jaargang 35 nummer 3 september 2012 - Vereniging Vrienden ...
jaargang 35 nummer 3 september 2012 - Vereniging Vrienden ...
jaargang 35 nummer 3 september 2012 - Vereniging Vrienden ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
14 15<br />
Hitler met de Wagnerzonen. Wieland (links) werd als oudste zoon gezien als de<br />
‘troonopvolger’ van Bayreuth en in de oorlog vrijgesteld van dienstplicht. Wolfgang<br />
(rechts) kreeg na de dood van zijn broer in 1966 als enige de leiding over de<br />
Festspiele, wat tot in het nieuwe millenium zo zou blijven<br />
Oom Wolf<br />
Al vanaf zijn 12e jaar was Hitler een groot bewonderaar van<br />
Wagner nadat hij in Linz diens Lohengrin had gehoord. ‘Van het<br />
eerste moment af, waarop Richard Wagner in zijn leven kwam,<br />
had diens genie hem in zijn ban,’ aldus een jeugdvriend. Toen<br />
Hitler aan de macht was gekomen werd Wagners muziek dan ook<br />
bij diverse gelegenheden gespeeld, zoals de Walkürenrit bij het<br />
bioscoopjournaal, een fragment uit Rienzi luidde op partijdagen in<br />
Neurenberg officiële mededelingen in en op begrafenissen werd de<br />
begrafenismars uit de Götterdämmerung gespeeld. De Meistersinger<br />
von Nürnberg werd de favoriete opera voor officiële gelegenheden<br />
omdat die in de ogen van Hitler perfect aansloot bij het wereldbeeld<br />
van de nazi’s. Hitlers gevolg was het hier niet altijd even gelukkig mee<br />
en vele nazileiders woonden met frisse tegenzin de voorstellingen<br />
in Bayreuth bij. Omdat Wagner destijds had bepaald dat tijdens de<br />
voorstelling de lichten in de zaal uit moesten konden velen de ogen<br />
sluiten en een tukje doen waarbij er op werd toegezien dat te luide<br />
snurkers bijtijds werden gewekt om niet de woede van de Führer op<br />
te roepen. Zij waren overigens niet de eersten die de duisternis te<br />
hulp riepen. Ooit schreef de befaamde criticus Hanslick: ‘Voor velen<br />
van onze modieuze Wagnerliefhebbers was de gelegenheid een uiltje<br />
te knappen een weldaad waarvan de waarde niet hoog genoeg geschat<br />
kan worden’.<br />
Hitler werd een zeer regelmatig bezoeker van Huize Wahnfried.<br />
Wanneer hij in de buurt was, wipte hij altijd even aan. Voor de<br />
kinderen was hij oom Wolf die hen van tijd tot tijd verhalen vertelde.<br />
Het was een rumoerig stel, die kinderen van Siegfried en Winifred.<br />
Ondanks een verbod waren zij vaak in het Festspielhaus te vinden om<br />
daar de boel op stelten te zetten. Veel eerbied voor de vele hoge gasten<br />
hadden zij niet en zoon Wolfgang vertelde eens met smaak hoe hij<br />
een keer te hulp was geroepen toen Hermann Goering, de tweede<br />
man van de nazi’s, met zijn dikke achterwerk in een stoel klem was<br />
komen te zitten en daaruit moest worden bevrijd.<br />
Friedelind<br />
Tot het begin van de oorlog zou Hitler een trouw bezoeker van Huize<br />
Wahnfried blijven. Zowel moreel als financieel bleef hij Winifred<br />
steunen. Er was echter wel een van de kinderen Wagner die hem in<br />
toenemende mate ergernis bezorgde. Dit was dochter Friedelind.<br />
Zij was net zo recalcitrant als haar moeder die haar op een gegeven<br />
moment maar naar een Engelse kostschool zond, zo ver mogelijk<br />
van Huize Wahnfried vandaan. Friedelind had zich al lang geërgerd<br />
aan haar moeders kritiekloze bewondering voor Hitler en dit werd er<br />
in Engeland niet beter op toen zij meer informatie kreeg hoe het er<br />
in Nazi Duitsland in werkelijkheid aan toeging. Ze ging inzien dat<br />
er een misdadig regiem aan de macht was en besloot daarom niet<br />
werkeloos toe te zien. In haar boek A Heritage of fire gaf zij een beeld<br />
van de nauwe band tussen Hitler en de Wagners, vooral Winifred,<br />
zodat de familie nu als notoire meelopers met het nazi regiem<br />
bekend werd. Het zou Winifred na de oorlog nog grote moeilijkheden<br />
bezorgen.<br />
Friedelind bleef in Amerika, waar ze door Toscanini werd<br />
opgevangen, en pas ver na afloop van de oorlog kwam zij naar<br />
Duitsland terug om zich met haar moeder te verzoenen.<br />
Wieland en Wolfgang (I)<br />
De zonen Wieland en Wolfgang werden door Winifred klaar ge<br />
stoomd om haar te zijner tijd op te volgen. Dochter Verena kwam niet<br />
in aanmerking, want Winifred vond haar ongeschikt. Zij trouwde met<br />
een SS officier en verdween uit beeld. Wieland had een kunstzinnige<br />
aanleg en ging naar München om zich daar verder in de beeldende<br />
kunst te bekwamen, Wolfgang was de praktische man die ook een<br />
goed zakelijk instinct had. Op krachtig aandringen van Hitler was<br />
Wieland lid van de nazipartij geworden, iets wat Wolfgang op het<br />
nippertje had weten te voorkomen door bijtijds benen te maken toen<br />
hij Hitler tegen Wieland tekeer hoorde gaan. Wel moest Wolfgang in<br />
dienst en hij was een van de eersten die in 1939 bij de inval in Polen<br />
gewond raakte. Wieland was vrijgesteld.<br />
De voorstellingen in Bayreuth gingen ondertussen gewoon door.<br />
Winifred had daarbij de steun van een drietal dirigenten die de<br />
jood se musici Bruno Walter, Otto Klemperer en de integere Fritz<br />
Busch hadden vervangen, te weten Wilhelm Furtwängler, Hans<br />
Knappertsbusch, kortweg ‘Kna’ genoemd, en Clemens Kraus.<br />
Furtwängler was inmiddels tot een dirigent van wereldfaam uit<br />
gegroeid, die veel moeite had gedaan om zijn joodse musici te<br />
be hou den en toen dat niet lukte er voor zorgde dat ze elders goed<br />
terecht kwamen. Hij was contre coeur de favoriete dirigent van Hitler<br />
en moest veelvuldig voor de nazibonzen optreden. ‘Kna’ stond er bij<br />
Hitler veel minder goed op. Die vond hem maar een tweederangs<br />
musicus, een soort kapelmeester. Hij was een man die niet graag<br />
repeteerde maar er wel voor zorgde dat de voorstelling klopte als een<br />
bus. Daarnaast was ‘Kna’ een geboren humorist. Toen Otto Edelmann<br />
in der Meistersinger als Hans Sachs eens zong: ‘Hatt’ einst ein Kind<br />
und Weiber genug’ in plaats van ‘Hatt’ einst ein Weib und Kinder<br />
genug’ liet ‘Kna’ de dirigeerstaf zakken en knorde: ‘Na, na Mensch,<br />
Übernimm dich nicht.’<br />
Wieland voerde in 1937 zijn eerste regie. Hij maakte een traditionele<br />
enscenering voor Parsifal zoals men dat in Bayreuth gewend<br />
was. Met Hitlers steun werd hij daarna de officiële leider van de<br />
Festspiele. Wolfgang voelde zich in ernstige mate gepasseerd en ook<br />
de vrouwelijke leden van de Wagnerclan, en dat waren er heel wat,<br />
voelden zich achtergesteld. De leiding van de Festspiele lag daarna<br />
voor jaren vast.