download pdf-file
download pdf-file
download pdf-file
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
DE GESCHIEDENIS VAN<br />
MACHINEFABRIEK R. VAN DER BEND<br />
Lange jaren stond Maassluis bekend als vissershaven, thuishaven voor<br />
loodsboten, de sleepboten van L. Smit & Co en de vaartuigen van W.A. van<br />
den Tak. Verder waren er een Touwfabriek en Vaten- en Kistenfabrieken.<br />
Maar begin vorige eeuw vestigden zich naast de al aanwezige industrieën<br />
nog weer andere bedrijven en bedrijfjes. Een daarvan was het<br />
metaalverwerkend bedrijf van Reinier van der Bend Sr. (1888-1942)<br />
Van der Bend was afkomstig uit Vlaardingen. Zijn voorouders kwamen uit<br />
Zwolle. Men was dus op generlei wijze familie van naamgenoten uit onze<br />
omgeving of uit andere vissersplaatsen. Die schreven overigens hun naam<br />
meestal als Van der Bent met een ‘t’.<br />
Terug naar onze hoofdpersoon. Deze had zich in zijn jonge jaren<br />
bekwaamd in het smidsvak. Bij scheepswerven hield hij zich onder andere<br />
bezig met gesmede stevens en ander zwaar smeedwerk. Hij vestigde zich<br />
te Maassluis omdat hij op nog jeugdige leeftijd in dienst trad van de nog<br />
niet zo lang daarvoor opgerichte Eerste Hollandsche Vensterglasfabriek. In<br />
dit bedrijf werd in continudienst vensterglas gemaakt. De vaklieden waren<br />
voor het merendeel Belgen, beter gezegd Walen. Dit omdat het bedrijf van<br />
Belgische oorsprong was en in ons land de kennis voor het maken van glas<br />
ontbrak. Deze werknemers integreerden niet zo erg goed en bleven Frans<br />
spreken.<br />
Het eindproduct – vensterglas – was onder meer bedoeld voor de zich sterk<br />
ontwikkelende glastuinbouw in het Westland. Het bedrijf was voor de afzet<br />
daarvan gunstig gelegen aan de oostzijde van het Hoofd in onze stad. Zo<br />
jong als R. van der Bend toen was, toch bekleedde hij daar al de functie<br />
van werkmeester. Hij bracht er, gekoppeld aan zijn aanleg snel problemen<br />
op te kunnen lossen, zijn verworven kennis van de metaalbewerking in<br />
praktijk.<br />
Eis was wel dat Van der Bend zeer dicht bij de fabriek ging wonen. En dat<br />
gebeurde dan ook. Later drong tot hem door waarom dat was. Bij storingen<br />
overdag liep alles volgens schema. Maar ’s nachts ging dat anders, dan<br />
werd hij van huis gehaald.<br />
Als het geval zich voordeed kwam er een hijgende Belg aan de deur die<br />
zich het woord storing of aanloper niet zo snel herinnerde en daarom luid<br />
3
accident, accident riep. Onderwijl trok hij uit alle macht aan de deurbel.<br />
De productie lag weer stil en het gezin was klaarwakker. U begrijpt het: het<br />
was voor Van der Bend een dubbele taak. Toen hij 28 jaar oud was nam hij,<br />
in goede harmonie met zijn werkgever, ontslag om zijn eigen<br />
metaalbewerkingsbedrijfje te stichten.<br />
Het gezin werd tussen 1916 en 1930 verblijd met de geboorte van twee<br />
zoons en twee dochters. Veel geld was er niet voor de nieuwe zaak en<br />
daarom zocht hij onderdak in een gehuurd loodsje in de Paul Krugerstraat<br />
op het Hoofd. Dit gebouwtje was ook bereikbaar via een slop vanuit de<br />
Joubertstraat. En de klanten kwamen. Zelf woonde Van der Bend toen in de<br />
Stationsstraat. Het is dan 1916. De Glasfabriekperiode was hiermede<br />
afgesloten, al moet gezegd worden dat de kreet - accident, accident - nog<br />
lange tijd in de familie<br />
gebezigd werd als er zich<br />
in het gezin een<br />
vergelijkbare situatie als<br />
van vroeger voordeed.<br />
Daar hij ijverig was en<br />
indien nodig lange dagen<br />
maakte, besloot hij het<br />
groeiende bedrijf in een<br />
echt fabriekspand te<br />
vestigen. Hij wist wat hij<br />
wilde. Toen het er stond<br />
was het 1919 en kon hij<br />
De machinefabriek aan de Govert van Wijnkade<br />
42 te Maassluis.<br />
(Foto: Collectie mevr. M. Broekhuis-van der Bend)<br />
de werkplaats met<br />
kantoor aan de Govert<br />
van Wijnkade 42 met<br />
trots aan zijn klanten<br />
tonen.<br />
Op de voorgevel stond het stichtingsjaar 1919 en voorts Laschinrichting –<br />
Machinefabriek. Zelfs op het pannendak stond te lezen wat zich in het pand<br />
bevond.<br />
Het werk bleef toenemen, het personeel breidde uit en daarom werd<br />
besloten na enkele jaren aan de Noordzijde nog een nieuwe loods te<br />
bouwen. De geraadpleegde aandeelhouders gingen akkoord met de<br />
plannen.<br />
4
De stichter van de<br />
machinefabriek.<br />
Reinier van der Bend Sr.<br />
(1888-1942)<br />
(Foto: Collectie mevr. M.<br />
Broekhuis-van der Bend)<br />
R. van der Bend Sr.<br />
pakte alle werk aan.<br />
Hij liep stad en land<br />
en havens af om voor<br />
zijn mensen werk mee<br />
naar huis te brengen.<br />
Indien nodig ging men<br />
met de sleepboot<br />
Argonaut, later ook<br />
met de Reporter, beide<br />
van Dirkzwager, de<br />
rivier op om daar werk<br />
op stroom op te nemen<br />
of uit te voeren.<br />
Boekhouder Van Gent<br />
trad toe en de beide<br />
Van der Bend was streng maar rechtvaardig.<br />
Als er in de vooroorlogse jaren eens een<br />
werknemer te kennen gaf dat hij niet op 1 mei -<br />
Dag van de Arbeid - wilde werken, vond hij dat<br />
best. Maar dan wel werken op Koninginnedag<br />
als iedereen vrij had.<br />
In 1920 wordt het bedrijf een N.V. met de<br />
weidse naam:<br />
N.V. Eerste Maassluische Electrische- en<br />
Autogene- Laschinrichting annex Machinefabriek<br />
en Ketelmakerij v/h R. van der Bend.<br />
Een mondvol, met in gedachten de naam van de<br />
Glasfabriek die zich ook ‘Eerste’ genoemd had.<br />
In de aanvangsperiode moet u bij ‘lasschen’<br />
denken aan autogeen lassen. Nu kwam daar<br />
elektrisch lassen bij. In later tijd toen de<br />
techniek op dat gebied voortschreed werd dat<br />
elektrisch lassen in al zijn varianten.<br />
Interieur van de machinefabriek met daarin de<br />
draaierij, de lassers- en branderswerkplek en de<br />
smidse. (Foto: Collectie mevr. M. Broekhuis-van der Bend)<br />
zoons Reinier jr. en Gerrit kwamen na verloop van tijd in de zaak. Er<br />
werden nieuwe machines gekocht in Duitsland, waaronder een smeedpers,<br />
5
een geavanceerde platensnijmachine en elektrische lasapparatuur. Om de<br />
stroomvoorziening zeker te stellen en ook vanwege de prijs werden eigen<br />
dieselaggregaten aangeschaft. Eigen stroom was bijna de helft goedkoper.<br />
In de slechte tijd van de jaren dertig een concurrentievoordeel dat telde.<br />
Van der Bend Sr. gaf lasinstructie aan buitenstaanders, waaronder de leerlingen<br />
van de Zeevaartschool, die praktijklessen volgden.<br />
Hij gaf getuigschriften af.<br />
De nieuwe loods was in<br />
1928 gereedgekomen en<br />
stond rechts van de hal uit<br />
1919.<br />
Uit de beginperiode van de<br />
NV zijn de handgeschreven<br />
notulen van de aandeelhoudersvergaderingenbewaard<br />
gebleven. Deze<br />
vergaderingen vonden<br />
eenmaal per jaar plaats. Bij<br />
belangrijke beslissingen<br />
tweemaal. Mij viel op dat<br />
het aanvangsuur altijd laat<br />
was. Om 20.00 uur of 18.00<br />
uur. Vergaderen deed je na<br />
werktijd in die dagen.<br />
Steeds lezen we dat het verdiende geld opnieuw in de fabriek geïnvesteerd<br />
werd en niet werd uitgekeerd aan de aandeelhouders.<br />
Onder hen was er een die klaagde dat hij de punten van de te houden<br />
vergadering niet vooraf toegestuurd had gekregen. Die vraag was<br />
verwacht. Het antwoord luidde als volgt. Ik stuurde u meermaals post met<br />
het verzoek daarop te reageren, maar u antwoordde nooit. Daarom heb ìk<br />
u nu niets toegestuurd.<br />
6<br />
De machinefabriek na de uitbreiding met een<br />
tweede hal na 1928. De eigenaar had zich een<br />
automobiel aangeschaft en woonde intussen<br />
in Maasland. Links de werkplaats van W.A.<br />
van den Tak.<br />
(Foto: Collectie mevr. M. Broekhuis-van der Bend)
Kopie van de handgeschreven notulen van de aandeelhoudersvergadering<br />
van 21 april 1928 waarin het gaat over een eventuele uitbreiding van de<br />
fabriek.<br />
7
Van der Bend was eerst voor twee<br />
derde, later voor 100% eigenaar van<br />
de N.V.<br />
Gevraagd naar de producten van het<br />
bedrijf vernam ik van R. van der Bend<br />
en mevrouw M. Broekhuis-van der<br />
Bend, dat zij best wel in het oog<br />
lopende opdrachten binnenhaalden. Ik<br />
noteer uit een veelheid: de<br />
springplankstelling in het oude<br />
zwembad (je moet klein beginnen), de<br />
constructie voor de levensgrote<br />
reclameletters op het Witte Huis in<br />
Rotterdam, het in elkaar zetten en<br />
plaatsen van de huidige Schansbrug<br />
over de Noordgeer te Maassluis in<br />
1937, gesmede stevens voor derden<br />
voor kleinere zee- en rijnschepen.<br />
Maar ook kort voor W.O. II het logo<br />
met de twee giraffen en andere<br />
dierenfiguren uit plaat gebrand voor<br />
de nieuwe Diergaarde Blijdorp. Ook<br />
kwam er meer en meer werk aan<br />
schepen, waaronder het motoriseren<br />
van rijnaken en werk aan zuigers van<br />
de baggerindustrie.<br />
Maar niets haalde het qua omvang en aantallen bij de verwarmingsketels<br />
(vlampijpketels) voor de glastuinbouw. Men had een gat in de markt<br />
ontdekt.<br />
Het Westland lag voor hen open. Tot 1936 werden er daarvan alleen al een<br />
400-tal gemaakt. Dat was een schot in de roos.<br />
Er waren vijf grootten, van 5 tot 45 m 2 V.O. (verwarmd oppervlak). Grote<br />
aantallen tevredenheidsbetuigingen van tuinders lagen ter inzage. Alle met<br />
8<br />
Scheepsreparateurs noemen dit een<br />
mooie kopschade. De schipper van<br />
de treiler die hem veroorzaakte<br />
drukte zich meestal in krachtiger<br />
termen uit. Na reparatie zag alles<br />
er weer als nieuw uit.<br />
(Foto: Collectie Reinier van der Bend jr.)
de strekking van: Sinds ik uw installatie aanschafte, ben ik steeds vroeg<br />
met de oogst en eerste op de veiling met tomaten enzovoort en dat tegen<br />
een geringe<br />
meerprijs in verband<br />
met de meevallende<br />
stookkosten. Men<br />
maakte de ketels<br />
zelfs op voorraad als<br />
de vraag eens even<br />
haperde, zodat het<br />
personeel kon<br />
aanblijven. Ik spreek<br />
nu van de jaren<br />
dertig. Men had<br />
afnemers in geheel<br />
Nederland, in Denemarken,<br />
op Jersey en<br />
op Guernsey. Voor<br />
het gewone werk<br />
Twee kant-en-klare verwarmingsketels bij de klant<br />
in bedrijf.<br />
(Foto: Collectie Reinier van der Bend jr.)<br />
klopten het Loodswezen, L. Smit & Co, Tak’s Berging, de overige Maassluise<br />
bedrijven steeds vaker aan als het om reparatieopdrachten ging. Met<br />
andere woorden: het ging goed. Maar in de oorlogsjaren 40-45 was er zoals<br />
elders een terugslag. Het werk liep terug, van het personeel moesten er<br />
naar Duitsland, de oprichter van het bedrijf overleed en in het laatste jaar<br />
werd de machinehal leeggeroofd.<br />
Tot de naoorlogse klanten behoorde de Engelse Toeristenrederij van<br />
Commander D.W. Child, de Yacht Holidays Ltd. Deze had Maassluis als<br />
thuishaven gekozen. Het werk kwam dus voor de voordeur te liggen.<br />
Complete verbouwingen van ex Royal Navy schepen, nl. van MTB’s ofwel<br />
motortorpedoboten en buitgemaakte Duitse Schnellboote werden voor de<br />
cruisevaart uitgevoerd. J. Coumou had intussen zijn schoonvader Van Gent<br />
als boekhouder opgevolgd, maar vertrok na enige jaren en begon voor<br />
zichzelf. Reinier jr. werd nu enig directeur.<br />
De genoemde verbouwingen gaven werk aan onderaannemers als Van der<br />
Plas (timmerwerk), Spijker (stoffering), Kabel (sanitair) en L. Stigter<br />
(elektrische installatie). De Lady Betty, de Lady Sheila, Lady Adriana,<br />
Lady Constance en de Master Standfast waren op de kanalen en rivieren<br />
9
van Holland een levende reclame. Insiders wisten wel dat Van der Bend de<br />
ombouw had verzorgd. Voor droogzettingen van schepen werd vruchtbaar<br />
samengewerkt met Scheepswerf De Haas of een Vlaardingse werf.<br />
Ook zette men wel schepen droog op het rivierstrandje, dat van niemand<br />
was, ter hoogte van Key & Kramer. Dan had je met<br />
het getij, maar verder met niemand iets te maken.<br />
Reinier van der<br />
Bend jr., zoon van<br />
de oprichter.<br />
Oosterman<br />
plaatwerkersbaas<br />
en Jan van Zanten<br />
van de afdeling<br />
constructie.<br />
Er bestonden na<br />
1945 plannen het<br />
bedrijf nogmaals<br />
uit te breiden, maar<br />
die werden door de<br />
gemeente Maassluis<br />
tegengehouden.<br />
Men speelde met<br />
de gedachte een<br />
Nieuwe Haven te<br />
graven in de<br />
Kapelpolder.<br />
Die zou uitmonden<br />
10<br />
Daar de oprichter van het bedrijf in 1942 was<br />
overleden was zoon Reinier jr. de directeur geworden.<br />
De succesvolle naoorlogse periode vond onder hem<br />
plaats. Het aantal vaste werknemers beliep in 1940<br />
zo’n twintig man. Bij veel aanbod van werk werden<br />
daarboven tijdelijke krachten aangenomen. Als je<br />
kwam kijken leek het omvangrijker door alle<br />
onderaannemers. Enkele namen uit de bloeiperiode<br />
wil ik u niet onthouden. Reinier Sr., oprichter en<br />
directeur; de zoons Reinier jr. en Gerrit; de<br />
bedrijfsleider Gerdes, de al eerder genoemde<br />
boekhouders, Jan Kok de draaiersbaas; Herman<br />
Het getoonde werkstuk is er een van een aantal tanks<br />
voor opdrachtgever Shell anno 1939. Op de foto van<br />
rechts naar links: Reinier van der Bend jr., Reinier Sr.,<br />
Jan Kok en nog drie medewerkers.<br />
(Foto: Collectie mevr. C. van der Plas-van der Bend)
in de bestaande buitenhaven ter plaatse van het Plein van Haasnoot. Dus<br />
Van der Bend mocht niet uitbreiden. Dat zou een nieuwe stimulans geweest<br />
zijn.<br />
Maar u weet het: ook deze Nieuwe Haven werd helaas nooit gegraven.<br />
Achter de fabriek lag de eerdergenoemde polder. De eerste percelen waren<br />
grasland. Daar graasden de koeien. De fabriek maakte voor de<br />
snijapparatuur zelf gas uit carbid.<br />
Het vloeibare residu, gebluste kalk geheten, liep naar een uitgegraven put<br />
in het weiland, net over de sloot. Deze sloot was de grens tussen het<br />
grondgebied van Maasland en Maassluis. Mijn iets oudere neef Leo van<br />
der Hidde voetbalde eind jaren dertig bijna elke dag met enkele kameraden<br />
op dat grasland. Dat vond de boer niet goed en de koeien ook niet. Maar<br />
het gebeurde toch. Om de spelregels beter te kunnen interpreteren, besloten<br />
De sleepboot Clyde ligt ter reparatie voor de wal met het sloependek<br />
afgeschermd tegen regen en wind. (Foto: Collectie Reinier van der Bend jr.)<br />
de wakkere knapen met de gebluste kalk alle witte lijnen van een echt<br />
voetbalveld aan te brengen. Vindingrijk, maar wel ’n tikkeltje brutaal.<br />
11
Ze wisten namelijk dat ze daar op Maaslands grondgebied waren en dat de<br />
diender uit dat dorp echt niet om vijf uur ’s avonds zou langskomen.<br />
Bovendien, je zag hem op grote afstand aankomen als hij al kwam, zodat<br />
het hazenpad kon worden gekozen.<br />
Naarmate de eeuw vorderde werd het bedrijf in zijn expansie belemmerd<br />
door het wegvallen van enkele vroegere grote klanten.<br />
De haven was te klein voor de nieuwe sleepboten van Smit, de visserij<br />
betekende niet veel meer in de naoorlogse jaren. De toeristenrederij verliet<br />
Maassluis. Daar kwam bij dat de directeur in de jaren tachtig de leeftijd<br />
van 65 jaar bereikte. Het bedrijf, al iets kleiner van omvang dan voorheen,<br />
werd verkocht.<br />
Onder de nieuwe eigenaar hield het na enkele jaren op te bestaan. Einde<br />
van een tijdperk.<br />
Willem A. van der Hidde<br />
Een bladzijde uit een reclamefolder van de N.V. Eerste Maassluische<br />
Electrische- en Autogene- Laschinrichting annex Machinefabriek en<br />
Ketelmakerij voorheen R. van der Bend.<br />
12