jaargang 35 nummer 3 september 2012 - Vereniging Vrienden ...
jaargang 35 nummer 3 september 2012 - Vereniging Vrienden ...
jaargang 35 nummer 3 september 2012 - Vereniging Vrienden ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
10<br />
11<br />
De problematische erfenis<br />
van Richard Wagner Inleiding door Arnoud Brok<br />
Op 13 februari 1883 overleed Wagner in Venetië aan een hartaanval,<br />
volgens de overlevering onder storm en bliksem, maar volgens intimi<br />
na een daverende ruzie met zijn vrouw Cosima vanwege een geheim<br />
afspraakje met een van de bloemenmeisjes in Parsifal. De man, die<br />
zichzelf als het middelpunt van het heelal had beschouwd, was niet<br />
meer. Het werd de aanzet tot een mythe die tot op de dag van vandaag<br />
voortduurt. Jaarlijks vindt er een bedevaart naar Bayreuth plaats waar<br />
tijdens de Festspiele enkele voorbeelden van het Gesammtkunstwerk<br />
van de meester worden opgevoerd. Er is een zo grote vraag naar<br />
kaarten dat het niet ongebruikelijk is wanneer men minstens vijf jaar<br />
moet wachten voordat men de verlangde toegangsbewijzen krijgt<br />
toegezonden.<br />
Na Wagner’s dood bleek dat hij geen testament had nagelaten. Hij<br />
had wel enkele vage opmerkingen gemaakt maar hoe en wat de<br />
meester exact had geregeld bleef onduidelijk. Voor zijn weduwe<br />
Cosima was de taak weggelegd om de erfenis van Wagner zo goed<br />
mogelijk te bewaren. Dit heeft zij met grote inzet gedaan, ‘met sterke,<br />
allesbeheersende en edele hand’ zoals een tijdgenoot eens opmerkte.<br />
Zij had daarbij de onschatbare hulp van baron Von Gross, die meer<br />
dan veertig jaar een onbaatzuchtige steun en toeverlaat van de familie<br />
Wagner is geweest.<br />
Cosima<br />
Cosima was een onwettige dochter van Franz Liszt die haar tijdens<br />
een van zijn vele erotische veldtochten bij gravin Marie d’Agoult had<br />
verwekt. Zij had een moeilijke jeugd en trouwde meer uit berekening<br />
dan uit liefde met de dirigent Hans Von Bülow. Op een gegeven<br />
moment ontmoette dit lelijke eendje Richard Wagner en was meteen<br />
tot over haar oren op hem verliefd. In 1864 hadden ze hun eerste<br />
heimelijke ontmoeting waarbij dochter Isolde werd verwekt. Later<br />
kwamen er nog twee kinderen bij, Eva en Siegfried. Van Von Bülow<br />
had Cosima al twee kinderen, Daniela en Blandina, zodat het gezin<br />
Wagner uiteindelijk uit zeven personen zou bestaan.<br />
De heimelijke verhouding tussen Wagner en Cosima duurde zes<br />
jaar voor zij tenslotte in 1870 trouwden, want Wagner moest nog<br />
eerst van zijn vrouw Minna scheiden. Minna hielp echter een<br />
handje door bijtijds te overlijden. Von Bülow had zich al snel bij het<br />
onvermijdelijke neergelegd en bleef trouw de werken van Wagner<br />
dirigeren. Wagner en Cosima scheelden 24 jaar in leeftijd. Zij<br />
aanbad hem en verdroeg zijn humeurigheid zonder klagen. In haar<br />
dagboeken, meer dan een miljoen woorden groot, is maar een paar<br />
keer te lezen dat zijn buien haar te veel werden, voor de rest paste zij<br />
zich aan.<br />
Na Wagners dood volgde een onzekere periode. Maar daarna pakte<br />
Cosima de zaken krachtig aan daarbij, zoals gezegd, gesteund door<br />
baron Von Gross. Ondanks de nodige tegenwerking plande zij voor<br />
de komende jaren een aantal voorstellingen in het in 1872 opgerichte<br />
Festspielhaus. Zij moest ook wel want koning Ludwig de Tweede, die<br />
de familie Wagner jarenlang had gesteund, was al lang van zijn devote<br />
bewondering voor de componist genezen, al had hij voor de bouw van<br />
het Festspielhaus nog wel ruim in de beurs getast. Nee, de inkomsten<br />
moesten zelf worden verworven.<br />
Cosima zag haar taak als een heilige opdracht. Geleidelijk groeide<br />
zij in haar rol en kreeg zij ook meer waardering. Zij zocht zelf de<br />
zangers uit, woonde de repetities bij, voorzag zangers en musici<br />
van commentaar en bemoeide zich ook met de mise –en scène die<br />
precies zo moest zijn als Wagner had voorgeschreven. Zij zat naast<br />
de Bühne ijverig aantekeningen te maken en noteerde nauwgezet wat<br />
er allemaal niet goed ging. Ook bepaalde zij dat er uitsluitend opera’s<br />
van Wagner in het Festspielhaus zouden worden gespeeld en dan nog<br />
niet eens alle opera’s. Zo zijn jeugdwerken als Feen, Das Liebesverbot<br />
en Rienzi nooit in Bayreuth uitgevoerd. Het is een traditie die ook nu<br />
nog bestaat. In één ding slaagde zij niet. Het was namelijk de wens<br />
van Wagner geweest om Parsifal uitsluitend in Bayreuth uit te voeren.<br />
Dit lukte Cosima niet, maar zangers die elders aan Parsifal hadden<br />
meegewerkt, hoefden niet meer te rekenen op een uitnodiging om in<br />
Bayreuth te komen zingen.<br />
Chamberlain<br />
Twintig jaar stond Cosima, bij insiders de Hoge Vrouwe geheten, aan<br />
de leiding van de Bayreuther Festspiele en maakte van een failliete<br />
boedel weer een zakelijk succes. Daarna droeg zij haar taak over aan<br />
haar zoon Siegfried, over wie zo meer. Maar eerst komt een man aan<br />
bod die meer dan wie ook de Wagnerclan een slechte naam heeft<br />
bezorgd.<br />
Chamberlain<br />
Al snel groeide het aantal bezoekers aan Huize Wahnfried, (de villa<br />
van de Wagners in Bayreuth) dat bij Hoge Vrouwe Cosima hun<br />
opwachting kwam maken. Een van die bezoekers was een zekere<br />
Houston Stewart Chamberlain, de jongste zoon van een Engelse<br />
admiraal. Ik zou hem niet hebben genoemd, ware het niet dat hij<br />
zeer in de gunst van Cosima raakte en uiteindelijk met een van de<br />
Wagnerdochters, Eva, zou trouwen.<br />
Chamberlain was al heel jong in de ban van Wagner geraakt. Hij was<br />
dan ook zeer verontwaardigd toen er in 1891 een boek verscheen<br />
van een zekere Praeger, een musicus, die in ‘Wagner as I knew him’<br />
een beeld van de componist had geschetst dat vrijwel geheel met<br />
de werkelijkheid overeen kwam maar dat de bewonderaars van de<br />
excentrieke componist tot in het diepst van hun gemoed schokte.<br />
Chamberlain was ook diep verontwaardigd en schreef een reactie<br />
op Praegers boek waarin hij probeerde het heiligenbeeld van de<br />
componist te herstellen. Cosima waardeerde zijn inspanning zeer en<br />
toen Chamberlain kort daarop een zeer leesbare biografie over een<br />
brandschone Wagner schreef en vervolgens ook diens autobiografie<br />
‘Mein Leben’ bewerkte, kon hij bij haar niet meer stuk. Chamberlain<br />
werd een vaste gast in Huize Wahnfried en nam het initiatief voor<br />
de uitgave van de Bayreuther Blätter met als ondertitel Deutsche<br />
Zeitschrift im Geiste Richard Wagners.<br />
Chamberlain schreef helder en leesbaar en kreeg merkbaar<br />
invloed. Na een verblijf in Wenen schreef hij ‘Die Grundlagen des<br />
19 Jahrhundert’, een geschrift dat net als ‘De ondergang van het<br />
avondland’ van Oswald Spengler grote invloed zou krijgen. Maar<br />
waar Spengler in zijn sombere en niet zo gemakkelijk leesbare boek<br />
zijn visie feitelijk en neutraal weergaf, bevatte het geschrift van