br />
vierkante, rood ste<strong>en</strong><strong>en</strong> heer<strong>en</strong>huis. In het midd<strong>en</strong> loopt de rijweg,<br />
aan beide zijd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> voetpad. E<strong>en</strong> ijzer<strong>en</strong> hek sluit de laan af <strong>en</strong><br />
onder zwaar geboomte ligt bij d<strong>en</strong> ingang e<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>woning.<br />
Nev<strong>en</strong>s het hek rijz<strong>en</strong> kloeke populier<strong>en</strong> omhoog (...).”<br />
14 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Kaart 8. Topografische kaart <strong>Houdringe</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, 1890<br />
Tot begin jar<strong>en</strong> vijftig van de vorige eeuw heeft e<strong>en</strong><br />
reusachtige Canadese populier in het weiland voor het<br />
landhuis gestaan. De boom had e<strong>en</strong> omtrek van 7,34m<br />
op borsthoogte, aan de voet was de omtrek zelfs 10m.<br />
De boom schijnt 50m hoog te zijn geweest <strong>en</strong> werd 250<br />
jaar oud verondersteld. Bij e<strong>en</strong> zomerstorm in 1952 is<br />
de kroon grot<strong>en</strong>deels uit de boom gewaaid, waarna<br />
deze werd gerooid. Het hout is gebruikt bij het demp<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> parallelsloot t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> van de oprijlaan.<br />
De slinger<strong>en</strong>de waterloop wijkt op de topografische kaart<strong>en</strong><br />
uit 1890 <strong>en</strong> 1920 (zie kaart 8 <strong>en</strong> 9) af t<strong>en</strong> opzichte van de<br />
periode daarvoor <strong>en</strong> daarna. Door e<strong>en</strong> ‘v’ is het bosje aan de<br />
Kaart 9. Topografische kaart <strong>Houdringe</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, 1920
Foto 1. Formele oprijlaan aan weerszijd<strong>en</strong> beplant met e<strong>en</strong> dubbele rij beuk<strong>en</strong>, <strong>Houdringe</strong> begin jar<strong>en</strong> vijftig<br />
westzijde in twee boomgroep<strong>en</strong> verdeeld. De boomgroepjes<br />
op het Klaverkamp zijn ongeveer gelijk geblev<strong>en</strong>. Met name<br />
langs de westzijde is de overgang van bos naar weiland<br />
grillig. Het wandelpad loopt dan weer door het bos, dan<br />
weer langs de op<strong>en</strong> ruimte (met solitair<strong>en</strong>). In 1920 lijkt<br />
de gr<strong>en</strong>s strakker, met minder solitair<strong>en</strong> op de overgang.<br />
Op de kaart uit 1920 zijn twee van de drie boomgroep<strong>en</strong><br />
in het achterste veld verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het akkerlandje in het<br />
zuidelijke deel van dit perceel in 1890 (niet aanwezig op de<br />
TMK) is in 1920 weer verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het wandelpad<strong>en</strong>patroon<br />
is veranderd, door de oostelijke akker loopt in 1920 e<strong>en</strong><br />
pad. In het zuidelijke deel van <strong>Houdringe</strong> zijn voor 1920<br />
twee boomgaardjes versch<strong>en</strong><strong>en</strong>. Langs de oprijlaan ligt<br />
aan de oostzijde e<strong>en</strong> tuin, waar lathyrus werd gekweekt.<br />
Van Boetzelaer laat het landhuis verbouw<strong>en</strong>. De meest<br />
opvall<strong>en</strong>de wijziging was in 1894 de bouw van e<strong>en</strong> tor<strong>en</strong><br />
aan de westzijde.<br />
In 1954 koopt Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> landgoed <strong>Houdringe</strong><br />
aan. Daarbij werd vastgelegd dat Grontmij het landhuis<br />
<strong>en</strong> directe omgeving zou overnem<strong>en</strong> <strong>en</strong> het Rijk boerderij<br />
Klein <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> bijbehor<strong>en</strong>de landbouwgrond<strong>en</strong>. In de<br />
boerderij wordt het C<strong>en</strong>traal Dierg<strong>en</strong>eeskundig Instituut<br />
(CDI) gevestigd. De formele beuk<strong>en</strong>laan (zie foto 1) is in<br />
1966 overgedrag<strong>en</strong> aan Grontmij, die de aftakel<strong>en</strong>de laan<br />
in hetzelfde jaar rooide <strong>en</strong> in 1967 opnieuw inplantte.<br />
Het hoofdhuis is door Grontmij verbouwd <strong>en</strong> heeft teg<strong>en</strong>-<br />
woordig e<strong>en</strong> H-vorm, het c<strong>en</strong>trale deel bleef behoud<strong>en</strong><br />
(uitgezonderd de tor<strong>en</strong>). Ook de tuin aan weerszijd<strong>en</strong> van<br />
het huis werd opnieuw aangelegd (neoformele aanleg). Eind<br />
jar<strong>en</strong> tachtig verrees aan de westkant van het landhuis, ter<br />
hoogte van de moestuin<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> nieuw Grontmijkantoor.<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
15
Kaart 10. Kadastrale minuut 1824 (verk<strong>en</strong>d 1823)<br />
met lan<strong>en</strong> <strong>en</strong> Konijn<strong>en</strong>berg <strong>en</strong> Goudviss<strong>en</strong>kom.<br />
Voor leg<strong>en</strong>da zie kaart 6<br />
In 1965 werd de boerderij Klein <strong>Houdringe</strong> verbouwd. Thans<br />
resteert alle<strong>en</strong> het gerestaureerde dwarshuis (woongedeelte).<br />
Alle bebouwing van het CDI is weer gesloopt.<br />
In 2002 is <strong>Houdringe</strong> aangewez<strong>en</strong> als rijksmonum<strong>en</strong>t.<br />
Voor de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de beschrijving van de parkaanleg<br />
zie bijlage 2.<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
In 1680 werd <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> verkocht aan Jacob Mart<strong>en</strong>s.<br />
Het goed was to<strong>en</strong> circa 28 morg<strong>en</strong> groot. Niet ver van<br />
de boerderij zette hij e<strong>en</strong> nieuw huis op de plaats van<br />
het huidige. Bij gebrek aan e<strong>en</strong> 18de-eeuwse kaart, het<br />
huisarchief is in 1889 verbrand, is het kadastraal minuutplan<br />
1824 (verk<strong>en</strong>d 1823) de eerste opmeting (zie kaart 6 <strong>en</strong> kaart<br />
10). In de 18de eeuw is e<strong>en</strong> formele aanleg op het landgoed<br />
gerealiseerd. Albers (1988) veronderstelt omstreeks 1700. De<br />
Zonnelaan was e<strong>en</strong> belangrijke laan die pal naast het huis<br />
uitkwam. Deze laan is deels nog aanwezig als ‘westgr<strong>en</strong>s’<br />
van het zuidelijke sterr<strong>en</strong>bos. Dwars op de Zonnelaan stond<br />
de Melkweg. Hoe de directe omgeving van het huis eruitzag is<br />
onbek<strong>en</strong>d. Het is waarschijnlijk dat de Boer<strong>en</strong>laan (de huidige<br />
toegangslaan) in deze periode al aanwezig was. T<strong>en</strong> noord<strong>en</strong><br />
van het landhuis werd<strong>en</strong> twee sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> aangelegd (zie<br />
kaart 7 <strong>en</strong> 10) te midd<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> rechte laanstructuur.<br />
De sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong><br />
De kadastrale minuut van 1824 (zie kaart 10) laat e<strong>en</strong> tweetal<br />
sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> te midd<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> rechte laanstructuur.<br />
Het sterr<strong>en</strong>bos waarvan de Konijn<strong>en</strong>berg het middelpunt<br />
is k<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> hoofdas die tot op hed<strong>en</strong> nog aanwezig is. T<strong>en</strong><br />
oost<strong>en</strong> van het bergje lop<strong>en</strong> twee lan<strong>en</strong> die eindig<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> dezelfde laan. Op de TMK van circa 1850 (zie kaart 11)<br />
16 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Kaart 11. Veldminuut circa 1850 met het 18de-eeuwse<br />
lan<strong>en</strong>stelsel<br />
is aan de westkant e<strong>en</strong> laan in het verl<strong>en</strong>gde van e<strong>en</strong> van<br />
de bestaande lan<strong>en</strong> zichtbaar. Deze laan is mogelijk ouder<br />
<strong>en</strong> komt uit op de Melkweg. Ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s vanuit de Melkweg<br />
verschijnt op de topgrafische kaart 1890 (zie kaart 12)<br />
e<strong>en</strong> tweede laan vanuit het west<strong>en</strong> naar de Konijn<strong>en</strong>berg.<br />
Hiermee is het sterr<strong>en</strong>bos e<strong>en</strong> echt sterr<strong>en</strong>bos geword<strong>en</strong><br />
bestaande uit e<strong>en</strong> zestal lan<strong>en</strong> vanuit de Konijn<strong>en</strong>berg.<br />
Deze structuur bestaat tot op de dag van vandaag (zie kaart<br />
15). Onduidelijk is hoe de beplanting zich in de loop der<br />
tijd heeft ontwikkeld. Teg<strong>en</strong>woordig loopt over de laatst<br />
toegevoegde tak <strong>en</strong> het oostelijk gedeelte van de hoofdlaan,<br />
beide lan<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dubbele laanbeplanting, e<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong>domsscheiding van prikkeldraad <strong>en</strong> takk<strong>en</strong>rill<strong>en</strong>.<br />
Het sterr<strong>en</strong>bos van de Goudviss<strong>en</strong>kom k<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> sterkere<br />
transformatie in de loop der tijd. De kadastrale minuut<br />
van 1824 (zie kaart 10) laat e<strong>en</strong> hoofdas zi<strong>en</strong> die nag<strong>en</strong>oeg<br />
noord-zuid loopt. Oost-west loopt e<strong>en</strong> korte as. De oostzijde<br />
van deze as wordt aan beide zijd<strong>en</strong> geflankeerd door e<strong>en</strong><br />
secundaire as. Op de TMK van circa 1850 (zie kaart 11) is deze<br />
situatie ongewijzigd maar de topografische kaart van 1890<br />
(zie kaart 12) leert dat er sedert circa 1850 het e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander<br />
is gebeurd. De omgeving van de Goudviss<strong>en</strong>kom is sterk<br />
verlandschappelijkt. Vier van de zes lan<strong>en</strong> die oorspronkelijk<br />
op de Goudviss<strong>en</strong>kom uitkwam<strong>en</strong> zijn verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het<br />
is waarschijnlijk J.D. Zocher geweest die hiervoor heeft<br />
getek<strong>en</strong>d. Het wandelpad<strong>en</strong>stelsel werd waarschijnlijk door<br />
Zocher behoorlijk uitgebreid. Aan de noordoostkant van het<br />
park versche<strong>en</strong> e<strong>en</strong> pad<strong>en</strong>stelsel tuss<strong>en</strong> de vele stuifduintjes<br />
die hier ligg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> van die stuifduintjes werd verhoogd<br />
met grond uit de uitgediepte Goudviss<strong>en</strong>kom. Zo ontstond<br />
de Trapp<strong>en</strong>berg 9 die werd voorzi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> trap (48 tred<strong>en</strong>,<br />
9 De aanleg van de Trapp<strong>en</strong>berg wordt door Albers (1988) teruggevoerd tot de formele aanleg. Dit di<strong>en</strong>t verder onderzocht te word<strong>en</strong>.<br />
In elk geval ontbrek<strong>en</strong> pad<strong>en</strong> richting de Trapp<strong>en</strong>berg op kaart<strong>en</strong> tot 1890.<br />
Kaart 12. Topografische kaart 1890. Met e<strong>en</strong><br />
gebog<strong>en</strong> pad<strong>en</strong>patroon is het park aan de zuid- <strong>en</strong><br />
noordzijde verlandschappelijkt. Bij de Goudviss<strong>en</strong>kom<br />
zijn <strong>en</strong>kele 18de-eeuwse pad<strong>en</strong> verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>
Kaart 13. Topografische kaart 1920. De beide lan<strong>en</strong><br />
aan de westzijde van de Goudviss<strong>en</strong>kom lijk<strong>en</strong><br />
als e<strong>en</strong> landschappelijke gebog<strong>en</strong> laan te zijn<br />
vormgegev<strong>en</strong><strong>en</strong>kele 18de-eeuwse pad<strong>en</strong> verdw<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
ca. 2,5m breed) <strong>en</strong> die als belvedère fungeerde. E<strong>en</strong> van<br />
de twee overgeblev<strong>en</strong> lan<strong>en</strong> werd doorgetrokk<strong>en</strong> naar de<br />
Trapp<strong>en</strong>berg. Uit deze tijd dateert ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s de berceau<br />
(paraplulaantje) die vanuit de Goudviss<strong>en</strong>kom westwaarts<br />
loopt. Daarnaast is de laan in noordwestelijke richting be-<br />
plant met grove d<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan het begin twee lev<strong>en</strong>sbom<strong>en</strong>.<br />
De grove d<strong>en</strong>n<strong>en</strong> die nu aanwezig zijn dater<strong>en</strong> uit 1890<br />
(volg<strong>en</strong>s de opstandlegger). Alle<strong>en</strong> op de kaart uit 1940<br />
(zie kaart 14) staat de Trapp<strong>en</strong>berg aangegev<strong>en</strong>.<br />
De structuur van de oorspronkelijke 18de-eeuwse aanleg<br />
is nog redelijk goed herk<strong>en</strong>baar. De beide middelpunt<strong>en</strong><br />
van de sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong>, de Goudviss<strong>en</strong>kom <strong>en</strong> Konijn<strong>en</strong>berg,<br />
zijn nog aanwezig maar verslet<strong>en</strong>. Het sterr<strong>en</strong>bos van de<br />
Konijn<strong>en</strong>berg is nog goed beleefbaar. Het sterr<strong>en</strong>bos van<br />
de Goudviss<strong>en</strong>kom is sterk verlandschappelijkt.<br />
De kaart<strong>en</strong> 10 tot <strong>en</strong> met 15 lat<strong>en</strong> de ontwikkeling van<br />
de twee sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 1823 <strong>en</strong> begin 2000.<br />
Kaart 14. Topografische kaart 1940. Als zichtbeëindiging<br />
van de noordoostelijke laan van de<br />
Goudviss<strong>en</strong>kom is tuss<strong>en</strong> 1920 <strong>en</strong> 1940 op e<strong>en</strong><br />
natuurlijke stuifheuvel e<strong>en</strong> koepel gebouwd<br />
<strong>Landschap</strong>pelijke aanleg<br />
In het kadastraal minuutplan van 1824 (zie kaart 6) is e<strong>en</strong><br />
eerste landschappelijke aanleg zichtbaar. K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor<br />
de vroeglandschappelijke stijl is dat e<strong>en</strong> groot deel van de<br />
oudere structuur werd gehandhaafd. De landschappelijke<br />
aanleg is vooral zichtbaar in de vorm van de twee langgerekte<br />
vijvers <strong>en</strong> het weiland voor het landhuis. De vijver-<br />
partij<strong>en</strong> war<strong>en</strong> nog niet met elkaar verbond<strong>en</strong>. In het<br />
grote weiland voor het huis lag<strong>en</strong> drie boomgroep<strong>en</strong>, de<br />
westrand bestaat uit e<strong>en</strong> glooi<strong>en</strong>de bosrand. Behalve recht<br />
over het weiland had m<strong>en</strong> vanaf het huis zicht op de vijver<br />
(zuidoost<strong>en</strong>) <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de boomgroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> bosrand door tot<br />
ver buit<strong>en</strong> het landgoed (zuidwest<strong>en</strong>). Het bos t<strong>en</strong> west<strong>en</strong><br />
van het landhuis staat in de Aanwijz<strong>en</strong>de Tafel aangeslag<strong>en</strong><br />
als ‘lustbosch’: e<strong>en</strong> bos waar slingerpaadjes omzoomd met<br />
Kaart 15. Huidige topografische situatie. Veel slingerpaadjes<br />
in het zuid<strong>en</strong> zijn verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. E<strong>en</strong> deel van<br />
het sterr<strong>en</strong>bos met de konijn<strong>en</strong>berg valt buit<strong>en</strong> het<br />
eig<strong>en</strong>dom van Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
bom<strong>en</strong> doorhe<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>, vaak versierd met op<strong>en</strong> plekk<strong>en</strong>,<br />
spann<strong>en</strong>de doorkijkjes of e<strong>en</strong> andere verassing. Craandijk<br />
schrijft dat ook vanaf <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> zichtlijn liep richting<br />
de Dom. De litho van Mourot uit 1828/29 (zie figuur 2) laat<br />
e<strong>en</strong> landschappelijk park zi<strong>en</strong> aan de voorzijde van het<br />
landhuis. De c<strong>en</strong>trale boomgroep is niet terug te vind<strong>en</strong> op<br />
het minuutplan. Schuin achter het landhuis is de oranje-<br />
rie zichtbaar. Bij deze oranjerie ligt ook e<strong>en</strong> ijskelder.<br />
T<strong>en</strong> zuidwest<strong>en</strong> van het landhuis lag de boerderij van<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, e<strong>en</strong> dwarsboerderij waarbij het dak van<br />
het woongedeelte dwars op het dak van de lange schuur<br />
staat. Deze boerderij is helaas in 1968 gesloopt.<br />
De vier woning<strong>en</strong> <strong>en</strong> het lan<strong>en</strong>patroon van Het Spinneweb<br />
war<strong>en</strong> in 1823 reeds aanwezig. De huisjes van één<br />
bouwlaag zijn alle gevat onder e<strong>en</strong> riet<strong>en</strong> kap. De huisjes<br />
war<strong>en</strong> bedoeld als keuterboerderijtjes voor arbeiders<br />
die in di<strong>en</strong>st war<strong>en</strong> bij de eig<strong>en</strong>aar van <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>. De<br />
id<strong>en</strong>tieke woning<strong>en</strong> zijn puntsymmetrisch vanuit het<br />
midd<strong>en</strong> gegroepeerd op e<strong>en</strong> vierkante plattegrond met op<br />
de hoek<strong>en</strong> diagonaalsgewijs uitgebouwde dwarsgedeelt<strong>en</strong>.<br />
De naam ‘Het Spinneweb’ is afgeleid van deze plattegrond.<br />
In het verl<strong>en</strong>gde van de dwarsgedeelt<strong>en</strong> bevind<strong>en</strong> zich<br />
vier beuk<strong>en</strong>lan<strong>en</strong>, die zichtass<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong>. Naast de lan<strong>en</strong><br />
ligg<strong>en</strong> de moestuin<strong>en</strong> (bron: Historische Kring De Bilt).<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is door de familie Ste<strong>en</strong>gracht van Oostcapelle,<br />
die het landgoed in 1820 kocht, steeds vergroot. In 1840<br />
was het goed 179 bunder, 93 roed<strong>en</strong> <strong>en</strong> 22 ell<strong>en</strong> groot<br />
(ca. 150ha). Hoogstwaarschijnlijk wordt door Zocher jr.<br />
in de jar<strong>en</strong> veertig van de 19de eeuw het park verder<br />
verlandschappelijkt. De twee vijverpartij<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
met elkaar verbond<strong>en</strong>. Het water slingerde tuss<strong>en</strong><br />
opgeworp<strong>en</strong> heuvels. Aan de oostzijde van het landhuis<br />
werd e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig gemetseld boogbruggetje gebouwd<br />
(zichtbaar op de litho van Lutgers, 1868/69, zie<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
17
Figuur 2. Zicht op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> vanaf het weiland aan de voorzijde. Litho door M. Mourot 1828/29<br />
figuur 3). Over de waterpartij loopt e<strong>en</strong> diagonale zichtas<br />
naar e<strong>en</strong> noordelijk geleg<strong>en</strong> door boss<strong>en</strong> omzoomd<br />
wei- land annex bouwland (vergelijk kaart 7 met kaart 8).<br />
In 1889 brandt het huis af <strong>en</strong> wordt het opnieuw<br />
gebouwd, nu in neor<strong>en</strong>aissance stijl.<br />
Tuss<strong>en</strong> 1890 <strong>en</strong> 1920 word<strong>en</strong> twee blokk<strong>en</strong> eik<strong>en</strong>hakhout<br />
t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> van het landhuis omgevormd naar<br />
weiland <strong>en</strong> bouwland (vergelijk kaart 8 <strong>en</strong> 9).<br />
In 1920 wordt e<strong>en</strong> metaalwar<strong>en</strong>fabriek gevestigd in het<br />
voormalige koetshuis, deze wordt in 1976 overgeplaatst<br />
naar Hilversum. Waarna Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> in 1978<br />
het koetshuis aankoopt <strong>en</strong> restaureert. In 1966 had Het<br />
<strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> landgoed <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> aangekocht. Het<br />
Figuur 3. Litho van <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, omstreeks 1868/69 door P.J. Lutgers<br />
18 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
huis met omring<strong>en</strong>de tuin wordt door Grontmij aangekocht.<br />
In 2004 is <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> aangewez<strong>en</strong> als rijksmonum<strong>en</strong>t.<br />
Voor de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de beschrijving van de parkaanleg zie<br />
bijlage 2.<br />
Heyntjeskamp <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
Op de ‘Nieuwe kaart van d<strong>en</strong> Lande van Utrecht’ uit<br />
1743 (zie kaart 16) staat midd<strong>en</strong> in het kale heidegebied<br />
t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> van Zeist ‘Scheel Heynties Kamp’ getek<strong>en</strong>d.<br />
Vier boompjes in e<strong>en</strong> cirkel omring<strong>en</strong> e<strong>en</strong> huisje. Dit<br />
kan de grondlegger van de naam Heyntjeskamp zijn.<br />
Het gebied wat later De Heyntjeskamp zou gaan het<strong>en</strong>,
N<br />
Kaart 16. Detail Nieuwe kaart van d<strong>en</strong> Lande van Utrecht. Justus van<br />
Broeckhuijs<strong>en</strong>, 1743. Zichtbaar is het toponiem ‘Scheel Heynties Kamp’<br />
t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, was in eig<strong>en</strong>dom van de<br />
geme<strong>en</strong>te De Bilt (noordelijke deel) <strong>en</strong> de eig<strong>en</strong>aar van<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, J. Ste<strong>en</strong>gracht van Oostcapelle (zuidelijke<br />
deel). Het zuidelijke deel werd in 1832 aangeslag<strong>en</strong> 10<br />
als ‘d<strong>en</strong>nebosch’, het noordelijke deel grot<strong>en</strong>deels als<br />
heide, beide klasse 3. Dit is voor zowel de heide als het<br />
‘d<strong>en</strong>nebosch’ de laagste klasse, wat inhoudt dat de<br />
kwaliteit (productiviteit) laag was: schrale omstandighed<strong>en</strong>.<br />
Rond 1850 was De Heyntjeskamp grot<strong>en</strong>deels bebost. In<br />
1960 koopt Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> Heyntjeskamp aan<br />
10<br />
In de oorspronkelijke aanwijz<strong>en</strong>de tafel (OAT).<br />
11<br />
E<strong>en</strong> laag ijzerhoud<strong>en</strong>de grond, hard <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>d, ondoordringbaar voor water.<br />
Foto 2. Het Panhuys circa 1905/1910<br />
N<br />
Kaart 17. Het Panhuys op kaart, eerste helft 17 e eeuw.<br />
Vervaardigd door Balthazaro Flor<strong>en</strong>tino a Berk<strong>en</strong>rode (Balthazar Florisz. van Berck<strong>en</strong>rode).<br />
om het in 1966 sam<strong>en</strong> te voeg<strong>en</strong> met <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>.<br />
De naam <strong>Panbos</strong> is waarschijnlijk gebaseerd op het<br />
voorkom<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> komvormige uitholling van de<br />
bodem, waarin water op e<strong>en</strong> oerbank 11 stond. Op de<br />
TMK uit circa 1850 (zie kaart 19) is e<strong>en</strong> komvormige<br />
laagte zichtbaar met e<strong>en</strong> slot<strong>en</strong>stelsel <strong>en</strong> de naam ‘de<br />
Pan’. Het is zeer aannemelijk dat dit de naamgev<strong>en</strong>de<br />
komvormige uitholling is. Op de kaart uit 1890 (zie kaart<br />
20) is deze laagte begroeid met loofbos. In 1920 (zie kaart<br />
Kaart 18. Uitsnede omgeving<br />
Het Panhuys van het kadastraal<br />
minuutplan, 1824 (verk<strong>en</strong>d 1823)<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
19
Kaart 19. TMK circa 1850 <strong>Panbos</strong> e.o. Zichtbaar zijn de komvormige<br />
laagte ‘de Pan’ met e<strong>en</strong> slot<strong>en</strong>stelsel <strong>en</strong> de herberg ‘de Pan’. Het huidige<br />
<strong>Panbos</strong> is grot<strong>en</strong>deels als bebost ingetek<strong>en</strong>d<br />
Kaart 21. Topografische kaart 1920. De bebouwing van Bosch <strong>en</strong> Duin<br />
verschijnt op deze kaart, sam<strong>en</strong> met het spoorlijntje tuss<strong>en</strong> Zeist <strong>en</strong><br />
Bilthov<strong>en</strong>. De situatie rondom de herberg is nauwelijks veranderd. E<strong>en</strong><br />
deel van het bos van de laagte ‘de Pan’ is omgevormd naar akkertjes<br />
20 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Kaart 20. Topografische kaart 1890. Binn<strong>en</strong> de heide van de Biltse<br />
Duin<strong>en</strong> valt het gro<strong>en</strong> van het loofbos van ‘de Pan’ op. Net zoals op de<br />
TMK zijn rondom de herberg landerij<strong>en</strong> aanwezig<br />
Foto 3. Luchtfoto <strong>Panbos</strong> 1950. De golfbaan is goed zichtbaar. Op De<br />
Heyntjeskamp heeft veel kaalkap plaatsgevond<strong>en</strong>
21) is deze laagte deels in gebruik als bouwland. Het<br />
gebied is teg<strong>en</strong>woordig onderdeel van De Biltse Duin<strong>en</strong>:<br />
e<strong>en</strong> belangrijk deel van ‘de Pan’ is in 2010 verworv<strong>en</strong>.<br />
Op de TMK (1850) is langs de Amersfoortseweg nog e<strong>en</strong><br />
toponiem met de naam ‘de Pan’ zichtbaar. Het betreft<br />
‘Het Panhuys’: e<strong>en</strong> uitspanning annex herberg (zie foto 2).<br />
Reeds op kaart<strong>en</strong> uit de 17de eeuw is deze naam aanwezig<br />
(zie kaart 17). De uitspanning is in 1966 gesloopt.<br />
Uit de aanwijz<strong>en</strong>de tafels bij het kadastraal minuutplan (zie<br />
kaart 18) kom<strong>en</strong> we meer te wet<strong>en</strong> over deze uitspanning<br />
<strong>en</strong> zijn omgeving. Het Panhuys <strong>en</strong> de omring<strong>en</strong>de grond<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> in eig<strong>en</strong>dom van Gerrit Smor<strong>en</strong>burg met als beroep<br />
kastelein. Rondom het huis lag<strong>en</strong> schur<strong>en</strong>, hooiberg<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
boomgaard <strong>en</strong> akkertjes. Deze akkers werd<strong>en</strong> begr<strong>en</strong>sd door<br />
deels beboste heide (opnieuw met het laagste belastingtarief).<br />
T<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van de uitspanning is e<strong>en</strong> perceel<br />
“driest als heide” zichtbaar. Driest (driesland) is akkerland<br />
op zandgrond wat voor e<strong>en</strong> langere periode braak blijft<br />
ligg<strong>en</strong>. De kruid<strong>en</strong> di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> als gro<strong>en</strong>bemester.<br />
De rest van <strong>Panbos</strong> bestond uit heide met d<strong>en</strong>n<strong>en</strong>bos; de<br />
bebossing van de heide was reeds begonn<strong>en</strong>. Dit is ook<br />
goed zichtbaar op de TMK (zie kaart 19). Het grootste<br />
deel was in eig<strong>en</strong>dom bij eerderg<strong>en</strong>oemde kastelein<br />
Smor<strong>en</strong>burg. Het oostelijke deel (teg<strong>en</strong> het huidige Bosch<br />
<strong>en</strong> Duin) behoorde toe aan het <strong>en</strong>orme eig<strong>en</strong>dom van<br />
Ste<strong>en</strong>gracht van Oostcapelle in de geme<strong>en</strong>te Zeist. Het<br />
gebied was onder meer in gebruik als warande (jachtbos).<br />
In 1922 wordt de NV Schaerweijder Boss<strong>en</strong> de eig<strong>en</strong>aar van<br />
<strong>Panbos</strong>. Zij legg<strong>en</strong> het golfterrein ‘De Pan’ aan (zie foto 3). De<br />
NV ging over tot het uitgev<strong>en</strong> van bouwpercel<strong>en</strong> voor villa’s.<br />
To<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> bouwverbod op deze terrein<strong>en</strong> kwam, kocht de<br />
geme<strong>en</strong>te Zeist de grond om als recreatieterrein te di<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Vanaf 1966 beheerde de geme<strong>en</strong>te Zeist ook de Tann<strong>en</strong>berg.<br />
De geme<strong>en</strong>te beheerde het bos met als doel: zo veel mogelijk<br />
boomsoort<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> zo klein mogelijke oppervlakte met e<strong>en</strong><br />
zo groot mogelijke spreiding van diameters. Het <strong>Utrechts</strong><br />
<strong>Landschap</strong> kreeg in 1996 het beheer <strong>en</strong> verwierf <strong>Panbos</strong> in<br />
2004.<br />
De Tann<strong>en</strong>berg is e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats van circa 22ha geweest.<br />
De dames Royaard liet<strong>en</strong> in 1904 huis Cantecleer bouw<strong>en</strong>.<br />
Voor e<strong>en</strong> deel is e<strong>en</strong> parkachtige structuur nog terug<br />
te vind<strong>en</strong>. Er is e<strong>en</strong> kleine zichtas vanaf het huis, twee<br />
betonn<strong>en</strong> vijverbakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> moestuin (‘De knoll<strong>en</strong>tuin’).<br />
1.5 Ecologie<br />
De Flora van Utrecht uit 1843 door Gevers beschrijft de wilde<br />
plant<strong>en</strong> rondom de stad Utrecht (tot twee uur gaans). Het<br />
Plangebied valt binn<strong>en</strong> deze flora. In deze flora wordt onder<br />
andere de plant<strong>en</strong>groei van twee Pannegat<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>:<br />
het Groote <strong>en</strong> Kleine Pannegat achter De Bilt. De auteur<br />
beschrijft de locatie als volgt: “die moerassige plaats<strong>en</strong> in<br />
de heide, waarvan de e<strong>en</strong>e in de heide naar de zijde der<br />
Amersfoortsche straatweg achter <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, de andere<br />
mede in de heide e<strong>en</strong> weinig naar de zijde de Soestdijksche<br />
straatweg geleg<strong>en</strong> is”. E<strong>en</strong> van de twee Pannegat<strong>en</strong> betreft<br />
hoogstwaarschijnlijk ‘de Pan’ (zie kaart 19). Voor beide<br />
Pannegat<strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> bijzondere verlandingsvegetatie in<br />
e<strong>en</strong> voedselarm v<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>. In het Kleine Pannegat:<br />
klein blaasjeskruid (KW), 12 e<strong>en</strong>arig wollegras (KW),<br />
moerasviooltje, klokjesg<strong>en</strong>tiaan (GE), kleine zonnedauw<br />
(GE), draadzegge (KW) <strong>en</strong> gevlekte orchis. In het Groote<br />
Pannegat: klein blaasjeskruid (KW), e<strong>en</strong>arig wollegras<br />
(KW), be<strong>en</strong>breek (BE) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>igte ve<strong>en</strong>mosorchis (EB).<br />
Deze orchidee stak bov<strong>en</strong> het ve<strong>en</strong>mos uit, meestal sam<strong>en</strong><br />
met zonnedauw groei<strong>en</strong>de. Voor ‘Het Pannegat’ wordt<br />
heidekartelblad (BE) vermeld. Deze vegetatie verdwe<strong>en</strong><br />
al vroeg door de ontginning van beide natte laagtes (zie<br />
kaart 19).<br />
In dezelfde flora wordt “E<strong>en</strong>e sloot naast <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> aan<br />
het begin der straatweg naar Amersfoort” beschrev<strong>en</strong>. Hier<br />
bloeid<strong>en</strong> moerasviooltje <strong>en</strong> borstelbies. Op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
was boslathyrus aanwezig, op <strong>Houdringe</strong> bosaardbei.<br />
Langs de kor<strong>en</strong>veld<strong>en</strong> van <strong>Houdringe</strong> groeide echt<br />
duiz<strong>en</strong>dguld<strong>en</strong>kruid <strong>en</strong> haz<strong>en</strong>pootje. In de akkers stond<br />
vogelwikke, lathyruswikke, bleekgele h<strong>en</strong>nepnetel (KW)<br />
<strong>en</strong> heelbe<strong>en</strong> (BE). In de slot<strong>en</strong> kwam het kwelindicer<strong>en</strong>de<br />
waterviolier voor.<br />
Uit 1963 stamt e<strong>en</strong> beschrijving van e<strong>en</strong> eik<strong>en</strong>bosje op<br />
Noord-<strong>Houdringe</strong> (direct t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> van <strong>Houdringe</strong>, t<strong>en</strong><br />
oost<strong>en</strong> van Var<strong>en</strong>kamp) waarin e<strong>en</strong> grote populatie klein<br />
wintergro<strong>en</strong> aanwezig was. Dit bosje was to<strong>en</strong> al verdroogd,<br />
maar greppels duid<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> natter verled<strong>en</strong>. De soort is<br />
hier al dec<strong>en</strong>nia verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
In het beheerplan uit 1978 word<strong>en</strong> veel soort<strong>en</strong> van vochtige<br />
zwakzure voedselarme omstandighed<strong>en</strong> (voedselarme<br />
v<strong>en</strong>n<strong>en</strong>) g<strong>en</strong>oemd die in de 20ste eeuw zijn verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>:<br />
kleine zonnedauw (GE), ronde zonnedauw (GE), dwergrus<br />
(EB), borstelbies <strong>en</strong> gewone ve<strong>en</strong>bies (GE). Ook e<strong>en</strong> aantal<br />
soort<strong>en</strong> van droge schrale terrein<strong>en</strong> was verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>:<br />
bosdroogbloem (GE), borstelgras (GE), kruipbrem (GE)<br />
<strong>en</strong> overblijv<strong>en</strong>de hardbloem (EB). 13<br />
Grasland- <strong>en</strong> akkervegetaties<br />
De grasland<strong>en</strong> <strong>en</strong> akkers van <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
war<strong>en</strong> tot in de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig grot<strong>en</strong>deels verpacht aan<br />
boer<strong>en</strong>. Het gebruik was over het algeme<strong>en</strong> int<strong>en</strong>sief, met<br />
als gevolg e<strong>en</strong> hoge voedselrijkdom <strong>en</strong> lage natuurwaarde<br />
bij het uit pacht gaan van deze grond<strong>en</strong>. Meerdere percel<strong>en</strong><br />
zijn in gebruik geweest als maïsakker. De overige percel<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> in gebruik als int<strong>en</strong>sief grasland (raaigrasweides). De<br />
meeste grasland<strong>en</strong> zijn nu bijna twintig jaar in beheer bij<br />
Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>. Tabel 3 beschrijft de vegetatie van<br />
de verschill<strong>en</strong>de graslandpercel<strong>en</strong>.<br />
12<br />
Tuss<strong>en</strong> haakjes Rode Lijst-status. GE: gevoelig, KW: kwetsbaar, BE: bedreigd, EB: ernstig bedreigd.<br />
13<br />
De exacte locaties zijn onduidelijk. De gegev<strong>en</strong>s zijn gebaseerd op Herbariummateriaal. Het is goed mogelijk dat e<strong>en</strong> aantal soort<strong>en</strong> niet binn<strong>en</strong><br />
het eig<strong>en</strong>dom van Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> voorkwam.<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
21
Perceel Stadium<br />
B1 Gras-kruid<strong>en</strong>mix<br />
H1–H3 Gras-kruid<strong>en</strong>mix<br />
(beginstadium)<br />
H4 Dominant/<br />
Gras-kruid<strong>en</strong>mix<br />
H5 Dominant<br />
B2–B3 Dominant<br />
B4 Gras-kruid<strong>en</strong>mix<br />
(beginstadium)<br />
14 De vegetatie was in juni 2011 kort afgegraasd, op het jakobskruiskruid na.<br />
22 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Kaart 22. Graslandpercel<strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
(nummers corresponder<strong>en</strong> met tabel 3)<br />
Tabel 3. Vegetatie van de verschill<strong>en</strong>de<br />
graslandpercel<strong>en</strong> op <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> (voor percel<strong>en</strong> zie kaart 22)<br />
Vegetatie<br />
Gedomineerd door schap<strong>en</strong>zuring, gewoon struisgras <strong>en</strong> jakobskruiskruid. Verder<br />
(relatief) veel St.-Janskruid, mannetjesereprijs (zie foto 4) <strong>en</strong> (gestreepte) witbol.<br />
Verspreid groeit gewone reigersbek. Enkele exemplar<strong>en</strong> van zandblauwtje, grasklokje<br />
<strong>en</strong> muskuskaasjeskruid. De moslaag bestaat voornamelijk uit gewoon haakmos <strong>en</strong><br />
bleek dikkopmos. Dit perceel wordt begraasd door konijn<strong>en</strong>.<br />
Gedomineerd door gewoon struisgras <strong>en</strong> gestreepte witbol met veel jakobskruiskruid<br />
<strong>en</strong> schap<strong>en</strong>zuring. Overige grass<strong>en</strong> onder andere gladde witbol <strong>en</strong> rood zw<strong>en</strong>kgras.<br />
Verspreid aanwezig zijn onder andere grasmuur, akkerhoornbloem <strong>en</strong> knolboterbloem.<br />
Daarnaast verspreid haz<strong>en</strong>zegge, klein vogelpootje, reigersbek <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele exemplar<strong>en</strong><br />
van zandblauwtje. In de omgeving is geel walstro aangetroff<strong>en</strong>. 14<br />
Gedomineerd door gestreepte witbol, met gladde witbol, Engels raaigras, gewoon<br />
struisgras, schap<strong>en</strong>zuring <strong>en</strong> jakobskruiskruid. Daarnaast lokaal veel rode klaver.<br />
Gedomineerd door gestreepte witbol, met verder soort<strong>en</strong> als kropaar, Engels raaigras,<br />
fioringras, veldbeemdgras <strong>en</strong> zachte dravik. Grass<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> het beeld.<br />
Gedomineerd door gewoon struisgras <strong>en</strong> schap<strong>en</strong>zuring. Vanaf 1996 om het jaar met<br />
ruige stalmest bemest.<br />
Perceel gedomineerd door grass<strong>en</strong> (o.a. gestreepte witbol, gewoon struisgras, veld-<br />
beemdgras, rood zw<strong>en</strong>kgras) <strong>en</strong> jakobskruiskruid. Aanwezig onder andere grasmuur,<br />
reigersbek, <strong>en</strong> lokaal knoopkruid. In de berm van de aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de v<strong>en</strong>tweg langs<br />
de N225 kom<strong>en</strong> soort<strong>en</strong> voor als knoopkruid, gele morg<strong>en</strong>ster <strong>en</strong> margriet.<br />
➡
De graslandvegetatie op zowel <strong>Houdringe</strong> als <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is<br />
over het algeme<strong>en</strong> nog soort<strong>en</strong>arm, wel is t<strong>en</strong> opzichte van<br />
de uitgangssituatie de bodem verschraald.<br />
Op de oevers van de slot<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> typische oeverplant<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ruigtekruid<strong>en</strong> voor als waterpeper, moerasrolklaver, grote<br />
voss<strong>en</strong>staart, fioringras, ruw beemdgras, harig wilg<strong>en</strong>roosje,<br />
kantige bastaardwederik, moerasandoorn, wolfspoot,<br />
moeraskers, witte waterkers, moerasvergeet-mij-nietje,<br />
liesgras, grote egelskop, kleine watereppe, watertorkruid<br />
<strong>en</strong> grote brandnetel. In de slot<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> soort<strong>en</strong> als smalle<br />
waterpest, gewoon sterrekroos, klein kroos, e<strong>en</strong>d<strong>en</strong>kroos <strong>en</strong><br />
kikkerbeet voor. Lokaal is veel flap aanwezig. Op de oever<br />
van de poel op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> werd in 2000 het zeldzame<br />
borstelbies aangetroff<strong>en</strong>.<br />
Op <strong>Houdringe</strong> is e<strong>en</strong> akker <strong>en</strong> op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> zijn twee<br />
akkers aanwezig. Op deze akkers wordt wintergraan geteeld.<br />
Kor<strong>en</strong>bloem is zeer algeme<strong>en</strong> in de akker op <strong>Houdringe</strong>.<br />
Daarnaast komt veel echte kamille voor <strong>en</strong> verspreid <strong>en</strong>kele<br />
klaproz<strong>en</strong>. Op de grote akker van <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> kom<strong>en</strong> krom-<br />
hals, kleine leeuw<strong>en</strong>klauw <strong>en</strong> akkerviooltje verspreid voor.<br />
Daarnaast is Duits viltkruid aangetroff<strong>en</strong>.<br />
Parkbos <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
Eik <strong>en</strong> beuk zijn de meest gebruikte boomsoort<strong>en</strong> op land-<br />
goeder<strong>en</strong> van de Stichtse Lustwarande, ook op <strong>Houdringe</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>.<br />
Beuk, met e<strong>en</strong> oppervlakte van rond de 10ha, is de belang-<br />
rijkste laanboom. Daarnaast is eik veel gebruikt. Ook zijn<br />
er <strong>en</strong>kele lan<strong>en</strong> Amerikaanse eik <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijzondere laan<br />
van grove d<strong>en</strong>.<br />
Het beuk<strong>en</strong>bos op de landgoeder<strong>en</strong> is over het algeme<strong>en</strong><br />
oud, vaak ouder dan honderd jaar, met uitzondering van<br />
de aan weerszijd<strong>en</strong> drie rij<strong>en</strong> brede oprijlaan naar huize<br />
<strong>Houdringe</strong> (1962). Op <strong>Houdringe</strong> komt beuk<strong>en</strong>bos gem<strong>en</strong>gd<br />
met eik <strong>en</strong> andere soort<strong>en</strong> voor. De overige beuk<strong>en</strong>boss<strong>en</strong><br />
zijn meestal ongem<strong>en</strong>gd <strong>en</strong> zonder ondergroei, zog<strong>en</strong>aamde<br />
zuil- of galerijboss<strong>en</strong>. Vooral het beuk<strong>en</strong>bos in het kleine<br />
sterr<strong>en</strong>bos op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is e<strong>en</strong>vormig.<br />
Eik komt op de landgoeder<strong>en</strong> in opgaand bos, maar vooral<br />
als (doorgeschot<strong>en</strong>) hakhout voor. De hoogopgaande op-<br />
stand<strong>en</strong> zijn soms bijgem<strong>en</strong>gd met onder andere beuk. Dit<br />
eik<strong>en</strong>bos is rijker van structuur door het voorkom<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> struiklaag met onder andere lijsterbes, taxus, vuilboom,<br />
gewone vlier <strong>en</strong> bram<strong>en</strong>. Hier is ook de kruidlaag<br />
beter ontwikkeld, met kamperfoelie, gladde witbol,<br />
dri<strong>en</strong>erfmuur <strong>en</strong> lelietje-der-dal<strong>en</strong>. In het gebied komt<br />
ge<strong>en</strong> stinz<strong>en</strong>flora voor.<br />
De houtwall<strong>en</strong>, waaronder de schap<strong>en</strong>drift, word<strong>en</strong><br />
gedomineerd door zomereik, met lokaal veel robinia.<br />
Daarnaast kom<strong>en</strong> op <strong>Houdringe</strong> vrij veel meidoornhegg<strong>en</strong><br />
voor.<br />
15 Meestal lage, vrijstaande grove d<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> lage eerste takafzet <strong>en</strong> brede kroon.<br />
E<strong>en</strong> flink deel van het eik<strong>en</strong>bos bestaat uit doorgeschot<strong>en</strong><br />
hakhout <strong>en</strong> spaartelg<strong>en</strong>bos. Spaartelg<strong>en</strong>bos ontstaat<br />
wanneer bij de laatste keer dat hakhout werd afgezet e<strong>en</strong><br />
uitloper werd gespaard die dan kon uitgroei<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> boom<br />
(de gespaarde telg). K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d is de vaak kronkelige,<br />
lage groei. Als na het stak<strong>en</strong> van het hakhoutbeheer ge<strong>en</strong><br />
spaartelg<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gezet ontstond doorgeschot<strong>en</strong> hakhout<br />
met meerstammige, kronkelige struikbom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> deel van<br />
het doorgeschot<strong>en</strong> hakhout is in de jar<strong>en</strong> tachtig opnieuw<br />
afgezet <strong>en</strong> door konijn<strong>en</strong>vraat gestorv<strong>en</strong>.<br />
Op beide landgoeder<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> ook perceeltjes grove d<strong>en</strong>,<br />
Douglas, fijnspar, Japanse lariks <strong>en</strong> Amerikaanse eik voor.<br />
Het noord<strong>en</strong> van <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> wordt gedomineerd door<br />
grove d<strong>en</strong>. Het noord<strong>en</strong> van <strong>Houdringe</strong> wordt gedomineerd<br />
door uitheems naaldhout (o.a. Douglas, Japanse lariks <strong>en</strong><br />
Corsicaanse d<strong>en</strong>).<br />
Stuifzandbebossing Heyntjeskamp <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
Het bos op de duinvaaggrond<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong> <strong>en</strong> Heyntjes-<br />
kamp is in te del<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> successiereeks van Kuss<strong>en</strong>tjesmos-<br />
D<strong>en</strong>n<strong>en</strong>bos via Berk<strong>en</strong>-Eik<strong>en</strong>bos naar Beuk<strong>en</strong>-Eik<strong>en</strong>bos.<br />
C<strong>en</strong>traal in deze successie zijn de bodemontwikkeling<br />
(voortgaande strooiselaccumulatie <strong>en</strong> ontwikkeling<br />
humusprofiel) <strong>en</strong> de afname van daglicht op de bodem.<br />
De voormalige stuifzand<strong>en</strong> <strong>en</strong> heidegrond<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
gedomineerd door grove d<strong>en</strong>. De oudste, nu nog aanwezige,<br />
aanplant van grove d<strong>en</strong> stamt uit 1856. Verspreid door het<br />
bos staan vliegd<strong>en</strong>n<strong>en</strong> (zie foto 5), 15 die nog zijn ontkiemd op<br />
de voormalige zandverstuiving<strong>en</strong>. Daarnaast zijn er <strong>en</strong>kele<br />
j<strong>en</strong>everbess<strong>en</strong> (Rode Lijst 3, overig<strong>en</strong>s mogelijk aangeplant).<br />
De struiklaag bestaat uit Amerikaans kr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boompje,<br />
lijsterbes <strong>en</strong> vuilboom met lokaal veel opslag van<br />
Amerikaanse eik <strong>en</strong> vogelkers (door bestrijding steeds<br />
minder). De ondergroei van het groved<strong>en</strong>n<strong>en</strong>bos bestaat<br />
vaak uit bochtige smele met plekjes bosbes. Dit bostype<br />
is meestal behoorlijk op<strong>en</strong> <strong>en</strong> op veel plaats<strong>en</strong> ontwikkelt<br />
zich e<strong>en</strong> tweede boomlaag (deels nog in de struiklaag) van<br />
berk, zomereik, beuk <strong>en</strong> Amerikaanse eik. E<strong>en</strong> deel van<br />
het d<strong>en</strong>n<strong>en</strong>bos valt nog in te del<strong>en</strong> bij het Kuss<strong>en</strong>tjesmos-<br />
D<strong>en</strong>n<strong>en</strong>bos, maar e<strong>en</strong> steeds groter oppervlak valt binn<strong>en</strong><br />
het Berk<strong>en</strong>-Eik<strong>en</strong>bos. Lokaal begint beuk e<strong>en</strong> steeds grotere<br />
rol te spel<strong>en</strong>.<br />
Na de kaalkap uit de Tweede Wereldoorlog is over e<strong>en</strong><br />
behoorlijk oppervlak grove d<strong>en</strong> <strong>en</strong> beperkter Corsicaanse<br />
d<strong>en</strong> hergeplant (in De Heyntjeskamp alle<strong>en</strong> al rond de 18ha).<br />
Veel van deze jonge opstand<strong>en</strong> zijn uniform <strong>en</strong> ongem<strong>en</strong>gd,<br />
met lokaal wat berk.<br />
Verspreid door <strong>Panbos</strong> kom<strong>en</strong> aangeplante groep<strong>en</strong> van<br />
onder andere Douglas, Amerikaanse eik, reuz<strong>en</strong>zilverspar,<br />
Japanse lariks, eik <strong>en</strong> berk voor.<br />
Van de zandverstuiving in de 19de eeuw zijn nog <strong>en</strong>kele<br />
relict<strong>en</strong>, zandterreintjes met vliegd<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, over. Deze<br />
terreintjes blijv<strong>en</strong> op<strong>en</strong> <strong>en</strong> breid<strong>en</strong> deels zelfs beperkt uit<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
23
Foto 4. Mannetjesereprijs <strong>en</strong> schap<strong>en</strong>zuring op de speelweide<br />
(perceel B1) van <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>. Markus Feij<strong>en</strong>, 2011<br />
door int<strong>en</strong>sieve betreding. Door het int<strong>en</strong>sieve recreatieve<br />
gebruik kom<strong>en</strong> pioniersvegetaties van korstmoss<strong>en</strong>, buntgras<br />
<strong>en</strong> zandzegge nauwelijks tot ontwikkeling. Dit geldt met<br />
name voor het grootste zandterrein, ‘De Grote Sahara’.<br />
In het noordoost<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong>, in de omgeving van ‘De<br />
Kleine Sahara’, kom<strong>en</strong> deze vegetaties op beperkte schaal<br />
wel tot ontwikkeling. Vooral in dit deel van <strong>Panbos</strong> zijn nog<br />
‘schralere’ plant<strong>en</strong>soort<strong>en</strong> aanwezig. Het gaat om soort<strong>en</strong><br />
als schap<strong>en</strong>gras, buntgras, zilverhaver, struikhei, zandzegge,<br />
pilzegge <strong>en</strong> ruig haarmos.<br />
In het noordoost<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong> kom<strong>en</strong> padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong> voor<br />
die indicatief zijn voor mycologisch waardevol bos van<br />
grove d<strong>en</strong> op voedselarme, zure zandgrond. Het betreft<br />
de volg<strong>en</strong>de mycorrhizavorm<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong>: pagemantel<br />
(KW), d<strong>en</strong>neslijmkop, gele ridderzwam (BE), okerkleurige<br />
vezeltruffel, duivelsbroodrussula, vale knolvezelkop <strong>en</strong><br />
zandpadgordijnzwam. Daarnaast is e<strong>en</strong> bodembewon<strong>en</strong>de<br />
sapotrofe soort aanweizg: de d<strong>en</strong>n<strong>en</strong>satijnzwam. Deze soor-<br />
t<strong>en</strong> staan vooral op de overgang van de kleine zandterreintjes<br />
naar het bos. De strooisel- <strong>en</strong> humuslaag is hier dun.<br />
In het noordoost<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong> is, naast de zandterreintjes,<br />
e<strong>en</strong> voedselarm grazig terreintje aanwezig. Hier kom<strong>en</strong><br />
soort<strong>en</strong> voor als gewoon duiz<strong>en</strong>dblad, gewoon bigg<strong>en</strong>kruid,<br />
kleine leeuw<strong>en</strong>tand, vroege haver, zandzegge, jakobskruiskruid,<br />
smalle weegbree, St.-Janskruid, reigersbek, muiz<strong>en</strong>oor,<br />
schap<strong>en</strong>zuring, klein vogelpootje, akkerhoornbloem,<br />
viltganzerik, lathyruswikke <strong>en</strong> dwergviltkruid (KW).<br />
Het bos rondom huis Cantecleer is parkachtig van karakter,<br />
met e<strong>en</strong> hoog aandeel exotische boom- <strong>en</strong> struiksoort<strong>en</strong>.<br />
Vooral Amerikaans kr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boompje komt hier uitbundig<br />
voor.<br />
24 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Fauna<br />
Foto 5. Uitgestov<strong>en</strong> vliegd<strong>en</strong> in <strong>Panbos</strong>. Markus Feij<strong>en</strong>, 2011<br />
Vogels<br />
Helaas ontbrek<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>te broedvogelinv<strong>en</strong>tarisaties. Het<br />
gebied herbergt tot vijftig soort<strong>en</strong> broedvogels, vooral<br />
bosvogels voel<strong>en</strong> zich hier thuis. Zo broed<strong>en</strong> vier specht<strong>en</strong>soort<strong>en</strong><br />
in het plangebied: de gro<strong>en</strong>e, zwarte, grote bonte<br />
<strong>en</strong> kleine bonte specht. Boomkruipers <strong>en</strong> boomklevers<br />
zijn algeme<strong>en</strong>. Ook roofvogels zijn goed verteg<strong>en</strong>woordigd<br />
met broed<strong>en</strong>de wesp<strong>en</strong>dief (<strong>Panbos</strong>; zie foto 6), buizerd,<br />
havik, sperwer <strong>en</strong> boomvalk (<strong>Panbos</strong>). De tor<strong>en</strong>valk was in<br />
1992 nog aanwezig. Daarnaast is de bosuil als broedvogel<br />
aanwezig. Ransuil<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ’s winters vaste roestbom<strong>en</strong> in<br />
<strong>Panbos</strong>, maar of de soort nog als broedvogel aanwezig is, is<br />
niet bek<strong>en</strong>d. In 1996 was de soort als broedvogel in <strong>Panbos</strong><br />
aanwezig.<br />
In het plangebied kom<strong>en</strong> veel zangvogels voor, waaronder<br />
gekraagde roodstaart (<strong>Panbos</strong>), glanskop, grote lijster,<br />
appelvink, goudvink, grauwe <strong>en</strong> bonte vlieg<strong>en</strong>vanger. De<br />
fluiter broedt incid<strong>en</strong>teel (in 2009 op Noord-<strong>Houdringe</strong>).<br />
Leuk is het rec<strong>en</strong>te broed<strong>en</strong> van rav<strong>en</strong> <strong>en</strong> ijsvogels.<br />
Weidevogels als patrijs, kievit <strong>en</strong> scholekster zijn uit het<br />
gebied verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Wel word<strong>en</strong> de twee zuidelijke perceeltjes<br />
op <strong>Houdringe</strong> door kievit<strong>en</strong> als foerageerterrein gebruikt.<br />
De spotvogel is in de jar<strong>en</strong> tachtig verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>, net als de<br />
wielewaal. Opvall<strong>en</strong>d is het ontbrek<strong>en</strong> van bosrandsoort<strong>en</strong> als<br />
geelgors, grasmus <strong>en</strong> braamsluiper, terwijl geschikte biotop<strong>en</strong><br />
aanwezig lijk<strong>en</strong> te zijn. Boompiepers zijn wel aanwezig.<br />
Zoogdier<strong>en</strong><br />
Het gebied is niet geïnv<strong>en</strong>tariseerd op zoogdier<strong>en</strong>. Rec<strong>en</strong>t zijn<br />
dass<strong>en</strong> op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> teruggekeerd (het gebied herbergt e<strong>en</strong><br />
burcht). De das profiteert van de faunapassages die tuss<strong>en</strong><br />
geïsoleerde natuurgebied<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangelegd. De<br />
(natuur)akkers word<strong>en</strong> door deze soort gewaardeerd. Het
Foto 6. Wesp<strong>en</strong>dief, broedvogel van <strong>Panbos</strong>. Flip de Nooyer, Fotonatura Foto 7. <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> herberg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vitale populatie konijn<strong>en</strong>.<br />
Edwin Giesbers, Fotonatura<br />
gebruik van ruige stalmest bevordert e<strong>en</strong> grote populatie<br />
reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong>, voedsel voor dass<strong>en</strong>. Ook de boommarter<br />
is zeer rec<strong>en</strong>t (2008) voor het eerst weer waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Daarnaast kom<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> (waarschijnlijk)<br />
voor: hermelijn, wezel, bunzing, vos, ree, eekhoorn, konijn,<br />
haas, egel <strong>en</strong> mol. Reeën zijn gebaad bij de ingestelde<br />
rustgebied<strong>en</strong>. Loslop<strong>en</strong>de hond<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> groot gevaar<br />
voor reekalfjes. Van de muiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> spitsmuiz<strong>en</strong> is weinig<br />
bek<strong>en</strong>d; gevond<strong>en</strong> zijn de beemdspitsmuis, rosse woelmuis<br />
<strong>en</strong> bosmuis. De konijn<strong>en</strong>populatie (zie foto 7) op <strong>Houdringe</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is e<strong>en</strong> van de laatste grote <strong>en</strong> vitale uit de<br />
provincie Utrecht.<br />
De vleermuiz<strong>en</strong> op <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> De Heyntjes-<br />
kamp zijn in 1990 geïnv<strong>en</strong>tariseerd, wat de volg<strong>en</strong>de<br />
soort<strong>en</strong> opleverde: watervleermuis, dwergvleermuis, ruige<br />
dwergvleermuis, rosse vleermuis, bosvleermuis, laatvlieger<br />
<strong>en</strong> grootoorvleermuis. De dwergvleermuis is het meest<br />
waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, met slaapplekk<strong>en</strong> waarschijnlijk in De Bilt.<br />
De grootoorvleermuis komt het meest verspreid voor, ook<br />
in de droge naaldboss<strong>en</strong> van De Heyntjeskamp. De ijsbaan<br />
heeft e<strong>en</strong> grote aantrekkingskracht op vleermuiz<strong>en</strong> als<br />
jachtgebied, oude beuk<strong>en</strong> <strong>en</strong> eik<strong>en</strong> met holtes zijn van<br />
belang als slaapplek <strong>en</strong> voor kolonies.<br />
Reptiel<strong>en</strong> <strong>en</strong> amfibieën<br />
In het plangebied kom<strong>en</strong> twee soort<strong>en</strong> reptiel<strong>en</strong> met<br />
zekerheid voor: de ringslang in de watergang<strong>en</strong> van<br />
<strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> (o.a. de spr<strong>en</strong>g <strong>en</strong> vijverpartij)<br />
<strong>en</strong> verspreid over (e<strong>en</strong> groot deel van) het plangebied de<br />
hazelworm. De zandhagedis, lev<strong>en</strong>dbar<strong>en</strong>de hagedis <strong>en</strong><br />
adder kwam<strong>en</strong> vroeger in het gebied voor. Die laatste is<br />
nu uitgestorv<strong>en</strong> in de provincie Utrecht. Er is ge<strong>en</strong> gericht<br />
onderzoek uitgevoerd naar het voorkom<strong>en</strong> van beide hage-<br />
diss<strong>en</strong> in het plangebied. Met name het voorkom<strong>en</strong> van<br />
zandhagedis valt niet uit te sluit<strong>en</strong>. De soort is bek<strong>en</strong>d uit de<br />
tuin<strong>en</strong> van Bosch <strong>en</strong> Duin. Door de int<strong>en</strong>sieve betreding van<br />
de overgeblev<strong>en</strong> zandterreintjes zijn deze minder geschikt<br />
voor reptiel<strong>en</strong>.<br />
In de waterpartij<strong>en</strong> van beide landgoeder<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
amfibieën voor als de gewone pad, bruine kikker,<br />
kleine watersalamander <strong>en</strong> middelste gro<strong>en</strong>e kikker.<br />
Daarnaast is de poelkikker aangetroff<strong>en</strong> in het kleine<br />
poeltje op <strong>Houdringe</strong>. Bijzonder is de aanwezigheid van<br />
kamsalamander in de poel op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>. Deze soort komt<br />
verder plaatselijk voor langs de Biltse Grift, onder andere in<br />
e<strong>en</strong> poel op Voll<strong>en</strong>hov<strong>en</strong>.<br />
In de poel<strong>en</strong> op beide landgoeder<strong>en</strong> werd overig<strong>en</strong>s ook de<br />
geelgerande watertor aangetroff<strong>en</strong>.<br />
Libell<strong>en</strong>, vlinders <strong>en</strong> mier<strong>en</strong><br />
Op zowel <strong>Houdringe</strong> als <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> kom<strong>en</strong> veel algem<strong>en</strong>e<br />
libell<strong>en</strong> voor. Daarnaast zijn bij de ijsbaan van <strong>Houdringe</strong><br />
drie soort<strong>en</strong> van de Rode Lijst aangetroff<strong>en</strong>: de bruine<br />
winterjuffer (BE, maar bezig met e<strong>en</strong> opmars), glassnijder<br />
(KW) <strong>en</strong> vroege glaz<strong>en</strong>maker (KW). In 1999 is e<strong>en</strong>maal ook<br />
de v<strong>en</strong>witsnuitlibel (KW) waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Graslandvinders word<strong>en</strong> op de landgoeder<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigd<br />
door: kleine vuurvlinder, zwartsprietdikkopje, klein<br />
geaderd witje, bruin zandoogje <strong>en</strong> icarusblauwtje.<br />
Naast trekvlinders kom<strong>en</strong> verder de volg<strong>en</strong>de dagvlinders<br />
voor: bont zandoogje, groot dikkopje, eik<strong>en</strong>page <strong>en</strong><br />
boomblauwtje.<br />
In het plangebied kom<strong>en</strong> in elk geval drie soort<strong>en</strong> bosmier<br />
voor: behaarde rode bosmier, kale rode bosmier<br />
<strong>en</strong> zwartrugbosmier. Met name de kale rode bosmier is<br />
algeme<strong>en</strong>. Bosmier<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> belangrijke voedselbron<br />
voor onder andere specht<strong>en</strong> (vooral de gro<strong>en</strong>e specht).<br />
Op <strong>Houdringe</strong> is in 2002 e<strong>en</strong> interessant miertje gevond<strong>en</strong>:<br />
Lasius brunneus. Deze soort leeft alle<strong>en</strong> in oude, maar<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> 25
Foto 8. Recreant<strong>en</strong> op <strong>Houdringe</strong>. R<strong>en</strong>k Ruiter, 2008 Foto 9. Spel<strong>en</strong>de kinder<strong>en</strong> in ‘De Grote Sahara’, <strong>Panbos</strong>. R<strong>en</strong>k Ruiter, 2008<br />
lev<strong>en</strong>de, bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan vooral als deze beschadigd zijn.<br />
In totaal is deze soort op vier locaties aangetroff<strong>en</strong>.<br />
1.6 Recreatie<br />
De recreatiedruk op het gebied is groot. Vanuit Utrecht is<br />
het gebied het eerste bos <strong>en</strong> natuurterrein van behoorlijke<br />
omvang. Het grootste deel van de bezoekers komt om te<br />
wandel<strong>en</strong> (zie foto 8). Het rondje met de hond is ook zeer<br />
populair. Daarnaast wordt het gebied veel gebruikt om in<br />
te trimm<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor nordic walking.<br />
Voor de natuur is rust noodzakelijk, daarom is geprobeerd<br />
de recreatie te zoner<strong>en</strong> door conc<strong>en</strong>tratie bij de vier<br />
hoofdingang<strong>en</strong>: parkeerplaats bij De Bilt, bij het Paviljo<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de twee parkeerplaats<strong>en</strong> in <strong>Panbos</strong>. Door het gebied<br />
zijn drie wandelroutes uitgezet met e<strong>en</strong> l<strong>en</strong>gte van 3, 4½<br />
<strong>en</strong> 12km, ook zijn e<strong>en</strong> cultuurhistorische route <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
kinderspeurtocht uitgezet. Daarnaast zijn er ruiterroutes<br />
(alle<strong>en</strong> voor vergunninghouders).<br />
<strong>Panbos</strong> is grot<strong>en</strong>deels hond<strong>en</strong>losloopgebied <strong>en</strong> heeft<br />
e<strong>en</strong> uitgebreid pad<strong>en</strong>stelsel. Door reguliere pad<strong>en</strong> goed<br />
te onderhoud<strong>en</strong> wordt het ontstaan van nieuwe pad<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong>gegaan. In De Heyntjeskamp <strong>en</strong> het westelijke gebied<br />
van <strong>Panbos</strong> is het pad<strong>en</strong>stelsel minder uitgebreid <strong>en</strong> zijn<br />
rustgebied<strong>en</strong> ingesteld. De op<strong>en</strong> terreintjes zijn geliefd<br />
speelterrein voor kinder<strong>en</strong> (zie foto 9).<br />
Twee bospercel<strong>en</strong> op <strong>Houdringe</strong>, langs de Soestdijkseweg,<br />
zijn aangewez<strong>en</strong> als hond<strong>en</strong>losloopgebied. Verder di<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
hond<strong>en</strong> op beide landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> De Heyntjeskamp<br />
aangelijnd te zijn. Op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is e<strong>en</strong> informatiec<strong>en</strong>trum<br />
gevestigd met e<strong>en</strong> perman<strong>en</strong>te t<strong>en</strong>toonstelling<br />
over de Stichtse Lustwarande. Achter het Paviljo<strong>en</strong> ligt<br />
e<strong>en</strong> beeld<strong>en</strong>tuin. Op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is e<strong>en</strong> van de grasland<strong>en</strong><br />
aangewez<strong>en</strong> als speel- <strong>en</strong> picknickweide. Beide landgoeder<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitgebreid pad<strong>en</strong>stelsel <strong>en</strong> veel van deze<br />
pad<strong>en</strong> word<strong>en</strong> int<strong>en</strong>sief bewandeld. Het hoofdpad<strong>en</strong>-<br />
26 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
<strong>en</strong> lan<strong>en</strong>stelsel wordt goed onderhoud<strong>en</strong>.<br />
1.7 Beleid<br />
<strong>Houdringe</strong>/<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> zijn in het streekplan<br />
van de Provincie Utrecht 2005–2015 aangegev<strong>en</strong> als<br />
ecologische hoofdstructuur (EHS) <strong>en</strong> als Landelijk gebied<br />
categorie 3. Categorie 3 staat voor verweving van functies.<br />
In dit gebied gaat het om natuur, recreatie <strong>en</strong> bestaande<br />
ext<strong>en</strong>sieve woningbouw. De opstandjes eik<strong>en</strong>spaartelg<strong>en</strong> in<br />
het gebied zijn aangemerkt als waardevolle oud boskern in<br />
de notitie Oude boskern<strong>en</strong> van de <strong>Utrechts</strong>e Heuvelrug.<br />
In het kader van de EHS wordt gewerkt aan ontsnippering<br />
door het opheff<strong>en</strong> van fysieke barrières. Zo is bij landgoed<br />
Oostbroek het viaduct onder de A28 ingericht als fauna-<br />
passage. Bij landgoed Voll<strong>en</strong>hov<strong>en</strong> is in de bestaande<br />
duiker onder de weg e<strong>en</strong> loopplank aangelegd, zodat in<br />
natte period<strong>en</strong> dier<strong>en</strong> gebruik kunn<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van<br />
de passage. Tuss<strong>en</strong> Voll<strong>en</strong>hov<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is over de<br />
weg ook e<strong>en</strong> boommarterbrug aangelegd. Op Landgoed<br />
Voll<strong>en</strong>hov<strong>en</strong> zelf is e<strong>en</strong> doorgang voor reeën geplaatst.<br />
Daarnaast is onder de Universiteitsweg e<strong>en</strong> reeëntunnel<br />
aangelegd. Op deze manier is uitwisseling tuss<strong>en</strong> de<br />
verschill<strong>en</strong>de landgoeder<strong>en</strong> mogelijk geword<strong>en</strong>.<br />
De provincie heeft in het ontwerp natuurgebiedsplan<br />
<strong>Utrechts</strong>e Heuvelrug (2002) beide terrein<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de<br />
<strong>Utrechts</strong>e natuurdoeltyp<strong>en</strong> (UNAT) toebedeeld (zie tabel 4):<br />
<strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> vall<strong>en</strong> onder het project<br />
‘Hart van de Heuvelrug’. E<strong>en</strong> belangrijk doel is om van het<br />
hart van de Heuvelrug weer e<strong>en</strong> aane<strong>en</strong>geslot<strong>en</strong> bos- <strong>en</strong><br />
natuurgebied te mak<strong>en</strong>. Het bosgebied t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> van<br />
D<strong>en</strong> Dolder di<strong>en</strong>t door e<strong>en</strong> ecologische corridor weer in<br />
verbinding te kom<strong>en</strong> met <strong>Panbos</strong>.<br />
Vanuit de Kaderrichtlijn Water (KRW) ligt voor de Biltse<br />
Grift e<strong>en</strong> opgaaf om de kwaliteit van het watermilieu te<br />
verbeter<strong>en</strong>. Water vanuit deze vaart wordt ingelat<strong>en</strong> op
Tabel 4. <strong>Utrechts</strong>e natuurdoeltyp<strong>en</strong> plangebied<br />
Gebiedsnaam UNAT-code Omschrijving Oppervlakte in ha<br />
<strong>Houdringe</strong>/ <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> hz3.02mv Zoetwatergeme<strong>en</strong>schap, matig voedselrijk 2<br />
hz3.05 + hz3.06 Matig voedselrijk tot voedselarm, 66<br />
droog grasland <strong>en</strong> bloemrijk grasland, vochtig<br />
hz3.08 Op<strong>en</strong> zand 3<br />
hz3.13 + hz3.14 Bosgeme<strong>en</strong>schap arme zandgrond <strong>en</strong> leemgrond, 158<br />
vochtig tot droog<br />
hz4B Multifunctioneel bos 3<br />
<strong>Panbos</strong> hz3.08 Op<strong>en</strong> zand 4<br />
<strong>Houdringe</strong>. Het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnland<strong>en</strong><br />
beschrijft in het waterbeheerplan 2010–2015 welke maat-<br />
regel<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om aan de kwaliteitseis<strong>en</strong> van<br />
de KRW te voldo<strong>en</strong>. De status van de Biltse Grift (gebufferd<br />
regionaal kanaal) is ‘kunstmatig’, aangezi<strong>en</strong> de vaart<br />
gegrav<strong>en</strong> is. Door natuurvri<strong>en</strong>delijke oevers, aanpassing<strong>en</strong><br />
aan rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s) <strong>en</strong> natuurvri<strong>en</strong>delijker<br />
onderhoud krijgt de Grift e<strong>en</strong> grotere betek<strong>en</strong>is<br />
voor de natuur. De inlaat <strong>Houdringe</strong>/<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> wordt<br />
gezuiverd (watergebiedsplan Gro<strong>en</strong>rav<strong>en</strong>, 2008).<br />
De volg<strong>en</strong>de pakkett<strong>en</strong> uit het SNL 16 zijn aangevraagd voor<br />
het gebied (zie tabel 5):<br />
Tabel 5. Aangevraagde subsidie SNL (oppervlakte in ha)<br />
hz3.13d Bosgeme<strong>en</strong>schap arme zandgrond, droog 123<br />
hz4B Multifunctioneel bos 4<br />
1.8 Evaluatie beheer<br />
Cultuurhistorie<br />
De hoofdstructuur van <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, voor<br />
zover binn<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong>dom van Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>, is<br />
op hoofdlijn<strong>en</strong> (afwisseling op<strong>en</strong> ruimte <strong>en</strong> bos, lan<strong>en</strong>stelsel)<br />
bewaard geblev<strong>en</strong>. Wel zijn meerdere beeldbepal<strong>en</strong>de<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in de tweede helft van de 20ste eeuw verdw<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
of vervall<strong>en</strong>. Daarnaast is op detailniveau de aanleg (de af-<br />
gelop<strong>en</strong> zestig jaar) deels verwaarloosd. E<strong>en</strong> groot deel van<br />
het raffinem<strong>en</strong>t van de aanleg is daarmee verlor<strong>en</strong> gegaan.<br />
16 SNL: Subsidiestelsel Natuur- <strong>en</strong> <strong>Landschap</strong>sbeheer.<br />
SNL-pakket <strong>Houdringe</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>Panbos</strong><br />
Poel <strong>en</strong> klein historisch water 0,08 0,03<br />
Houtwal <strong>en</strong> houtsingel 0,08<br />
Elz<strong>en</strong>singel 0,01<br />
Knip- of scheerheg 0,78 0,32 0,04<br />
Laan 2,38 8,71 0,74<br />
Historisch bouwwerk <strong>en</strong> erf 3,66<br />
Zoete plas 1,70 1,38<br />
Kruid<strong>en</strong>- <strong>en</strong> faunarijk grasland 39,74 13,89 0,24<br />
Kruid<strong>en</strong>- <strong>en</strong> faunarijke akker 2,82 5,15<br />
D<strong>en</strong>n<strong>en</strong>-, eik<strong>en</strong>- <strong>en</strong> beuk<strong>en</strong>bos 10,05 100,18 123,81<br />
Droog bos met productie 9,78<br />
Park- <strong>en</strong> stinz<strong>en</strong>bos 13,00 29,48<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
27
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
– De monum<strong>en</strong>tale boerderij is in de jar<strong>en</strong> zestig helaas<br />
gesloopt <strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> moderne boerderij.<br />
– De toegang tot <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is sober. De monum<strong>en</strong>tale<br />
natuurst<strong>en</strong><strong>en</strong> pijlers vall<strong>en</strong> niet op door het grote<br />
informatiebord. Het (vervall<strong>en</strong>) hekwerk is niet zichtbaar.<br />
Het raster langs het weiland voor huize <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is<br />
lelijk.<br />
– De klinkerbestrating van het Melkweggetje, deels nog<br />
origineel (uit 1777), is aangetast.<br />
– Het grot<strong>en</strong>deels formele lan<strong>en</strong>stelsel is nog goed<br />
beleefbaar <strong>en</strong> bewandelbaar. De pad<strong>en</strong> word<strong>en</strong> goed<br />
onderhoud<strong>en</strong>. Door uitval van bom<strong>en</strong>, zoals e<strong>en</strong> van<br />
de lev<strong>en</strong>sbom<strong>en</strong> aan het begin van de d<strong>en</strong>n<strong>en</strong>laan, <strong>en</strong><br />
ligg<strong>en</strong>d dood hout is het strakke beeld deels aangetast.<br />
De berceau is doorgeschot<strong>en</strong>. De gr<strong>en</strong>s met particulier<br />
eig<strong>en</strong>dom wordt ontsierd door prikkeldraad <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
takk<strong>en</strong>ril.<br />
– Drie elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> extra dim<strong>en</strong>sie aan het<br />
(formele) ontwerp: de Konijn<strong>en</strong>berg, Goudviss<strong>en</strong>kom<br />
<strong>en</strong> Trapp<strong>en</strong>berg, alle drie zijn aangetast:<br />
* de Konijn<strong>en</strong>berg is door wandelaars <strong>en</strong> fietsers<br />
geërodeerd. De linde heeft onvoldo<strong>en</strong>de licht om breed<br />
(<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>taal) uit te groei<strong>en</strong>;<br />
* door daling van de grondwaterstand voert de<br />
Goudviss<strong>en</strong>kom allang ge<strong>en</strong> water meer, waardoor<br />
houtige opslag steeds terugkeert. Door de kom lop<strong>en</strong><br />
pad<strong>en</strong>, met erosie tot gevolg. De bom<strong>en</strong> rondom de<br />
kom, onderdeel van het lan<strong>en</strong>stelsel zijn vervall<strong>en</strong>;<br />
* de Trapp<strong>en</strong>berg is niet meer herk<strong>en</strong>baar als heuvel<br />
met tred<strong>en</strong>. De visuele relatie met de Goudviss<strong>en</strong>kom<br />
is verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
– De rand<strong>en</strong> van de vijverpartij nabij het landhuis zijn<br />
vervaagd door houtige opslag <strong>en</strong> ruigte.<br />
<strong>Houdringe</strong><br />
– Het landschap aan de noordzijde van het landhuis is<br />
weids met lange zichtass<strong>en</strong> <strong>en</strong> volgroeide boomgroep<strong>en</strong>.<br />
Houtige opslag onderbreekt de rechte zichtas. Het<br />
golv<strong>en</strong>de karakter van de bosrand<strong>en</strong> is deels verlor<strong>en</strong><br />
gegaan. Versterking van de beplanting in de op<strong>en</strong> ruimte<br />
is gew<strong>en</strong>st.<br />
– Verruiging met bram<strong>en</strong> <strong>en</strong> dode takk<strong>en</strong> doet afbreuk aan<br />
het landgoedbeeld.<br />
– Houtige opslag <strong>en</strong> verruiging op het terrein van Het<br />
<strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> tast<strong>en</strong> de uitstraling van de formele<br />
oprijlaan (niet in eig<strong>en</strong>dom) aan.<br />
– De nog aanwezige meidoornhag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> jaarlijks<br />
geschor<strong>en</strong>. Er zijn grote gat<strong>en</strong> in de beplanting.<br />
– De aard<strong>en</strong> wall<strong>en</strong> (de weiland<strong>en</strong> zijn grot<strong>en</strong>deels<br />
afgegrav<strong>en</strong>) zijn lokaal sterk geërodeerd door recreant<strong>en</strong>,<br />
vee <strong>en</strong> konijn<strong>en</strong>.<br />
– De voormalige schap<strong>en</strong>drift op de gr<strong>en</strong>s van <strong>Houdringe</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is door vee aangetast.<br />
17 De koei<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong> word<strong>en</strong> overig<strong>en</strong>s in de winter sterk bijgevoerd.<br />
28 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Akker- <strong>en</strong> graslandbeheer<br />
– De grasland<strong>en</strong> zijn niet soort<strong>en</strong>rijk <strong>en</strong> zeldzamere<br />
soort<strong>en</strong> zijn schaars of ontbrek<strong>en</strong> geheel. E<strong>en</strong> flink deel<br />
van de grasland<strong>en</strong> verschilt qua soort<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>stelling<br />
niet wez<strong>en</strong>lijk met ti<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong>. Aan de abio-<br />
tische randvoorwaard<strong>en</strong> tot ontwikkeling van nat<br />
schraalgrasland of vochtig hooiland wordt door sterke<br />
daling van de grondwaterstand in het gebied niet langer<br />
voldaan. Echter de uitgangssituatie is prima voor de<br />
ontwikkeling van kruid<strong>en</strong>rijke grasland<strong>en</strong> <strong>en</strong> droge<br />
schrale grasland<strong>en</strong>.<br />
– Door jaarrondbegrazing blijv<strong>en</strong> de meeste grasland<strong>en</strong> op<br />
<strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> lang hang<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> soort<strong>en</strong>arm<br />
stadium. 17 De oorzaak is tweeërlei:<br />
* de productie van e<strong>en</strong> deel van de grasland<strong>en</strong> neemt maar<br />
heel geleidelijk af, waardoor hoogproductieve grass<strong>en</strong><br />
lang blijv<strong>en</strong> overheers<strong>en</strong>;<br />
* e<strong>en</strong> aantal percel<strong>en</strong> is behoorlijk verschraald, maar<br />
door de continue beweiding krijg<strong>en</strong> kruid<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
kans tot bloei te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> zaad te zett<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> nieteetbare<br />
(jakobskruiskruid) of onsmakelijke kruid<strong>en</strong><br />
(schap<strong>en</strong>zuring <strong>en</strong> veldzuring) kom<strong>en</strong> tot bloei (<strong>en</strong> lokaal<br />
dominantie). De aanwezigheid van jakobskruiskruid is<br />
overig<strong>en</strong>s wel van belang voor zeldzame zandbijtjes als<br />
de kruiskruidzandbij.<br />
Met e<strong>en</strong> beheer gericht op het terugbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van<br />
het aandeel productieve grass<strong>en</strong> (verschral<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
productieverlaging door e<strong>en</strong> combinatie van maai<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
afvoer<strong>en</strong>, voor- <strong>en</strong> nabeweiding) kan op korte termijn e<strong>en</strong><br />
bloemrijk grasland tot ontwikkeling kom<strong>en</strong>. De eerste<br />
schralere soort<strong>en</strong> zijn al gearriveerd <strong>en</strong> in de berm<strong>en</strong> van<br />
de N225 kom<strong>en</strong> veel typische kruid<strong>en</strong> voor (zowel van matig<br />
voedselrijke grasland<strong>en</strong> als van de droge grasland<strong>en</strong> op<br />
zand).<br />
– De akkers zijn nog niet rijk aan akkerkruid<strong>en</strong>. Dispersie<br />
van zeldzamere akkerkruid<strong>en</strong> vormt het hoofdprobleem<br />
<strong>en</strong> kan doorbrok<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door ongeschoond zaad<br />
van botanisch waardevolle akkers te gebruik<strong>en</strong>. Het<br />
is van belang om slechts licht te bemest<strong>en</strong> met ruige<br />
stalmest. <strong>Landschap</strong>pelijk is het massale voorkom<strong>en</strong><br />
van kor<strong>en</strong>bloem<strong>en</strong> in de akker van <strong>Houdringe</strong> bijzonder<br />
fraai. Ge<strong>en</strong> van de akkers functioneert op dit mom<strong>en</strong>t<br />
als wintervoedsel voor vogels van het kleinschalig<br />
cultuurlandschap. E<strong>en</strong> zomergraanakker, waarvan e<strong>en</strong><br />
deel van het graan in de winter blijft overstaan kan dit<br />
verander<strong>en</strong>.
Bosbeheer<br />
– Door dunning<strong>en</strong> is de structuurvariatie in de boss<strong>en</strong><br />
vergroot. In het verled<strong>en</strong> is uitheems naaldhout veelvuldig<br />
in kleine verjongingse<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> geplant (met name<br />
<strong>Panbos</strong>). Het aandeel uitheems naaldhout is de afgelop<strong>en</strong><br />
periode verkleind. Amerikaanse eik <strong>en</strong> vogelkers word<strong>en</strong><br />
effectief bestred<strong>en</strong>.<br />
– E<strong>en</strong> deel van het parkbos is monum<strong>en</strong>taal van karakter.<br />
De bosopstand<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het sterr<strong>en</strong>bos zijn e<strong>en</strong>vormiger.<br />
E<strong>en</strong> voorjaarsaspect van bloei<strong>en</strong>de geofyt<strong>en</strong> mist in het<br />
parkbos; dit heeft twee red<strong>en</strong><strong>en</strong>:<br />
* stinz<strong>en</strong>plant<strong>en</strong> zijn nooit in de boss<strong>en</strong> geïntroduceerd;<br />
* de bodems van beide landgoeder<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />
groot deel tuss<strong>en</strong> arm <strong>en</strong> rijk in. Juist op deze matig<br />
voedselrijke, verzuringsgevoelige bodems heeft de<br />
boomsoort e<strong>en</strong> grote invloed op de ontwikkeling van<br />
de bodem <strong>en</strong> daarmee de ondergroei. Doordat op de<br />
landgoeder<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> verzur<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong>, met slecht<br />
afbreekbaar strooisel zijn gebruikt (voornamelijk eik <strong>en</strong><br />
beuk, later ook naaldhout) heeft e<strong>en</strong> inheemse uitbundige<br />
voorjaarsflora nooit e<strong>en</strong> kans gekreg<strong>en</strong>.<br />
– Het opnieuw afzett<strong>en</strong> van oude eik<strong>en</strong>hakhoutstov<strong>en</strong><br />
(zie foto 10) is mislukt. Dit komt vooral door de grote<br />
konijn<strong>en</strong>populatie. Dit had voorkom<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
door de percel<strong>en</strong> uit te raster<strong>en</strong>, de stov<strong>en</strong> te bescherm<strong>en</strong><br />
met takk<strong>en</strong>kooi<strong>en</strong> of de stamm<strong>en</strong> hoger af te zett<strong>en</strong>. Het<br />
is van groot belang dat er voldo<strong>en</strong>de licht op het hakhout<br />
valt. Daarnaast moet bij het opnieuw afzett<strong>en</strong> van ouder<br />
hakhout rek<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> met verhoogde<br />
uitval. Inboet<strong>en</strong> is noodzakelijk.<br />
– Mantel <strong>en</strong> zoomvegetaties zijn beperkt aanwezig. Wel<br />
ligg<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele mooie houtwall<strong>en</strong> in het gebied. Deze<br />
houtwall<strong>en</strong> <strong>en</strong> boomgroep<strong>en</strong> zijn grot<strong>en</strong>deels ingerasterd<br />
in de begrazingse<strong>en</strong>heid op <strong>Houdringe</strong>, waardoor ze<br />
eroder<strong>en</strong>. Typische bosrand- <strong>en</strong> struweelvogels als<br />
geelgors, ringmus <strong>en</strong> grasmus zijn afwezig. Uitbreiding<br />
van de mantel <strong>en</strong> struweel in rustige del<strong>en</strong> kan positief<br />
uitwerk<strong>en</strong> op deze vogels.<br />
– Met name in het noordoost<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong> kom<strong>en</strong> nog<br />
zeldzame padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong> voor gebond<strong>en</strong> aan (de overgang<br />
van zand naar) schraal groved<strong>en</strong>n<strong>en</strong>bos. Voor deze soort<strong>en</strong><br />
is het van belang dat de successie naar loofbos lokaal<br />
wordt teg<strong>en</strong>gegaan.<br />
– Zes jaar geled<strong>en</strong> is het heideveldje op De Heyntjeskamp<br />
vrijgemaakt van opschot van grove d<strong>en</strong>. De bedoeling<br />
was heide terug te krijg<strong>en</strong>, wat niet is gelukt. Grove d<strong>en</strong><br />
ontkiemde massaal <strong>en</strong> heeft in e<strong>en</strong> jaar tijd bijna alle<br />
op<strong>en</strong> stukk<strong>en</strong> opnieuw veroverd. Dit komt omdat er ge<strong>en</strong><br />
vervolgbeheer heeft plaatsgevond<strong>en</strong>. Om heide in stand<br />
te houd<strong>en</strong> is begrazing, maai<strong>en</strong>, plagg<strong>en</strong>, brand<strong>en</strong> of e<strong>en</strong><br />
combinatie hiervan <strong>en</strong> het verwijder<strong>en</strong> van bom<strong>en</strong>opschot<br />
nodig. Grootschalig afplagg<strong>en</strong> is niet de maatregel<br />
waarmee e<strong>en</strong> rijksgestructureerde heide terugkomt.<br />
Daarnaast resulteert afplagg<strong>en</strong> vaak in e<strong>en</strong> prachtig<br />
kiembed voor grove d<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong> de kleine op<strong>en</strong>gemaakte<br />
ruimtes zijn behoorlijke wat grove d<strong>en</strong>n<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> staan.<br />
Overig<strong>en</strong>s herbergt deze omgeving e<strong>en</strong> grote populatie<br />
kale rode bosmier<strong>en</strong>.<br />
– Het gebied is door faunapassages minder geïsoleerd.<br />
Zoogdier<strong>en</strong> als de das hebb<strong>en</strong> hiervan geprofiteerd.<br />
Recreatie<br />
– Het plangebied wordt bijzonder gewaardeerd door<br />
recreant<strong>en</strong>. Dicht bij Utrecht <strong>en</strong> omgev<strong>en</strong> door<br />
bewoningskern<strong>en</strong> wordt het gebied druk gebruikt om<br />
te wandel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de hond uit te lat<strong>en</strong>.<br />
– Ondanks dat het uitdrukkelijk verbod<strong>en</strong> is lop<strong>en</strong> hond<strong>en</strong><br />
overal los (alle<strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> is losloopgebied). Dit heeft grote<br />
gevolg<strong>en</strong> voor verstoringsgevoelige fauna.<br />
– Op drukke week<strong>en</strong>ddag<strong>en</strong> zijn de parkeerplaats<strong>en</strong> overvol<br />
<strong>en</strong> word<strong>en</strong> auto’s op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> langs de oprijlaan tuss<strong>en</strong><br />
de eik<strong>en</strong> geparkeerd.<br />
– De grote toestroom van recreant<strong>en</strong> heeft ook nadelige<br />
gevolg<strong>en</strong> voor de cultuurhistorische waarde: bergjes<br />
eroder<strong>en</strong>, sluippaadjes ontstaan.<br />
– Toezicht is tot hed<strong>en</strong> beperkt, recreatieve zonering<br />
gew<strong>en</strong>st.<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 1 <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
29
Foto 10. Luchtfoto 1950 met huize <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> beide sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong>. Het<br />
eik<strong>en</strong>hakhout is duidelijk zichtbaar tuss<strong>en</strong> de hoogopgaande lan<strong>en</strong><br />
30 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>
2 Doelstelling<strong>en</strong><br />
Dit hoofdstuk beschrijft wat Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> voor og<strong>en</strong> heeft met het beheer op <strong>Houdringe</strong>,<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong>, maatregel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in het volg<strong>en</strong>de hoofdstuk behandeld.<br />
De doelstelling van Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> voor deze gebied<strong>en</strong> in hoofdlijn<strong>en</strong>:<br />
– Behoud <strong>en</strong> herstel van k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de diversiteit aan plant<strong>en</strong> <strong>en</strong> dier<strong>en</strong>.<br />
– Behoud <strong>en</strong> herstel van de (beleefbaarheid van) aanwezige cultuurhistorisch waard<strong>en</strong>.<br />
– Ruimte voor recreant<strong>en</strong> om te g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van natuur <strong>en</strong> cultuur.<br />
2.1 <strong>Houdringe</strong><br />
De doelstelling van Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
van het landgoed <strong>Houdringe</strong>:<br />
– In stand houd<strong>en</strong>, versterk<strong>en</strong> <strong>en</strong> herstel van de cultuurhistorische<br />
hoofdstructuur (bestaande uit e<strong>en</strong> landschappelijke aanleg met<br />
daarin elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit de eerdere formele aanleg) met oog voor<br />
detail.<br />
– E<strong>en</strong> weidse op<strong>en</strong> ruimte met golv<strong>en</strong>de bosrand<strong>en</strong> <strong>en</strong> lange<br />
zichtass<strong>en</strong> langs monum<strong>en</strong>tale boomgroep<strong>en</strong>. Door dit<br />
op<strong>en</strong> weidegebied lop<strong>en</strong> verhoogde pad<strong>en</strong>, omzoomd door<br />
meidoornhag<strong>en</strong>.<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van het parkbos:<br />
– Monum<strong>en</strong>taal, verzorgd parkbos gedomineerd door zomereik<br />
<strong>en</strong> beuk. In dit bos veel bom<strong>en</strong> met holtes <strong>en</strong> splet<strong>en</strong> die onderdak<br />
bied<strong>en</strong> aan hol<strong>en</strong>broeders.<br />
– Oud gem<strong>en</strong>gd bos op termijn gedomineerd door inheemse<br />
boomsoort<strong>en</strong>.<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de grasland<strong>en</strong> <strong>en</strong> akkers:<br />
– Matig voedselrijke, droge tot licht vochtige, bloemrijke grasland<strong>en</strong>,<br />
Kamgrasweide <strong>en</strong> Glanshaver-associatie op de rijkere<br />
groeiplaats<strong>en</strong>.<br />
– Droge grasland<strong>en</strong>, Vogelpootjes-associatie <strong>en</strong> Associatie van<br />
Schap<strong>en</strong>gras <strong>en</strong> Tijm, op de armere groeiplaats<strong>en</strong>.<br />
– E<strong>en</strong> zomergraanakker als broed- <strong>en</strong> foerageerbiotoop voor vogels<br />
van het kleinschalig cultuurlandschap, waaronder gekraagde<br />
roodstaart, geelgors <strong>en</strong> ringmus.<br />
– Poel<strong>en</strong> <strong>en</strong> watergang<strong>en</strong> als biotoop voor amfibieën, waaronder<br />
de poelkikker, <strong>en</strong> de ringslang.<br />
T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van recreatie:<br />
– E<strong>en</strong> landgoed dat di<strong>en</strong>t als oord van verpozing: e<strong>en</strong> plek waar je<br />
kunt ontspann<strong>en</strong>, g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van de natuur <strong>en</strong> de cultuurhistorie<br />
(parkaanleg) kunt belev<strong>en</strong> nabij de stad.<br />
De grote op<strong>en</strong> ruimte achter het landhuis, te midd<strong>en</strong> van<br />
boss<strong>en</strong>, krijgt haar oude allure terug. Alle onderdel<strong>en</strong><br />
die deze ruimte karakteriser<strong>en</strong> word<strong>en</strong> versterkt <strong>en</strong> aan-<br />
gescherpt. Zo word<strong>en</strong> de golv<strong>en</strong>de bosrand<strong>en</strong> versterkt<br />
door nieuwe aanplant in de weide. De grot<strong>en</strong>deels<br />
verdiepte weides zijn aangekleed met (deels) monum<strong>en</strong>tale<br />
boomgroep<strong>en</strong> (zie foto 11). Diepe zichtass<strong>en</strong> strekk<strong>en</strong> zich<br />
over de op<strong>en</strong> ruimte uit. Door het gebied lop<strong>en</strong> verhoogde<br />
pad<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> herstelde meidoornhag<strong>en</strong>; de kleinschalige<br />
beslot<strong>en</strong>heid in contrast met de aanwezige op<strong>en</strong> ruimte.<br />
De formele oprijlaan tor<strong>en</strong>t bov<strong>en</strong> de op<strong>en</strong> ruimte aan<br />
de voorzijde van <strong>Houdringe</strong> uit. Aan weerszijd<strong>en</strong> van het<br />
landhuis ligt monum<strong>en</strong>taal parkbos: hoogopgaand door eik<br />
<strong>en</strong> beuk gedomineerd loofbos. E<strong>en</strong> keur aan hol<strong>en</strong>broeders<br />
voelt zich thuis in dit landgoedbos, waaronder gro<strong>en</strong>e<br />
specht <strong>en</strong> rosse vleermuis. Door het westelijke bos slinger<strong>en</strong><br />
historische wandelpad<strong>en</strong>. Het oostelijke bos is rustgebied<br />
voor wild <strong>en</strong> afgeslot<strong>en</strong>. Naar het noord<strong>en</strong> verandert het<br />
karakter van het bos met meer naaldhout. Hier ontstaat<br />
geleidelijk e<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gd bos, waar inheemse boomsoort<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> steeds belangrijkere rol spel<strong>en</strong>.<br />
De grasland<strong>en</strong> word<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bloem<strong>en</strong>zee, e<strong>en</strong> lust voor<br />
het oog <strong>en</strong> met voldo<strong>en</strong>de nectarplant<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> rijke<br />
insect<strong>en</strong>fauna. In het zuid<strong>en</strong>, op de <strong>en</strong>keerdgrond<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
glanshaverhooiland<strong>en</strong> <strong>en</strong> kamgrasweides tot ontwikkeling.<br />
In de hooiland<strong>en</strong> is ruimte voor soort<strong>en</strong> als gele morg<strong>en</strong>ster,<br />
goudhaver, gewone margriet, veldlathyrus <strong>en</strong> knoopkruid.<br />
In de weides is ruimte voor soort<strong>en</strong> als kamgras, madeliefje<br />
<strong>en</strong> vertakte leeuw<strong>en</strong>tand. Meer naar het noord<strong>en</strong> wordt<br />
de bodem voedselarmer (gooreerd- <strong>en</strong> duinvaaggrond<strong>en</strong>).<br />
Hier is ruimte voor schralere vegetaties met soort<strong>en</strong> als<br />
grasklokje (zie foto 13), zandblauwtje, haz<strong>en</strong>pootje, geel<br />
walstro, knolboterbloem, muiz<strong>en</strong>oor, schap<strong>en</strong>zuring,<br />
akkerhoornbloem, vroege haver <strong>en</strong> gewoon bigg<strong>en</strong>kruid.<br />
Ondanks de sterke verdroging van het landgoed zijn de<br />
watergang<strong>en</strong>, gevoed door de Biltse Grift, belangrijk als<br />
onderdeel van e<strong>en</strong> populatie ringslang<strong>en</strong>. De watergang<strong>en</strong><br />
zijn e<strong>en</strong> belangrijk onderdeel van aanleg van het landgoed.<br />
De zomergraanakker wordt onderdeel van het parelsnoer<br />
van akkertjes op de overgang van de Heuvelrug, via Oost-<br />
broek <strong>en</strong> Wulperhorst naar het Kromme Rijngebied (De<br />
Woerd). Het beheer van deze akker is gericht op akkervogels,<br />
die hier rust vind<strong>en</strong> om te broed<strong>en</strong> <strong>en</strong> hier zowel in de<br />
zomer als de winter volop voedsel vind<strong>en</strong>. Op termijn is<br />
terugkeer van patrijz<strong>en</strong> mogelijk.<br />
Over dit landgoed lop<strong>en</strong> prachtige wandelroutes die<br />
aansluit<strong>en</strong> op landgoed <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>. Loslop<strong>en</strong>de hond<strong>en</strong>,<br />
onder appel, zijn welkom in het westelijke bos <strong>en</strong> straks op<br />
e<strong>en</strong> veld. Op de rest van het landgoed di<strong>en</strong><strong>en</strong> hond<strong>en</strong> te zijn<br />
aangelijnd.<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 2 Doelstelling<strong>en</strong><br />
31
Foto 11. Monum<strong>en</strong>tale breedvertakte eik in de zichtweide<br />
van <strong>Houdringe</strong>. Archief Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>, 2006<br />
2.2 <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
De doelstelling van Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
van het landgoed <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>:<br />
– In stand houd<strong>en</strong>, versterk<strong>en</strong> <strong>en</strong> herstel van de cultuurhistorische<br />
hoofdstructuur (bestaande uit e<strong>en</strong> formele <strong>en</strong> landschappelijke<br />
aanleg) met oog voor detail, onder andere:<br />
* e<strong>en</strong> verzorgde, landgoedwaardige <strong>en</strong>tree;<br />
* twee sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> met goed verzorgde intacte lan<strong>en</strong>. In<br />
deze sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> gerestaureerde historische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>:<br />
Goudviss<strong>en</strong>kom <strong>en</strong> Konijn<strong>en</strong>berg;<br />
* e<strong>en</strong> gerestaureerd melkweggetje als herinnering aan het<br />
stand<strong>en</strong>verschil.<br />
– E<strong>en</strong> afwissel<strong>en</strong>d deels monum<strong>en</strong>taal parkbos met e<strong>en</strong> hoog<br />
aandeel inheems loofhout, onder andere: oud beuk<strong>en</strong>galerijbos,<br />
monum<strong>en</strong>taal gem<strong>en</strong>gd bos <strong>en</strong> eik<strong>en</strong>strubb<strong>en</strong>.<br />
– Eik<strong>en</strong>hakhout met e<strong>en</strong> rijke ondergroei van bosplant<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
32 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Foto 12. <strong>Landschap</strong>pelijke beuk<strong>en</strong>laan op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
thermofiele mantelgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> op termijn ruimte voor<br />
aan oude stobbes gebond<strong>en</strong> flora (moss<strong>en</strong> <strong>en</strong> padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong>) <strong>en</strong><br />
fauna.<br />
– E<strong>en</strong> afwisseling van kamgrasweides <strong>en</strong> droge grasland<strong>en</strong>, Vogel-<br />
pootjes-associatie <strong>en</strong> Associatie van Schap<strong>en</strong>gras <strong>en</strong> Tijm.<br />
– Graanakkers met e<strong>en</strong> akkerkruid<strong>en</strong>vegetatie behor<strong>en</strong>de tot<br />
het Windhalm-verbond (met name Kor<strong>en</strong>sla-associatie). De<br />
graanakkers gaan via brede zom<strong>en</strong> geleidelijk over in bos.<br />
– E<strong>en</strong> poel als kamsalamanderbiotoop.<br />
– Poort van de Stichtse Lustwarande:<br />
* <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> als startpunt voor e<strong>en</strong> gastvrije k<strong>en</strong>nismaking met<br />
de Lustwarande;<br />
* e<strong>en</strong> landgoed dat di<strong>en</strong>t als oord van verpozing: e<strong>en</strong> plek waar je<br />
kunt ontspann<strong>en</strong>, g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van de natuur <strong>en</strong> de cultuurhistorie<br />
(parkaanleg) kunt belev<strong>en</strong> op de rand van de stad.
De <strong>en</strong>tree van Landgoed <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> wordt weer land-<br />
goedwaardig gemaakt. Bij binn<strong>en</strong>komst is het mete<strong>en</strong><br />
duidelijk dat e<strong>en</strong> landgoed betred<strong>en</strong> wordt. <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
pres<strong>en</strong>teert zich aan de weg (N225). Vanaf de weg is over<br />
de weiland<strong>en</strong>, straks omgev<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> fraai hekwerk,<br />
e<strong>en</strong> mooi zicht op het landhuis.<br />
Dit landgoed is twee sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> rijk. Deze boss<strong>en</strong><br />
zijn tijd<strong>en</strong>s de 19de eeuw in de Stichtse Lustwarande<br />
grot<strong>en</strong>deels verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> met het in de mode rak<strong>en</strong> van de<br />
landschappelijke stijl. Het lan<strong>en</strong>patroon <strong>en</strong> de laanbom<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> daarom gekoesterd. In beide sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> ligt<br />
e<strong>en</strong> bijzonder elem<strong>en</strong>t: Konijn<strong>en</strong>berg <strong>en</strong> Goudviss<strong>en</strong>kom.<br />
Na restauratie, waarbij rek<strong>en</strong>ing wordt gehoud<strong>en</strong> met het<br />
int<strong>en</strong>sieve recreatieve gebruik, zull<strong>en</strong> beide elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
de beleving van het landgoed weer versterk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
derde elem<strong>en</strong>t, de Trapp<strong>en</strong>berg, wordt voorlopig niet<br />
gerestaureerd. Herstel van deze heuvel heeft e<strong>en</strong> te grote<br />
invloed op het wild. Deze berg ligt namelijk pal naast e<strong>en</strong><br />
van de weinige rustgebied<strong>en</strong> voor wild.<br />
Het bos zal voor e<strong>en</strong> deel uit e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ging van eik <strong>en</strong><br />
beuk (met wat esdoorn) bestaan <strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> deel uit door<br />
alle<strong>en</strong> eik of beuk gedomineerde opstand<strong>en</strong>. Op de droge<br />
zandgrond<strong>en</strong> van het noord<strong>en</strong> domineert voorlopig grove<br />
d<strong>en</strong>. Lokaal zal ook winterlinde staan, deze boom gaat op<br />
het landgoed meer de ruimte krijg<strong>en</strong>. Linde produceert<br />
goed afbreekbaar strooisel <strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> positief effect op<br />
de bas<strong>en</strong>voorzi<strong>en</strong>ing. Op verzuringsgevoelige, intermediair<br />
voedselrijke bodems is het effect van linde zo groot dat<br />
zich e<strong>en</strong> uitbundige voorjaarsflora van oudbosplant<strong>en</strong><br />
kan ontwikkel<strong>en</strong>, bloei<strong>en</strong>de boss<strong>en</strong>. Terwijl op diezelfde<br />
grond<strong>en</strong> verzur<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> resulter<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> dik pak<br />
strooisel zonder deze oudbosplant<strong>en</strong>. Veel oudbosplant<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> moeizame dispersie, maar rond <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
ligg<strong>en</strong> veel landgoeder<strong>en</strong> waar soort<strong>en</strong> als bosanemoon <strong>en</strong><br />
witte klaverzuring voorkom<strong>en</strong>. Exot<strong>en</strong> die voor de houtteelt<br />
Foto 13. Grasklokje met op de voorgrond zachte dravik tuss<strong>en</strong><br />
het gewoon struisgras. Jan Vermeer, Fotonatura<br />
de afgelop<strong>en</strong> eeuw in dit parkbos zijn geïntroduceerd zull<strong>en</strong><br />
geleidelijk word<strong>en</strong> verwijderd.<br />
Staand <strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>d dood hout zijn gew<strong>en</strong>st in het parkbos <strong>en</strong><br />
van groot belang voor flora <strong>en</strong> fauna, maar moet<strong>en</strong> niet het<br />
beeld volledig gaan bepal<strong>en</strong>. Het beeld van cultuurhistorisch<br />
belangrijke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, waaronder de lan<strong>en</strong> (zie foto 12),<br />
mag niet vertroebeld rak<strong>en</strong> door dood hout.<br />
Vanwege de cultuurhistorische <strong>en</strong> de hoge natuurwaarde<br />
ziet Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> het eik<strong>en</strong>hakhout graag in ere<br />
hersteld. Tot in de jar<strong>en</strong> vijftig domineerde dit bostype op<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> (zie foto 10). Naast specifieke bossoort<strong>en</strong> is er<br />
in het hakhout ook ruimte voor soort<strong>en</strong> die k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d<br />
zijn voor mantel- <strong>en</strong> zoomvegetaties. Het gaat om soort<strong>en</strong><br />
als h<strong>en</strong>gel (zie foto 14), diverse havikskruid<strong>en</strong> <strong>en</strong> op<br />
iets rijkere grond<strong>en</strong> ook valse salie <strong>en</strong> fraai hertshooi.<br />
Rott<strong>en</strong>de stov<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bijzonder gewaardeerd door tal<br />
van insect<strong>en</strong>, de meest bek<strong>en</strong>de het vlieg<strong>en</strong>d hert. Dood<br />
hout in hakhoutboss<strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> warmer microklimaat,<br />
gunstig voor deze insect<strong>en</strong>. Ook voor wild is hakhout in<br />
dit drukbezochte gebied van belang. De dichtheid van dit<br />
bostype is gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> belangrijk deel van de cyclus veel<br />
hoger dan van spaartelg<strong>en</strong>bos. Bij e<strong>en</strong> goed beheer (e<strong>en</strong><br />
uitgeki<strong>en</strong>de cyclus) is er zowel ruimte voor lichtminn<strong>en</strong>de<br />
soort<strong>en</strong> als dekking.<br />
De grote graanakker van <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> ligt op e<strong>en</strong> armere<br />
bodem in verhouding tot <strong>Houdringe</strong>. Hier zal op termijn<br />
het geel van kor<strong>en</strong>sla dominer<strong>en</strong>.<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is bij uitstek geschikt als ‘Poort van de Lust-<br />
warande’. Hier wil Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> recreant<strong>en</strong><br />
graag lat<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nismak<strong>en</strong> met de rijke cultuurhistorie<br />
<strong>en</strong> de daarmee verbond<strong>en</strong> natuurwaarde van de land-<br />
goeder<strong>en</strong>gordel tuss<strong>en</strong> Utrecht <strong>en</strong> Rh<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hier zijn<br />
volop mogelijkhed<strong>en</strong> om te wandel<strong>en</strong>, maar bijvoorbeeld<br />
ook om te picknick<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> kop koffie te drink<strong>en</strong> bij het<br />
Paviljo<strong>en</strong>.<br />
Foto 14. H<strong>en</strong>gel. Markus Feij<strong>en</strong>, 2011<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 2 Doelstelling<strong>en</strong><br />
33
2.3 Heyntjeskamp <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
De doelstelling van Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />
van de stuifzandbebossing van Heyntjeskamp <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
is als volgt:<br />
– E<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gd, grot<strong>en</strong>deels inheems bos met e<strong>en</strong> gevarieerde<br />
structuur <strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoge k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de biodiversiteit, bestaande uit:<br />
* op<strong>en</strong>, door markante vliegd<strong>en</strong>n<strong>en</strong> gedomineerd bos met<br />
e<strong>en</strong> schrale ondergroei, deels funger<strong>en</strong>d als corridor voor<br />
warmteminn<strong>en</strong>de fauna;<br />
* mycologische waardevol bos van grove d<strong>en</strong> op voedselarme<br />
zure zandgrond;<br />
* gevarieerd structuurrijk oud bos, voor e<strong>en</strong> belangrijk deel<br />
bestaand uit inheemse lichtboomsoort<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> hoog aandeel<br />
staand <strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>d dood hout van verschill<strong>en</strong>de verteringsstadia;<br />
* inheems bos waar spontane, natuurlijke process<strong>en</strong> de<br />
bosstructuur <strong>en</strong> soort<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>stelling bepal<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> deel van het bos op Heyntjeskamp zal zich zonder<br />
grootschalige verstoring (wind of ev<strong>en</strong>tueel vuur)<br />
ontwikkel<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> loofbos. Voorlopig zull<strong>en</strong><br />
lichtminn<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> nog de overhand hebb<strong>en</strong> (grove<br />
d<strong>en</strong>, berk, eik), op termijn zal beuk e<strong>en</strong> steeds belangrijker<br />
rol spel<strong>en</strong>. Licht op de bodem wordt geleidelijk schaarser,<br />
waarmee de kruidlaag steeds minder dicht wordt <strong>en</strong> op<br />
termijn grot<strong>en</strong>deels verdwijnt. Bij het ouder word<strong>en</strong> van<br />
het bos zal ook het aandeel zwaar dood hout langzaam<br />
maar zeker to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Hol<strong>en</strong>broeders (bijv. gro<strong>en</strong>e specht,<br />
boommarter) <strong>en</strong> bosvogels als fluiter vind<strong>en</strong> e<strong>en</strong> steeds<br />
geschikter biotoop. Oude beuk<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bijzonder<br />
rijk zijn aan epifytische moss<strong>en</strong>.<br />
In e<strong>en</strong> groot deel van het bos van Heyntjeskamp <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
blijft voor lichtboomsoort<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol weggelegd. E<strong>en</strong> bij-<br />
zondere plek nem<strong>en</strong> de opstand<strong>en</strong> met oude vliegd<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
in. Deze monum<strong>en</strong>tale d<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, ooit ontkiemd op de heide,<br />
krijg<strong>en</strong> alle ruimte. Deze op<strong>en</strong> opstand<strong>en</strong> zijn van belang<br />
voor soort<strong>en</strong> als hazelworm.<br />
De gradiënt van op<strong>en</strong> ruimte (zand) naar geslot<strong>en</strong> bos is<br />
rijk aan zeldzame mycorrhiza padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong>. Dit geldt<br />
met name voor het noordoost<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong>. Hier blijft<br />
ruimte voor zeldzame, van grove d<strong>en</strong> afhankelijke<br />
soort<strong>en</strong> op arme, zure zandgrond, als gele ridderzwam<br />
<strong>en</strong> pagemantel. Het aandeel loofhout wordt hier beperkt<br />
gehoud<strong>en</strong>, zodat het strooiselpakket dun blijft <strong>en</strong> er<br />
voldo<strong>en</strong>de licht op de bodem valt.<br />
Dit voormalige stuifzandlandschap biedt volop<br />
mogelijkhed<strong>en</strong> om te wandel<strong>en</strong>. De overgeblev<strong>en</strong><br />
zandterreintjes herinner<strong>en</strong> aan de geschied<strong>en</strong>is van<br />
het gebied.<br />
18 In Flevoland wordt jaarlijks zeer veel water opgepompt, zodat deze provincie niet in het IJsselmeer verdwijnt.<br />
34 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
2.4 Externe w<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
– Grondwater. Sinds in 1962 is begonn<strong>en</strong> met grondwater-<br />
onttrekking op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is de grondwaterstand flink<br />
gedaald. Typer<strong>en</strong>d is dat juist die plant<strong>en</strong> die graag<br />
in contact met schoon grondwater staan verdw<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
zijn. Bij herstel van de oude hogere grondwaterstand<strong>en</strong><br />
zou in het gebied e<strong>en</strong> schralere, zeldzamere vegetatie<br />
kunn<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>. Ook de spr<strong>en</strong>g in het bos zou zich<br />
weer vull<strong>en</strong>. Wij zi<strong>en</strong> graag de grondwateronttrekking<br />
verminder<strong>en</strong> of liever nog uitwijk<strong>en</strong> naar Flevoland. 18<br />
– Waterpeil. De slinger<strong>en</strong>de waterpartij op landgoed<br />
<strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> de brede sloot langs de Visserssteeg zijn<br />
beeldbepal<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, gevoed door de Biltse Grift.<br />
E<strong>en</strong> hoge waterstand is van groot belang voor dit beeld.<br />
De waterstand is in het winterseizo<strong>en</strong> te laag. Het<br />
<strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> ziet graag de winterstand verhoogd,<br />
waardoor e<strong>en</strong> meer natuurlijk peilregime ontstaat.<br />
Het <strong>Landschap</strong> juicht de getroff<strong>en</strong> <strong>en</strong> nog te nem<strong>en</strong><br />
maatregel<strong>en</strong> ter verbetering van de waterkwaliteit toe.<br />
– Noord-<strong>Houdringe</strong>. Het wandelpad op de gr<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong><br />
landgoed <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> Noord-<strong>Houdringe</strong> is deels van<br />
Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>, deels van Noord-<strong>Houdringe</strong>.<br />
De del<strong>en</strong> die in het bezit zijn van Noord-<strong>Houdringe</strong> zijn<br />
afgezet met e<strong>en</strong> slagboom <strong>en</strong> officieel alle<strong>en</strong> toegankelijk<br />
voor recreant<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> vergunning. Wij will<strong>en</strong> graag<br />
dat dit pad gewoon op<strong>en</strong>gesteld is voor wandelaars <strong>en</strong><br />
terreinmedewerkers.
3 Inrichtings- <strong>en</strong> beheermaatregel<strong>en</strong><br />
3.1 Inrichtingsmaatregel<strong>en</strong><br />
Project zichtweides <strong>Houdringe</strong><br />
In opdracht van Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> heeft land-<br />
schapsarchitect Michael van Gessel e<strong>en</strong> ontwerpschets<br />
gemaakt voor de herinrichting van de zichtweide,<br />
bestaande uit de percel<strong>en</strong> H1–H4 (zie kaart 23), aan<br />
de achterzijde van huize <strong>Houdringe</strong> (zie kaart 24).<br />
➡<br />
Kaart 23. Graslandpercel<strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong> project zichtweide<br />
➡<br />
Kaart 24. Ontwerp zichtweides door Michael van Gessel, 2009<br />
Het project bestaat uit de volg<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>:<br />
– De meidoornhag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> hersteld door gat<strong>en</strong> in<br />
te boet<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan te vull<strong>en</strong>, zodat weer doorlop<strong>en</strong>de<br />
hag<strong>en</strong> ontstaan. De hag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door rasters/drad<strong>en</strong><br />
beschermd teg<strong>en</strong> vee. Er wordt gebruikgemaakt van<br />
autochtoon g<strong>en</strong><strong>en</strong>materiaal.<br />
– De aan erosie onderhevige aard<strong>en</strong> wall<strong>en</strong> met wandel-<br />
pad<strong>en</strong> (verhoogde wandelpad<strong>en</strong>) word<strong>en</strong> met zand<br />
aangevuld. Hierbij wordt wel rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met<br />
de konijn<strong>en</strong>hol<strong>en</strong>.<br />
– Perceel H3 wordt ingericht als hond<strong>en</strong>losloopterrein.<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 3 Inrichtings- <strong>en</strong> beheermaatregel<strong>en</strong><br />
35
Rasters aan de zuid- <strong>en</strong> oostzijde gev<strong>en</strong> duidelijk aan waar<br />
het hond<strong>en</strong>losloopterrein eindigt.<br />
– De wandelpad<strong>en</strong> word<strong>en</strong> waar nodig afgedekt met e<strong>en</strong><br />
nieuwe laag zand.<br />
– Aan de noordzijde van perceel H2 (op het zuid<strong>en</strong> gericht)<br />
wordt e<strong>en</strong> zoom- <strong>en</strong> mantelvegetatie ontwikkeld, waarbij<br />
gebruikgemaakt wordt van autochtoon g<strong>en</strong><strong>en</strong>materiaal. 19<br />
Het struweel wordt aan de boszijde geplant <strong>en</strong> bestaat<br />
uit de volg<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong>: e<strong>en</strong>stijlige meidoorn, hazelaar,<br />
Spaanse aak, mispel, wilde appel, wilde peer, hondsroos<br />
(o.a. hegg<strong>en</strong>roos), egelantier, wegedoorn, vuilboom,<br />
lijsterbes <strong>en</strong> winterlinde.<br />
– De Schap<strong>en</strong>drift wordt aan de zijde van de weide<br />
uitgerasterd. Hier word<strong>en</strong> meidoorn, hondsroos <strong>en</strong><br />
egelantier aangeplant.<br />
– De opgaande beplanting in de zichtweide achter Houd-<br />
ringe (perceel H4) wordt aangevuld <strong>en</strong> de bosrand<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> golv<strong>en</strong>der gemaakt. De exacte locatie van de<br />
aan te plant<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> wordt nader in het veld bepaald.<br />
Voor het eindbeeld zie kaart 24.<br />
Project water <strong>Houdringe</strong> Zuid<br />
– In perceel H6 wordt in het laagste terreindeel e<strong>en</strong> geïso-<br />
leerde poel gerealiseerd.<br />
– De gedempte sloot t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> van de oprijlaan naar huize<br />
<strong>Houdringe</strong> wordt in oude staat hersteld als scherpe gr<strong>en</strong>s<br />
met de laan.<br />
Project boomgaard <strong>Houdringe</strong><br />
– Op de historische locatie van de boomgaard t<strong>en</strong><br />
oost<strong>en</strong> van Boerderij Klein <strong>Houdringe</strong> wordt opnieuw<br />
e<strong>en</strong> hoogstamboomgaard aangelegd, bestaande uit<br />
oude appel- <strong>en</strong> per<strong>en</strong>rass<strong>en</strong>. Langs deze boomgaard<br />
lag e<strong>en</strong> houtwal. Ook deze wordt opnieuw aangelegd<br />
met gebiedsgebond<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong>: zomer- <strong>en</strong><br />
wintereik, zoete kers, winterlinde, hazelaar, meidoorn,<br />
sleedoorn, kardinaalsmuts, hondsroos <strong>en</strong> egelantier.<br />
– De uitgevall<strong>en</strong> solitaire beuk<strong>en</strong> t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> van dit<br />
perceel (perceel H6) word<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong>.<br />
Project Poort van de Lustwarande<br />
Het project bestaat uit de volg<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong>:<br />
– Entree. Het huidige raster tuss<strong>en</strong> weg <strong>en</strong> weiland<strong>en</strong> is<br />
rommelig <strong>en</strong> lelijk. Dit raster wordt vervang<strong>en</strong> door e<strong>en</strong><br />
fraai landgoedhek: luchtig, elegant <strong>en</strong> duurzaam. Het<br />
hek heeft e<strong>en</strong> veeker<strong>en</strong>de functie.<br />
De toegangslaan biedt vanaf de weg de <strong>en</strong>tree naar<br />
het landgoed <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>. Bij de ingang staat de<br />
portierswoning <strong>en</strong> restant<strong>en</strong> van het oude toegangshek.<br />
Dit bestond uit vier st<strong>en</strong><strong>en</strong> pilar<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> metal<strong>en</strong> hek; er<br />
rester<strong>en</strong> twee pilar<strong>en</strong>. Het toegangshek wordt gerestaureerd,<br />
zodat de <strong>en</strong>tree zijn allure terugkrijgt. De toegankelijkheid<br />
voor vrachtwag<strong>en</strong>s (o.a. vanwege pompstation Vit<strong>en</strong>s) wordt<br />
gegarandeerd.<br />
36 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
– Boerderijplaats. De huidige bebouwing heeft ge<strong>en</strong><br />
historische waarde, maar de agrarische uitstraling<br />
past goed op deze plek. Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> wil<br />
e<strong>en</strong> nieuwe invulling gev<strong>en</strong> aan de boerderijplaats,<br />
uitgaande van de huidige footprint <strong>en</strong> uitstraling.<br />
De huidige woning wordt ger<strong>en</strong>oveerd; de stall<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
schur<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verbouwd tot woning <strong>en</strong> bijgebouw<strong>en</strong>.<br />
Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>d aan de oprijlaan komt e<strong>en</strong> parkeerterrein,<br />
als overloopmogelijkheid bij topdag<strong>en</strong> bij activiteit<strong>en</strong><br />
op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> (o.a. mooie herfstdag<strong>en</strong>, kerstdag<strong>en</strong>).<br />
Het huidige parkeerterrein bij het Paviljo<strong>en</strong> biedt<br />
dan onvoldo<strong>en</strong>de capaciteit. Door de beperkte<br />
inrichtingsmaatregel<strong>en</strong> valt het parkeerterrein niet<br />
op wanneer het niet wordt gebruikt. Aan erfvogels<br />
als huismus, ringmus, boer<strong>en</strong>zwaluw, huiszwaluw <strong>en</strong><br />
kerkuil wordt nestgeleg<strong>en</strong>heid gebod<strong>en</strong> in de vorm van<br />
nestkast<strong>en</strong>.<br />
– Paviljo<strong>en</strong>. Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> streeft ernaar dat het<br />
Paviljo<strong>en</strong> (weer) e<strong>en</strong> belangrijk bezoekersc<strong>en</strong>trum voor<br />
de Lustwarande wordt <strong>en</strong> wil m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> daar graag gastvrij<br />
ontvang<strong>en</strong>. Gezi<strong>en</strong> de grote aantall<strong>en</strong> bezoekers is de<br />
pot<strong>en</strong>tie daarvoor groot. Door het op termijn vrijkom<strong>en</strong><br />
van het deel van het gebouw dat nu als di<strong>en</strong>stwoning<br />
wordt gebruikt, kan het totale gebouw b<strong>en</strong>ut word<strong>en</strong>.<br />
Dat biedt mogelijkhed<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> informatiec<strong>en</strong>trum<br />
in combinatie met e<strong>en</strong> horecavoorzi<strong>en</strong>ing (thee, koffie,<br />
lunch) <strong>en</strong> kleinschalige vergaderlocatie. De buit<strong>en</strong>ruimte<br />
rond het gebouw wordt e<strong>en</strong>duidiger ingericht (bestrating,<br />
terras) <strong>en</strong> het gebouw zal daardoor beter tot zijn<br />
recht kom<strong>en</strong> als historisch koetshuis. Het bestaande<br />
parkeerterrein wordt heringericht voor vergroting van<br />
de capaciteit.<br />
– Herstel historische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Konijn<strong>en</strong>berg & Goudviss<strong>en</strong>kom.<br />
Herstel van deze monum<strong>en</strong>tale elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is goed<br />
mogelijk, mits rek<strong>en</strong>ing wordt gehoud<strong>en</strong> met het<br />
huidige gebruik. Waar vroeger slechts de bewoners<br />
gebruikt maakte van deze elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> deze<br />
nu door vele bezoekers gebruikt. <strong>Landschap</strong>sarchitect<br />
Michael van Gessel heeft hiervoor ontwerp<strong>en</strong> gemaakt,<br />
gebruikmak<strong>en</strong>d van cort<strong>en</strong>stal<strong>en</strong> ring<strong>en</strong> <strong>en</strong> trapp<strong>en</strong>.<br />
De vorm blijft hierdoor intact <strong>en</strong> de trapp<strong>en</strong> bied<strong>en</strong><br />
toegang op e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidige manier. Om het water in<br />
de Goudviss<strong>en</strong>kom terug te krijg<strong>en</strong>, wordt e<strong>en</strong> kei-<br />
leembodem aangebracht. De bom<strong>en</strong> rondom de kom<br />
word<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> <strong>en</strong> het wandelpad geherprofileerd.<br />
E<strong>en</strong> optie is om langs de buit<strong>en</strong>kant van het wandelpad<br />
e<strong>en</strong> ring rodod<strong>en</strong>drons aan te plant<strong>en</strong>, waardoor de<br />
conc<strong>en</strong>trische vorm wordt versterkt. De schets<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
verder uitgewerkt. De ontwerp<strong>en</strong> zijn gebaseerd op<br />
historische kaart<strong>en</strong> <strong>en</strong> op gedetailleerde inmeting<strong>en</strong>.<br />
– Op<strong>en</strong> ruimte: akker. E<strong>en</strong> groot deel van de c<strong>en</strong>trale op<strong>en</strong><br />
ruimte is al in gebruik als akker. De paard<strong>en</strong>weitjes<br />
word<strong>en</strong> nu bij deze akker betrokk<strong>en</strong>. Door de akker<br />
wordt e<strong>en</strong> wandelpad aangelegd, langs klaproz<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
19 Dit geldt voor alle aanplant van bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong>, uitgezonderd speciale boomsoort<strong>en</strong> als onderdeel van de parkaanleg.
kor<strong>en</strong>bloem<strong>en</strong>. Het wandelpad komt uit bij e<strong>en</strong> oud<br />
bruggetje over de watergang. Dit bruggetje wordt<br />
gerestaureerd. Aan de zuid- <strong>en</strong> noordzijde van de akker<br />
zull<strong>en</strong> brede zom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struweel ontwikkeld word<strong>en</strong>,<br />
zodat e<strong>en</strong> geleidelijke overgang naar het bos ontstaat.<br />
Project Melkweggetje<br />
De deels nog originele klinkerbestrating van het uit<br />
1777 dater<strong>en</strong>de Melkweggetje wordt hersteld.<br />
3.2 Beheermaatregel<strong>en</strong><br />
Voor de beheerkaart<strong>en</strong> zie bijlage 4 (<strong>Panbos</strong>) <strong>en</strong> 5<br />
(<strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>).<br />
Parkbeheer<br />
– Het gazon van de beeld<strong>en</strong>tuin <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> wordt in<br />
het groeiseizo<strong>en</strong> wekelijks gemaaid.<br />
– De omgeving van het Paviljo<strong>en</strong> wordt onkruidvrij<br />
gehoud<strong>en</strong>.<br />
– Beuk<strong>en</strong>hag<strong>en</strong>, bij het Spinn<strong>en</strong>web <strong>en</strong> het Paviljo<strong>en</strong> (par-<br />
keerplaats), word<strong>en</strong> jaarlijks geschor<strong>en</strong>. Het materiaal<br />
wordt afgevoerd. Het doorgeschot<strong>en</strong> stukje haag lood-<br />
recht op de Schap<strong>en</strong>drift wordt opnieuw afgezet <strong>en</strong><br />
daarna jaarlijks geschor<strong>en</strong>. Fijnsparr<strong>en</strong> die deze haag<br />
overschaduw<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verwijderd. De haag wordt in<br />
het verl<strong>en</strong>gde van de beuk<strong>en</strong>oprijlaan aan weerszijd<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele meters uitgebreid.<br />
– De meidoornhag<strong>en</strong> van <strong>Houdringe</strong> word<strong>en</strong> jaarlijks<br />
geschor<strong>en</strong>. Het materiaal wordt afgevoerd (zie ook<br />
par. 3.1 onder ‘Project zichtweides <strong>Houdringe</strong>’).<br />
– Boomgroep<strong>en</strong>, onderdeel van de parkaanleg, word<strong>en</strong> in<br />
stand gehoud<strong>en</strong>. Ligg<strong>en</strong>d dood hout wordt verwijderd.<br />
De bom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> periodiek gesnoeid (vormsnoei<br />
<strong>en</strong> verwijder<strong>en</strong> dood hout). Dode bom<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de<br />
parkaanleg word<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> met nieuwe aanplant.<br />
Dikke dode bom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekandelaberd.<br />
– De grasberm<strong>en</strong> van de oprijlaan op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong><br />
met het gazon meegemaaid. De kantjes word<strong>en</strong> strak<br />
gehoud<strong>en</strong> door periodiek af te stek<strong>en</strong>.<br />
– De lan<strong>en</strong> <strong>en</strong> omgeving van de gebouw<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in het<br />
najaar schoongeblaz<strong>en</strong> van blader<strong>en</strong>. Blad wordt ook<br />
uit de berm van de oprijlaan op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> geblaz<strong>en</strong>.<br />
– Houtige opslag, bijvoorbeeld elz<strong>en</strong>, langs de watergang<strong>en</strong>,<br />
wordt periodiek <strong>en</strong> gefaseerd afgezet (afhankelijk van<br />
de groei tuss<strong>en</strong> drie <strong>en</strong> vijf jaar). De zichtass<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
vrijgehoud<strong>en</strong> van opslag.<br />
– Riet langs de vijverpartij<strong>en</strong> wordt jaarlijks weggemaaid.<br />
Aan de noordzijde van het bruggetje van het Melk-<br />
weggetje (<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>) wordt het riet periodiek <strong>en</strong><br />
gefaseerd e<strong>en</strong>s per twee à drie jaar gemaaid.<br />
– De overige watergang<strong>en</strong> word<strong>en</strong> periodiek geschoond<br />
(e<strong>en</strong>s per vijf à zes jaar). Dit materiaal blijft (waar<br />
mogelijk) niet achter op de slootkant<strong>en</strong>, maar<br />
wordt verwerkt in broeihop<strong>en</strong> voor ringslang<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
composthop<strong>en</strong> (voor de akker). Juist deze slootkant<strong>en</strong> zijn<br />
vaak van belang voor padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong>, moss<strong>en</strong> <strong>en</strong> var<strong>en</strong>s.<br />
– Aan erfvogels als huismus, ringmus, boer<strong>en</strong>zwaluw,<br />
huiszwaluw <strong>en</strong> kerkuil wordt nestgeleg<strong>en</strong>heid gebod<strong>en</strong> in<br />
de vorm van nestkast<strong>en</strong>.<br />
Het beheer van de laanbom<strong>en</strong> staat beschrev<strong>en</strong> onder<br />
‘Bosbeheer’ hierna.<br />
Graslandbeheer<br />
Het beheer van de grasland<strong>en</strong> zet in op bloemrijke<br />
vegetaties door e<strong>en</strong> combinatie van maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> omweiding met lak<strong>en</strong>velders (ongeveer ti<strong>en</strong>). In de<br />
winter word<strong>en</strong> de lak<strong>en</strong>velders gevoerd op perceel B2 bij<br />
het Paviljo<strong>en</strong>. Beweiding <strong>en</strong> maaiperiodes zijn indicatief<br />
<strong>en</strong> afhankelijk van de vegetatieontwikkeling in het be-<br />
treff<strong>en</strong>d perceel. De vroege maaibeurt vindt plaats op het<br />
mom<strong>en</strong>t van st<strong>en</strong>gelstrekking bij de dominante grass<strong>en</strong>.<br />
De late maaibeurt vindt plaats nadat rijpe zad<strong>en</strong> van<br />
de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de kruid<strong>en</strong> aanwezig zijn. Bij het maai<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> strok<strong>en</strong> (ca. 10 proc<strong>en</strong>t) niet gemaaid, deze blijv<strong>en</strong><br />
staan voor insect<strong>en</strong>. Niet alle percel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> tegelijk<br />
gemaaid, zodat er altijd nectarplant<strong>en</strong> voor insect<strong>en</strong> in<br />
het gebied aanwezig zijn. De grasland<strong>en</strong> word<strong>en</strong> niet<br />
bemest, uitgezonderd perceel H7 <strong>en</strong> H8. Deze percel<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> (weer) licht bemest op het mom<strong>en</strong>t dat de graskruid<strong>en</strong>mix<br />
is gehaald. De bemesting van H7 <strong>en</strong> H8 bestaat<br />
uit ruige stalmest. De bemesting betreft 25–50kg stikstof<br />
per jaar, wat neerkomt op 4 à 8 ton rundermest per hectare<br />
per jaar. Het beheer van de afzonderlijke graslandpercel<strong>en</strong><br />
staat in tabel 6.<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 3 Inrichtings- <strong>en</strong> beheermaatregel<strong>en</strong><br />
37
Tabel 6. Graslandbeheer <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> (voor de percel<strong>en</strong> zie kaart 25)<br />
Stadium Oppervlakte Beheer<br />
in ha<br />
H1 Richting gras-kruid<strong>en</strong>mix 3,1 Seizo<strong>en</strong>sweide (juni–september), omweid<strong>en</strong> met perceel H2 <strong>en</strong> B4.<br />
Dit betek<strong>en</strong>t dus dat de lak<strong>en</strong>velders niet het hele seizo<strong>en</strong> op één<br />
perceel zitt<strong>en</strong>, maar afwissel<strong>en</strong>d op de drie percel<strong>en</strong>. Daarnaast<br />
kunn<strong>en</strong> ze word<strong>en</strong> ingezet op e<strong>en</strong> deel van de andere percel<strong>en</strong><br />
in de vorm van voor- <strong>en</strong> nabeweiding. E<strong>en</strong> circa 12m brede strook<br />
wordt als zoom beheerd <strong>en</strong> door e<strong>en</strong> stroomdraadje buit<strong>en</strong> de<br />
begrazing gehoud<strong>en</strong> (zie hierna).<br />
H2 Richting gras-kruid<strong>en</strong>mix 7 Seizo<strong>en</strong>sweide (juni–september), omweid<strong>en</strong> met perceel H1 <strong>en</strong> B4.<br />
H3 Richting gras-kruid<strong>en</strong>mix 6,9 Hooiland. Afhankelijk van de vegetatieontwikkeling één of twee keer<br />
per jaar maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong>. De oever van de poel wordt waar<br />
mogelijk voor de helft meegemaaid bij de tweede maaibeurt.<br />
H4 Dominant 10,1 Voorbeweiding april/mei. Maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong> eind juni/juli.<br />
Nabeweiding vanaf halverwege augustus.<br />
H5 Dominant 5,8 Winterweide (november tot april) waar de lak<strong>en</strong>velders<br />
word<strong>en</strong> gevoerd. Maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong> eind juni/juli.<br />
H6 Dominant 4,2 Maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong> begin mei/juni. Beweiding vanaf halverwege juli.<br />
H7 Dominant 2,3 Maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong>. Op dit perceel in totaal maximaal 18 ton<br />
rundermest (voor kievit<strong>en</strong>).<br />
H8 Dominant 1,1 Maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong>. Op dit perceel in totaal maximaal 9 ton<br />
rundermest (voor kievit<strong>en</strong>).<br />
B1 Gras-kruid<strong>en</strong>mix 3,6 Perceel wordt door konijn<strong>en</strong> begraasd. Maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> de<br />
vegetatie verruigt door onvoldo<strong>en</strong>de begrazing.<br />
B2 Dominant/gras-kruid<strong>en</strong>mix 1,9 Seizo<strong>en</strong>sbegrazing omweid<strong>en</strong> met perceel B3<br />
B3 Dominant/gras-kruid<strong>en</strong>mix 1,2 Seizo<strong>en</strong>sbegrazing omweid<strong>en</strong> met perceel B2<br />
B4 Gras-kruid<strong>en</strong>mix 3,5 Seizo<strong>en</strong>sweide, omweid<strong>en</strong> met perceel H1 <strong>en</strong> H2.<br />
Zoom- <strong>en</strong> mantelbeheer perceel H1 <strong>en</strong> H2<br />
Perceel H2 heeft aan de noordzijde e<strong>en</strong> zoom van 12m<br />
breed. Deze wordt e<strong>en</strong>s per twee jaar gemaaid <strong>en</strong> afgevoerd<br />
(in twee del<strong>en</strong> om <strong>en</strong> om). Door e<strong>en</strong> schrikdraadje wordt<br />
deze zoom buit<strong>en</strong> de begrazing gehoud<strong>en</strong>. De mantel-<br />
vegetatie (het struweel) aan de boszijde van dit perceel<br />
wordt periodiek <strong>en</strong> gefaseerd, e<strong>en</strong>s per ti<strong>en</strong> à vijfti<strong>en</strong> jaar<br />
afgezet. Ook het struweel aan de schap<strong>en</strong>driftzijde van<br />
perceel H1 wordt periodiek <strong>en</strong> gefaseerd afgezet. Het hout<br />
wordt afgevoerd of in takk<strong>en</strong>rill<strong>en</strong> in het bos verwerkt.<br />
38 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Akkerbeheer<br />
De akker op <strong>Houdringe</strong> wordt als zomergraanakker<br />
beheerd, vooral gericht op akkerfauna (vogels kleinschalig<br />
cultuurlandschap). De akkers op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> als<br />
wintergraanakker beheerd gericht op flora. De zuidelijke<br />
akker ligt op e<strong>en</strong> net iets rijkere bodem. Voor het beheer<br />
zie tabel 8.<br />
– De zomergraanakker wordt e<strong>en</strong>s per twee jaar bemest<br />
met ruige stalmest. In principe geldt e<strong>en</strong> bemesting<br />
tuss<strong>en</strong> de 50 <strong>en</strong> 100kg stikstof (dat is ruim onder de<br />
Skallnorm van 170kg N/ha). Tabel 7 geeft e<strong>en</strong> overzicht<br />
van de maximale hoeveelheid stalmest per hectare met<br />
respectievelijk 50 <strong>en</strong> 100kg stikstof per hectare als doel.<br />
– De wintergraanakkers word<strong>en</strong> niet bemest.
Tabel 7. Hoeveelheid stikstof (N) <strong>en</strong> fosfaat (P) per ton vaste<br />
mest van verschill<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> vee. SG is het soortelijk gewicht:<br />
Kg per m3 (gemiddeld g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>) (bron: Mestbeleid 2010, LNV).<br />
De laatste twee kolomm<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> de hoeveelheid ruige stalmest<br />
aan die per hectare gebruikt kan word<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> streefwaarde<br />
van 50 <strong>en</strong> 100kg stikstof per hectare (bron: www.bodemacademie.nl)<br />
Kaart 25. Graslandpercel<strong>en</strong><br />
<strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
Vaste mest Kg N/ton Kg P/ton SG 50 100<br />
Rundvee 6,3 3,7 900 8,8 m 3 of 7,9 ton 17,6 m 3 of 15,9 ton<br />
Vark<strong>en</strong>s 10,8 10,7 800 5,8 m 3 of 4,6 ton 11,6 m 3 of 9,3 ton<br />
Schap<strong>en</strong> 8,3 4,6 700 8,6 m 3 of 6 ton 17,2 m 3 of 12 ton<br />
Geit<strong>en</strong> 9,6 5,2 900 5,8 m 3 of 5,2 ton 11,6 m 3 of 10,4 ton<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 3 Inrichtings- <strong>en</strong> beheermaatregel<strong>en</strong><br />
39
Tabel 8. Beheer akkers <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
Akker Oppervlakte in ha Beheer<br />
<strong>Houdringe</strong> ca. 4ha Zomergraanakker. Vier van de vijf jaar wordt zomergraan geteeld.<br />
E<strong>en</strong> 15m brede lange strook wordt niet geoogst maar blijft de<br />
winter overstaan. Deze strook ligt in de l<strong>en</strong>gterichting van de<br />
akker <strong>en</strong> rouleert over de akker. De rest van het veld blijft als<br />
stoppels staan. Bij het oogst<strong>en</strong> wordt wat gemorst. Het vijfde<br />
jaar vindt zwarte of gro<strong>en</strong>e braak plaats. Het is zaak dat in het<br />
braakjaar op Oostbroek <strong>en</strong> Sandwijck wel zomergraan wordt<br />
geteeld, zodat akkervogels in de winter toch voedsel kunn<strong>en</strong><br />
vind<strong>en</strong>.<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> 1,3ha Wintergraanakker. Het graan wordt niet geoogst, maar in het<br />
klein september ondergeploegd. Het zesde jaar wordt het land braak<br />
gelegd. Dit kan zowel zwarte als gro<strong>en</strong>e braak (boekweit of<br />
Phacelia) zijn.<br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> 7,5ha Deze akker wordt niet bemest. Eeuwige roggebouw zonder<br />
klein braaklegging. In plaats van oogst<strong>en</strong> maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> na min. 10 dag<strong>en</strong><br />
afvoer<strong>en</strong>. Introductie maaisel van kruid<strong>en</strong>rijke akkers op de<br />
Heuvelrug (Laars<strong>en</strong>berg <strong>en</strong> Noordhout). Aan de noord- <strong>en</strong> zuid<br />
zijde van dit perceel word<strong>en</strong> 12m brede kruid<strong>en</strong>rijke zom<strong>en</strong><br />
ontwikkeld die aan de boszijde overgaan in struweel.<br />
Deze zom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om <strong>en</strong> om e<strong>en</strong>s per twee jaar gemaaid<br />
(augustus). Het struweel wordt periodiek afgezet. Langs de<br />
watergang wordt e<strong>en</strong> 5m brede strook als grasland beheerd<br />
(2 keer per jaar maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong>).<br />
– Ploeg<strong>en</strong> gebeurt niet dieper dan 20cm. Zaai<strong>en</strong> gebeurt<br />
ijl: rond de 80kgha-1, veel dunner dan in de reguliere<br />
landbouw. Het zaaigoed bestaat deels uit ongeschoond<br />
zaad gewonn<strong>en</strong> op botanisch al rijke akkers (met e<strong>en</strong><br />
vergelijkbare bodem <strong>en</strong> bij voorkeur in eig<strong>en</strong> beheer).<br />
– Verontreiniging van woeker<strong>en</strong>de kruid<strong>en</strong> kan op verschill<strong>en</strong>de<br />
manier<strong>en</strong> word<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>gegaan. Windhalm,<br />
gestreepte witbol <strong>en</strong> kweek wordt bestred<strong>en</strong> door na oogst<br />
de akkers e<strong>en</strong> aantal ker<strong>en</strong> te bewerk<strong>en</strong> met de cultivator.<br />
Kweek wordt bestred<strong>en</strong> door bij warm weer (na de<br />
graanoogst) de wortels naar bov<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong>, zodat deze<br />
verdrog<strong>en</strong>. Het egg<strong>en</strong> is over het algeme<strong>en</strong> vier keer nodig,<br />
voordat de kweek verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> is. Ook e<strong>en</strong> dichte teelt van<br />
bijvoorbeeld vlas kan word<strong>en</strong> ingezet teg<strong>en</strong> woekeraars<br />
(zoals ringelwikke).<br />
40 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
– Er wordt gebruikgemaakt van verschill<strong>en</strong>de graanrass<strong>en</strong>.<br />
Het gaat om e<strong>en</strong> mozaïek van rogge, tarwe, hemelgerst,<br />
haver <strong>en</strong> spelt, maar ook in vergetelheid geraakte gran<strong>en</strong><br />
(oergran<strong>en</strong>) als e<strong>en</strong>koorn <strong>en</strong> emmer. Spelt houdt lang zijn<br />
eiwitrijke korrel vast <strong>en</strong> is dus heel geschikt om te lat<strong>en</strong><br />
overstaan. Deze soort wordt daarom in zomergraanakkers<br />
gebruikt.<br />
– Bij wintergraanakkers vindt grondbewerking in de tweede<br />
helft van september plaats, waarna ondiep wordt gezaaid<br />
(rogge
Bosbeheer<br />
Algeme<strong>en</strong> geldt dat Amerikaanse vogelkers <strong>en</strong> opslag<br />
van Amerikaanse eik word<strong>en</strong> bestred<strong>en</strong>. Het aandeel<br />
Amerikaans kr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boompje wordt sterk teruggedrong<strong>en</strong>.<br />
Bestrijding gebeurt planmatig; voordat e<strong>en</strong> perceel gedund<br />
wordt. Het beheer van de verschill<strong>en</strong>de bostypes is als volgt:<br />
Parkbos <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
– Door dunning<strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> zwaar, monum<strong>en</strong>taal parkbos<br />
ontwikkeld. Het gem<strong>en</strong>gde karakter van het bos wordt<br />
in stand gehoud<strong>en</strong> door daar waar beuk<strong>en</strong>, esdoorns of<br />
naaldbom<strong>en</strong> de ontwikkeling van sterke, gezonde eik<strong>en</strong><br />
belemmer<strong>en</strong>, <strong>en</strong>kele bom<strong>en</strong> te vell<strong>en</strong> of te ring<strong>en</strong>. Velling<br />
zal plaatsvind<strong>en</strong> in de buurt van pad<strong>en</strong>, ring<strong>en</strong> in de<br />
percel<strong>en</strong>. De maat van de te vell<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t wel in<br />
verhouding te staan tot de te bevoordel<strong>en</strong> bom<strong>en</strong>.<br />
– Het bos t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van landhuis <strong>Houdringe</strong> is rustgebied<br />
voor (grote) zoogdier<strong>en</strong>. Hier wordt terughoud<strong>en</strong>d<br />
beheerd. Het gem<strong>en</strong>gde karakter van dit perceel wordt in<br />
stand gehoud<strong>en</strong> door <strong>en</strong>kele bom<strong>en</strong> (beuk<strong>en</strong> <strong>en</strong> esdoorns)<br />
te ring<strong>en</strong>.<br />
– Het ongem<strong>en</strong>gde karakter van het beuk<strong>en</strong>galerijbos in<br />
het sterr<strong>en</strong>bos van <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> wordt in stand gehoud<strong>en</strong>.<br />
Ev<strong>en</strong>tuele dunning<strong>en</strong> zijn gericht op e<strong>en</strong> snellere<br />
ontwikkeling van zwaar beuk<strong>en</strong>hout.<br />
– Percel<strong>en</strong> gedomineerd door uitheems naaldhout,<br />
Douglas <strong>en</strong> Japanse lariks, word<strong>en</strong> door dunning<strong>en</strong><br />
met toekomstbom<strong>en</strong> gevarieerder gemaakt, waarbij<br />
het aandeel inheemse boomsoort<strong>en</strong> geleidelijk<br />
wordt verhoogd. Opslag van deze soort<strong>en</strong> wordt<br />
teruggedrong<strong>en</strong>.<br />
– De Douglasopstand in het sterr<strong>en</strong>bos op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> is<br />
omgevormd naar e<strong>en</strong> opstand winterlinde. De bodem van<br />
dit perceel bestaat uit e<strong>en</strong> dikke, vrij lemige eerdlaag,<br />
geschikt als groeiplaats voor linde.<br />
– De bosperceeltjes gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>d aan de formele oprijlaan van<br />
<strong>Houdringe</strong> word<strong>en</strong> als hakhout/struweel beheerd, zodat<br />
het formele karakter beter naar de omgeving uitstraalt.<br />
De omloop is ti<strong>en</strong> à twaalf jaar. Waar gat<strong>en</strong> ontstaan<br />
wordt ingeboet met struweel. Verruiging aan de rand<strong>en</strong><br />
wordt weggemaaid.<br />
– Het lan<strong>en</strong>stelsel, zowel formeel als landschappelijk,<br />
wordt in stand gehoud<strong>en</strong>. Wanneer er grote uitval van<br />
laanbom<strong>en</strong> plaatsvindt, dan wordt de laanbeplanting<br />
vervang<strong>en</strong>. De vervall<strong>en</strong> laanbeplanting rondom de<br />
Goudviss<strong>en</strong>kom is bij de project<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Dood<br />
hout (takk<strong>en</strong>materiaal) op de grond wordt uit de lan<strong>en</strong><br />
verwijderd. Staande dode stamm<strong>en</strong> word<strong>en</strong> niet per<br />
definitie opgeruimd, vanwege de grote ecologische<br />
waarde. Dode stamm<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> echter niet het beeld<br />
bepal<strong>en</strong>. Waar nodig word<strong>en</strong> dode bom<strong>en</strong> gekandelaberd.<br />
De laanbom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> periodiek met de hoogwerker<br />
gesnoeid. Naast het verwijder<strong>en</strong> van dode takk<strong>en</strong>, wordt<br />
waar nodig ook de vorm gesnoeid.<br />
E<strong>en</strong> deel van de percel<strong>en</strong> eik<strong>en</strong>spaartelg<strong>en</strong> op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
word<strong>en</strong> weer als hakhout in beheer g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Kansrijke<br />
percel<strong>en</strong> zijn: het westelijke deel van 13s (gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>d aan de<br />
akker, waar ook e<strong>en</strong> mantel wordt aangeplant), 13m, p, q, r<br />
<strong>en</strong> 12a. Voor de vak- <strong>en</strong> afdeling<strong>en</strong>kaart zie bijlage 3.<br />
– Het hakhout wordt beheerd met e<strong>en</strong> omloop van ti<strong>en</strong> à<br />
twaalf (vijfti<strong>en</strong>) jaar, afhankelijk van de groei. Hakk<strong>en</strong><br />
gebeurt periodiek <strong>en</strong> gefaseerd over de verschill<strong>en</strong>de<br />
percel<strong>en</strong>. Door fasering van de kap kan meer ruimtelijke<br />
variatie word<strong>en</strong> verkreg<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontstaan veel randsituaties.<br />
Zo blijv<strong>en</strong> alle karakteristieke biotoopomstandighed<strong>en</strong><br />
steeds aanwezig, zodat plant<strong>en</strong> <strong>en</strong> dier<strong>en</strong> die afhankelijk<br />
zijn van e<strong>en</strong> bepaald stadium, altijd e<strong>en</strong> plek vind<strong>en</strong><br />
(Jans<strong>en</strong>, & Kuiper, 2001). De minimale oppervlakte die per<br />
keer gehakt wordt is e<strong>en</strong> kwart hectare. In het algeme<strong>en</strong><br />
geldt dat hoe kleinschaliger m<strong>en</strong> kapt, hoe beter het is<br />
voor de natuur- <strong>en</strong> belevingswaarde. Maar er moet wel<br />
rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met schaduwbeperking<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> (mogelijke) vraatschade.<br />
– Het afzett<strong>en</strong> gebeurt minimaal op 1m hoogte om<br />
schade door konijn<strong>en</strong>vraat te voorkom<strong>en</strong>. De stamm<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> schuin afgezet, om stagnatie van reg<strong>en</strong>water<br />
te voorkom<strong>en</strong>. Afzett<strong>en</strong> van het hakhout gebeurt bij<br />
voorkeur tuss<strong>en</strong> half februari <strong>en</strong> begin april. Te vroege<br />
oogst kan problem<strong>en</strong> oplever<strong>en</strong> doordat stobb<strong>en</strong><br />
bevriez<strong>en</strong>. Te late oogst kan de uitstoeling van stobb<strong>en</strong><br />
bemoeilijk<strong>en</strong>.<br />
– Al het takk<strong>en</strong>materiaal wordt in principe afgevoerd. Het<br />
achterlat<strong>en</strong> van dit hout zou resulter<strong>en</strong> in verrijking<br />
van de van oorsprong armere zandgrond, waardoor<br />
het systeem minder geschikt wordt voor k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de<br />
soort<strong>en</strong> <strong>en</strong> verruigd met bram<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> uitzondering<br />
vorm<strong>en</strong> takk<strong>en</strong>kooi<strong>en</strong> rondom de stov<strong>en</strong> (zie hierna).<br />
– Het hakhout is dec<strong>en</strong>nialang niet beheerd. Daardoor zal<br />
de uitval na de eerste hakbeurt vrij hoog zijn. Inboet<strong>en</strong><br />
is dan noodzakelijk. Inboet<strong>en</strong> gebeurt met wat groter<br />
plantmateriaal (ver<strong>en</strong>). Er word<strong>en</strong> wat meer ver<strong>en</strong> geplant<br />
dan als stobbes gew<strong>en</strong>st zijn, omdat er altijd e<strong>en</strong> deel<br />
zal uitvall<strong>en</strong>. Inboet<strong>en</strong> kan ook door gebruik te mak<strong>en</strong><br />
van afleggers. Maar de spaartelg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> (bij de eerste<br />
hakbeurt) ge<strong>en</strong> dunne buigzame takk<strong>en</strong>.<br />
– Naast het hoog afzett<strong>en</strong> zijn extra maatregel<strong>en</strong><br />
noodzakelijk om het hakhoutbeheer te lat<strong>en</strong><br />
slag<strong>en</strong>. Daarom word<strong>en</strong> rond e<strong>en</strong> deel van de stov<strong>en</strong><br />
takk<strong>en</strong>kooi<strong>en</strong> gemaakt. Ook het uitraster<strong>en</strong> van<br />
pas afgezet <strong>en</strong> ingeboet hakhout behoort tot de<br />
mogelijkhed<strong>en</strong>.<br />
– Het meest rec<strong>en</strong>te afgezette perceel hakhout (afdeling<br />
13p), met grote uitval, wordt aangevuld.<br />
– De spaartelgpercel<strong>en</strong> die niet opnieuw als hakhout<br />
in beheer word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> variabel gedund.<br />
Groepsgewijs wordt winterlinde, zoete kers <strong>en</strong> hazelaar<br />
aangeplant.<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> hoofdstuk 3 Inrichtings- <strong>en</strong> beheermaatregel<strong>en</strong><br />
41
Stuifzandbeplanting <strong>Panbos</strong> <strong>en</strong> Heyntjeskamp<br />
– In de e<strong>en</strong>vormige del<strong>en</strong> van het bos vindt variabele<br />
dunning plaats: groepjes bom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geveld zodat<br />
op<strong>en</strong> plekk<strong>en</strong> ontstaan, terwijl op andere plekk<strong>en</strong> het bos<br />
juist dicht wordt gehoud<strong>en</strong>. Daarnaast vind<strong>en</strong> dunning<strong>en</strong><br />
met toekomstbom<strong>en</strong> plaats. Het aandeel staand dood<br />
hout wordt verhoogd door te ring<strong>en</strong>.<br />
– Bij dunning<strong>en</strong> (met toekomstbom<strong>en</strong>) word<strong>en</strong> inheemse<br />
boomsoort<strong>en</strong> bevoordeeld bov<strong>en</strong> uitheemse soort<strong>en</strong>.<br />
Monum<strong>en</strong>tale grove d<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> zomereik hebb<strong>en</strong><br />
voorrang.<br />
– In het parkachtige bos op de Tann<strong>en</strong>berg is meer ruimte<br />
voor versier<strong>en</strong>de exot<strong>en</strong>.<br />
– Opstand<strong>en</strong> gedomineerd door monum<strong>en</strong>tale grove d<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> op<strong>en</strong>gehoud<strong>en</strong>. Door dunning<strong>en</strong> word<strong>en</strong> de<br />
monum<strong>en</strong>tale vliegd<strong>en</strong>n<strong>en</strong>/grove d<strong>en</strong>n<strong>en</strong> vrijgesteld.<br />
Grotere oppervlaktes monum<strong>en</strong>tale d<strong>en</strong> zijn te vind<strong>en</strong> in<br />
vak 5 <strong>en</strong> afdeling 10b. De op<strong>en</strong> ruimtes in vak 5 word<strong>en</strong><br />
in stand gehoud<strong>en</strong>. Dit gebeurt grot<strong>en</strong>deels door het<br />
int<strong>en</strong>sieve recreatieve gebruik. Daarnaast kan bij afdeling<br />
5d de bosrand iets word<strong>en</strong> terugg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
– Het bosreservaat Heyntjeskamp (afdeling<strong>en</strong> 12b, c, d,<br />
f, g, h, j, n, p, q <strong>en</strong> 9b) ontwikkelt zich na afronding<br />
van inleid<strong>en</strong>d beheer spontaan. Dit (inleid<strong>en</strong>d) beheer<br />
bestaat uit het verwijder<strong>en</strong> van schaduwtolerante exot<strong>en</strong><br />
(Amerikaanse eik <strong>en</strong> vogelkers <strong>en</strong> Douglas). Hout wordt<br />
achtergelat<strong>en</strong> in het bos. Er wordt zo veel mogelijk<br />
geringd. Daarna wordt zo min mogelijk ingegrep<strong>en</strong>,<br />
uitgezonderd de bestrijding van invasieve exot<strong>en</strong>.<br />
Het jonge bos op het voormalige heideterreintje van De<br />
Heyntjeskamp (afdeling 11h <strong>en</strong> omring<strong>en</strong>de deel 11g) is rijk<br />
aan bosmier<strong>en</strong>. De mier<strong>en</strong>hop<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> bijna allemaal in<br />
de rand<strong>en</strong> van deze op<strong>en</strong> ruimtes. Op<strong>en</strong> plekk<strong>en</strong> zijn door<br />
invall<strong>en</strong>de zonnestral<strong>en</strong> warmer, nodig voor de broedhop<strong>en</strong><br />
van rode bosmier<strong>en</strong>.<br />
– E<strong>en</strong> brede bosrand (20–30m breed) wordt in stand<br />
gehoud<strong>en</strong>. Deze rand wordt periodiek gemaaid<br />
(bosmaaier) of gekleppeld. Het maaisel wordt afgevoerd.<br />
Het mycologisch waardevolle bos binn<strong>en</strong> vak 4, met de op<strong>en</strong><br />
ruimtes <strong>en</strong> overgang<strong>en</strong> van deze op<strong>en</strong> ruimtes naar het bos<br />
wordt als volgt beheerd:<br />
* op de mycologisch meest waardevolle stukje wordt het<br />
strooisel ‘geroofd’. Dat betek<strong>en</strong>t dat de humus op hop<strong>en</strong><br />
wordt geharkt <strong>en</strong> verwijderd;<br />
* schrale vegetaties <strong>en</strong> geleidelijke overgang<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
in stand gehoud<strong>en</strong> door cyclisch de successie terug<br />
te zett<strong>en</strong>. Periodiek <strong>en</strong> verspreid word<strong>en</strong> groep<strong>en</strong><br />
grove d<strong>en</strong> verwijderd. Op die plekk<strong>en</strong> wordt ook het<br />
strooisel verwijderd of kleinschalig geplagd, zodat de<br />
uitgangsituatie weer kaal zand is. Door verspreid in<br />
ruimte <strong>en</strong> tijd in te grijp<strong>en</strong> wandelt de successie als het<br />
ware rondom het kale zand. Monum<strong>en</strong>tale grove d<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> gespaard.<br />
42 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Recreatie<br />
Het plangebied wordt erg gewaardeerd door recreant<strong>en</strong><br />
om lekker uit waai<strong>en</strong>, te wandel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verpoz<strong>en</strong>. Ook<br />
het ommetje met de hond is bijzonder populair. Door de<br />
landgoeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> het stuifzandbos lop<strong>en</strong> vier prachtige<br />
wandelroutes: 3,5km door <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong>,<br />
4,5km door <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, 3,5km door <strong>Panbos</strong> <strong>en</strong> 12km<br />
door het hele gebied. Daarnaast is e<strong>en</strong> kinderspeurtocht<br />
op <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> uitgezet. Door het gebied lop<strong>en</strong> ook diverse<br />
ruiterroutes, waar e<strong>en</strong> ruiterp<strong>en</strong>ning verplicht voor is. Het<br />
Paviljo<strong>en</strong> fungeert als bezoekersc<strong>en</strong>trum <strong>en</strong> winkeltje (zie<br />
par. 3.1 onder ‘Project Poort van de Lustwarande’). Op de<br />
speelweide kan gepicknickt word<strong>en</strong>. Het plangebied wordt<br />
door vier parkeerplaats<strong>en</strong> ontslot<strong>en</strong>. Rust voor wild wordt<br />
gewaarborgd door <strong>en</strong>kele del<strong>en</strong> van het bos afgeslot<strong>en</strong> te<br />
houd<strong>en</strong>: op <strong>Houdringe</strong> afdeling 15n (het oostelijke parkbos),<br />
op Heyntjeskamp/<strong>Panbos</strong> de afdeling<strong>en</strong> 12a-j, n, p, 9a-d,<br />
g <strong>en</strong> 8a, b (zie beheerkaart bijlage 5). Loslop<strong>en</strong>de hond<strong>en</strong>,<br />
onder appel, zijn toegestaan in <strong>Panbos</strong> <strong>en</strong> het westelijke bos<br />
van <strong>Houdringe</strong>. Daarnaast wordt één veld op <strong>Houdringe</strong><br />
ingericht als losloopgebied. Buit<strong>en</strong> de rustgebied<strong>en</strong> zijn<br />
hond<strong>en</strong> verder alle<strong>en</strong> aangelijnd toegestaan.<br />
Door de hoge recreatieve druk staan de natuur- <strong>en</strong> cultuur -<br />
historische waard<strong>en</strong> van het gebied onder druk. Naast<br />
zonering van de recreatie wordt daarom de capaciteit van<br />
toezicht uitgebreid. Dit gebeurt door externe buit<strong>en</strong>gewoon<br />
opsporingsambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> (BOA’s).<br />
3.3 Monitoring<br />
Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> vindt het belangrijk te wet<strong>en</strong> welke<br />
plant<strong>en</strong> <strong>en</strong> dier<strong>en</strong> waar in haar natuurgebied<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>.<br />
We will<strong>en</strong> gebiedseig<strong>en</strong> plant<strong>en</strong> <strong>en</strong> dier<strong>en</strong> zo veel mogelijk<br />
de ruimte bied<strong>en</strong>. Onderzoek naar de ontwikkeling van populaties<br />
is e<strong>en</strong> belangrijk middel om het te voer<strong>en</strong> beheer<br />
te evaluer<strong>en</strong>. Het bereik<strong>en</strong> van de doelstelling<strong>en</strong> zoals<br />
geformuleerd in hoofdstuk 2 wordt gemonitord aan de<br />
hand van de volg<strong>en</strong>de indicator<strong>en</strong>:<br />
– aanwezigheid van (SNL-)doelsoort<strong>en</strong>, Rode <strong>en</strong> Oranje<br />
Lijst-soort<strong>en</strong>;<br />
– specifiek word<strong>en</strong> de effect<strong>en</strong> van strooiselroof <strong>en</strong><br />
kleinschalig plagg<strong>en</strong> in het noordoost<strong>en</strong> van <strong>Panbos</strong><br />
gemonitord.<br />
De manier waarop monitoring plaatsvindt, staat beschrev<strong>en</strong><br />
in de Handleiding onderzoek flora <strong>en</strong> fauna bij Het <strong>Utrechts</strong><br />
<strong>Landschap</strong> (te vind<strong>en</strong> op www.utrechtslandschap.nl).
Gebruikte literatuur<br />
• Albers, L.H. (1988). Cultuurhistorisch onderzoek van de landgoeder<strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>. Utrecht.<br />
• Anonymus (1978). Beheerplan voor de landgoeder<strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> de Heyntjeskamp. Eig<strong>en</strong>domm<strong>en</strong> van de<br />
Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>. Deel 1 <strong>en</strong> 2. Velp: Hogere Bosbouw <strong>en</strong> Cultuurtechnische School.<br />
• Arnolds, E., & Veerkamp, M. (2008). Basisrapport Rode Lijst padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong>. Utrecht: Nederlandse Mycologische<br />
Ver<strong>en</strong>iging.<br />
• Bax, I., & Schippers, W. (1997). Veldgids ontwikkeling van botanisch waardevol grasland. (publicati<strong>en</strong>r. C-18).<br />
Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>: Di<strong>en</strong>st landelijk gebied <strong>en</strong> Informatie- <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisc<strong>en</strong>trum Natuurbeheer.<br />
• Ber<strong>en</strong>ds<strong>en</strong>, H.J.A. (1982). De g<strong>en</strong>ese van het landschap in het zuid<strong>en</strong> van de provincie Utrecht. E<strong>en</strong> fysisch-geografische studie<br />
(<strong>Utrechts</strong> Geografische Studies 25). Utrecht: Geografisch Instituut Rijksuniversiteit Utrecht.<br />
• Bijtel, H.J.V. van d<strong>en</strong> (1995). De ecologische waarde van <strong>en</strong>kele akkers van Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong> (BEO-Publikatie 95-2).<br />
Drieberg<strong>en</strong>-Rijss<strong>en</strong>burg: Bureau H.J.V. Van d<strong>en</strong> Bijtel.<br />
• Boer, E.J.F. de, & Vliet, S. van (2005). Verslag basisinv<strong>en</strong>tarisaties grasland<strong>en</strong>. Culemborg: Bureau Waard<strong>en</strong>burg.<br />
• Coel<strong>en</strong>, J. van der, Keijl, G., & Vliet, F. van der (1989). Vleermuiz<strong>en</strong> in <strong>en</strong>kele terrein<strong>en</strong> van Stichting Het <strong>Utrechts</strong><br />
<strong>Landschap</strong>. Amsterdam: Stichting Vleermuis-Onderzoek.<br />
• Dijksterhuis, K., & Hut, H. (2009). Akkervogels. Zutph<strong>en</strong>: Roodbont Uitgeverij.<br />
• Dochy, O., & H<strong>en</strong>s, M. (2005). Van de stakkers van de akkers naar de held<strong>en</strong> van de veld<strong>en</strong>.<br />
Beschermingsmaatregel<strong>en</strong> voor akkervogels (Rapport IN.R. 2005-01). Brussel: Instituut voor Natuurbehoud<br />
i.s.m. Brugge: provinciebestuur West-Vlaander<strong>en</strong>.<br />
• Geme<strong>en</strong>te Zeist (2007). Bestemmingsplan Amersfoortseweg e.o. Amersfoort: mRO.<br />
• Groning<strong>en</strong>, C.L. van (1999). De <strong>Utrechts</strong>e Heuvelrug. De Stichtse Lustwarande: buit<strong>en</strong>s in het gro<strong>en</strong> (serie De<br />
Nederlandse monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> kunst). Zwolle: Waanders Uitgevers.<br />
• Grontmij (1995). Natuur <strong>en</strong> recreatie op <strong>Houdringe</strong>. De Bilt: Grontmij.<br />
• Groot, L. (1995). E<strong>en</strong> vegetatiekundige <strong>en</strong> floristische verk<strong>en</strong>ning van de grasland<strong>en</strong> van Stichting Het <strong>Utrechts</strong><br />
<strong>Landschap</strong>. Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>: Landbouwuniversiteit.<br />
• Heidemij (1981). Beheerplan voor de bosterrein<strong>en</strong> van de geme<strong>en</strong>te Zeist. Complex II <strong>Panbos</strong> <strong>en</strong> Tann<strong>en</strong>berg,<br />
januari 1982–december 1991. Arnhem: Heidemij, afdeling beheerplann<strong>en</strong>.<br />
• Heidemij (1991). Beheerplan voor de bosterrein<strong>en</strong> van de geme<strong>en</strong>te Zeist. Complex II <strong>Panbos</strong> <strong>en</strong> Tann<strong>en</strong>berg,<br />
januari 1992–december 2001. Arnhem: Heidemij, afdeling beheerplann<strong>en</strong>.<br />
• Hoekstra, F. (1982). Bodemgesteldheid <strong>en</strong> bodemgeschiktheid van <strong>en</strong>kele boscomplex<strong>en</strong> van de geme<strong>en</strong>te Zeist.<br />
Drieberg<strong>en</strong>: Staatsbosbeheer, afdeling Beheersplanning.<br />
• Hommel, P., et al. (2007). Terug naar het lind<strong>en</strong>woud. Strooiselkwaliteit als basis voor ecologisch bosbeheer.<br />
Utrecht: KNNV Uitgeverij.<br />
• Jagt, J.L. van der, et al. (2000). Geïntegreerd bosbeheer. Praktijk, voorbeeld<strong>en</strong>, achtergrond (EC-LNV nr. 50).<br />
Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>: EC-LNV.<br />
• Jans<strong>en</strong>, P., & Kuiper, L. (2001). Hakhout. Suggesties voor het beheer. Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>: Stichting Probos.<br />
• Keizer, P.J. (2003). Paddestoelvri<strong>en</strong>delijk natuurbeheer. Utrecht: KNNV Uitgeverij.<br />
• Kling<strong>en</strong>, L.A.S., & Posthoorn, R. (1983). Beheerplan ‘<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>’ bestaande uit de landgoeder<strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> het voormalige stuifzandgebied Heyntjeskamp geleg<strong>en</strong> in de geme<strong>en</strong>te De Bilt <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>dom<br />
van de Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>. Doorn: Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>.<br />
• Konings, C.J.F. (2001). Beheerplan <strong>Panbos</strong> c.a. Doorn: Adviesbureau Kling<strong>en</strong> Bom<strong>en</strong>.<br />
• Nanning, K.B. (1987). <strong>Houdringe</strong> De Bilt. Historie van e<strong>en</strong> Biltse Buit<strong>en</strong>plaats. De Bilt: Grontmij.<br />
• Provincie Utrecht (2002). Natuurgebiedsplan <strong>Utrechts</strong>e Heuvelrug. Utrecht: Gedeputeerde Stat<strong>en</strong> van Utrecht.<br />
• Provincie Utrecht (2003). Atlas aardkundig waardevolle gebied<strong>en</strong>. Utrecht: Provincie Utrecht Di<strong>en</strong>st Ruimte <strong>en</strong><br />
Gro<strong>en</strong>, sector RER.<br />
• Provincie Utrecht (2004). Streekplan 2005–2015. Utrecht: Provinciale Stat<strong>en</strong> van Utrecht.<br />
• Stiboka (1966). Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000, blad 32 West Amersfoort. Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>: Stiboka.<br />
• Stortelder, A.H.F., Dort, K.W. van, & Schaminée, J.H.J. (1999). Beheer van bosrand<strong>en</strong>. Van scherpe gr<strong>en</strong>s naar<br />
soort<strong>en</strong>rijke gradiënt. Utrecht: KNNV Uitgeverij.<br />
• Swart, E.O.A.M. de (2005). Overgangsbeheer op voormalige agrarische grasland<strong>en</strong>. Aanbeveling<strong>en</strong> voor het beheer<br />
van grasland<strong>en</strong> op de landgoeder<strong>en</strong> <strong>Houdringe</strong>/<strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>, Niënhof, Wulperhorst <strong>en</strong> de Voorveldse Polder. Hout<strong>en</strong>: Grontmij.<br />
• Tromp, H.M.J. (1983). Buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> bij De Bilt: Voll<strong>en</strong>hov<strong>en</strong>, <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>. Zeist: Rijksdi<strong>en</strong>st voor<br />
de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg.<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> literatuur<br />
43
• Weeda, E.J., Schaminée, J.H.J., & Duur<strong>en</strong>, L. van (2002). Atlas van plant<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> in Nederland.<br />
Deel 2: Grasland<strong>en</strong>, zom<strong>en</strong> <strong>en</strong> droge heid<strong>en</strong>. Utrecht: KNNV Uitgeverij.<br />
• Weeda, E.J., Schaminée, J.H.J., & Duur<strong>en</strong>, L. van (2003). Atlas van plant<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> in Nederland.<br />
Deel 3: Kust <strong>en</strong> binn<strong>en</strong>landse pioniermilieus. Utrecht: KNNV Uitgeverij.<br />
• Weeda, E.J., Schaminée, J.H.J., & Duur<strong>en</strong>, L. van (2005). Atlas van plant<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> in Nederland.<br />
Deel 4: Boss<strong>en</strong>, struwel<strong>en</strong> <strong>en</strong> ruigt<strong>en</strong>. Utrecht: KNNV Uitgeverij.<br />
• Wildschut, J.T., Brijker, H.J., & Dool, E. van d<strong>en</strong> (2004). Oude boskern<strong>en</strong> van de <strong>Utrechts</strong>e Heuvelrug. Utrecht:<br />
Provincie Utrecht, sector Ecologisch onderzoek <strong>en</strong> Gro<strong>en</strong>e regelgeving.<br />
• Zonneveld, J.I.S. (1985). Lev<strong>en</strong>d land. De geografie van het Nederlandse landschap. Utrecht: Bohn,<br />
Scheltema & Holkema wet<strong>en</strong>schappelijke uitgeverij.<br />
44 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>
ijlage 1 <strong>Houdringe</strong> 1722<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> Bijlag<strong>en</strong> 45
ijlage 2 Red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de beschrijving RCE parkaanleg <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
Historische tuin- <strong>en</strong> parkaanleg <strong>Houdringe</strong><br />
Binn<strong>en</strong> de achtti<strong>en</strong>de-eeuwse structuur <strong>en</strong> omgr<strong>en</strong>zing<br />
is e<strong>en</strong> aanleg in landschapsstijl gerealiseerd waartoe in<br />
1772 de eerste aanzet is gegev<strong>en</strong> met de aanleg van e<strong>en</strong> bos<br />
met slingerpad<strong>en</strong>. In de eerste helft van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />
eeuw (voor 1823/24 <strong>en</strong> in 1841) is de aanleg verder in de<br />
landschapsstijl uitgewerkt <strong>en</strong> sindsdi<strong>en</strong> nauwelijks gewijzigd.<br />
Waarschijnlijk heeft Zocher sr. zich met de aanleg in land-<br />
schapsstijl bemoeid. De structuur van de aanleg wordt<br />
gedrag<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> formele toegangslaan voor het huis, die in<br />
1967 opnieuw is ingeplant, kruist voor het huis de gracht, die<br />
in landschapsstijl is vergrav<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> slinger<strong>en</strong>de waterloop.<br />
Aan weerzijd<strong>en</strong> van de oprijlaan ligg<strong>en</strong> weiland<strong>en</strong>, die in<br />
landschappelijke trant gestoffeerd zijn met <strong>en</strong>ige boomgroep<strong>en</strong><br />
van rode beuk<strong>en</strong>. In 1968 werd door T.A.M. van<br />
Keul<strong>en</strong> voor <strong>en</strong> achter het huis e<strong>en</strong> aanleg in neo-formele<br />
stijl gerealiseerd, waardoor het ovale gazon voor het huis<br />
verdwe<strong>en</strong> (zie kadastrale minuut 1832). De neo-formele<br />
aanleg is voor de bescherming van ondergeschikt belang<br />
(jonger dan 50 jaar). Achter het huis loopt de uitgestrekte<br />
zichtas over e<strong>en</strong> zich verwijd<strong>en</strong>de, grillig gevormde weide,<br />
‘Klaverkamp’ voorzi<strong>en</strong> van <strong>en</strong>ige boomgroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> door<br />
gekartelde (west) <strong>en</strong> gebog<strong>en</strong> (oost) bospartij<strong>en</strong> omzoomd.<br />
Deze bospartij<strong>en</strong> word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd in de veilingcatalogus van<br />
1841 ‘twee uitgestrekte smaakvol aangelegde wandelbossch<strong>en</strong><br />
van zware hoog opgaande eik<strong>en</strong>, beuk<strong>en</strong>, sparr<strong>en</strong>bom<strong>en</strong>’. De<br />
as zet zich voort in e<strong>en</strong> tweede weiland met aan de westzijde<br />
daarvan e<strong>en</strong> boomsingel, de ijsbaan (ca. 1960), die buit<strong>en</strong> de<br />
bescherming valt. Dit tweede weiland is later bij de aanleg<br />
getrokk<strong>en</strong>, zoals de veilingcatalogus van 1841 opmerkt ‘e<strong>en</strong><br />
perceel bouw- <strong>en</strong> weiland (...) van e<strong>en</strong>ige partij<strong>en</strong> opgaande<br />
boom<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> (...) waardoor zich het uitzigt uit het<br />
heer<strong>en</strong>huis verder uitstrekt <strong>en</strong> veraang<strong>en</strong>aamd’. De integratie<br />
van dit weiland met de to<strong>en</strong> reeds bestaande aanleg in land-<br />
schapsstijl is te zi<strong>en</strong> op de Topografische militaire kaart<strong>en</strong><br />
uit 1872 <strong>en</strong> 1906. De ope<strong>en</strong>volging van verschill<strong>en</strong>de op<strong>en</strong><br />
ruimt<strong>en</strong>, die zich versmall<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbred<strong>en</strong> is k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d<br />
voor e<strong>en</strong> aanleg in vroege landschapsstijl. In het bos aan de<br />
oostzijde staan verschill<strong>en</strong>de exot<strong>en</strong>; aan de westzijde e<strong>en</strong><br />
groep dicht bije<strong>en</strong>geplaatste eik<strong>en</strong>.<br />
Recht achter het huis (noord) is nog e<strong>en</strong> restant van e<strong>en</strong><br />
achtti<strong>en</strong>de-eeuwse laan.<br />
46 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Waardering<br />
Historische tuin-parkaanleg van algeme<strong>en</strong> belang:<br />
– Als repres<strong>en</strong>tatief <strong>en</strong> gaaf bewaard voorbeeld van e<strong>en</strong> in<br />
landschapsstijl aangelegd park waartoe in 1772 de eerste<br />
aanzet is gegev<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor 1823/24 waarschijnlijk naar<br />
ontwerp van Zocher sr. verder uitgewerkt <strong>en</strong> verfraaid.<br />
– Vanwege het 18de-eeuwse tracé van de oprijlaan <strong>en</strong><br />
laanrest<strong>en</strong> aan de noordkant in het bos.<br />
– Vanwege de functioneel-ruimtelijke relatie met de<br />
andere onderdel<strong>en</strong> van de buit<strong>en</strong>plaats.<br />
Historische tuin- <strong>en</strong> parkaanleg <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
De buit<strong>en</strong>plaats k<strong>en</strong>merkt zich <strong>en</strong>erzijds door het gaaf<br />
bewaarde achtti<strong>en</strong>de-eeuwse formele lan<strong>en</strong>stelsel <strong>en</strong><br />
anderzijds door de aanleg in landschapsstijl, die in 2 fas<strong>en</strong><br />
tot stand is gekom<strong>en</strong>: rond 1820 vindt de eerste <strong>en</strong> 1842<br />
de tweede fase plaats. Waarschijnlijk heeft J.D. Zocher<br />
jr. zich met de laatst g<strong>en</strong>oemde fase bezig gehoud<strong>en</strong>. De<br />
formele structuur van de aanleg wordt bepaald door de<br />
Visserssteeg, de toegangslaan, het deels nog met originele<br />
klinkers bestrate Melkweggetje (1777) als dwarsas van<br />
de toegangslaan, e<strong>en</strong> deel van de laan in de as van het<br />
huis (achterzijde) <strong>en</strong> de twee sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> met rotondes.<br />
Het middelpunt van het eerste, meest zuidelijk geleg<strong>en</strong><br />
sterr<strong>en</strong>bos wordt gevormd door e<strong>en</strong> heuveltje ‘konijn<strong>en</strong>berg’,<br />
waarop e<strong>en</strong> linde is aangeplant (c. 1835). Vanaf dit punt loopt<br />
e<strong>en</strong> laan in noordoostelijke richting naar de kern van het<br />
tweede sterr<strong>en</strong>bos gevormd door e<strong>en</strong> thans droogstaande<br />
goudviss<strong>en</strong>kom welke in c. 1777 is uitgegrav<strong>en</strong>. Met de<br />
uitgegrav<strong>en</strong> grond is t<strong>en</strong> noordoost<strong>en</strong> van deze kom e<strong>en</strong><br />
zog<strong>en</strong>aamde trapp<strong>en</strong>berg (vanwege zijn trapsgewijze<br />
opbouw) opgeworp<strong>en</strong>, thans e<strong>en</strong> glooi<strong>en</strong>de heuvel. In het<br />
sterr<strong>en</strong>bos is, met behoud van de formele structuur, e<strong>en</strong><br />
landschapselem<strong>en</strong>t ingepast: vanaf de goudviss<strong>en</strong>kom loopt<br />
in noordwestelijke richting e<strong>en</strong> laan beplant met grove<br />
d<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> twee lev<strong>en</strong>sbom<strong>en</strong> (Thuya). Vanaf dit zelfde<br />
punt loopt in westelijke richting e<strong>en</strong> thans doorgeschot<strong>en</strong><br />
berceau ‘paraplulaantje’. De aanleg in landschapsstijl is<br />
meer rondom het huis geconc<strong>en</strong>treerd. Voor het huis ligt<br />
e<strong>en</strong> trapstoelop<strong>en</strong>de weide met boomgroep<strong>en</strong> geflankeerd<br />
door bospartij<strong>en</strong>. Deze weide dateert uit de eerste fase van<br />
de aanleg in landschapsstijl. Vanaf het huis liep over de wei-<br />
de e<strong>en</strong> zichtas gericht op de Domtor<strong>en</strong> van Utrecht, welke<br />
thans door de hoge bebouwing van de Uithof verlor<strong>en</strong> is<br />
gegaan. Achter het huis is e<strong>en</strong> bescheid<strong>en</strong> <strong>en</strong> meer beslot<strong>en</strong><br />
aanleg in landschapsstijl (tweede fase), waarbij het karakter<br />
wordt bepaald door e<strong>en</strong> uitgegrav<strong>en</strong> slinger<strong>en</strong>de beek tuss<strong>en</strong><br />
opgeworp<strong>en</strong> heuvels. Over de waterpartij loopt e<strong>en</strong> diagonale<br />
zichtas naar e<strong>en</strong> door boss<strong>en</strong> omzoomd wei- annex bouwland.<br />
De g<strong>en</strong>oemde beek vervolgt zijn tracé langs de westzijde<br />
van dit weiland <strong>en</strong> is voorzi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig gemetseld
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuws boogbruggetje om het weiland te<br />
ontsluit<strong>en</strong>. De omgeving van <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> karakteriseert<br />
zich verder door productieboss<strong>en</strong> afgewisseld met op<strong>en</strong><br />
weid<strong>en</strong> <strong>en</strong> bouwland. De boss<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan het bosgebied<br />
van <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> lop<strong>en</strong> in elkaar over.<br />
Waardering<br />
De historische tuin- <strong>en</strong> parkaanleg is van algeme<strong>en</strong> belang:<br />
– Vanwege de deels in structuur <strong>en</strong> deels in detail gaaf<br />
bewaarde aanleg in landschapsstijl uit het begin van<br />
de 19 e eeuw.<br />
– Vanwege de zeldzaamheidswaarde van e<strong>en</strong> formeel<br />
lan<strong>en</strong>stelsel uit de 18e eeuw met elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit de<br />
18de-eeuwse Nederlandse tuinarchitectuur.<br />
– Vanwege de functioneel-ruimtelijke sam<strong>en</strong>hang met<br />
de andere onderdel<strong>en</strong> van de buit<strong>en</strong>plaats.<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> Bijlag<strong>en</strong><br />
47
48 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>
ijlage 3 Vak- <strong>en</strong> afdeling<strong>en</strong>kaart <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong><br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> Bijlag<strong>en</strong> 49
ijlage 4 Beheerkaart <strong>Panbos</strong><br />
Door grove d<strong>en</strong> gedomineerd bos, deels op<strong>en</strong>. Bosbeheer gericht op<br />
instandhouding monum<strong>en</strong>tale grove d<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, geleidelijke overgang<strong>en</strong> naar<br />
op<strong>en</strong> ruimtes <strong>en</strong> zeldzame padd<strong>en</strong>stoel<strong>en</strong> in het noordoostelijke deel.<br />
Bos. Dunning<strong>en</strong> met toekomstbom<strong>en</strong> gericht op vergrot<strong>en</strong><br />
structuurvariatie. Verhog<strong>en</strong> aandeel staand <strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>d dood hout.<br />
Parkbos. Dunning<strong>en</strong> met toekomstbom<strong>en</strong>. Ruimte voor versier<strong>en</strong>de exot<strong>en</strong>.<br />
Op<strong>en</strong> zand <strong>en</strong> schrale vegetaties. Overgang<strong>en</strong> naar het bos geleidelijk<br />
houd<strong>en</strong> door cyclisch de successie terug te zett<strong>en</strong>: grove d<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
verwijder<strong>en</strong> <strong>en</strong> pleksgewijs strooisel verwijder<strong>en</strong> of plagg<strong>en</strong>.<br />
50 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Weg.<br />
Parkeerplaats.<br />
Verhuurd of verpacht.
ijlage 5 Beheerkaart <strong>Houdringe</strong> <strong>en</strong> <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong><br />
Water. De oevers van de vijver ter hoogte van beide<br />
landhuiz<strong>en</strong> strak houd<strong>en</strong> door jaar te maai<strong>en</strong> (schon<strong>en</strong>)<br />
<strong>en</strong> af te voer<strong>en</strong>. Overige water periodiek schon<strong>en</strong>, waarbij<br />
het schoonsel i.e.g. van de oever wordt verwijderd.<br />
Verhuurd of verpacht<br />
Parkeerplaats<br />
Beeld<strong>en</strong>tuin. Gazonbeheer.<br />
Hooiland. E<strong>en</strong> of twee keer per jaar maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong>.<br />
Hooiweide. Verschill<strong>en</strong>de combinaties van voorbeweiding,<br />
maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong> <strong>en</strong> nabeweiding.<br />
Weiland. Seizo<strong>en</strong>sbeweiding, rouler<strong>en</strong>d tuss<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de percel<strong>en</strong>.<br />
Speelweide. Wordt in principe door konijn<strong>en</strong> begraasd.<br />
Aanvull<strong>en</strong>d maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> noodzakelijk.<br />
Grasland rond ijsbaan. Maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong>.<br />
IJsbaan. Oevers periodiek schon<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong>.<br />
Struweel als geleidelijke overgang naar grasland. Inplant<strong>en</strong> met besdrag<strong>en</strong>de<br />
soort<strong>en</strong>. In stand houd<strong>en</strong> door e<strong>en</strong>s per 10 (15) jaar in twee del<strong>en</strong> af te zett<strong>en</strong>.<br />
Meidoornhag<strong>en</strong> <strong>en</strong> opgaande begroeing achterste zichtweides <strong>Houdringe</strong>.<br />
Herstelproject. Meidoornhag<strong>en</strong> jaarlijks scher<strong>en</strong>.<br />
Zomergraanakker. Vier van de vijf jaar zomergraan tel<strong>en</strong>. Het vijfde jaar zwarte<br />
of gro<strong>en</strong> braak. E<strong>en</strong> 15m brede strook zomergraan niet oogst<strong>en</strong>, maar in de<br />
winter lat<strong>en</strong> staan. De rest van het veld blijft als stoppels in de winter.<br />
Wintergraanakker. Vijf van de 6 jaar wintergraan tel<strong>en</strong>. Deels ongeschoond zaad<br />
gebruik<strong>en</strong>. Niet bemest<strong>en</strong>.<br />
Zoom langs wintergraanakker. Minimaal 12m breed buit<strong>en</strong> de kroonprojectie.<br />
Periodiek <strong>en</strong> gefaseerd maai<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvoer<strong>en</strong>.<br />
Parkbos. Dunning<strong>en</strong> met toekomstbom<strong>en</strong>. Grot<strong>en</strong>deels gericht op monum<strong>en</strong>taal,<br />
gem<strong>en</strong>gd parkbos. Beuk<strong>en</strong>bos binn<strong>en</strong> de sterr<strong>en</strong>boss<strong>en</strong> blijft ongem<strong>en</strong>gd.<br />
Kansrijke spaartelgpercel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> weer als hakhout in beheer g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Bos<br />
t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van huize <strong>Houdringe</strong> is rustgebied voor zoogdier<strong>en</strong>.<br />
Lindebos. Rec<strong>en</strong>t aangeplant.<br />
Op<strong>en</strong> perceel eik<strong>en</strong>hakhout. Inboet<strong>en</strong> met zomer- <strong>en</strong> wintereik <strong>en</strong> als hakhout<br />
beher<strong>en</strong>.<br />
Bos. Bij dunning<strong>en</strong> inheems boomsoort<strong>en</strong> bevoordel<strong>en</strong>, structuurvariatie<br />
vergrot<strong>en</strong>.<br />
Bos rijk aan mier<strong>en</strong>nest<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> 20 tot 30m brede strook<br />
als bosrand beher<strong>en</strong> door periodiek te klepel<strong>en</strong>.<br />
Bosreservaat. Ongestuurde ontwikkeling,<br />
uitgezonderd het verwijder<strong>en</strong> van invasieve exot<strong>en</strong>.<br />
Bos. Monum<strong>en</strong>tale grove d<strong>en</strong> vrijhoud<strong>en</strong>.<br />
Laan. Laanbeplanting in stand houd<strong>en</strong>. Periodiek dode takk<strong>en</strong> verwijder<strong>en</strong>.<br />
Ge<strong>en</strong> takk<strong>en</strong>materiaal in berm<strong>en</strong>. Berm oprijlaan <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong>: gazonbeheer.<br />
Goudviss<strong>en</strong>kom. Project.<br />
Poel. Periodiek <strong>en</strong> gefaseerd schon<strong>en</strong>.<br />
beheerplan <strong>Houdringe</strong>, <strong>Beerschot<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Panbos</strong> Bijlag<strong>en</strong> 51
Colofon<br />
Uitgave:<br />
Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Postbus 121<br />
3730 AC De Bilt<br />
030 220 55 55<br />
info@utrechtslandschap.nl<br />
www.utrechtslandschap.nl<br />
Inhoud:<br />
Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Auteur:<br />
Markus Feij<strong>en</strong><br />
Boswachter:<br />
Aalt van d<strong>en</strong> Hoorn<br />
Extern advies:<br />
Klankbordgroep beheerplann<strong>en</strong><br />
Provincie Utrecht<br />
Ontwerp <strong>en</strong> vormgeving:<br />
Vanhor<strong>en</strong>zegg<strong>en</strong>.com<br />
52 Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong>
Stichting Het <strong>Utrechts</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Postbus 121<br />
3730 AC De Bilt<br />
030 220 55 55<br />
info@utrechtslandschap.nl<br />
www.utrechtslandschap.nl