vector - Fontys Lerarenopleiding Tilburg
vector - Fontys Lerarenopleiding Tilburg
vector - Fontys Lerarenopleiding Tilburg
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>vector</strong><br />
magazine nr.<br />
In dit nummer:<br />
voor onderwijs 12+<br />
Special over rouw in het onderwijs<br />
18 2012<br />
Bètabreed Steunpunt Brainport geeft impuls aan<br />
bètaonderwijs Zuid-Nederland<br />
Opbrengstgericht werken met als doel een<br />
ambitieuze leercultuur<br />
Aanvullende scholing voor afgestudeerde<br />
leraren Omgangskunde<br />
Agenda<br />
14 juni 2012 - Onderzoeksdag FLOT<br />
5 oktober 2012 - Docentendag FLOT
Ten geleide<br />
En net op het moment dat we in<br />
eigen huis alle krachten bundelen<br />
om studenten niet de dupe te laten<br />
zijn van de tegenstrijdige onder<br />
wijsmaatregelen van Kabinet Rutte,<br />
trekt Wilders er de stekker uit. Het<br />
is me niet duidelijk welke rol de<br />
PVV nu feitelijk heeft gespeeld bij<br />
het lerarenbeleid maar ik treur niet<br />
om zijn vertrek. Je zou zo’n collega<br />
in je team hebben!<br />
En die andere partijen dan? Hebben<br />
onderwijsmensen eigenlijk wel politieke<br />
vrienden waar ze door dik en dun van<br />
op aan kunnen? Ik niet. Mijn dagelijkse<br />
inspiratie haal ik al meer dan veertig<br />
jaar uit collega’s, studenten (voorheen<br />
leerlingen) en regelmatig ook uit voorbijgangers,<br />
die onderwijs een warm hart<br />
toe dragen. Een mooi voorbeeld vind<br />
ik de initiatiefnemers van ‘Leraren met<br />
lef’ (zie www.lerarenmetlef.com). Zij<br />
kregen het in april voor elkaar om een<br />
kleine 800 leraren en leraren-in-opleiding<br />
op hun vrije zaterdag samen te laten<br />
komen om hun passie te delen en de<br />
basis te leggen voor een manifest. Hierin<br />
2<br />
Vector • nr. 18 • 2012<br />
verwoorden ze waarvoor ze staan en<br />
wie ze nodig hebben om hun ambities<br />
te realiseren. Ik was er trots op dat daar<br />
zoveel studenten uit <strong>Tilburg</strong> bij waren.<br />
En Vector maakt me ook steeds weer<br />
enthousiast. Het ene tijdschrift na het<br />
andere stopt ermee, maar de crisis<br />
weerhoudt òns er niet van om te blijven<br />
publiceren. Wij delen met plezier wat<br />
er in Sittard en <strong>Tilburg</strong> aan mooi nieuw<br />
onderwijs ontwikkeld wordt en gaan<br />
graag het gesprek aan met mensen die<br />
daar ook belang aan hechten. In dit<br />
nummer, speciale aandacht voor de wijze<br />
waarop praktijkgericht onderzoek de<br />
kwaliteit van het leren kan versterken.<br />
Sanneke Bolhuis weet daar alles van.<br />
Met haar lectoraat legde ze de basis voor<br />
onderzoek als professionele leerstrategie<br />
van docenten. En dat de invloed van<br />
deze lector veel verder reikte dan <strong>Tilburg</strong>,<br />
bleek op haar druk bezochte afscheidssymposium<br />
in maart van dit jaar. Ook<br />
Limburgse scholen doen verslag van hun<br />
succesvolle ervaringen met onderzoekend<br />
leren. FLOS en FLOT geven tevens<br />
beide inkijk in de wijze waarop ze al vóór<br />
de poort checken of ze wel de goede<br />
studenten binnen krijgen. In Limburg<br />
door middel van een speciale studiekeuzecheck<br />
voorafgaand aan de inschrijving<br />
en vanuit Brabant laat Anne Kerkhoff<br />
zien hoe de Taalwerkplaats in actie komt,<br />
als uit de schriftelijke intake blijkt dat<br />
onvoldoende taalvaardigheid wel eens<br />
een struikelblok kan worden. Een ander<br />
bijzonder onderwerp in dit nummer is<br />
‘Rouw en verdriet’, drie artikelen die het<br />
thema vanuit steeds andere perspectieven<br />
belichten. De samenwerking in de<br />
regio komt terug in de terugblik op de<br />
certificering van opleiders in de school en<br />
in de bijdrage over het Bètabrede Steunpunt.<br />
En zoals altijd ook in dit nummer<br />
aandacht voor eigentijds onderwijs als<br />
e-learning, het gebruik van de iPad en<br />
de opmars van vo-content, sinds kort<br />
versterkt met de beste lesontwerpen van<br />
leraren-in-opleiding. Redacteur Jan de<br />
Jong kijkt niet alleen over de landsgrenzen<br />
naar het succes van het onderwijs<br />
in Finland maar hij blijft ook heel dicht<br />
bij huis, bij scholen in <strong>Tilburg</strong> en Breda,<br />
waar leerlingen prachtige gedichten<br />
schrijven over moeilijke onderwerpen als<br />
vrede en vrijheid. Dit, en nog veel meer,<br />
voor iedereen die van onderwijs houdt in<br />
dit voorjaarsnummer van Vector.<br />
En het is of de duvel er zelf mee speelt:<br />
ook Geert Wilders heeft op de valreep<br />
nog een plaatsje weten te verwerven.<br />
Wat mij betreft wel voor het laatst en<br />
eerlijk gezegd ben ik overstag gegaan,<br />
omdat studenten er onderzoek naar deden:<br />
het succes van de PVV in Limburg.<br />
Ik hoop dat ze ervan geleerd hebben!<br />
Ans Buys<br />
Directeur <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong>
Inhoud<br />
4 Meer dan atomen<br />
vervangen door bits<br />
iPad op school<br />
6 Uitval eerstejaarsstudenten<br />
terugbrengen<br />
<strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard start<br />
studiekeuzeproject<br />
8 Intakedagen vóór de poort<br />
Voortijdig signaleren niveau<br />
taal en rekenen van nieuwe<br />
studenten<br />
10 Aanvullende scholing voor<br />
afgestudeerde leraren<br />
omgangskunde<br />
12 Johan Struik, nieuwe<br />
adjunct-directeur bij FLot<br />
13 ‘Nog niet getekend door<br />
uitgedragen beleid’<br />
FLOS-studenten analyseren<br />
het succes van de PVV in<br />
Limburg<br />
15 opbrengstgericht<br />
werken met als doel een<br />
ambitieuze leercultuur<br />
Special over rouw in het<br />
onderwijs<br />
18 riet Fiddelaers-Jaspers: ‘In<br />
de omgang met rouw vindt in<br />
het onderwijs de laatste jaren<br />
een duidelijke verschuiving<br />
plaats’<br />
Colofon<br />
© mei 2012<br />
<strong>Fontys</strong> Hogescholen<br />
Vector is een uitgave van <strong>Fontys</strong><br />
<strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard (FLOS) en<br />
<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong><br />
(FLOT).<br />
20 Het thema ‘rouw’ bij<br />
de lerarenopleiding<br />
Levensbeschouwing<br />
22 ‘en toen kwam alles ineens<br />
samen’<br />
Lilian van den Bergh verzorgt<br />
uitvaarten en schrijft<br />
levensverhalen<br />
25 Sanneke Bolhuis bij haar<br />
afscheid:<br />
‘Er is niemand meer die<br />
betwist dat onderzoek<br />
thuishoort in het hbo’<br />
27 Symposium ‘Het succes van<br />
de onderzoekende leraar’<br />
30 Als delen<br />
vermenigvuldigen wordt...<br />
32 Dode vissen in de stroom<br />
Pasi Sahlberg en het Finse<br />
onderwijsmodel<br />
34 Maurice Schols:<br />
‘We leiden soms op voor<br />
beroepen die nog niet<br />
bestaan’<br />
36 Nieuwe basiscursus voor<br />
schoolpracticumdocenten<br />
van oMo-scholen<br />
38 Bètabreed Steunpunt<br />
Brainport geeft impuls aan<br />
bètaonderwijs in Zuid-<br />
Nederland<br />
Redactie: Henk Naaijkens,<br />
Erno Mijland, Jan de Jong,<br />
Claudia Boets<br />
Redactieadres:<br />
h.naaijkens@fontys.nl<br />
Adresmutaties:<br />
directiesecretariaat-lero@fontys.nl<br />
<strong>vector</strong><br />
magazine<br />
Ans Buys, directeur<br />
<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong><br />
André Nijsen, directeur<br />
<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard<br />
40 Gedichten schrijven voor<br />
4 mei<br />
42 column christel Kuijpers<br />
44 citaten<br />
Agenda<br />
Vector op uw huisadres<br />
Als u het op prijs stelt om Vector<br />
gratis thuis te ontvangen, stuur dan<br />
s.v.p. een e-mail naar<br />
directiesecretariaat-lero@fontys.nl<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
3
4<br />
iPad op school<br />
Meer dan atomen<br />
vervangen door bits<br />
In een recordtempo heeft de iPad<br />
van Apple de wereld veroverd. Op<br />
de populaire tablet kun je onder<br />
andere teksten schrijven en lezen,<br />
foto’s en filmpjes bekijken en<br />
maken, communiceren, spelletjes<br />
spelen of je werkzaamheden<br />
plannen. Wat heeft de iPad het<br />
onderwijs te bieden?<br />
Vector • nr. 18 • 2012<br />
Tekst: Erno Mijland<br />
Onlangs introduceerde Maurice de Hond zijn plannen voor het opstarten van zogenaamde<br />
Steve Jobs-scholen. De iPad speelt er een hoofdrol als faciliterend stuk gereedschap.<br />
Daarbij zal de eerste gedachte die bij velen opkomt zijn: nooit meer zeulen met<br />
veel te zware boekentassen! Educatieve uitgeverij ThiemeMeulenhoff kreeg de afgelopen<br />
periode inderdaad steeds vaker de vraag of haar studieboeken digitaal beschikbaar<br />
konden komen, vertelt Rob Sudmeijer, Manager Business Innovation & New Media bij<br />
de uitgeverij. ‘Aan die vraag wilden we graag voldoen. Tegelijkertijd vonden we dat het<br />
aanbod dan meer moest zijn dan een boek achter glas. Maar we beseften ook dat we<br />
de aansluiting moesten houden bij een grote groep docenten die gewend is aan het<br />
werken met methodes.’ 23 vo-scholen en bij elkaar zo’n 2500 leerlingen werken inmiddels<br />
met iPads en de door ThiemeMeulenhoff ontwikkelde app Schooltas. Alle boeken<br />
van de uitgeverij zijn beschikbaar via deze app op basis van gebruikerslicenties. De app is<br />
voorzien van een aantal extra functionaliteiten ten opzichte van het traditionele boek. Zo<br />
kun je notities (‘prikkers’) maken en deze delen met andere gebruikers, beschik je over<br />
een schrift voor je eigen aantekeningen bij de lesstof en kun je in- en uitzoomen op elke<br />
pagina.
Ontwikkelingen<br />
Het is nog maar het begin, zegt Sudmeijer. ‘De app is nog volop in ontwikkeling. De ervaringen<br />
met en wensen naar aanleiding van het gebruik van de app nemen we mee in<br />
volgende versies. Uiteraard hebben we daarnaast ook zelf ideeën over hoe het onderwijs<br />
gaat veranderen onder invloed van dit soort technologieën en de enorme hoeveelheid<br />
inhoud die op allerlei manieren beschikbaar is en komt. Als je je daarin verdiept, kun je<br />
niet anders dan concluderen dat moderne devices en het internet voor een omwenteling<br />
in het onderwijs gaan zorgen. We willen daar stapsgewijs met het onderwijs vorm<br />
en inhoud aan geven. Dat begint met nadenken over heel praktische zaken: met een<br />
tablet voor elke leerling heb je geen papieren schoolagenda meer nodig en er hoeft<br />
geen schoolbel meer te rinkelen. Maar het gaat vooral om didactiek: hoe organiseer je<br />
je lessen, hoe ga je om met de mogelijkheden en risico’s van onbeperkte toegang tot<br />
allerlei bronnen en sociale media en hoe kun je de inhoud beter afstemmen op de snelheid,<br />
de leervragen en de leerstijl van de individuele leerling. We zijn ook geïnspireerd<br />
door de krachtige principes van games: hoe kun je die vertalen naar leermiddelen? Een<br />
voorbeeld: in een game weet je altijd hoe ver je bent in het spel. In een profiel kun je die<br />
informatie voor de leerstof natuurlijk heel gemakkelijk inbouwen. Of het gaat werken is<br />
allemaal een kwestie van uitproberen en ervaren.’<br />
Mindmaps en presentaties<br />
Iemand die daar volop mee bezig is, is Merel Rameckers, docente en mentor aan het<br />
Lentiz | Geuzencollege in Vlaardingen. Ze heeft een klas met 15 kinderen die vanwege<br />
gedrags- en of leerproblemen extra aandacht en begeleiding nodig hebben. De leerlingen<br />
hebben allemaal een iPad met de app Schooltas. ‘We werken met de methodes voor<br />
Engels, geschiedenis en aardrijkskunde. Leerlingen werken er graag mee, al vindt een<br />
enkeling het lezen van langere teksten prettiger vanaf papier. Dat kan, we hebben ook<br />
de boeken beschikbaar.’ Rameckers gebruikt de iPad intensief en voor veel verschillende<br />
vakken en doeleinden. ‘Met de app Popplet maken de leerlingen mindmaps waarin ze<br />
de lesstof samenvatten en met Keynote maken ze presentaties. Voor dat laatste heb ik<br />
een kabeltje, waarmee je de iPad aan de beamer kunt koppelen. Verder laat ik de dictees<br />
op het apparaat maken en gebruiken we Skill Builder Spelling om het schrijven van<br />
woorden te automatiseren.’ Op het apparaat kun je ook filmpjes maken en monteren,<br />
vertelt Rameckers. ‘We hebben onlangs een project gedaan met een partnerschool in<br />
Maassluis. De leerlingen kregen de opdracht de lesstof van aardrijkskunde in een filmpje<br />
samen te vatten voor leerlingen van de andere school. Dat werkte heel motiverend. En<br />
voor de muziekles gebruiken we onder andere Virtuoso (een virtuele piano) en Garageband<br />
(meerdere virtuele instrumenten).’<br />
Internet<br />
De leerlingen kunnen via het draadloze netwerk van de school het internet op. Gaat het<br />
daar niet mis? ‘Nee hoor’, zegt Rameckers. ‘We hebben heel duidelijke afspraken die we<br />
strak hanteren. Als je je er niet aan houd, neem ik de iPad in. Dat risico lopen ze liever<br />
niet: ik hoef dan ook zelden in te grijpen.’ Zelfs leerlingen met specifieke leerbehoeften<br />
zijn gebaat bij de iPad. ‘Daar is het hier in Vlaardingen zelfs mee begonnen. Voor de<br />
leerlingen met leesproblemen en dyslexie hebben we destijds voor het eerst een app<br />
ingezet die teksten voor kon lezen, terwijl je ze meeleest, een belangrijke ondersteuning<br />
voor deze leerlingen.’<br />
Zwitsers zakmes<br />
Met de introductie van de iPad doe je dus meer dan de atomen van het traditionele<br />
lesboek omzetten in digitale bits. Je haalt er een Zwitsers zakmes voor leren mee de klas<br />
in. De iPad biedt apps om eigen ebooks samen te stellen, gebruik te maken van Skype of<br />
het daarmee vergelijkbare FaceTime, (educatieve) spelletjes te spelen en webapplicaties<br />
te draaien. Je maakt bovendien van de tablet in een handomdraai een digitaal stemkastje,<br />
een dicteerapparaat of het virtuele bord van een gezelschapsspelletje. Werken<br />
leerlingen dan alleen nog maar via hun schermpje-op-A5-formaat? Sudmeijer: ‘Zeker<br />
niet. In de praktijk zoeken ook leerlingen naar vormen van wat we wel blended learning<br />
noemen. Naast de iPad kan er dan ook een atlas en een schrift met een pen op de<br />
schoolbank liggen, gaan leerlingen met elkaar en met de leraar in gesprek enzovoort.’<br />
Enthousiasme<br />
Rameckers voelt zich met een aantal<br />
van haar collega’s een iPad-voorloper.<br />
‘We moeten nog veel leren, steken daar<br />
veel tijd in. Met het nodige enthousiasme<br />
kom je dan een heel eind, want<br />
het apparaat zelf is niet moeilijk te<br />
bedienen en werkt altijd. En als ik het<br />
even niet weet, is er altijd wel een leerling<br />
die me wil helpen. Dat vind ik geen<br />
probleem en het geeft het zelfvertrouwen<br />
van zo’n jongen of meisje altijd<br />
een flinke boost. Mooi toch?’<br />
De iPad is niet de enige tablet op<br />
de markt, maar vriend en vijand<br />
zijn het erover eens dat het<br />
apparaat in allerlei opzichten veel<br />
te bieden heeft. Zo zijn er veel<br />
betaalbare apps (programma’s)<br />
beschikbaar die de gebruiksmogelijk<br />
heden van het apparaat<br />
vergroten. Het apparaat is licht van<br />
gewicht, start razendsnel op, de<br />
batterij gaat een hele werkdag<br />
mee en de programma’s zijn over<br />
het algemeen bijzonder gebruiksvriendelijk.<br />
Kritiek is er ook: zo<br />
ondersteunt de iPad Flash niet, een<br />
veelgebruikte programmeertaal<br />
voor dynamische inhoud, zoals<br />
spelletjes en animaties, en is er<br />
geen USB-poort om gemakkelijk<br />
randapparatuur aan de iPad te<br />
koppelen of via een stick<br />
bestanden over te zetten.<br />
De app Schooltas is gratis te downloaden<br />
in de AppStore. Met een<br />
proefaccount kun je kennismaken<br />
met de functionaliteiten aan de<br />
hand van enkele voorbeeldhoofdstukken<br />
voor verschillende schoolvakken.<br />
Links bij dit artikel:<br />
http://tinyurl.com/ipadopschool<br />
‘We moeten nog veel leren,<br />
steken daar veel tijd in’<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
5
De uitval van de eerstejaarsstudenten<br />
bij de lerarenopleidingen in<br />
Nederland is groot. Uit een studie<br />
van het Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt<br />
(SBO) uit Den Haag<br />
blijkt dat uitvallers herkenbaar zijn<br />
omdat zij zich minder oriënteren,<br />
laat hun studie kiezen en lagere<br />
verwachtingen van opleiding en<br />
eigen prestaties hebben. Het is een<br />
telkens terugkerend onderwerp en<br />
schoolleiders breken er hun hoofd<br />
over, ook bij de lerarenopleidingen<br />
van <strong>Fontys</strong> Hogescholen in Sittard<br />
en <strong>Tilburg</strong>. De lerarenopleiding in<br />
Sittard start een project om dit<br />
probleem te beperken.<br />
Uitval eerstejaars<br />
studenten terugbrengen<br />
<strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard start<br />
studiekeuzeproject<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
Jeroen de Brouwer is bij <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard verantwoordelijk<br />
voor het verbeteren van studiesuccessen. ‘Bij alle lerarenopleidingen<br />
in Nederland is de uitval van de eerstejaarsstudenten<br />
dramatisch hoog’, bevestigt hij. ‘Bij de lerarenopleiding in<br />
Sittard vinden wij op de oude manier doorgaan niet acceptabel.<br />
Maatschappelijk gezien niet, maar ook voor de studenten niet.<br />
Het is zonde van tijd, energie en het geld wanneer zoveel studenten<br />
starten met een opleiding die niet bij hen past. Daarom<br />
zijn we het project Studiekeuzecheck gestart. Hierin werken<br />
enkele docenten samen onder leiding van Tom Boves, een expert<br />
op het gebied van effectieve mondelinge communicatie.‘<br />
Verkeerde verwachtingen<br />
De Brouwer realiseert zich dat in het verleden al veel onderzoek<br />
is verricht naar studie-uitval. ‘Bij de lerarenopleiding in Sittard<br />
bleek, dat studenten die zich aanmelden voor de lerarenopleiding<br />
vaak verkeerde verwachtingen hebben. Daarom besloten<br />
we te kiezen voor een traject “voor de poort”. Wij gaan uit van<br />
de volgende gedachte: als studenten verkeerde verwachtingen<br />
hebben ten aanzien van hun studie, dan ligt dat aan ons. Een<br />
student Geschiedenis komt hier binnen vanuit de motivatie dat<br />
geschiedenis zo’n mooi vak is. Hij herinnert zich de bevlogen verhalen<br />
van zijn leraar, hij werd daardoor getriggerd. Maar in het<br />
6 Vector • nr. 18 • 2012<br />
eerste jaar komt hij er achter dat hij op een lerarenopleiding zit<br />
en dat hij voor pubers komt te staan die niet allemaal geïnteresseerd<br />
zijn in wat hij vertelt. Dan gaat het er om dat je je kennis<br />
overbrengt, kunt omgaan met klassenmanagement en adequaat<br />
reageert op problemen. Kortom: er komt veel meer bij kijken dan<br />
alleen je interesse voor het onderwerp of het schoolvak. ’<br />
‘En dan hoor je achteraf: maar dat hadden ze toch moeten<br />
weten! Wij vinden dat je daar niet mee weg komt.<br />
Het is onze opdracht om te zorgen dat de studenten er<br />
goed van op de hoogte zijn wat ze kunnen verwachten<br />
als ze hier binnenkomen. Dat is beter voor de student en<br />
voor ons, ook al betekent het dat je daardoor misschien<br />
minder studenten binnenkrijgt.’<br />
Stoplichtenmodel<br />
Om een goed beeld te krijgen van de verwachtingen die studenten<br />
hebben van de opleiding en de uitoefening van hun toekomstig<br />
beroep werd besloten hen een digitale vragenlijst voor te<br />
leggen. ‘Als wij naar aanleiding hiervan vinden dat de verwachtingen<br />
niet overeenkomen met wat wij bieden, dan volgt er een<br />
gesprek. In de toelatingsprocedure willen wij een soort “stoplichtenmodel”<br />
volgen. Groen licht krijgen degenen die in onze
ogen een goed beeld hebben van de opleiding en voldoende<br />
gemotiveerd zijn. Aanmelders met rood licht krijgen van ons te<br />
horen dat ze beter niet aan de opleiding kunnen beginnen. Wij<br />
geven ze het advies zich te oriënteren op een andere studie die<br />
beter bij hen past. De studenten die oranje licht krijgen vormen<br />
waarschijnlijk de grootste groep: het kan best zijn dat de lerarenopleiding<br />
goed bij hen past of juist niet. Een goed gesprek over<br />
hun verwachtingen moet uitsluitsel geven over hun motivatie, of<br />
er belemmeringen zijn en zo ja welke.<br />
Voorbereiding<br />
In de voorbereiding van het studiekeuzeproject krijgt een aantal<br />
punten bijzondere aandacht. Jeroen de Brouwer: ‘Op de eerste<br />
plaats is het natuurlijk essentieel dat je een goede vragenlijst<br />
hebt. Daarnaast gaan we docenten trainen om gesprekken te<br />
voeren. Binnenkort beginnen we met trainingen voor motiverende<br />
gespreksvoering voor zes tot acht docenten. Het mooiste<br />
is als de student na zo’n gesprek zelf tot de conclusie komt of<br />
de opleiding waarvoor hij kiest perfect bij hem past of juist niet.<br />
Dan is het natuurlijk van belang op welk tijdstip je deze intake<br />
laat plaatsvinden. We zetten alles op alles om in mei de gesprekken<br />
te voeren, dus nog vóór het officiële inschrijftraject.’<br />
Gesprekken<br />
In de gesprekken wordt gekeken naar de motivatie en vragen we of<br />
de student geïnteresseerd is in de leefwereld van zijn toekomstige<br />
leerlingen. Een andere vraag die we stellen is: vindt je omgeving –<br />
ouders, familie, vrienden of de leraar op school – dat dit beroep bij<br />
je past? Ook vragen we hoeveel uren studenten denken te gaan<br />
besteden aan hun studie in combinatie met bijbaantjes en hobby’s.<br />
Daarnaast leggen we de studenten pictogrammen voor met de<br />
meest voorkomende redenen van studie-uitval. De pictogrammen<br />
helpen om daar dieper op in te gaan.<br />
Tijdens de laatste Open Dag hebben we dergelijke gesprekken al<br />
met belangstellenden gevoerd. Ze werden gemiddeld beoordeeld<br />
met een 8,2 en bij 10% scoorden we zelfs een 10. Wel hadden<br />
we op die dag te maken met een iets andere doelgroep. De<br />
deelnemende leerlingen stonden nog aan het begin van het keuzeproces,<br />
terwijl wij het instrument willen inzetten voor degenen<br />
die al een tamelijk heldere keuze gemaakt hebben.<br />
Doelgroep<br />
Een ander punt is hoe je de doelgroep op het goede moment<br />
bereikt. Jeroen de Brouwer: ‘We willen dat deelnemers zich registreren,<br />
zodat we ze daarna actief kunnen benaderen. Dat kan<br />
via de website, of op de Open Dagen. Ik zou dit eigenlijk als een<br />
eis willen invoeren, maar dat gaat niet zo eenvoudig. Dus voorlopig<br />
moeten we studenten daartoe verleiden, met als belangrijk<br />
argument dat het in hun belang is. Als studenten nalaten zich te<br />
registreren, of niet mee willen werken aan de studiekeuzecheck,<br />
kun je je afvragen wat hun motivatie is. Dat zou dan eigenlijk<br />
ook meteen een onderwerp van gesprek moeten zijn. Van de<br />
Universiteit van Maastricht hoorde ik dat studenten afhaken als<br />
ze vragenlijsten moeten invullen. Het was blijkbaar reden voor<br />
minder gemotiveerde studenten om toch maar met een andere<br />
studie te beginnen. Als studenten zo bij een opleiding terecht<br />
komen die beter bij hen past, is dat natuurlijk ook goed. Er<br />
wordt vaak geroepen dat late aanmelders de eerste uitvallers<br />
zijn. We weten inmiddels dat dit verhaal voor onze opleiding niet<br />
klopt. In 2009 zat de grootste groep uitvallers bij de inschrijvers<br />
Jeroen de Brouwer (l) en Tom Boves (r)<br />
in maart, in 2010 gold dat voor de groep van mei. Het percentage<br />
uitvallers van degenen die zich in september inschreven zit<br />
weliswaar boven het gemiddelde, maar in absolute aantallen<br />
gaat het dan om een heel kleine groep.<br />
Toetsen van kennis<br />
Jeroen de Brouwer wil nog een stap verder gaan om studenten<br />
op een goede manier te selecteren.: ‘We denken erover om bij<br />
aanmelding ook kennis te toetsen. Zodoende kunnen we tijdens<br />
het gesprek zeggen: je wilt wel docent economie worden, maar<br />
je reken- of taalniveau is onvoldoende. Spijker eerst bepaalde<br />
onderdelen bij, en wel vóór september! Ik zou daarbij willen<br />
verwijzen naar een passende cursus.<br />
Propedeuse<br />
Met deze manier van “selectie voor de poort” hoopt FLOS de<br />
studie-uitval aanzienlijk te beperken. Maar ook de studenten die<br />
niet geschikt zijn voor de lerarenopleiding worden beter op weg<br />
geholpen. ‘We willen dat ze een plek vinden waar ze beter tot<br />
hun recht komen en ze daar bij helpen. En degenen die we wel<br />
toelaten,moeten de opleiding echt kunnen halen. Gemakkelijk<br />
wordt het ze daarbij niet gemaakt, want we zijn van plan de eisen<br />
van de propedeuse te verscherpen. We hopen dat met deze<br />
maatregelen de kwaliteit van de opleiding overeind blijft en dat<br />
we goede studenten gaan afleveren. Mogelijk wordt het zó succesvol<br />
dat andere scholen dit ook op deze manier gaan doen.’<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
7
Intakedagen vóór<br />
de poort<br />
Voortijdig signaleren niveau taal en rekenen<br />
van nieuwe studenten<br />
Tekst: Anne Kerkhoff (met medewerking van Lijn Schutte)<br />
Bij alle kennis en kunde die élke bekwame leraar nodig<br />
heeft, horen ook een hoog niveau van taalvaardigheid in<br />
het Nederlands en competenties om taalgericht les te ge<br />
ven. Taal en taalgerichte didactiek zijn dan ook aandachts<br />
punten in alle lerarenopleidingen van <strong>Fontys</strong> Lerarenoplei<br />
ding <strong>Tilburg</strong>. De Taalwerkplaats heeft de opdracht om de<br />
opleidingen daarbij te ondersteunen. Geïnspireerd door<br />
collega’s van <strong>Fontys</strong> PABO’s, die betrokken waren bij het<br />
Zwaluwstaartproject*, begon de Taalwerkplaats daar vorig<br />
jaar al mee vóór de poort. De ervaringen zijn zo positief<br />
dat de activiteiten dit jaar worden voortgezet en uitge<br />
breid. Scholen en studenten die belangstelling hebben,<br />
kunnen zich melden!<br />
Competente leraren zijn taalvaardige leraren<br />
Competente leraren zijn taalvaardige leraren. Het zijn leraren die<br />
bijvoorbeeld goed kunnen luisteren, die moeilijke zaken in woord<br />
en geschrift begrijpelijk kunnen maken en die kunnen inschatten<br />
welke woorden daarbij problemen kunnen opleveren voor hun<br />
leerlingen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de taalvaardigheid<br />
van leraren één van de weinige docentkenmerken is waarvan<br />
onderzoekers empirisch hebben kunnen aantonen dat ze direct<br />
samenhangen met de leerprestaties van leerlingen. Leraren die hogere<br />
scores halen op taaltoetsen, hebben leerlingen die significant<br />
beter presteren. Niet alleen bij het schoolvak ‘taal’, maar ook bij<br />
andere vakken (Gennip en Vrieze 2008).<br />
8 Vector • nr. 18 • 2012<br />
Succesvolle studenten zijn taalvaardige studenten<br />
Niet alleen om een competente leraar te zijn, maar ook om er een<br />
te worden, is een hoog taalvaardigheidsniveau nodig. De lerarenopleiding<br />
stelt hoge eisen aan de taalvaardigheid van studenten.<br />
Naast ‘academische taalvaardigheden’ – om studieboeken te lezen,<br />
colleges te volgen en reflectieverslagen te schrijven – moeten<br />
studenten vanaf het begin ook meer professionele taalvaardigheden<br />
beheersen. Tijdens stages wordt immers meteen een beroep<br />
gedaan op hun vermogen om bijvoorbeeld verstaanbaar te spreken,<br />
leerlingen – ook de minder taalvaardige - te verstaan en om<br />
vruchtbare gesprekken te voeren met leerlingen én volwassenen.<br />
Taalbeleid<br />
In de Taalwerkplaats proberen we studenten daarbij te ondersteunen.<br />
We doen dat door samen met de opleidingen te zoeken naar<br />
mogelijkheden om ‘taalgericht’ op te leiden en door studenten die<br />
tijdens de opleiding tegen problemen aan te lopen, te begeleiden<br />
met behulp van cursussen, individuele begeleiding en studenttutoring.<br />
De ervaring leert dat ons aanbod niet altijd volstaat. Vooral<br />
voor studenten die hun vooropleiding buiten Nederland hebben<br />
afgerond, geldt dat de uitval in het eerste jaar erg groot is en dat<br />
die, ondanks onze inspanningen, óók wordt veroorzaakt door<br />
taalproblemen.<br />
Vóór de poort beginnen<br />
Omdat studie-uitval voor alle betrokken partijen ongunstig is – en<br />
niet alléén en zelfs niet in de eerste plaats vanwege de langstudeerdersboete<br />
– is de Taalwerkplaats in de zomer van 2011 gestart<br />
met het organiseren van ‘intakedagen’. We hadden daarbij twee<br />
hoofddoelen voor ogen: we wilden bereiken dat de studenten hun<br />
keuze voor de lerarenopleiding nog eens serieus zouden (her)overwegen<br />
én we wilden dat de studenten, die zouden besluiten met<br />
de opleiding te starten, zich vanaf dag één bij FLOT thuis zouden<br />
voelen en de weg naar de Taalwerkplaats zouden weten te vinden.<br />
We hebben ons daarbij laten inspireren door het SURFproject<br />
‘Integrale trajectbegeleiding door kiezen en (ver)binden’, kortweg<br />
het ‘Zwaluwstaartproject’.
Intakedagen<br />
Een intakedag van de Taalwerkplaats bestaat niet uit een dag<br />
taaltoetsen. We hebben aandacht besteed aan álle factoren die<br />
volgens het Zwaluwstraatproject van invloed zijn op studiesucces:<br />
vooropleiding, leerervaringen, gezondheidssituatie, netwerk,<br />
houdingsaspecten en toekomstbeeld. We deden dat door middel<br />
van een gevarieerd en druk programma. De studenten bekeken en<br />
bespraken filmpjes over het beroep van leraar, namen actief deel<br />
aan een miniles Flankerend Onderwijs, maakten een portret van<br />
zichzelf als competente docent over vier jaar en presenteerden dat<br />
voor de groep. De studenten namen verder in groepen deel aan<br />
een puzzeltocht door het Mollergebouw, voerden leergesprekken<br />
met elkaar en met een aantal FLOT-docenten en maakten – uiteraard<br />
– tussendoor ook nog een aantal toetsen: rekenen, schrijven<br />
en spellen. Daarnaast vulde elke student een schriftelijke vragenlijst<br />
in waarin alle ‘Zwaluwstaartfactoren’ aan de orde kwamen, aangevuld<br />
met wat vragen over hun specifieke taalsituatie.<br />
Startadviezen<br />
Na afloop van de dag schreven we op basis van alle informatie die<br />
we hadden verzameld – de vragenlijsten, de opnames van de presentaties,<br />
de toetsen, de observaties tijdens de groepsactiviteiten<br />
- voor elke student een individueel ‘startadvies’ waarin we sterke<br />
en zwakke punten benoemden en concrete suggesties gaven over<br />
de manier waarop ze aan die zwakke punten zouden kunnen<br />
werken áls ze zouden besluiten de opleiding te gaan volgen. Die<br />
tips varieerden van het advies om snel contact op te nemen met de<br />
studieloopbaanbegeleider tot en met een link naar een volgens ons<br />
nuttige website of het lesrooster van de Taalwerkplaats.<br />
Tevreden studenten<br />
We hebben de deelnemende studenten aan het einde van de<br />
intakedag én aan het einde van periode één gevraagd naar hun<br />
reacties en ervaringen. Op de dag zelf deden we dat in de groep<br />
en tien weken later deden we dat door elke student afzonderlijk<br />
telefonisch te benaderen voor een interview. De reacties waren uitgesproken<br />
positief. De studenten gaven aan blij te zijn dat ze alvast<br />
met andere studenten en met hun nieuwe opleiding hadden kennisgemaakt.<br />
Ze voelden zich daardoor al wat vertrouwd en verbonden<br />
met de andere studenten en docenten die ze op de intakedag<br />
hadden ontmoet. De studenten gaven ook<br />
aan dat ze zich pas tijdens de intakedag bewust<br />
waren geworden van de hoge eisen die<br />
de lerarenopleiding stelt aan hun taalvaardigheid.<br />
Het was hen duidelijk geworden dat een<br />
reden als ‘goed zijn in wiskunde’ of ‘Spaans<br />
is mijn moedertaal’ pertinent niet voldoende<br />
is om de opleiding met plezier te volgen en<br />
succesvol af te ronden. Sommige studenten<br />
gaven aan dat zij deze dag graag veel eerder<br />
hadden meegemaakt, omdat ze dan meer gelegenheid<br />
hadden gehad om hun keuze voor<br />
de lerarenopleiding te heroverwegen. En één<br />
student, die na zes weken met zijn opleiding<br />
stopte, gaf tijdens zijn exitgesprek expliciet<br />
aan dat de ervaringen van de intakedag hem<br />
zouden helpen bij het maken van de keuze<br />
voor een andere opleiding.<br />
Tevreden studieloopbaanbegeleiders<br />
Ook de betrokken studieloopbaanbegeleiders, die via de studenten<br />
kopieën van de startadviezen en de intakedocumenten<br />
kregen, reageerden enthousiast. De startadviezen bleken nuttig als<br />
uitgangspunt bij de eerste kennismaking met de studenten en bij<br />
studievoortganggesprekken.<br />
Vervolg<br />
De positieve reacties van alle betrokken partijen hebben ertoe<br />
bijgedragen dat FLOT ook dit jaar intakedagen organiseert voor<br />
aspirant-studenten. Gezien de grote groep studenten die zich<br />
jaarlijks meldt, is het niet haalbaar om elke belangstellende student<br />
voor zo’n dag uit te nodigen. We hebben besloten om alleen de<br />
vragenlijst – via internet - voor te leggen aan alle studenten die<br />
zich melden als belangstellende dan wel als student. Op grond<br />
van de gegevens die de studenten invullen, worden drie groepen<br />
studenten onderscheiden:<br />
1) studenten die op grond van de intakevragenlijst zonder meer<br />
kunnen worden beschouwd als ‘kansrijk’;<br />
2) studenten die gegevens invullen op grond waarvan we twijfelen<br />
aan de juistheid of haalbaarheid van hun keuze voor de opleiding;<br />
en<br />
3) studenten die gegevens invullen op basis waarvan we ons<br />
afvragen of ze beschikken over de ‘basisvaardigheden’ op de<br />
terreinen van taal, rekenen en kennis van de wereld, die nodig<br />
zijn om succesvol te studeren.<br />
De laatste groep krijgt een uitnodiging voor een intakedag van de<br />
Taalwerkplaats. De anderen worden door de opleiding van hun<br />
keuze uitgenodigd voor een intakegesprek.<br />
Perspectief<br />
Het uiteindelijke rendement van investeringen in een uitgebreide<br />
intake van studenten, kan pas na een paar jaar worden vastgesteld.<br />
Op grond van onze ervaringen tot nu toe, hebben we echter al<br />
goede hoop dat deelname aan een intakedag van de Taalwerkplaats<br />
studenten kan helpen bij het maken van een juiste studiekeuze<br />
en tevens bijdraagt aan een goede start van een opleiding<br />
tot ‘de best denkbare (en dus zeer taalvaardige) leraar’.<br />
* Het Zwaluwstaartproject is een door SURF<br />
gesubsidieerd project waarin de faculteit Educatie<br />
van Hogeschool Zuyd, de afdeling Kinderopvang en<br />
Onderwijs van het Koning Willem I College en de<br />
<strong>Fontys</strong> PABO’s samenwerken. Zie http://www.fontys.nl/<br />
zwaluwstaart/home.412728.htm<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
9
10 Vector • nr. 18 • 2012
Aanvullende scholing voor<br />
afgestudeerde leraren<br />
Omgangskunde<br />
Er is een oplossing bereikt voor de problemen die speel<br />
den rond de bevoegdheid voor afgestudeerden van de<br />
lerarenopleidingen Omgangskunde. De vier betrokken<br />
hogescholen hebben, in overleg met het ministerie, het<br />
werkveld, de inspectie en het Interstedelijk Studenten<br />
Overleg, een oplossing gevonden die recht doet aan de<br />
verwachtingen van de studenten Leraar Omgangskunde.<br />
‘Ik ben erg tevreden met de oplossing die, in overleg met<br />
alle belanghebbende partijen, is bereikt’, aldus Thom de<br />
Graaf, voorzitter van de HBORaad. ‘Het belangrijkste is<br />
dat de studenten niet de dupe mogen worden van de<br />
steken die alle partijen hier hebben laten vallen.’<br />
Wet BIO<br />
Studenten Leraar Omgangskunde die voor 2006 begonnen<br />
aan hun opleiding hadden automatisch recht op een brede<br />
bevoegdheid. Met de invoering van de Wet BIO in 2006 verviel<br />
deze uitzonderingssituatie. Dat was echter niet bekend bij de<br />
aanbieders, noch bij de inspectie of de werkgevers. Studenten<br />
zijn daarom sinds 2006 in de veronderstelling geweest dat zij<br />
voor een brede bevoegdheid werden opgeleid, en werkgevers<br />
hebben hen ook op die manier aangesteld. Dat dit achteraf niet<br />
juist was, heeft begrijpelijkerwijs tot veel commotie en onrust<br />
onder de studenten geleid.<br />
De oplossing<br />
De regeling die nu is getroffen, houdt in dat studenten die tot<br />
en met het studiejaar 2011/2012 aan de opleiding zijn begonnen<br />
en na 1 augustus 2006 hun diploma hebben gehaald (of<br />
nog zullen behalen), in de gelegenheid worden gesteld om<br />
- kosteloos - aanvullende scholing te volgen. Wanneer zij deze<br />
aanvullende scholing met goed gevolg afronden zijn zij alsnog<br />
benoembaar om, naast Omgangskunde, les te geven in tien<br />
vakken in het praktijkonderwijs en aan LWOO-geïndiceerde<br />
leerlingen in het vmbo. Het gaat om dezelfde vakken die leraren<br />
basisonderwijs ook mogen geven in het praktijkonderwijs en aan<br />
LWOO-geïndiceerde leerlingen, namelijk: Nederlands, Engels,<br />
wiskunde, geschiedenis, aardrijkskunde, biologie (inclusief kennis<br />
der natuur),verzorging, muziek, handvaardigheid en tekenen.<br />
Aanvullende scholing<br />
De aanvullende scholing wordt op dit moment met de betrokkenen<br />
samengesteld en heeft een zwaarte van ongeveer 15 European<br />
Credits (EC’s) (ruim 400 studiebelastinguren). Studenten<br />
en afgestudeerden ontvangen bericht zodra het programma is<br />
vastgesteld en zij kunnen zich vervolgens inschrijven voor deze<br />
scholing. Het eerste scholingsaanbod zal in elk geval vanaf 1 september<br />
2012 plaatsvinden.<br />
Opleiding in de toekomst<br />
Omdat de brede bevoegdheid niet meer zal gelden voor studenten<br />
die vanaf 2012 met Omgangskunde starten, gaan de<br />
betreffende lerarenopleidingen van de hogescholen van Utrecht,<br />
Leiden, Leeuwarden en <strong>Fontys</strong> in overleg met het werkveld om<br />
te kijken op welke wijze zij in de toekomst hun opleiding het<br />
beste kunnen inrichten. Zij willen - met de beperkte bevoegdheid<br />
- toch tegemoet komen aan de wensen van het werkveld<br />
en de behoeften van de leerlingen in het praktijk- en leerwegondersteunend<br />
onderwijs. De opleiding geeft nu een tweedegraads<br />
bevoegdheid voor het vak Omgangskunde. Dit vak wordt<br />
voornamelijk in het mbo gegeven. Vakken als sociale vaardigheden,<br />
burgerschap, beroepshouding en persoonlijke ontwikkeling,<br />
maar ook faalangstreductietrainingen en leefstijl komen ook in<br />
het voortgezet onderwijs voor. Dit zijn vakken die de leraar omgangskunde<br />
bij uitstek kan verzorgen. Door het vak omgangskunde<br />
op de lessentabel te plaatsen, in plaats van bovenstaande<br />
benamingen, kan de leraar omgangskunde een vaste aanstelling<br />
krijgen in het voortgezet onderwijs en het praktijkonderwijs.<br />
Patricia van der Linden-Straatman<br />
Teamleider Biologie-GzW-Omgangskunde<br />
p.vanderlinden@fontys.nl<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
11
Johan Struik is afkomstig van <strong>Fontys</strong> Opleidingscentrum Speciale<br />
Onderwijszorg, beter bekend als OSO. Daar was hij als regiomanager<br />
verantwoordelijk voor de activiteiten in de regio<br />
Utrecht en Flevoland. Hij begon bij OSO als docent en werd<br />
daarna teamleider. Het pad naar OSO liep vanaf de pabo, docent<br />
speciaal onderwijs en vervolgens ambulant begeleider in het<br />
voortgezet onderwijs.<br />
Scharnierpunt<br />
Tijdens de innovatiedag van FLOT stelde hij zich voor aan zijn<br />
nieuwe collega’s. Vanaf zijn jongste jeugd keek hij al reikhalzend<br />
uit naar zijn eerste onderwijservaringen, vertelt hij. De hooggespannen<br />
verwachtingen die hij vroeger had, zijn voor een groot<br />
deel waargemaakt. ‘Ik heb in mijn onderwijsloopbaan het geluk<br />
gehad verschillende docenten te ontmoeten met veel liefde<br />
voor en kennis van de inhoud van hun vak. Dat heeft voor mij<br />
persoonlijk veel betekend. De natuurlijke drang om te leren en<br />
te ontwikkelen is gebleven, mede dankzij die docenten die iets<br />
te vertellen hadden en met hun kennis en passie de studenten<br />
inspireerden.’ Johan Struik noemt ‘relatie’ als scharnierpunt in<br />
het onderwijs. ‘Alleen in samenwerking met elkaar komen we<br />
tot goed en krachtig onderwijs. Zonder relatie geen prestatie.’<br />
Muziek en literatuur<br />
De liefde voor muziek en de literatuur heeft een grote invloed<br />
gehad op zijn ontwikkeling. Met de contrabas trad hij jarenlang<br />
op als semiprofessioneel muzikant. Daarnaast was hij actief als<br />
componist en songschrijver bij EMI. Toen zijn contract daar afliep,<br />
stopte hij met het schrijven en componeren van liedjes en kwam<br />
het onderwijs op de eerste plaats. Door zijn interesse in taal en<br />
communicatie kwam hij later in contact met een uitgeverij die<br />
twee kinderboeken van hem uitgaf: Juf vermist en Slotgeheim.<br />
12 Vector • nr. 18 • 2012<br />
Johan Struik<br />
Nieuwe adjunct-directeur<br />
bij FLOT<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
Op 1 februari is Johan Struik als adjunctdirecteur<br />
Onderwijs in dienst getreden bij <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong><br />
<strong>Tilburg</strong>. Daarmee volgt hij Patrick Eckringa op, die per 1<br />
januari benoemd is tot directeur van <strong>Fontys</strong> Hogeschool<br />
Communicatie in Eindhoven.<br />
Relatie<br />
Zijn visie op het onderwijs richt zich niet zozeer op de beperkingen<br />
van leerlingen maar meer op de mogelijkheden die ze in<br />
potentie hebben. ’Als ik bekijk wat er allemaal valt te winnen<br />
in het voortgezet onderwijs, kom ik nogmaals uit bij de relatie.<br />
In de eerste plaats, de relatie met de leerling. Juist door af te<br />
stemmen op je leerlingen kun je een optimaal leerrendement<br />
bewerkstelligen. Als tweede, de samenwerking tussen docenten.<br />
De school moet een lerende organisatie zijn, met voortdurende<br />
intervisie, collegiale consultatie en een continue gerichtheid<br />
om het gezamenlijk beter te doen. De huidige maatschappij zit<br />
zodanig in elkaar, dat dit van het onderwijs wordt gevraagd. Ik<br />
pleit daarnaast voor een sterkere gerichtheid op de mogelijkheden<br />
van de leerling. We pinnen ons vaak te veel vast op wat<br />
ze niet kunnen.’<br />
Inspirerend<br />
Johan Struik realiseert zich dat dit vraagt om een gedifferentieerde<br />
aanpak. ‘Het eist veel van je didactisch en pedagogisch vermogen,<br />
gekoppeld aan een sterke inhoud. Betrokken zijn bij de inhoudelijkheid<br />
van je vak maakt het inspirerend. Vakmanschap en meesterschap<br />
kunnen niet afzonderlijk naast elkaar bestaan. Ik denk<br />
dat je pas goed onderwijs kunt geven als je met en van elkaar<br />
leert. Het betekent dat je over je vak veel met elkaar moet praten.’<br />
Verschillen<br />
‘Onderscheidend in het onderwijs is, dat je kunt omgaan met<br />
verschillen tussen leerlingen. Als je je ervan bewust bent dat de<br />
gemiddelde leerling niet bestaat, dan weet je dat je ze niet bereikt<br />
door alleen frontaal les te geven. Leerlingen zijn je belangrijkste<br />
werkmateriaal, om goed werk te leveren moet je je in ze verdiepen.<br />
Je moet ze beter kennen dan de methoden die je toepast!’
‘Nog niet getekend<br />
door uitgedragen beleid’<br />
FLOS-studenten analyseren het succes van de PVV in Limburg<br />
Tekst: Jan de Jong<br />
Tweede en derdejaarsstudenten<br />
economie, geschiedenis en<br />
aardrijkskunde uit Sittard zochten<br />
in een gezamenlijk project naar<br />
een verklaring voor de grote winst<br />
van de PVV in Limburg bij<br />
de provinciale verkiezingen van<br />
maart 2011.<br />
De opdracht was helder: ‘Ga op zoek naar mogelijke verklaringen voor het stemgedrag<br />
tijdens de verkiezingen voor de Provinciale Staten van Limburg in 2011 vanuit geografisch,<br />
historisch en economisch perspectief.’ Daar konden de studenten Mens & Maatschappijvakken<br />
mee aan de slag. De uitslagen van 2010 (Tweede Kamer) en 2011 waren<br />
natuurlijk ook opmerkelijk. Zeker in Limburg, waar de PVV in korte tijd uitgroeide tot<br />
de grootste partij. In kranten en televisieprogramma’s werden de meest uiteenlopende<br />
meningen over de achterliggende oorzaken geopperd. Een goed moment dus, om het<br />
allemaal eens nauwkeurig in kaart te brengen.<br />
Heerlen…<br />
De Sittardse studenten gingen in kleine onderzoeksteams aan de slag. In elk team waren<br />
de drie vakken aardrijkskunde, geschiedenis en economie vertegenwoordigd en ieder<br />
team richtte zijn onderzoek op één Limburgse stad. Zo gingen Rosanne Quaden, Rik<br />
Beyer, Alex van Roekel, Saskia Coenen, Silvia Hanssen en Jelle Hünen in Heerlen aan de<br />
slag. De uitslag was daar duidelijk: in vergelijking met de Statenverkiezingen van 2007<br />
kelderde het CDA van 22,7 naar 12,9% en de SP van 34,3 naar 20,6%. De PVV daartentegen<br />
kwam met 21,1% voor het eerst de uitslagenlijsten binnen.<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
13
In hun historisch overzicht stellen de onderzoekers dat het CDA<br />
en (later) de PvdA sterk aan invloed inboetten, omdat deze<br />
partijen er niet in slaagden Heerlen na de sluiting van de mijnen<br />
uit het dal te trekken. Gekoppeld aan de slechte economische<br />
situatie ontstond er een braindrain, waardoor er relatief<br />
weinig hoogopgeleiden zijn. En omdat het arbeidsaanbod van<br />
de achterblijvers vaak niet aansluit bij de vraag heeft Heerlen<br />
verhoudingsgewijs met een hoge werkloosheid te kampen. Niettraditionele<br />
partijen lijken hiervan het meest te profiteren. Zie de<br />
uitslagen van de SP in 2007 en die van de PVV in 2011.<br />
Paul Jungbluth, onderzoeker aan de Universiteit van Maastricht,<br />
wijst er in een interview met Alex en Jelle op dat het Limburgse<br />
stemgedrag niet alleen economische, maar zeker ook demografische<br />
oorzaken heeft. Zo denkt hij dat de afbrokkeling van het<br />
CDA al bij de oprichting van die partij is begonnen. Limburgers<br />
herkenden er te weinig de katholieke KVP-lijn in. Ook het feit<br />
dat Limburg van oudsher sterke economische en sociale banden<br />
met Duitsland had, en zich daardoor minder verbonden voelde<br />
met de rest van Nederland, speelt een rol. Wilders maakte hier<br />
handig gebruik van door zijn Limburgse wortels te benadrukken<br />
tijdens de verkiezingscampagne. Jungbluth introduceert in het<br />
gesprek het begrip ‘Politikverdrossenheit’, wat zoveel betekent<br />
als ‘de buik vol hebben van politiek’. Omdat ‘de’ politiek geen<br />
oplossing biedt voor de problemen, gaan kiezers op zoek naar<br />
andere, ‘eigen’ oplossingen.<br />
…en Roermond<br />
De situatie in Roermond is niet te vergelijken met die in Heerlen,<br />
zo constateerden de onderzoekers Yves Theunissen, Jules Ramakers,<br />
Tom Kessels en Dirk Kneepkens. Om te beginnen moest<br />
de PVV in Roermond de VVD voor laten gaan: 19,1 tegenover<br />
25,5% van de stemmen. Maar ook hier waren het CDA en de<br />
SP de grote verliezers. De PvdA wist in Roermond het verlies te<br />
beperken tot 1,2%.<br />
14 Vector • nr. 18 • 2012<br />
Voor de teloorgang van het CDA gelden volgens de FLOS-<br />
studenten de bekende redenen: ontkerkelijking, gepaard gaand<br />
met het verdwijnen van het paternalisme. Het is een neergaande<br />
lijn die al lang geleden is ingezet, zo stellen zij vast. In 1963<br />
kreeg de KVP in Roermond bijvoorbeeld nog 70% van de<br />
stemmen. Binnen tien jaar was dat afgekalfd tot 38% in 1972.<br />
Opmerkelijker is de redelijke stabiliteit van de PvdA en vooral<br />
van de VVD. ‘Roermond is voor ondernemers aantrekkelijk. In<br />
2010-2011 is de stad verkozen tot meest vriendelijke gemeente<br />
voor Midden- en Kleinbedrijven […] De vele ondernemers zijn<br />
belangrijk voor Roermond, en hebben daardoor dus veel invloed<br />
op de stad. De VVD speelt hier slim op in en probeert deze groep<br />
voor zich te winnen, [kennelijk] met succes,’ zo staat het in het<br />
onderzoeksrapport van de studenten.<br />
Over het succes van de PVV concluderen de onderzoekers twee<br />
aspecten: onvrede met de sociaal-maatschappelijke en sociaaleconomische<br />
situatie in Roermond én herkenbaarheid van de<br />
PVV. Voor dat laatste is vooral Geert Wilders zelf verantwoordelijk<br />
met zijn oneliners en het beeld van de ‘gewone’ Nederlanders<br />
Henk en Ingrid. ‘Beide zijn bedoeld om mensen zich tot de<br />
ideeën van de PVV aangetrokken te laten voelen.’ Bovendien is<br />
de partij, zoals één van de geïnterviewden het uitdrukte, ‘nog<br />
niet getekend door beleid dat ze hebben uitgedragen.’ Een voordeel<br />
dat ze bij de volgende verkiezingen in ieder geval niet meer<br />
zullen hebben, zo stelt het rapport vast.<br />
Zinvol en leerzaam<br />
Bronnenonderzoek, verslaglegging, samenwerken, interviewen,<br />
presenteren, debatteren. Dat zijn de vaardigheden die de<br />
studiewijzer voor dit onderzoeksproject benoemt. Daar had ‘het<br />
logenstraffen van borrelpraat’ ook wel bij mogen staan. Want,<br />
zoals de studiewijzer het stelt: ‘Ook aan de borreltafel passeerden<br />
uiteenlopende verklaringen [voor het succes van de PVV,<br />
dJ] de revue.’ Het staat buiten kijf dat die doelstelling door de<br />
FLOS-studenten ruimschoots is gehaald. De lijvige onderzoeksrapporten<br />
spreken (letterlijk!) boekdelen.
Opbrengstgericht<br />
werken met als doel een<br />
ambitieuze leercultuur<br />
<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong> (FLOT) werkt opbrengstgericht en wil<br />
kennis en ervaring over opbrengstgericht werken uitwisselen en verdiepen<br />
met scholen voor voortgezet onderwijs. Daarvoor start FLOT met<br />
managementoverleg over onderwijskundig leiderschap. Ook worden op de<br />
deelnemende scholen docentenwerkplaatsen ingericht. De deelthema’s voor<br />
docenten zijn taal, rekenen en onderwijs dat past voor alle groepen leerlingen.<br />
Tekst: Christel Kuijpers<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
15
De kaders van opbrengstgericht werken<br />
Scholen zijn al enige tijd druk bezig met taal en rekenen. Bij wet<br />
is een nieuwe standaard voor taal en rekenen op de drempels<br />
van het onderwijs bekrachtigd. De implementatie daarvan wordt<br />
binnenkort getoetst in de centrale examens voor mbo en vo.<br />
Maar de ambities gaan verder. Het voortgezet onderwijs wordt<br />
door het ministerie van OCW en de VO-raad gestimuleerd<br />
komende jaren hard aan de slag te gaan om nog opbrengstgerichter<br />
te werken en werk te maken van een ambitieuze leercultuur.<br />
Opbrengstgerichter, want gericht op leerrendementen bij<br />
leerlingen was iedereen in de scholen altijd al.<br />
Onderzoek toont mindere scores<br />
Het PISA-onderzoek 2009 laat echter zien dat Nederlandse<br />
leerlingen minder goed scoren dan in 2003. Ook tonen nationale<br />
onderzoeken aan dat leerlingen in het vo de laatste jaren minder<br />
hoge cijfers halen voor Nederlands, Engels en wiskunde dan<br />
enkele jaren geleden. Daarnaast stelde de inspectie van het<br />
onderwijs in haar onderwijsverslag 2009/2010 vast dat slechts<br />
ongeveer twintig procent van de scholen voldoet aan haar criteria<br />
voor opbrengstgericht werken.<br />
Ambities om leerresultaten optimaal te benutten<br />
De ambities van de Nederlandse overheid voor economische groei<br />
en sociale ontwikkeling leidden in het laatste regeerakkoord tot<br />
de oproep de kwaliteit van onderwijs te versterken en hogere<br />
prestaties van alle leerlingen na te streven. Deze ambitie is door<br />
de minister neergelegd in het Actieplan Beter Presteren. Daarin<br />
gaat het over opbrengstgericht werken. Dit kenmerkt zich door<br />
een cultuur, die er op gericht is om de leerresultaten van leerlingen<br />
optimaal te benutten, het beste uit alle leerlingen halen en<br />
om de professionele nieuwsgierigheid van leraren te prikkelen. Zij<br />
moeten streven naar een constante verbetering van de leerprestaties<br />
van leerlingen en van de kwaliteit van het onderwijs.<br />
Aanpak begint in de school<br />
Het ministerie heeft de scholen nodig om haar ambities te<br />
realiseren. Daarom is zij een gesprek aangegaan met de vertegenwoordigers<br />
van scholen, waaronder de VO-Raad. In het<br />
bestuursakkoord 2012-2015 van de VO-Raad en het ministerie<br />
van OCW zijn de ambities voor het voortgezet onderwijs verder<br />
aangescherpt. De echte aanpak begint in elke school zelf. Op alle<br />
niveaus: strategisch, tactisch en operationeel. Een visie op de weg<br />
waarlangs de ambities op de eigen school bereikt zullen worden,<br />
vormt de eerste stap. Hoe gaan we op onze school de te verantwoorden<br />
resultaten het best bereiken? Welke innovaties zijn<br />
nodig, welke verbeteringen, hoe doen we dat? In de komende<br />
jaren zal de inspectie van het onderwijs erop toezien of de school<br />
erin slaagt om leerlingen op het niveau te brengen dat van de<br />
leerlingen mag worden verwacht en om deze leerlingen zonder<br />
vertraging of schooluitval door hun schoolloopbaan te leiden.<br />
De rol van taal en rekenen<br />
Het onderwijs in taal en rekenen zullen belangrijke vliegwielen<br />
vormen voor het opbrengstgericht werken. Deze basisvaardigheden<br />
staan al sinds 2010 bovenaan op de agenda van de overheid.<br />
De invoering van referentieniveaus voor taal en rekenen zal<br />
de eerste opbrengsten in de scholen zichtbaar maken. Immers,<br />
resultaten van taal- en rekenonderwijs werken door in resultaten<br />
voor de andere vakken. Hierbij gaat het niet om voortgang in de<br />
16 Vector • nr. 18 • 2012<br />
ontwikkeling van basisvaardigheden van alleen zwakke leerlingen,<br />
maar van alle leerlingen. Ieder wordt uitgedaagd om op het<br />
eigen niveau te komen tot betere prestaties. Naast fundamentele<br />
niveaus die door alle leerlingen op een overgangsmoment<br />
in de doorlopende leerlijnen behaald moeten worden, zijn ook<br />
streefniveaus voor excellente leerlingen beschreven. Het Referentiekader<br />
taal en rekenen vormt op die manier tegelijkertijd een<br />
instrument om doorlopende leerlijnen van po naar vo en van vo<br />
naar mbo of hbo te versterken.<br />
Leren in context die leerlingen aanspreekt<br />
Het zijn vooral docenten die daadwerkelijk zorgen voor beter<br />
taal- en rekenonderwijs van hun leerlingen. Zij geven het<br />
primair proces inhoud en vorm. Zij begeleiden de individuele<br />
leerlingen en hun ouders bij de voortgang van het leren. In de<br />
meeste scholen voeren docenten met elkaar de discussie: gaan<br />
we taal- en rekenniveaus van leerlingen verhogen door extra<br />
lessen Nederlands en rekenen aan te bieden? Of pakken we de<br />
kans om leerlingen veel meters te laten maken in met name het<br />
taalleerproces, door juist in de zaakvakken taal- en rekenvaardigheden<br />
te stimuleren? Dat geeft het team de kans leerlingen te<br />
motiveren voor het leren van taal en rekenen: de basisvaardigheden<br />
worden geleerd in een context die de leerlingen aanspreekt.<br />
Verschillende scenario’s worden onderzocht<br />
Daarnaast vinden discussies plaats over de methoden die aanvullingen<br />
behoeven voor verschillende groepen leerlingen. Welke<br />
aanvullingen zijn voor wie gewenst? Hoe organiseert de school<br />
de benodigde differentiatie? Hoe en door wie wordt de ondersteuning<br />
bij persoonlijke leervragen geboden? Het bedenken van<br />
mogelijkheden en het onderzoeken welke aanpak wel of niet<br />
werkt, brengt veel energie in de teamsamenwerking. Ook de<br />
samenwerking tussen team en management vindt plaats bij het<br />
organiseren en nader onderzoeken van de bedachte scenario’s.<br />
Hoe kunnen verschillen worden benut<br />
Tussen leraren in een team bestaan onderling altijd verschillen.<br />
En dat is maar goed ook, want dan kunnen deze verschillen benut<br />
worden. Het schoolmanagement als onderwijskundig leider<br />
stuurt op de wijze waarop dat binnen de school gebeurt. Een<br />
school die leeropbrengsten wil maximaliseren, zal vanzelf resultaatgerichte<br />
plannen op allerlei niveaus bedenken en uitvoeren.<br />
Naast de formulering van een eigen visie formuleert elke school<br />
een schoolplan met doelen voor het taal- en rekenbeleid. Daarna<br />
worden deze als SMART geformuleerde activiteitenplannen binnen<br />
het team of de afdeling gepresenteerd. Tot slot maakt het<br />
management afspraken met individuele docenten over ieders rol<br />
in dat proces.<br />
Een goed HRMbeleid is onmisbaar<br />
Via de gesprekscyclus kunnen resultaatsafspraken worden afgesproken,<br />
maar ook gemonitord en geëvalueerd. Beoordelen is<br />
van belang bij functiedifferentiatie binnen het lerarenteam, omdat<br />
dit een manier is om verschillende functioneringsniveaus van<br />
leraren zichtbaar te maken. Professionalisering van het team of<br />
teamleden vormt daarin een aandachtspunt. Daarbij zijn steeds<br />
drie basale dimensies aan de orde: vakinhoudelijke kennis en<br />
vakdidactiek van leraren; pedagogisch-didactische competenties<br />
van leraren en de persoon van de leraar zelf. Na de lerarenopleiding<br />
zijn leraren startbekwaam. Hun verdere ontwikkeling vindt
plaats binnen het team op school. Daar blijken goede leraren gekenmerkt te worden<br />
door persoonlijke kwaliteiten. Excellente leraren zijn in staat hun leerlingen op een dieper<br />
en geïntegreerd niveau te laten leren. Zij leggen als vanzelf een relatie tussen hun kennis<br />
over onderwijs en dat wat er zich daadwerkelijk in de concrete lessituatie afspeelt.<br />
Moeten nu alle leraren in het team hetzelfde kunnen en doen, of komen verschillen tot<br />
hun recht? Geldt hetzelfde voor alle leerlingen? De vragen die ook op dit niveau leven<br />
zijn: welke aanpak past het best bij wie, hoe ziet dat eruit, wat is het beoogd resultaat?<br />
Successen worden zichtbaarder en kunnen worden gevierd!<br />
Samen onderzoekend aan de slag<br />
De weg naar opbrengstgerichter werken wordt dus aangelegd op verschillende niveaus<br />
binnen de school. Ervaringen met invoering van taal- en rekenbeleid - met innovaties in<br />
het algemeen - hebben ons geleerd dat verankering het best gegarandeerd wordt als het<br />
beleid en de implementatie deel uitmaken van het integrale onderwijsbeleid of de kwaliteitszorg<br />
van de school. Daarbij zijn nog verschillende varianten mogelijk. Hoe bepaal je<br />
welke aanpak het meest succesvol zal zijn?<br />
We weten dat de leraar de grootste succesfactor vormt voor opbrengstgericht werken.<br />
Het feit dat elke school excellente leraren naast startbekwame leraren in de teams heeft,<br />
biedt kansen. Excellente leraren kunnen hun kennis en ervaring binnen het team benutten<br />
in coaching van minder ervaren collega’s. Zij kunnen opgedane kennis binnen het<br />
team verspreiden en voorstellen doen voor het taal- en rekenbeleid, al dan niet vanuit een<br />
hogere functie. De frisse blik van nog in opleiding zijnde, of net hun opleiding afgerond<br />
hebbende collega’s, houdt de blik van het team fris. Een teamaanpak is daarom kansrijk.<br />
Actieonderzoek<br />
Actieonderzoek vormt een goed instrument om goed inzicht te krijgen welke aanpak wel<br />
of niet werkt. Het management wordt uitgedaagd tot onderzoeksmatig leidinggeven,<br />
gericht op de kritische analyse en interpretatie van prestaties in het kader van de kwaliteitszorg.<br />
Daarnaast kunnen concrete actieonderzoeken worden uitgevoerd door de docenten<br />
en aankomende leraren binnen de school die opbrengstgerichter wil werken.<br />
Hier raken ambities tussen scholen elkaar. Ook binnen de lerarenopleidingen zijn we met<br />
actieonderzoek bezig onderwijs te innoveren en te verbeteren. Ervaringen die we opdoen<br />
met opbrengstgericht werken worden bij FLOT uitgewisseld door een groep collega’s.<br />
Onze ambitie is die ervaringen te delen met scholen voor voortgezet onderwijs waarmee<br />
we in onze regio samenwerken. Door samen actieonderzoeken op te zetten en uit te voeren<br />
kunnen we onze kennis vergroten. Door de kennis en ervaring onderling uit te wisselen,<br />
kunnen we nieuwe aanpakken ontwikkelen, uitproberen, monitoren en verbeteren.<br />
Samen aan de slag<br />
FLOT wil graag een managementoverleg<br />
rondom dit thema starten. De ambitie<br />
is om ook docentenwerkplaatsen in te<br />
richten voor docenten, die op dezelfde<br />
scholen werkzaam zijn, voor taal, rekenen<br />
en passend onderwijs voor alle<br />
leerlingen. Samen aan de slag om meer<br />
opbrengsten tot stand te brengen in<br />
het onderwijs in deze regio. Het geheel<br />
belooft meer te zijn dan de som der<br />
delen. Wilt u meedoen aan het managementoverleg<br />
‘Opbrengstgericht werken’<br />
of deel uitmaken van een docentenwerkplaats<br />
taal, rekenen en/of passend<br />
onderwijs voor alle leerlingen, dan kunt<br />
u contact opnemen met Jacqueline<br />
Gielen, j.gielen@fontys.nl.<br />
In het bestuursakkoord 2012-2015 van<br />
de VO-Raad en het ministerie van OCW<br />
zijn de ambities voor het voortgezet<br />
onderwijs als volgt geformuleerd:<br />
• Leerlingen behalen goede prestaties<br />
op de kernvakken en worden breed<br />
gevormd.<br />
• Scholen werken systematisch aan<br />
het maximaliseren van prestaties van<br />
leerlingen (opbrengstgericht).<br />
• Leraren signaleren verschillen tussen<br />
alle leerlingen en gaan daarmee op<br />
een adequate wijze om.<br />
• Op scholen wordt excellentie<br />
gestimuleerd en hoogbegaafdheid<br />
ondersteund.<br />
• Op scholen heerst een lerende cultuur,<br />
waarbij ook het leren van leraren<br />
en schoolleiders aandacht krijgt.<br />
Een goed HRM-beleid is daarvoor een<br />
voorwaarde.<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
17
Special over rouw in het onderwijs<br />
Riet FiddelaersJaspers:<br />
‘In de omgang met rouw vindt in het onderwijs de<br />
laatste jaren een duidelijke verschuiving plaats’<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
Als het onderwerp ‘rouw’ ter sprake<br />
komt valt al snel de naam van<br />
Riet FiddelaersJaspers. Zij schreef<br />
verschillende brochures en boeken<br />
over rouw en is vooral gespecialiseerd<br />
in rouwende kinderen en jongeren.<br />
De relatie met het onderwijs<br />
is dan snel gelegd. De lerarenopleiding<br />
Levensbeschouwing heeft aan<br />
haar gevraagd om vanuit de Raad<br />
van Advies mee te kijken naar het<br />
curriculum.<br />
In 1996 verschenen twee boeken van<br />
haar – “Afscheid voor altijd” en “Dood<br />
normaal” voor het basis- en voortgezet<br />
onderwijs. Daarmee werd voor het<br />
eerst didactisch materiaal gepubliceerd<br />
dat bruikbaar was in het onderwijs. De<br />
aandacht die deze publicaties trokken,<br />
zorgde tijdens een congres over<br />
dit onderwerp in de Utrechtse jaarbeurs<br />
in 1996 voor een grote belangstelling<br />
van docenten en media. Sinds die tijd<br />
heeft het onderwerp rouw langzaam<br />
maar zeker een vaste plaats veroverd<br />
in het onderwijs. De maatschappelijke<br />
aandacht nam toe, evenals de bereidheid<br />
om erover te praten. Ook kwam steeds<br />
meer materiaal beschikbaar dat geschikt<br />
was om jongeren in het onderwijs op<br />
een verantwoorde manier te begeleiden.<br />
18 Vector • nr. 18 • 2012<br />
Business as usual<br />
‘Begin jaren 90 was er weinig materiaal<br />
en inzicht voorhanden over rouw op<br />
scholen’, vertelt Riet Fiddelaers-Jaspers.<br />
‘Het Sint-Janslyceum in Den Bosch was<br />
daar een goede uitzondering op, want<br />
daar draaide in die tijd al een rouwgroep.<br />
Er was ook een groot verschil<br />
tussen school en thuis. In ’t algemeen<br />
– zeker als er in het gezin iets plaatsvond<br />
– hadden de scholen een houding van:<br />
gewoon doorgaan, business as usual. Bij<br />
een thuissituatie was het voor de school<br />
toch vaak een ver-van-m’n- bed-show.’<br />
Uitstel<br />
Kinderen en jongeren pakken hun rouw<br />
meestal niet meteen op. Uitstel van rouw<br />
is eerder normaal dan een uitzondering,<br />
weet ze intussen door jarenlange<br />
ervaring. ‘Als je te maken hebt met<br />
leerlingen in het voortgezet onderwijs,<br />
dan heb je kans dat eerder verlies weer<br />
actueel wordt. Kinderen en jongeren<br />
rouwen in stukjes. In ieder deel van hun<br />
leven komen er nieuwe vragen, omdat<br />
ze in een nieuwe levensfase belanden en<br />
hun verstandelijke vermogens zich meer<br />
ontwikkelen. Op verschillende momenten<br />
- denk aan contacten op school<br />
of tijdens de stage - klopt er weer een<br />
stukje rouw op de deur. Studenten worden,<br />
bijvoorbeeld als leraar in opleiding,<br />
geconfronteerd met een leerling die<br />
bijvoorbeeld ook een vader of moeder<br />
verloren heeft. Dit kan hun eigen jonge<br />
verlies raken.<br />
Kluisje<br />
In het algemeen hebben jongeren meer<br />
last van een ingrijpende gebeurtenis,<br />
als die in een ver verleden plaatsvond.<br />
De rouw die ze bij zich dragen is van<br />
buitenaf ook niet altijd zichtbaar. Riet<br />
Fiddelaers: ‘Ze willen op dat moment<br />
die rouw niet aan, die wordt dan als het<br />
ware geparkeerd. Ik noem het vaak: in<br />
een kluisje van binnen, daar gaat het in<br />
en dat gaat op slot. Nu lijkt het van de<br />
buitenkant of iemand normaal functioneert<br />
en dat is ook zo. Maar de rouw<br />
zit er wel! Op een bepaald moment<br />
gaat, bijvoorbeeld door een bepaalde<br />
gebeurtenis, die deur weer een stukje<br />
open en dan moet je er iets mee. Vooral<br />
tijdens de puberteit gebeurt er veel met<br />
een kind. Er komen allerlei gevoelens<br />
naar boven en er ontstaat behoefte om<br />
een relatie op te bouwen met een ander.<br />
Maar dat kan angst met zich meebrengen:<br />
blijft die ander wel? Want ze<br />
hebben in hun jeugd meegemaakt dat er<br />
iemand uit hun leven verdween. Daaruit<br />
kan bindingsangst ontstaan.’<br />
Verschuiving<br />
Riet Fiddelaers ziet de laatste jaren<br />
duidelijk een verschuiving optreden in<br />
de omgang met rouw in het onderwijs.<br />
‘Vroeger moest ik bij het overlijden<br />
van een leerling of een leerkracht vaak<br />
zeggen: sta eens wat langer stil bij zo’n<br />
ingrijpende gebeurtenis. Nu ben ik eerder<br />
geneigd om aan te geven: je moet<br />
het gewone leven ook weer oppakken.<br />
Dat betekent dat er beslissingen moeten<br />
worden genomen over het gedenktafeltje<br />
of de stilteruimte. Van belang is<br />
dat hierover goed gecommuniceerd<br />
wordt in de school en dat het niet ineens<br />
verdwijnt.’<br />
Waarom haar interesse voor rouw in het<br />
onderwijs? Toen ze al enige tijd bezig<br />
was met trainingen geven aan docenten<br />
over sociaal-emotionele problematiek,<br />
kwam regelmatig het thema verlies aan<br />
de orde. ‘Ik vond dat ik daar iets mee<br />
moest doen en dat zegt natuurlijk ook<br />
iets over mij. Sinds wanneer dit thema<br />
mij bezighoudt? Ik ben opgegroeid in<br />
een gezin waar rouw onuitgesproken<br />
aanwezig was, ik heb het bij wijze van<br />
spreken vroeger thuis ingeademd. Er<br />
werd niet veel over gesproken, maar het<br />
was er wel. Intussen staat het onderwerp<br />
meer in de belangstelling en is er veel<br />
onderzoek gedaan.’
Rouw op school<br />
‘In 1993 ben ik gepromoveerd op het onderwerp “rouw op<br />
school”. Daarbij heb ik speciaal gekeken naar individuele<br />
begeleiding en groepsbegeleiding. Toen ik bij de KPC-Groep<br />
(Katholiek Pedagogisch Centrum, een adviesorganisatie voor het<br />
onderwijs) werkte, werd ik steeds vaker gevraagd op scholen<br />
als zich situaties voordeden rondom verlies. Ik ben leraren gaan<br />
opleiden om groepen te kunnen begeleiden. Intussen heeft dit<br />
onderwerp een hoge vlucht genomen en zijn er op veel scholen<br />
rouwbegeleidingsgroepen ontstaan. Daarnaast heeft de begeleiding<br />
van individuele leerlingen zich sterk ontwikkeld.’<br />
Omgaan met verlies<br />
‘In 2003 heb ik met een collega<br />
een tweejarige opleiding<br />
opgezet: Omgaan met verlies.<br />
Hieraan namen veel mensen<br />
deel uit het onderwijs, het<br />
maatschappelijk werk en de<br />
hulpverlening. Deze opleiding<br />
gaat echt de diepte in.<br />
Want je moet eerst je eigen<br />
rouwlandschap onderzoeken.<br />
Door eerst je eigen stuk te<br />
onderzoeken, kun je pas iets<br />
voor een ander betekenen.<br />
Als je het hebt over het thema leven en dood, hoor je te weten<br />
hoe het jongeren raakt en hoe het jou raakt. Dan pas kun je<br />
een juiste houding bepalen om er voor de leerlingen te zijn.<br />
Iedereen maakt in zijn leven verlies mee. Verlies zit op veel meer<br />
plekken dan je in de gaten hebt. Soms moet je leren afstand<br />
te houden, want er zijn leerlingen die daar op school niet mee<br />
geconfronteerd willen worden. Enerzijds zijn er gevoelens over<br />
verlies, anderzijds is er behoefte aan afleiding. Daar moet je dan<br />
als begeleider een verbinding mee maken. Maar makkelijk is het<br />
niet. Komt er een goedwillende mentor naar ze toe en reageren<br />
ze met een houding alsof er niks aan de hand is en ze nergens<br />
last van hebben.’<br />
Subtiel<br />
Hieruit blijkt dat omgaan met jongeren met verlies om een subtiele<br />
aanpak vraagt. ‘Iedere jongere wil hierin gehoord zijn, maar<br />
ze vragen allemaal om een specifieke aanpak. Soms kan een<br />
knipoog of een blik al voldoende zijn. Mijn leraar snapt wat er<br />
aan de hand is, weet de leerling dan. Ik zeg altijd tegen leraren:<br />
ga niet alleen af op de buitenkant. Het lijkt of dingen niet aankomen,<br />
maar het komt wel degelijk binnen. Je moet daarvoor wel<br />
het goede moment en de goede manier kiezen. Vooral aandacht<br />
geven is belangrijk. Luisteren is vaak belangrijker dan praten. En<br />
spreek leerlingen vooral niet aan op hun verlies in een volle klas,<br />
maar neem ze even apart. Behalve in rouwgroepen natuurlijk,<br />
want daar herkennen ze elkaars problemen.<br />
Boosheid<br />
Riet Fiddelaers is ervan overtuigd dat de school in de begeleiding<br />
bij rouw een zinvolle rol kan spelen. ‘Kinderen willen hun ouders<br />
niet nog verdrietiger maken, dus je kunt door je aanwezigheid<br />
veel betekenen. Ze denken vaak dat het niet normaal is als zich<br />
bijvoorbeeld een vorm van boosheid manifesteert. Het normaliseren<br />
van rouw is belangrijke info voor jongeren.<br />
Kleine dingen<br />
‘Een groot verlies dat een leerling heeft meegemaakt, daarmee<br />
ben je meestal wel bekend. Een verlies dat zich lang geleden<br />
afspeelde, daarvan ben je niet altijd op de hoogte. En juist dat<br />
speelt vaak een nog grotere rol.<br />
Juist het hele jonge verlies is niet<br />
erkend, bijvoorbeeld in gevallen<br />
waarbij een ouder overleed toen<br />
het kind nog heel jong was. Bij<br />
jong verlies is er vaak sprake van<br />
een ‘verliestrauma’: voor een kind<br />
is het een overspoelende ervaring.<br />
Je ontwikkelt als jongere een<br />
overlevingsstrategie om jezelf te<br />
handhaven. Dan ontstaat er een verschil<br />
tussen binnenkant en buitenkant.<br />
Jongeren gaan bijvoorbeeld stoer gedrag<br />
vertonen, of ze doven hun verdriet met drank of<br />
met drugs. Daarom moet je in het onderwijs goed<br />
kijken waar de begeleiding ophoudt en de therapie begint. Maar<br />
door het normaliseren met eenvoudige dingen kun je heel veel<br />
doen.’<br />
Toets voor directie<br />
‘De balans tussen aandacht voor het thema en de lessen weer<br />
oppakken, dat is een probleem dat ik altijd op scholen tegenkom.<br />
Omdat iedereen dit op een andere manier ervaart,<br />
kunnen er conflicten over ontstaan. Het is een vraag die altijd<br />
terugkomt, omdat mensen er basaal anders over denken. Als de<br />
directeur zegt: haal dat rouwaltaartje nu maar eens weg, dan<br />
vindt de docent dat misschien nog niet het juiste moment. En<br />
dan zijn ook de ouders boos. Hoe communiceer je daarover met<br />
elkaar. Ben je helder? Daar kunnen soms echt grote conflicten<br />
over ontstaan. Vaak is het niet mogelijk om daar normaal over te<br />
praten. Daarom is een situatie van verlies, zeker bij een drama,<br />
vaak een toets voor de directie. Óf ze gloriëren, óf ze vallen van<br />
hun voetstuk.’<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
19
Special over rouw in het onderwijs<br />
<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong><br />
kent op het gebied van levensbe<br />
schouwing twee opleidingen: de<br />
lerarenopleiding Levensbeschou<br />
wing en de opleiding Levensbe<br />
schouwelijk werker. De opleiding<br />
voor Levensbeschouwelijk werker<br />
richt zich op drie sectoren: de zorg,<br />
verlies en rouw, en samenleving<br />
en overheid. Binnen deze sectoren<br />
kan op verschillende manieren<br />
invulling gegeven worden aan<br />
het beroep. Denk bijvoorbeeld<br />
aan levensbeschouwelijk coach/<br />
begeleider, trainer van cursussen<br />
op ethisch of levensbeschouwe<br />
lijk terrein en uitvoering geven<br />
aan rituelen bij levensingrijpende<br />
gebeurtenissen.<br />
Tekst: Henk Naaijkens Thema twee in het eerste studiejaar: Rouw<br />
Studenten van de opleiding Levensbeschouwelijk werker krijgen tijdens het eerste jaar<br />
volop gelegenheid om zich te verdiepen in levensbeschouwelijke thema’s. David Slomp<br />
en Koen Overkamp praten enthousiast over hun eerste ervaringen. Uit hun manier van<br />
praten blijkt, dat ze met veel betrokkenheid en heel bewust bezig zijn met de opleiding.<br />
‘Het profiel van onze opleiding Levensbeschouwelijk werker is zodanig, dat studenten<br />
zich ruimschoots kunnen oriënteren op allerlei onderdelen van het maatschappelijk<br />
leven’, zegt Bert Boumans. ‘In de propedeutische fase zitten veel beroepsvoorbereidende<br />
elementen, dus moeten de studenten een kans krijgen om straks te kunnen kiezen welk<br />
aandachtsgebied zij willen volgen binnen de variant levensbeschouwelijk werker. We<br />
kennen bij de opleiding voor levensbeschouwelijk werker drie varianten: aandacht voor<br />
de wereld van de zorg, de wereld van verlies en rouw in periode twee en de wereld van<br />
zingeving op het maatschappelijk snijvlak. Denk bij dit laatste bijvoorbeeld aan werken<br />
met uitgeprocedeerde asielzoekers, daklozen, het aidspastoraat of ex-gedetineerden. In<br />
iedere periode staat een bepaald aandachtsveld centraal.’<br />
20 Vector • nr. 18 • 2012<br />
Het thema ‘rouw’<br />
bij de levensbeschouwelijke<br />
opleidingen<br />
Raakvlakken<br />
Rouw heeft veel raakvlakken met verschillende werkgebieden, hebben de studenten<br />
ontdekt. Je kunt er op allerlei manieren, soms onverwacht, mee in aanraking komen. Koen<br />
Overkamp koos voor een werkstuk over euthanasie. Hierin beschrijft hij de morele, ethische
en juridische aspecten. ‘Wat vinden de mensen van euthanasie en waarom, hoe kijkt men<br />
door de eeuwen heen naar dit onderwerp. Ik heb ook het wetboek erbij gehaald om te<br />
kijken hoe de “wet bij levensbeëindiging” in elkaar zit, vertelt hij.<br />
Veel snuffelen<br />
‘Rouw en aanverwante problematiek, zoals euthanasie, komen studenten op allerlei<br />
gebieden tegen’, vertelt Bert Boumans, studieloopbaanbegeleider van de eerstejaars. ‘In de<br />
zorg heb je ethische commissies waar de levensbeschouwelijk werker in zit. Tijdens de vier<br />
perioden die het studiejaar kent - een algemene inleiding, oriëntatie over het thema rouw,<br />
verkenning van de wereld van de zorg en afsluitend: levensbeschouwing op het snijvlak van<br />
de maatschappelijke organisatie - ligt de nadruk op kennismaken en oriënteren. Het eerste<br />
jaar van de opleiding is veel snuffelen’, legt hij uit. ‘In het kader van het thema rouw zijn we<br />
bij een uitvaartonderneming geweest en bezochten we het kerkhof aan de Bredaseweg.<br />
We hebben aan de grafmonumenten gezien hoe de visie op dood in de loop van de laatste<br />
decennia veranderd is in het publieke domein. Eenzelfde ontwikkeling vind je terug bij de<br />
gedachtenisprentjes. Daar zie je ook dat er in de loop van de tijd een verschuiving optreedt.<br />
Vroeger werd de aandacht gericht op het leven na de dood bij God, later werd verwezen<br />
naar het hiernamaals en in deze tijd ligt het accent op de herdenking van het leven dat<br />
geleefd is. Bij de gedachtenisprentjes zien we nu de tendens dat de overledenen hun eigen<br />
prentjes maken.’<br />
Niet verdrietig<br />
Een aparte ervaring vond David Slomp de excursie naar het crematorium in Bergen op<br />
Zoom. ‘Daar zagen we islamitische en christelijke begraafplaatsen naast elkaar. Wat me<br />
speciaal opviel was dat het er helemaal niet verdrietig uitzag maar juist heel vriendelijk en<br />
tegemoetkomend. Je wordt verwelkomd in een mooi decor dat niet onmiddellijk associaties<br />
oproept met dood en rouw. Dat vond ik heel bijzonder.’<br />
Verschillende culturen<br />
David maakte een werkstuk over rouw en rouwverwerking in verschillende culturen. Daarin<br />
betrekt hij ook filosofische en religieuze aspecten. ‘Ik word aangetrokken door de vragen<br />
over het leven vanuit de verschillende religies’, verklaart hij zijn interesse. ‘In de islamitische<br />
cultuur zijn de rituelen rondom dood en begraven heel sober,’ viel hem op. ‘Dat komt omdat<br />
ze geloven in de wederopstanding. Bij het boeddhisme en hindoeïsme staat de religie<br />
centraal en zoekt men naar een houvast om de dood een plaats te geven. Daar geloven ze<br />
in reïncarnatie. Bij christenen is de Bijbel een inspiratiebron. Jezelf identificeren, terugzien en<br />
herkennen speelt daarbij een grote rol.’<br />
Rouw in het onderwijs<br />
In het onderwijs kan een docent onverwacht te maken krijgen met een situatie waarin<br />
rouw een rol speelt. ‘Als er op een school bijvoorbeeld een leerling of docent overlijdt, dan<br />
is rouw een thema dat zich onverwacht en op verschillende gebieden manifesteert’, zegt<br />
Bert Bouman. ‘Als zich een dergelijke gebeurtenis voordoet, denk dan bijvoorbeeld aan de<br />
zorg voor de klasgenoten, de contacten met ouders rondom de uitvaart, de emoties die<br />
spelen binnen het docentencorps. De reden waarom de leerling is overleden speelt een rol.<br />
Dat kan zijn door een ziekte, een ongeluk of zelfdoding. Omgaan met gevoelens ligt vaak<br />
heel subtiel, want bij sommige leerlingen kan soms een dubbel gevoel ontstaan. Zij worden<br />
verondersteld verdrietig te zijn, terwijl het niet uitgesloten is dat een leerling de overleden<br />
schoolgenoot of docent misschien niet mocht. Het probleem op de school is dat algemene<br />
gevoelens vaak wel eenduidig zijn, maar dat geldt niet voor de individuele leerling of docent.<br />
Die gemengde en tegenstrijdige gevoelens vragen om een professionele aanpak.’<br />
Altaartje<br />
Studenten die de lerarenopleiding<br />
volgen, voeren bij hun beroepsvoorbereiding<br />
een literatuurstudie uit. Margot<br />
Roovers heeft bij haar beroepsvoorbereiding<br />
onderzoek gedaan naar rouw.<br />
‘Het is belangrijk om te ervaren wat er<br />
in de praktijk op je afkomt. Ik voerde<br />
een opdracht uit bij de GGD en enkele<br />
zorginstellingen, om te onderzoeken<br />
wat voor plannen ze hadden. Toen de<br />
directeur van mijn vroegere basisschool<br />
overleed, heb ik aan de docenten<br />
gevraagd: hoe gaan jullie daar mee<br />
om, hoe pak je het aan en hoe praten<br />
jullie er met elkaar over? Er werd onder<br />
andere een altaartje ingericht waar<br />
de leerlingen een herinnering aan de<br />
directeur konden wegleggen, zoals een<br />
tekst of een foto. Ik heb de docenten<br />
gevraagd hoe lang ze dit altaar zouden<br />
laten staan. Als antwoord kreeg ik:<br />
pas wanneer de leerlingen aangeven<br />
dat het weg mag, eerder doen we het<br />
niet. Dat was voor mij een teken dat<br />
deze school zorgvuldig omgaat met<br />
gevoelens.’<br />
Emoties<br />
Ook Eric Schapendonk volgt de lerarenopleiding.<br />
Hij spitste zijn literatuuronderzoek<br />
toe op het thema rouw in<br />
concrete situaties. ‘Die doen zich in<br />
het onderwijs voor als er bijvoorbeeld<br />
sprake is van de onverwachte dood<br />
van een leerling, zoals een ongeluk of<br />
door zelfdoding. Mijn opdracht was te<br />
onderzoeken hoe je hiermee omgaat<br />
en wat er moet gebeuren. Er spelen<br />
bij zo’n gebeurtenis heftige emoties.<br />
Daarom had ik het idee: daar zou ik<br />
later wel iets mee willen doen. Hoe help<br />
je de leerlingen of je mededocenten<br />
hiermee? Voor mij is het belangrijk dat<br />
ik deze problemen niet ontken. Als<br />
docent levensbeschouwing wordt van<br />
je verwacht dat je oplossingen aanbiedt<br />
of een troostend praatje houdt. Van de<br />
docent wordt ook verwacht dat hij sterk<br />
is, zodat je steunpilaar kunt zijn voor<br />
anderen en hulp kunt verlenen. Maar<br />
tegelijkertijd moet je wel mens blijven<br />
en je emoties kunnen tonen.’<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
21
Special over rouw in het onderwijs<br />
Tekst: Jan de Jong<br />
‘En toen kwam alles ineens samen’<br />
Lilian van den Bergh verzorgt uitvaarten en schrijft levensverhalen<br />
22 Vector • nr. 18 • 2012
Lilian van den Bergh studeerde in<br />
1996 af bij de opleiding Nederlands<br />
van de <strong>Tilburg</strong>se lerarenopleiding.<br />
Maar ze wilde geen lerares worden.<br />
‘Je had toen nog twee vrije stu<br />
dierichtingen. Dat waren commu<br />
nicatieopleidingen waar je na een<br />
gemeenschappelijk eerste jaar voor<br />
kon kiezen.’ Zij koos voor de rich<br />
ting “communicatie voor culturele<br />
instellingen”.<br />
‘Ik werkte destijds in de gezondheidszorg,’<br />
vertelt Lilian. ‘En daarnaast ging ik<br />
studeren. Eerst vwo op het Avondcollege<br />
in ’s-Hertogenbosch, daarna Nederlands<br />
in <strong>Tilburg</strong>. Niet omdat ik “iets” wilde worden,<br />
maar gewoon uit belangstelling. Ik<br />
heb altijd al een grote liefde voor literatuur<br />
gehad, dus Nederlands leek een voor de<br />
hand liggende keuze.’<br />
Lilian kijkt met veel plezier terug op haar<br />
studietijd. ‘Ik heb echt genoten van de<br />
opleiding. Als ik er aan terugdenk komen<br />
er meteen weer allerlei namen bovendrijven.’<br />
Die van Cees Lemmens bijvoorbeeld,<br />
een bevlogen docent die destijds<br />
grammatica gaf. ‘Dat vak heeft me wel<br />
wat zweetdruppeltjes gekost’, herinnert ze<br />
zich. ‘Maar dat werd ruimschoots goedgemaakt<br />
door de fantastische literatuurlessen<br />
van Ton Smulders en Alfred Kerckhoffs.<br />
Ook op de lessen van Henriette<br />
Visser, die Mythologie gaf, en Annemarie<br />
Rijkers van vakken als PR en Voorlichting,<br />
kijk ik met heel veel plezier terug.’<br />
‘Maar ja, toen was ik klaar en stond ik<br />
voor de vraag: wat nu? Ik wilde nog<br />
steeds heel graag “iets” met literatuur<br />
gaan doen. Ik heb toen een advertentie<br />
in de krant gezet, of mensen belangstelling<br />
hadden voor een literatuurkring. Naar<br />
aanleiding daarvan nam de bibliotheek<br />
in Sint-Michielsgestel contact met me op.<br />
Of ik een literatuurcursus wilde komen<br />
geven. Daarnaast startte ik in diezelfde tijd<br />
nog een paar andere literatuurkringen op.’<br />
‘Dat was natuurlijk in de eerste plaats<br />
vooral heel erg leuk. Maar het was toch<br />
vooral leuk “voor erbij”. Die leeskringen<br />
vormden niet echt een basis om een<br />
financieel onafhankelijk bestaan op te<br />
bouwen.’ Die basis vond ze wel bij het<br />
Bureau voor Emancipatiezaken van de Provincie<br />
Noord-Brabant. Lilian: ‘Ik heb daar<br />
vijfenhalf jaar gewerkt. Ik stelde folders en<br />
brochures samen, organiseerde informatiebijeenkomsten,<br />
bijvoorbeeld rond de<br />
uitreiking van de jaarlijkse emancipatieprijs.<br />
Eén thema was daarbij De relatie<br />
tussen emancipatie en kunst, waarvoor ik<br />
kunstenaars heb uitgenodigd om hun visie<br />
op emancipatie te geven. Daar hebben we<br />
toen een mooi boek van gemaakt.’<br />
Na haar jaren bij het Emancipatiebureau<br />
verkaste Lilian naar Zorgbelang Brabant,<br />
waar haar ervaring in de gezondheidszorg<br />
én de inmiddels opgedane ervaring in een<br />
communicatiebaan mooi samenkwamen.<br />
‘Het leukste van werken in de communicatie<br />
bleef toch altijd nog het schrijven van<br />
teksten en het samenstellen van boekjes<br />
en folders. En natuurlijk het interviewen<br />
van mensen daarvoor.’<br />
Naast haar baan heeft ze ook Goud in<br />
de wijken gemaakt voor GroenLinks in ’s-<br />
Hertogenbosch. En Eén hand, vijf vingers,<br />
allemaal anders voor Thuiszorg <strong>Tilburg</strong>.<br />
‘Dat laatste boekje was echt bedoeld om<br />
mantelzorgers een hart onder de riem te<br />
steken. Ik kon daarin mensen die in vijf<br />
heel verschillende situaties zaten, hun<br />
verhaal laten doen. Voor mijzelf kwam in<br />
dit boekje ineens alles samen: gezondheidszorg,<br />
interviews, nieuwsgierigheid en<br />
vooral het verhaal achter gewone mensen.<br />
Ik wist meteen dat ik hier wel verder in<br />
zou willen. Maar hoe precies, dat was<br />
voor mij nog niet duidelijk.<br />
Daar kwam verandering in na een boswandeling<br />
met een goede vriendin. ‘Die<br />
vertelde over een kennis die terminaal was<br />
en graag haar levensverhaal wilde vertellen<br />
nu het nog kon. Later thuis heb ik daar<br />
nog veel aan gedacht, en toen realiseerde<br />
ik me: zoiets zou ik ook wel willen, levensverhalen<br />
van mensen optekenen en<br />
daar dan een mooie uitgave van maken.<br />
Ik heb toen in 2008 een voorbeeldboekje<br />
gemaakt, want je moet mensen natuurlijk<br />
wel wat kunnen laten zien. Ik maakte<br />
een folder en mijn zoon bouwde een<br />
website. Daarna nog de inschrijving bij<br />
de Kamer van Koophandel en toen was<br />
WoordenWel een feit. De naam komt uit<br />
een gedicht van de jonggestorven dichter<br />
Jacques Perk. Het betekent “bron waaruit<br />
woorden opwellen”, dat leek mij niet alleen<br />
een toepasselijke, maar ook een heel<br />
mooie poëtische naam.’<br />
WoordenWel dankt zijn bestaan dus aan<br />
het idee om levensverhalen te boekstaven.<br />
Maar dat zou al snel niet meer de belangrijkste<br />
activiteit van Lilian van den Bergh<br />
zijn. Lilian: ‘In december 2007 overleed<br />
mijn vader. Ik heb toen samen met mijn<br />
broers de afscheidsdienst samengesteld.<br />
Vooral ook heel erg gezocht naar teksten<br />
en verhalen die troost boden. Daar heb ik<br />
toen zelf ook echt heel veel aan gehad.<br />
En later dacht ik: als mij dat zoveel troost<br />
geeft, dan zal dat voor iemand anders<br />
ook wel zo zijn. Soms kost het mensen<br />
heel veel moeite om de juiste tekst bij een<br />
uitvaart of op een herinneringsprentje<br />
te vinden. Daar zou ik met WoordenWel<br />
hulp bij kunnen bieden.<br />
In het begin dacht ik nog heel naïef dat<br />
het eigenlijk tamelijk eenvoudig was:<br />
mensen bellen mij voor een tekst of zo<br />
en dan zorg ik dat die er komt. Maar dat<br />
werkt dus niet. Via via heb ik toen contact<br />
gelegd met een uitvaartonderneming,<br />
eigenlijk met de bedoeling om alleen<br />
teksten te leveren. Maar de onderneming<br />
kwam meteen met een andere vraag.<br />
Ze wilden graag dat ik de diensten mee<br />
vorm zou gaan geven. Dat ben ik na<br />
enige aarzeling toen ook gaan doen. Het<br />
gaat dan natuurlijk niet om de ‘gewone’<br />
standaarddiensten, maar juist om een heel<br />
persoonlijke invalshoek, door mensen zelf<br />
er heel sterk bij te betrekken. Het contact<br />
met de nabestaanden is op die manier<br />
veel intensiever en ik heb ook bij de uitvaart<br />
zelf een rol. Dat lukt naast een vaste<br />
baan natuurlijk niet. Ik heb mijn baan bij<br />
Zorgbelang toen opgegeven.’<br />
Lilian wil wel kwijt dat dat geen makkelijk<br />
besluit was: ‘Ik wilde graag zelfstandig blijven,<br />
ook financieel. Maar ik heb toch voor<br />
deze stap gekozen, ook al omdat mijn<br />
man er volledig achter stond. En ik heb er<br />
geen moment spijt van gehad!’<br />
‘Ik heb eerst nog een tijdje met iemand<br />
meegedraaid die dit werk al jaren deed,<br />
daarna ben ik zelfstandig begonnen. Ik<br />
heb me intussen gespecialiseerd in diensten<br />
die aan iedereen recht doen. Mensen<br />
moeten zich erin kunnen herkennen. Ik<br />
kom bij heel verschillende families en het<br />
is telkens weer een uitdaging om de juiste<br />
toon te vinden. De begrafenisonderne-<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
23
Special over rouw in het onderwijs<br />
ming zet mij niet alleen in bij crematies,<br />
maar ook bij afscheidsdiensten in de<br />
kerk. Dan heb je vaak te maken met een<br />
pastoor die zo zijn eigen ideeën heeft over<br />
een uitvaart. Het is de kunst om er dan<br />
toch iets persoonlijks van te maken. Alleen<br />
als mensen echt een traditionele kerkdienst<br />
willen, moeten ze niet bij mij zijn.’<br />
‘Ik ben altijd op zoek naar teksten die iets<br />
toevoegen, die troost bieden. Naast de<br />
persoonlijke herinneringen en verhalen<br />
kan dat voor de één een gedichtje van<br />
Toon Hermans zijn en bij de ander iets van<br />
Slauerhoff of Marsman. De diensten leveren<br />
soms ook heel aardige reacties op van<br />
de bezoekers. Zo zei een man me ooit:<br />
“Zo zou ik ook begraven willen worden,<br />
bij jou zijn de doden in goede handen.”<br />
Of ik word door de uitvaartondernemer<br />
gebeld dat iemand die ik helemaal niet<br />
ken, speciaal naar mij gevraagd heeft.<br />
Die heeft mij dan een jaar eerder bij een<br />
dienst gezien. Daarnaast nemen mensen<br />
ook steeds vaker zelf contact met me op.’<br />
Omdat het werken voor één opdrachtgever<br />
tegenwoordig niet zonder risico is,<br />
heeft Lilian intussen contact met meerdere<br />
ondernemers. Gemiddeld verzorgt ze<br />
twee à drie uitvaarten in de week. Soms<br />
vier, ‘maar dan is het wel een erg drukke<br />
week. Bij elke uitvaart horen immers ook<br />
de huisbezoeken en de voorbereiding.’<br />
Ook het andere werkterrein van Woorden-<br />
Wel, de levensverhalen, bestaat nog. ‘Het<br />
gaat daarbij vaak om verhalen van iemand<br />
die al behoorlijk oud is. De familie wil dan<br />
graag dat die verhalen bewaard blijven.<br />
Ook dan moet het eerst en vooral ‘klikken’.<br />
Maar anders dan bij de uitvaarten,<br />
gaat het bij de levensverhalen toch vaak<br />
om de lange adem. Het is een proces van<br />
Marie! Ge vraagt hoe ‘k nu op eens<br />
Zoo vele liedjes kweel,<br />
Terwijl ik nooit in vroeger tijd<br />
Een hand sloeg aan de veêl!<br />
Ze waren in mijn harte reeds,<br />
(Nu ‘k achteraf bezie),<br />
Gestapeld en ze smachtten steeds<br />
Naar ’t minnen van Marie<br />
Nu rollen zij te zamen snel<br />
Mij uit een minnaars mond<br />
En dansen in een Woordenwel<br />
Uit ’s harten diepsten grond.<br />
Jacques Perk (18591881)<br />
24 Vector • nr. 18 • 2012<br />
maanden, waarin je echt een band met iemand<br />
opbouwt. Een enkele keer gebeurt<br />
het dan dat iemand er halverwege het<br />
proces alsnog vanaf ziet. Daar zijn vaak<br />
heel goede, persoonlijke redenen voor.<br />
Maar ik heb er dan al wel een hoop werk<br />
in zitten. Dan moet ik dus echt even heel<br />
zakelijk zijn. Daar heb ik soms nog wel<br />
wat moeite mee, met die zakelijke kant.<br />
Die moet ik echt nog een beetje leren,’<br />
geeft ze toe.
Sanneke Bolhuis<br />
bij haar afscheid:<br />
‘Er is niemand meer die<br />
betwist dat onderzoek thuishoort<br />
in het hbo’<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
Zij was de eerste die bij de lerarenopleiding in <strong>Tilburg</strong> werd aangesteld in de functie van<br />
lector. ‘Het lectoraat was in eerste instantie verbonden aan de masteropleiding, maar<br />
breidde zich al snel uit naar de bachelor. In die tijd lag de inhoud van de functie niet<br />
definitief vast’, weet ze nog. ‘Voor mij was het een open start die me de mogelijkheid<br />
gaf om na te denken wat onderzoek in het onderwijs kan betekenen en hoe ik het zou<br />
gaan aanpakken.’<br />
Onderzoek in het onderwijs<br />
‘Het besef dat veel wetenschappelijk onderzoek de praktijk niet bereikt, was mijn grootste<br />
uitdaging om hier aan de slag te gaan. Voor leraren is het vaak onduidelijk wat ze<br />
in hun eigen praktijk kunnen doen met wetenschappelijk onderzoek. Als docenten zelf<br />
praktijkonderzoek en actieonderzoek doen, kijken ze op de eerste plaats naar de geldigheid<br />
binnen hun eigen context. Praktijkonderzoek en actieonderzoek door leraren zelf<br />
gaat altijd over de vragen die zich voordoen in hun eigen praktijk, op hun eigen school.<br />
Hetzelfde geldt voor docenten in de lerarenopleiding. Beide vormen van onderzoek zijn<br />
niet vrijblijvend, want je onderzoekt je eigen handelen en probeert om dat te onderbouwen<br />
en te verbeteren. Praktijk- en actieonderzoek beschouwen we als een professionele<br />
leerstrategie. Daarnaast blijft het belangrijk om wetenschappelijk onderzoek te richten<br />
op praktijkrelevante vraagstukken. En om resultaten van dat onderzoek veel meer te<br />
vertalen in publicaties die voor leraren bruikbaar zijn.’<br />
Curriculuminnovatie<br />
De opdracht van lectoren betreft de vier domeinen curriculuminnovatie, professionalisering<br />
van opleiders, het werkveld (de scholen dus) en onderzoek en wetenschap. Hoe<br />
hebben verschillende onderdelen van het curriculum, waar ze als lector bij betrokken<br />
was, zich de afgelopen jaren ontwikkeld? Sanneke Bolhuis: ‘In het curriculum van de<br />
lerarenopleiding is de plaats van onderzoek veel duidelijker geworden. In de bacheloropleidingen<br />
doen studenten actieonderzoek over hun eigen handelen in de klas. Ze ontwikkelen<br />
bijvoorbeeld een speciale manier van lesgeven - zoals samenwerkend leren of een<br />
practicum - en onderzoeken of ze daarmee de beoogde effecten bereiken. Bijvoorbeeld<br />
meer actieve leertijd, meer plezier en motivatie. Onderwerpen van bachelorstudenten zijn<br />
bijvoorbeeld toetsen van spreekvaardigheden bij Frans, verbeteren van rekenvaardigheden<br />
in een digitale leeromgeving. Of ze proberen maatregelen uit om beter orde te houden.<br />
Het praktijkonderzoek in de master mag gaan over vragen in de eigen klas of meer op<br />
het niveau van de school. Onze masterstudenten staan vaak al jaren voor de klas en van<br />
docenten met een eerstegraadsbevoegdheid mag in de school ook wat meer worden<br />
verwacht. Aan het praktijkonderzoek door masterstudenten worden natuurlijk hogere<br />
eisen gesteld. Voorbeelden van schoolproblemen zijn de overgang van onder- naar<br />
bovenbouw of het omgaan met zorgleerlingen.’<br />
Op 23 maart j.l. nam Sanneke<br />
Bolhuis afscheid als lector bij FLOT.<br />
Daarmee sloot zij twee periodes<br />
van vier jaar lectorschap af.<br />
‘Als ik terugkijk denk ik dat er<br />
veel gebeurd is. Het is duidelijk<br />
geworden dat onderzoek een<br />
belangrijke functie heeft in het<br />
hbo en voor de werkvelden<br />
waarvoor het hbo opleidt.<br />
Voor ons is dat het algemeen<br />
voortgezet en middelbaar<br />
beroepsonderwijs.’<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
25
Leerlijn<br />
Ook in andere onderdelen van de opleiding zijn nu elementen<br />
terug te vinden die de rol van de leraar als ontwikkelaar en<br />
onderzoeker van de eigen praktijk benadrukken. ‘Opleidingen<br />
zijn ook bezig om een leerlijn onderzoek in de opleiding te benoemen,<br />
om zodoende voor de studenten duidelijker te maken<br />
dat ze zich in diverse onderdelen van de opleiding tegelijk ook<br />
al voorbereiden op het afstudeeronderzoek. Denk bijvoorbeeld<br />
aan opdrachten zoals literatuur zoeken en verwerken, observeren<br />
en interviewen van leerlingen (op de stageschool) en goede<br />
toetsvragen formuleren.’<br />
Innovatiestrategie<br />
Curriculuminnovatie is breder dan alleen het inbrengen van<br />
onderzoek in de opleidingen. Bij de innovatiestrategie van FLOT<br />
door middel van pilots, gestart onder Ans Buys, speelt het lectoraat<br />
ook een belangrijke rol. Sanneke Bolhuis: ‘Opleiders voeren<br />
een pilot uit in de vorm van praktijkonderzoek. Op basis daarvan<br />
wordt beoordeeld of de pilot wordt voortgezet in het gewone<br />
onderwijs of misschien ook een goed idee is voor andere<br />
opleidingen. Door zelf zo met onderwijs bezig te zijn, laat je als<br />
opleider het goede voorbeeld zien.’<br />
Professionalisering van docenten<br />
‘Er is nascholing en intervisie geweest om docenten te helpen<br />
zich ideeën over onderzoek eigen te maken die passen bij<br />
praktijkonderzoek als professionele leerstrategie. Vergeleken met<br />
acht jaar terug zijn veel meer opleiders bekend met onderzoek<br />
doen in de eigen onderwijssituatie. Ik vind het leuk om te horen<br />
dat docenten nu ook steeds meer zijn nadenken over de vraag<br />
hoe je deze onderzoeksvaardigheden al eerder in het curriculum<br />
aan studenten leert. Dus om een leerlijn te ontwikkelen. Het doel<br />
van onderzoek als professionele leerstrategie wordt daardoor<br />
weer veel explicieter.’<br />
Werkveld<br />
Een ander domein is dat van het werkveld, de vo- en mboscholen.<br />
‘De studenten doen onderzoek in de scholen en krijgen<br />
de opdracht om de resultaten met de school te bespreken en de<br />
resultaten te presenteren. Hiermee zorgen ze ervoor dat ook anderen<br />
in de school er iets van kunnen leren. Vooral op de academische<br />
opleidingsscholen krijgen de studenten de opdracht om<br />
onderzoek te doen. Ik hoop dat we naar een situatie toegroeien<br />
waarin steeds meer leraren in de school als schoolopleider de<br />
studenten ook in het kader van hun onderzoek begeleiden. Er<br />
bestaan ook mooie vormen van samenwerking tussen werkveld<br />
en opleiding in de vorm van netwerken, zoals docentwerkplaatsen.<br />
Daarin zitten studenten, leraren van scholen en opleiders en<br />
wordt nieuw onderwijs ontwikkeld dat ook wordt onderzocht.<br />
Van zulke verbanden hebben zowel studenten als leraren als<br />
opleiders voordeel.’<br />
Onderzoeksdag<br />
Onder de titel: Ons werk, werkt het’, wordt ieder jaar een<br />
onderzoeksdag door het lectoraat georganiseerd. Sanneke<br />
Bolhuis wijst naar een poster die boven haar bureau hangt. ‘Dat<br />
is een vraag die je jezelf stelt. We doen allemaal ons best, maar<br />
werkt het zoals je hoopt dat het werkt? Het bleek dat dit voor<br />
veel docenten een schot in de roos was. Ik wil daarbij trouwens<br />
benadrukken dat het geen louter technische vraag is.<br />
26 Vector • nr. 18 • 2012<br />
Voor het beantwoorden van ervan moet je altijd eerst nadenken<br />
over de vraag wat je doel was. Wat wil je bereiken met je onderwijs?<br />
Pas dan heeft het zin om te kijken of je dat ook inderdaad<br />
bereikt – of en hoe dat beter zou kunnen. Praktijkonderzoek is<br />
een professionele strategie omdat je als professional ook verantwoording<br />
over je werk moet kunnen en willen afleggen.’<br />
Onderzoek en wetenschap<br />
Bij het lectoraat hoort ook een kenniskring om samen met de<br />
medewerkers in het instituut praktijkgericht onderzoek te doen.<br />
‘In mijn kenniskring hebben alle medewerkers iets gedaan dat<br />
inspirerend kan zijn voor anderen. Daarom deelden ze die kennis<br />
door presentaties binnen en buiten FLOT. Sommigen hebben<br />
daar ook over gepubliceerd. We zijn een reeks gestart met<br />
praktijkpublicaties, speciaal voor collega’s in het vo en mbo en<br />
andere opleidingen. Titels uit de reeks zijn: ‘Werken met beelden<br />
in de economieles’, ‘Bij nader inzien: professionalisering door<br />
dialoog en videofeedback’, ‘Tel uit je winst: wat leren leraren van<br />
een bedrijfsstage’ en ‘Van onderzoek tot lesmateriaal. European<br />
Values Education’.<br />
Sommigen vonden onderzoek doen zó leuk, dat ze verder zijn<br />
gegaan met promotieonderzoek. Daarnaast heeft <strong>Fontys</strong> in een<br />
bepaalde periode geld beschikbaar gesteld voor het aantrekken<br />
van promovendi. Mijn promovendi zijn nu of klaar of in de laatste<br />
fase. Ik hoop dat er ook in de toekomst ruimte gevonden kan<br />
worden voor het promoveren van medewerkers. Want we willen<br />
graag van hieruit ook het wetenschappelijk onderzoek stimuleren<br />
dat praktijkgerichte vraagstellingen heeft.’<br />
Toekomst<br />
‘Toen ik begon was het <strong>Fontys</strong>beleid om op elk instituut een<br />
lector te hebben. Tegenwoordig zijn de instituten zelf verantwoordelijk<br />
voor hun onderzoeksbeleid, inclusief het aantrekken<br />
van lectoren. Vanwege het grote aantal studenten is het nu<br />
voor FLOT mogelijk om nieuwe lectoren aan te nemen: een op<br />
het thema meesterschap en drie vakdidactische lectoren voor<br />
respectievelijk de bètavakken, de gammavakken en de moderne<br />
vreemde talen. Deze lectoren gaan samen met de opleidingen<br />
een onderzoeksprogramma maken. Ik zie de toekomst voor<br />
onderzoek bij FLOT dan ook zonnig tegemoet.’<br />
Essentie<br />
‘Al deze ontwikkelingen kosten tijd’, zegt Sanneke Bolhuis.<br />
‘Mensen moeten eerst wennen aan het idee, ze moeten het<br />
interessant en belangrijk gaan vinden en er tijd voor maken. Er<br />
is nu niemand meer die betwist dat onderzoek thuishoort in het<br />
hbo. Ik vind het mooi van de opleiders te horen dat ze er steeds<br />
enthousiaster over worden omdat ze merken dat het de beroepsuitoefening<br />
beter maakt. Want dat is toch de essentie: we<br />
willen hier goede leraren opleiden. Anders ben je niet bezig met<br />
de kern van de zaak. Ik heb het gevoel dat ik mensen heb helpen<br />
nadenken hoe onderzoek door leraren hieraan kan bijdragen.’
Symposium ‘Het succes van de<br />
onderzoekende leraar’<br />
Onderzoek doen in de eigen schoolpraktijk als strategie<br />
voor professionalisering en schoolontwikkeling<br />
Het doen van onderzoek in de eigen schoolpraktijk neemt in de opleiding van<br />
leraren voortgezet onderwijs in Limburg een belangrijke plaats in. Tijdens een<br />
symposium bij <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard op donderdag 5 april, wis<br />
selden zowel aanstaande als zittende leraren actief verworven kennis uit. Dit<br />
gebeurde niet eerder op een dergelijke grootschalige manier. <strong>Fontys</strong> Leraren<br />
opleiding Sittard werkt al jarenlang intensief samen met het scholenveld in<br />
Limburg.<br />
Crime Scene Investigation<br />
In zijn inleiding typeert Ron Bonekamp, lid van het College van Bestuur van het<br />
Limburgs Voortgezet Onderwijs (LVO), onderzoek in de schoolpraktijk aan de hand<br />
van de detectiveserie “Crime Scene Investigation (CSI)”. ‘De school is de plek waar het<br />
gebeurt. Onderzoek moet ter plekke plaatsvinden met en voor mensen van de school en<br />
opbrengsten moeten daar hun weg vinden. Het gaat uiteindelijk om beter onderwijs voor<br />
leerlingen,’ zijn enkele van de stellingen die Bonekamp poneert.<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
27
Het mes snijdt aan twee kanten<br />
Onderzoek doen door leraren is volgens<br />
Ton Lenders een manier om zelf nieuwe<br />
dingen te leren en om mee te werken<br />
aan ontwikkeling van de school. ‘Het<br />
mes snijdt aan twee kanten. Als leraar<br />
probeer je altijd problemen, die je in<br />
de klas of op school tegenkomt, te<br />
tackelen. Bijvoorbeeld het zoeken naar<br />
nieuwe manieren om leerlinggedrag in<br />
de klas te reguleren of het zoeken naar<br />
nieuwe aanpakken en strategieën om<br />
bepaalde leerlingen iets uit te leggen.<br />
Een belangrijk speerpunt voor ons als<br />
AOSL-projectleiders is het scheppen<br />
van randvoorwaarden in de opleiding<br />
en op de scholen, die het doen van<br />
onderzoek door leraren (in opleiding)<br />
bevorderen om zo bij te dragen aan<br />
hun eigen ontwikkeling en die van de<br />
schoolpraktijk.’<br />
Het onderzoeksprogramma van de AOSL<br />
als geheel wordt uitgevoerd onder de<br />
noemer ‘Leren en begeleiden in en voor<br />
de schoolpraktijk’ en bestaat uit twee<br />
overkoepelende programmalijnen:<br />
1 (vak)didactiek: leermethoden en<br />
leermiddelen;<br />
2 begeleiding van leraren: processen en<br />
strategieën.<br />
Het onderzoek binnen deze<br />
programmalijnen wordt vanuit drie<br />
bronnen geëntameerd en uitgevoerd:<br />
1 als onderdeel van een bachelor- of<br />
masterstudie;<br />
2 voortvloeiend vanuit behoeften en<br />
vragen van de school (schoolplan);<br />
3 als onderzoeksthema van <strong>Fontys</strong><br />
<strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard of de Open<br />
Universiteit.<br />
28 Vector • nr. 18 • 2012<br />
Apen<br />
Gastspreker en bioloog Patrick van Veen kijkt vanuit een ander perspectief naar onderzoek<br />
doen. Als bioloog vertelt hij over het succes van de onderzoekende aap. Evenals mensen<br />
zijn apen sociale wezens. ‘Apen hebben allerlei manieren van onderzoek doen ontwikkeld<br />
en werken daarbij vaak samen. Zonder onderzoek te doen kan de soort niet overleven.<br />
Ook voor leraren en scholen is dat belangrijk. De onderzoekende leraar stelt zich open<br />
voor nieuwe invloeden en onderzoekt of hij daar iets mee kan of moet en is bereid om<br />
zijn ervaringen en inzichten met anderen te delen. Het is een manier om zich te kunnen<br />
aanpassen aan veranderende omstandigheden,’ houdt Van Veen de toehoorders voor.<br />
Tijdens het symposium werden in bijna dertig parallelsessies de resultaten gepresenteerd<br />
van afgerond en lopend kleinschalig onderzoek in de schoolpraktijk. De bedoeling was om<br />
zoveel mogelijk doelgroepen bij elkaar te brengen. Ook andere scholen buiten het AOSL-<br />
(Academische Opleidingsschool Limburg) samenwerkingsverband waren uitgenodigd om<br />
kennis te maken met de opbrengsten van onderzoek. De derde- en vierdejaarsstudenten<br />
en leraren van de AOSL-scholen presenteerden hun praktijkonderzoek via presentaties en<br />
posters. Bij alle sessies was een discussiant aanwezig, die het onderzoek kritisch onder de<br />
loep nam en de discussie met het aanwezige publiek aanzwengelde. Voor de deelnemende<br />
studenten werd als extra prikkel door een onafhankelijke jury een aantal prijzen voor de<br />
beste presentaties toegekend.<br />
Gezamenlijk podium<br />
‘Bij onderzoek door leraren (in opleiding) gaan de eigen professionalisering en het bijdragen<br />
aan de ontwikkeling van de school vaak hand in hand’, zegt Frank Crasborn, voorzitter<br />
van de symposiumcommissie. Hij houdt zich bij de lerarenopleiding in Sittard onder andere<br />
bezig met professionalisering van leraren en lerarenopleiders. ‘Het doen van onderzoek<br />
levert een bijdrage aan het leren en bevordert een kritische houding. De dagelijkse<br />
schoolpraktijk is turbulent en daarom wordt vaak gekozen voor snelle oplossingen. Dat zijn<br />
niet altijd de beste. Zelf onderzoek doen kan helpen om wat breder en dieper naar een<br />
praktijksituatie- of probleem te kijken en daarmee misschien meer duurzame oplossingen te<br />
ontwikkelen die ook voor collega’s bruikbaar zijn.’ Maar wat gebeurt er met de resultaten?<br />
Frank Crasborn: ‘Leraren ontwikkelen in hun eigen beroepspraktijk specifieke en<br />
waardevolle aanpakken en kennis, die de aandacht van collega’s van andere scholen<br />
verdient. Helaas blijven de verworven inzichten vaak verborgen voor de buitenwereld. In<br />
de hectiek van de dagelijkse schoolpraktijk wordt de prioriteit begrijpelijkerwijs gelegd<br />
bij hun kerntaak: het verzorgen van onderwijs. Het symposium biedt leraren een voor<br />
de buitenwereld zichtbaar podium én de uitdaging om de aanpak en opbrengsten<br />
van eigen onderzoek met anderen te delen. Daarbij geeft juist de actieve inbreng van<br />
praktijkonderzoek van zowel ervaren leraren als van leraren in opleiding een extra dimensie<br />
aan het geheel.‘<br />
Samenwerkingsverband<br />
Onder de vlag van de Academische Opleidingsschool Limburg (AOSL) wordt vanaf 2005<br />
intensief samengewerkt met alle Limburgse schoolbesturen voor voortgezet onderwijs, de<br />
Open Universiteit en de Universiteit Maastricht. De participatie van alle zes schoolbesturen<br />
voor voortgezet onderwijs in Limburg in één samenwerkingsverband met FLOS, is daarbij<br />
uniek. Het AOSL-partnerschap wordt eendrachtig geleid door twee projectleiders: Ton<br />
Lenders, adjunct-directeur van een van de betrokken vo-scholen en Frank Crasborn,<br />
associate lector bij FLOS en universitair hoofddocent bij de Open Universiteit.<br />
Van alle zes Limburgse schoolbesturen voor voortgezet onderwijs participeren één<br />
of twee grote scholengemeenschappen in het AOSL-partnerschap: Blaricum College<br />
Venlo, BC Broekhin Roermond, Connect College Echt, Graaf Huyn College Geleen,<br />
Sintermeertencollege Heerlen, Sophianum Gulpen, Trevianum Sittard en SG Philips van<br />
Horne en Het Kwadrant te Weert.<br />
Bioloog Patrick van Veen bekijkt onderzoek doen vanuit het aapperspectief
Frank Crasborn overhandigt de prijzen voor de beste presentaties van studenten<br />
Vervolg<br />
‘Deze editie van het AOSL-onderzoeksymposium in Sittard mag gerust een succes genoemd<br />
worden’, reageren Frank Crasborn en Ton Lenders na afloop. ‘Dat bleek niet alleen uit het<br />
aantal deelnemers. Het symposium werd bezocht door ruim 300 mensen, terwijl we er<br />
een kleine 250 hadden verwacht. Ook uit de feedback die we ontvingen spreekt vooral<br />
enthousiasme. Ruim 90% van de aanwezigen gaf, na afloop in een anonieme schriftelijke<br />
evaluatie, onder andere aan dat het symposium in deze vorm zeker voor herhaling vatbaar<br />
is. De datum van het volgende symposium is inmiddels vastgesteld op 11 april 2013. Het<br />
samenwerkingsverband AOSL nodigt u alvast van harte uit hierbij aanwezig te zijn.’<br />
Derdejaarsstudenten presenteren hun onderzoek<br />
Reacties<br />
‘Een uitstekend georganiseerde<br />
happening. Een uiting van de<br />
goede samenwerking tussen <strong>Fontys</strong><br />
<strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard en het voscholenveld<br />
in Limburg.’ (schoolleider)<br />
‘Het symposium is een prachtige<br />
gelegenheid om te zien en te<br />
horen welke onderzoeken hebben<br />
plaatsgevonden op andere<br />
scholen. Door die resultaten op<br />
een dergelijke grote schaal met<br />
elkaar te delen, kunnen veel leraren<br />
(in opleiding) en scholen er hun<br />
voordeel mee doen. Tevens is het<br />
de moeite waard om collega’s van<br />
andere scholen te spreken. Voor<br />
studenten is het een mooie manier<br />
om hun onderzoeksresultaten te<br />
presenteren voor medestudenten,<br />
hun eigen opleiders en leraren uit<br />
het onderwijsveld. Ook kunnen ze<br />
inspiratie opdoen voor hun eigen<br />
afstudeeronderzoek.’ (leraar vo)<br />
‘Gepresenteerde afstudeeronderzoeken<br />
gaven een goed beeld<br />
van wat me te wachten staat.’<br />
(derdejaarsstudent)<br />
‘De mogelijkheden tot discussie<br />
met mensen uit het beroepenveld<br />
en de feedback uit verschillende<br />
invalshoeken, in plaats van alleen<br />
mijn eigen begeleiders op de<br />
opleiding, vond ik erg zinvol.’<br />
(vierdejaarsstudent)<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
29
Internet als rijk gevulde, educatieve grabbelton<br />
Als delen vermenigvuldigen<br />
Vele handen maken licht werk. Het internet stelt leraren<br />
op een laagdrempelige manier in staat vele handen bij<br />
elkaar te brengen. Er ontstaan dan ook steeds meer<br />
individuele en collectieve initiatieven om lesmateriaal en<br />
–ideeën online te delen.<br />
Tekst: Erno Mijland<br />
30 Vector • nr. 18 • 2012<br />
wordt...<br />
Klascement, VO-content en Wikiwijs, maar ook Vindingrijk,<br />
Bioweetjes of Bart Blogt... het zijn vindplaatsen voor digitaal<br />
lesmateriaal en –ideeën, van tip tot compleet uitgewerkt<br />
lesplan met tekstmateriaal. Steeds meer docenten dragen bij<br />
aan deze rijk gevulde, educatieve grabbelton. Ze willen met<br />
collega’s in contact komen, meer uitwisselen, hun vakgebied<br />
een beetje aantrekkelijker maken of een onderwerp op de<br />
kaart zetten. Zoals biologieleraar Rik Smale, die sinds kort<br />
werkt aan de website Bioweetjes. ‘Ik vind dat de lesmethodes<br />
tekort schieten. Ze bieden te weinig algemene basiskennis<br />
en weten leerlingen niet te boeien en enthousiasmeren. Je<br />
les beginnen met een interessant feit maakt het allemaal wat<br />
levendiger. Mijn tips gaan bijvoorbeeld over de leefwereld van<br />
leerlingen (jeugdpuistjes) of over de actualiteit (de paddentrek<br />
in de lente).’ Smale gebruikt ook Twitter en Facebook om zijn<br />
‘bioweetjes’ onder de aandacht te brengen.
Veel docenten maken eigen lesmateriaal, maar hebben niet een<br />
eigen distributiekanaal in de vorm van een website of weblog.<br />
Klascement en Wikiwijs bieden dan een kanaal om materialen<br />
beschikbaar te stellen. Door de materialen van metatags (labels)<br />
te voorzien, kunnen bezoekers van deze websites gemakkelijk<br />
zoeken op vakgebied of leerjaar. VO-content gaat nog een stap<br />
verder. De stichting VO-content heeft een platform ingericht,<br />
dat fungeert als een landelijke open leermaterialenbank voor het<br />
voortgezet onderwijs. Vanaf het volgend studiejaar is een aantal<br />
stercollecties beschikbaar, pakketjes die traditionele methodes<br />
(deels) kunnen vervangen. De stichting zorgt voor kwaliteitscontrole<br />
en begeleiding van docenten die met het materiaal willen<br />
gaan werken. Scholen die met VO-content aan de slag willen,<br />
betalen een contributie van zeven euro per leerling per jaar.<br />
Het landelijk Algemeen Directeurenoverleg van de Educatieve<br />
Faculteiten (ADEF) heeft met de initiatiefnemers van VO-content<br />
afgesproken dat ook leraren-in-opleidingen materiaal op VOcontent<br />
kunnen plaatsen. Ans Buys, voorzitter van ADEF, heeft<br />
daartoe het initiatief genomen omdat ze het belangrijk vindt dat<br />
studenten bij het ontwerpen van nieuw lesmateriaal hoge eisen<br />
stellen aan de kwaliteit en daartoe worden ze extra gestimuleerd<br />
wanneer de beste ideeën mee mogen dingen naar een plaatsje<br />
op de landelijke leermaterialenbank.<br />
Vindingrijk<br />
David van der Kooij deelt op zijn website Vindingrijk allerlei ideeen<br />
voor lessen die het creatieve denken van de leerling bevorderen.<br />
‘Het is allemaal begonnen met mijn persoonlijke ontdekking<br />
van de kracht van creatief denken en hoe dat het leven een stuk<br />
aangenamer kan maken. Ja, je mag het een missie noemen om<br />
anderen daar vervolgens warm voor te maken. Voor jongeren is<br />
het erg belangrijk creatief en oplossingsgericht te leren denken<br />
om hun plek te vinden in de samenleving van morgen.’ Van der<br />
Kooij laat leerlingen voor een biologieles in de huid kruipen van<br />
Dr. Frankenstein of voor maatschappijleer nadenken over het<br />
dagelijks leven in de Oval Office. ‘Het zijn lessen die je laten ervaren<br />
waartoe je brein allemaal in staat is met de juiste uitdaging.<br />
Een lesidee uitwerken en opschrijven helpt me mijn gedachten te<br />
scherpen. Door de ideeën vervolgens te publiceren bouw ik aan<br />
een eigen archief, waaruit ik op elk moment kan putten voor<br />
mijn eigen werkzaamheden. Publiceren over een bepaald onderwerp<br />
helpt verder je naam te vestigen. Ik word wel gevraagd<br />
workshops te komen verzorgen naar aanleiding van wat mensen<br />
van me lezen op Vindingrijk en dat vind ik heerlijk om te doen.<br />
Ik ben ervan overtuigd dat er altijd wel iets op de een of andere<br />
manier terugkomt als je kennis en inspiratie deelt.’<br />
Een Prezi over de islam<br />
Bart Hoogendijk is leraar levensbeschouwing. Op zijn weblog<br />
deelt hij ideeën en bronnen, zoals een Prezi over de islam. ‘In<br />
een blog kun je tekst en allerlei media verwerken, zoals presentaties,<br />
filmpjes, foto’s, muziek en lesvoorbereidingen. Ik vind het<br />
waardevol om informatie over levensbeschouwing en godsdienst<br />
bijeen te brengen en deze toegankelijk te maken voor een breed<br />
publiek. Het bijhouden van een blog daagt mij uit om mijn lessen<br />
levendig te houden. Het is ook wel spannend omdat je weet dat<br />
er mensen over de hele wereld mee kunnen lezen. Dat stimuleert<br />
je om zorgvuldig na te denken over wat je publiceert en over<br />
hoe je dat het beste opschrijft. Daardoor verhoogt bloggen je<br />
niveau van schrijven. Bloggen kan je een nieuw gehoor geven:<br />
anderen lezen wat je geschreven hebt, gaan erover nadenken en<br />
komen met reacties. Dat stimuleert.’<br />
Niet voor de reacties<br />
Die reacties komen overigens niet en masse. Als je educatief<br />
materiaal publiceert, verwacht dan geen bloemen of applaus.<br />
‘Jammer,’ zegt Van der Kooij, ‘maar zo is het nu eenmaal. Mijn<br />
ervaring is dat de enkeling die reageert, vaak iemand is die je<br />
persoonlijk kent. Terwijl de statistieken aangeven dat er veel<br />
meer mensen naar je blogs hebben gekeken. Ik zou het wel leuk<br />
vinden als leraren die iets doen met mijn ideeën wat vaker terug<br />
zouden rapporteren hoe het uitgepakt heeft. Daar leer je dan<br />
ook weer van.’ Hoogendijk heeft dezelfde ervaring. ‘Ik krijg wel<br />
eens een reactie, maar vind het te weinig. En dat terwijl mijn<br />
YouTube-kanaal al meer dan 8000 keer bekeken is.’<br />
Links bij dit artikel: http://tinyurl.com/<strong>vector</strong>12<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
31
Dode vissen in de stroom<br />
Pasi Sahlberg en het Finse onderwijsmodel<br />
Tekst: Jan de Jong<br />
Vorig jaar verscheen zijn boek Finnish Lessons: What Can the World Learn from Educational Change in Finland en sinds<br />
dien reist Pasi Sahlberg de wereld rond om zijn verhaal te vertellen. Zo sprak hij afgelopen maart in Nieuwegein op het<br />
symposium ‘Lerend leiden – Leidend leren’ van de AVS, de Algemene Vereniging van Schoolleiders.<br />
Sahlberg is een echte onderwijsman. Hij is ooit begonnen als<br />
leraar en lerarenopleider, maar heeft inmiddels zijn sporen verdiend<br />
als nationaal en internationaal adviseur op het gebied van<br />
educatie. Die grote hoeveelheid uitnodigingen voor congressen,<br />
symposia en interviews is niet verwonderlijk, want Sahlberg is<br />
een van de grote promotors van het Finse onderwijsmodel. En<br />
omdat Finse leerlingen al ruim een decennium lang bovenaan te<br />
vinden zijn in de PISA-ranglijsten voor reken-, lees- en scienceprestaties,<br />
wil de wereld graag van hem weten hoe dat nou<br />
precies komt. Met als onuitgesproken onderliggende vraag: ‘Wat<br />
moeten wij doen om net zo goed te worden als jullie?’<br />
Teach less, learn more<br />
Als je Sahlberg hoort spreken, lijkt het simpel: gooi alle dingen<br />
die wij verstandig vinden overboord en begin opnieuw. Het is<br />
natuurlijk een stuk complexer, maar als we enkele uitgangspunten<br />
sec op een rijtje zetten, komt het allemaal nogal gewaagd<br />
over: geen woord over vroeg- of voorschoolse educatie, één<br />
schooltype voor alle leerlingen van zeven tot zestien jaar, geen<br />
onderwijsinspectie, geen landelijke toetsing. Maar wel: leraren<br />
met veel vrijheid en een hoog maatschappelijk aanzien, die bovendien<br />
maar twee à drie lessen per dag geven. En leerlingen die<br />
zo’n zes- tot zevenhonderd uur per jaar les krijgen, zodat het systeem<br />
ook nog eens relatief goedkoop is. ‘Teach less, learn more,’<br />
noemt Sahlberg dat. ‘In andere landen geven leraren soms zes<br />
of zeven uur les op een dag, en dat gedurende vijf dagen in de<br />
32 Vector • nr. 18 • 2012<br />
week,’ weet hij. ‘Vind je het gek dat ze dan geen energie meer<br />
over hebben voor andere zaken, zoals de ontwikkeling van hun<br />
eigen onderwijs?’<br />
Het lijkt allemaal te mooi om waar te zijn.<br />
En toch is het waar. De PISA-scores liegen niet.<br />
Aan de basis van het systeem liggen een paar ingrijpende<br />
maatregelen. De instelling van de periskoulu bijvoorbeeld, waar<br />
alle Finnen van hun zevende tot hun zestiende basisonderwijs<br />
volgen. ‘Eerder beginnen is onzin,’ zegt Sahlberg. ‘Leerlingen<br />
moeten wel rijp zijn om onderwijs te volgen voordat je hen<br />
ermee lastig valt.’ Finland kent natuurlijk wel crèches en kleuterscholen,<br />
maar die jonge kinderen zijn nog niet leerplichtig. Op<br />
de periskoulu krijgen de leerlingen eerst zes jaar lang les van een<br />
klassenleraar en daarna nog drie jaar van vakleraren. Opmerkelijk<br />
is dat al deze leraren een universitaire mastergraad hebben. De<br />
klassenleraren hebben een onderwijsmaster, de vakleraren zijn<br />
afgestudeerd in hun specifieke vakgebied en hebben daarnaast<br />
een onderwijsdiploma.<br />
Na deze basisopleiding houdt de leerplicht op. Maar niettemin<br />
stroomt 95% van de leerlingen door naar het gymnasium of naar<br />
een technische vervolgopleiding. En na drie jaar zet wederom<br />
60% zijn studieloopbaan voort op een universiteit of een polytechnische<br />
hogeschool. Aardig detail: al dit onderwijs is gratis.
Dode vissen<br />
Maar waar komen binnen dit relatief eenvoudige en goedkope systeem die geweldige<br />
resultaten dan toch vandaan? Sahlberg zet in zijn boek Finnish lessons het Finse onderwijs<br />
af tegen vijf wereldwijd aanvaarde uitgangspunten:<br />
Tegenover de grote aandacht voor basisvakken, huldigt Finland het principe van een<br />
breed en creatief onderwijsaanbod. ‘Extra aandacht voor taal en rekenen gaat<br />
onherroepelijk ten koste van de andere vakken,’ stelt Sahlberg. Dat klinkt weliswaar<br />
logisch, maar toch is de bijzondere aandacht voor kernvakken een wereldwijd verbreid<br />
fenomeen.<br />
Het tweede uitgangspunt is dat van de individualisering. Omdat overal – van Amerika<br />
tot Nederland – de school toewerkt naar het zoveelste toetsmoment, is standaardisering<br />
van het onderwijsaanbod noodzakelijk, zeker als leerlingen ook nog eens extern, dus<br />
niet door hun eigen leerkrachten, getoetst worden. Zo’n systeem dwingt hen ‘to go with<br />
the flow’. Sahlbergs veelzeggende reactie hierop: ‘Only dead fish go with the flow’.<br />
Om die individualisering mogelijk te maken, moet derhalve het hele toetssysteem overboord.<br />
Want ondanks het feit dat alle Finnen negen jaar lang hetzelfde basisonderwijs<br />
volgen, kunnen scholen leerlingen juist in hun individuele ontwikkeling tegemoetkomen,<br />
omdat er op geen enkel moment van hogerhand getoetst wordt. De enige die toetst is<br />
de leerkracht en die doet dat uitsluitend om voor zichzelf de nodige feedback op zijn<br />
werk te krijgen.<br />
De vorderingen van de leerlingen zijn de professionele verantwoordelijkheid van de leraar.<br />
En omdat dat een hooggekwalificeerde professional is, is die verantwoordelijkheid bij<br />
hem of haar ook in goede handen. Als hij voortdurend middels testresultaten rekenschap<br />
moet afleggen van zijn functioneren, trek je in feite zijn professionaliteit in twijfel.<br />
Zijn vierde punt betreft de schoolorganisatie. Die moet niet in handen zijn van bedrijfsmatig<br />
handelende, marktdenkende managers. In plaats daarvan adviseert hij om net als in<br />
Finland uitsluitend schoolleiders en bestuurders met een onderwijsachtergrond te<br />
benoemen. Ook zijn vijfde punt heeft weer met controle te maken. De Finse onderwijswereld<br />
is, zo betoogt Sahlberg, gebaseerd op samenwerking en vertrouwen in plaats<br />
van op data en controle. Goede scholen en betrokken leraren zijn er namelijk helemaal<br />
niet op uit om dat vertrouwen te beschamen.<br />
De besten van de besten<br />
Ik noemde het hierboven al: in Finland hebben leraren behoorlijk veel aanzien. Samen met<br />
artsen en advocaten vormen zij de top-3 van de maatschappelijke ladder. En dat komt<br />
niet door het salaris, dat verhoudingsgewijs niet veel hoger is dan bij ons. Toch zijn er jaarlijks<br />
enkele duizenden gegadigden voor een plaats op de universiteit om leraar te worden.<br />
Ze weten dat de selectie hiervoor streng is en daarom storten alleen de allerbesten zich op<br />
de toelatingsprocedure. En dan nog wordt maar ongeveer 10% toegelaten, zodat Finland<br />
met recht van zijn leraren kan zeggen dat zij ‘de besten van de besten’ zijn. Wat hen dan<br />
wél trekt? Een baan die niet alleen aanzien oplevert, maar ook werk dat een beroep doet<br />
op hun eigen creativiteit en hun een grote vrijheid van handelen biedt.<br />
Hoe mooi het allemaal ook klinkt, het Finse onderwijsmodel laat zich niet zo één, twee,<br />
drie naar (bijvoorbeeld) de Nederlandse situatie kopiëren. Aan de basis van het model<br />
liggen ingrijpende beslissingen die Finland in de jaren zestig en zeventig genomen heeft.<br />
De oprichting van de negenjarige periskoulu bijvoorbeeld, en de eis dat alle onderwijsgevenden<br />
een universitaire masteropleidng hebben. Daarna heeft het nog een jaar of<br />
dertig geduurd voordat de hoge kwaliteit van het onderwijs in eigen land en in de rest<br />
van de wereld zich begon af te tekenen. De eersten die van zo’n nieuw systeem zouden<br />
profiteren, zijn de vijf- en zesjarigen van nu. En ook de vervanging van al het onderwijspersoneel<br />
door nieuw opgeleide masters duurt een generatie.<br />
Maar er zijn meer verschillen. Finland heeft iets meer dan vijf miljoen inwoners in een<br />
land dat ongeveer acht keer zo groot is als Nederland. Bovendien heeft het land een<br />
betrekkelijk homogene bevolking. Van een multicultureel probleem is nauwelijks sprake.<br />
Ook Sahlberg realiseert zich de verschillen als geen ander. Natuurlijk is het systeem niet één<br />
op één in een ander land plaatsen. Maar toch zal hij de wereld blijven bereizen met zijn<br />
boodschap. ‘Het Finse verhaal is belangrijk,’ schrijft hij in Finnish lessons, ‘omdat het hoop<br />
biedt aan hen die hun geloof in algemeen toegankelijk onderwijs dreigen te verliezen.’<br />
Pasi Sahlberg: Finnisch lessons. What<br />
Can The World Learn From Educational<br />
Change? (2011), 197 blz, €30,90<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
33
Maurice Schols: ‘We leiden<br />
soms op voor beroepen die<br />
nog niet bestaan’<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
34 Vector • nr. 18 • 2012<br />
Het onderzoek van een promovendus kan zich bezighouden met nietbestaan<br />
de beroepen. Daar is Maurice Schols zich van bewust en daarmee moet de<br />
lerarenopleider in dit moderne tijdsgewricht rekening houden, volgens hem.<br />
In tegenstelling tot andere promovendi die in Vector aandacht krijgen, zit hij<br />
nog midden in zijn onderzoekstraject.
Maurice Schols is lerarenopleider bij de<br />
vakgroep Engels en doet onderzoek naar<br />
de technologische professionalisering van<br />
lerarenopleiders. Daarbij kijkt hij vooral<br />
naar de manier waarop de lerarenopleider<br />
zich professionaliseert in het gebruik<br />
van moderne technologieën in het<br />
onderwijs, zowel formeel als informeel.<br />
‘Te vaak wordt de nadruk gelegd op de<br />
instrumentele vaardigheden. Daardoor is<br />
er te weinig aandacht voor de behoeften<br />
en wensen van de docentenopleider met<br />
betrekking tot de onderwijskundige en<br />
pedagogische aspecten’, is hij van mening.<br />
‘Welke beroepen zijn er in 2020?<br />
Dat is nu nog niet te voorspellen. Want<br />
ze bestaan nog niet maar je moet er nu<br />
al rekening mee houden.’<br />
Ervaring<br />
Een piepjonge promovendus kun je hem<br />
niet meer noemen, want hij heeft al<br />
vijftien jaar ervaring als docent. Maurice<br />
Schols is van huis uit anglist en studeerde<br />
in Leiden. Vervolgens behaalde hij zijn<br />
Master of Science in Sheffield, met elearning<br />
als specialiteit. Een onderzoek<br />
dat hij bij <strong>Fontys</strong> Internationale School<br />
Economie (FIHE) in Venlo deed, leverde<br />
hem in Amerika positieve publiciteit op.<br />
Professoren aldaar stimuleerden hem om<br />
hiermee verder te gaan. ‘Toen begon het<br />
bij mij te borrelen en nam ik het besluit<br />
mijn docentschap te combineren met een<br />
promotieonderzoek.’<br />
Angelsaksisch model<br />
Dat hij daarbij koos voor het Angelsaksisch<br />
promotietraject is gezien deze<br />
achtergrond niet vreemd. ‘Bij OSO werd<br />
twee jaar geleden een samenwerking<br />
gestart met de universiteit van Roehampton<br />
om een International Professional<br />
Doctorate aan te bieden’ vertelt hij.<br />
‘Dit kenmerkt zich doordat niet alleen<br />
veel waarde wordt toegekend aan de<br />
theoretische relevantie van het onderzoek<br />
maar ook aan de praktische waarde<br />
ervan. Ik heb mij hiervoor aangemeld en<br />
mijn onderzoeksvoorstel werd goedgekeurd.<br />
Gedurende de eerste twee jaar<br />
moet je laten zien dat je in staat bent om<br />
onderzoek van hoogwaardige kwaliteit<br />
te verrichten. Hierna mag je pas aan het<br />
eigenlijke onderzoekstraject beginnen,<br />
dat vervolgens nog twee tot drie jaar<br />
duurt. In deze fase bevind ik me nu, ik<br />
ben dus al een heel eind op weg. Dit<br />
Angelsaksisch model - EdD = Doctor of<br />
Education - wijkt af van het bestaande<br />
PhD traject - Doctor of Philosophy - dat<br />
we in Nederland hanteren. Beide trajecten<br />
leiden op tot de graad van doctor,<br />
maar de invulling is vooral gericht op de<br />
context van de professional.’<br />
Just in case versus just in time<br />
Toen Maurice Schols solliciteerde bij<br />
<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong> bleek<br />
er behoefte te zijn aan iemand die zich<br />
bezighield met e-learning. ‘Weliswaar<br />
wordt in het onderwijs aandacht besteed<br />
aan het gebruik van technologie, maar<br />
de professionalisering ervan blijft vaak<br />
onderbelicht. Een docent krijgt bijvoorbeeld<br />
uitleg over het smartboard op een<br />
moment dat hij er geen gebruik van<br />
maakt. Tegen de tijd dat hij dit middel<br />
‘Je ziet bijvoorbeeld<br />
op de nacht van<br />
donderdag op vrijdag<br />
na het uitgaan<br />
een piekmoment<br />
ontstaan! Daaruit<br />
kun je afleiden dat<br />
informeel leren steeds<br />
meer toeneemt.’<br />
wil inzetten voor zijn lessen weet hij niet<br />
meer hoe het werkt, laat staan dat hij<br />
weet hoe je het smartboard didactisch<br />
moet toepassen. “Just in case versus just<br />
in time”. Het is belangrijk dat de docent<br />
zich het “ownership” gaat toe-eigenen.<br />
Vaak wordt educatieve technologie aangeboden<br />
die op het betreffende moment<br />
voor de docent niet functioneel is. De docent<br />
wil iets hebben wat op dat moment<br />
geschikt is voor zijn context.’<br />
Transformatie<br />
‘Het is jammer dat er een steeds grotere<br />
discrepantie ontstaat tussen het gebruik<br />
van ICT en digitale leermiddelen enerzijds<br />
en de opleiding van docenten anderzijds.<br />
Het zou eigenlijk andersom moeten zijn’,<br />
vindt Maurice Schols. ‘Het is typerend dat<br />
we wel ideeën hebben over de manier<br />
waarop de lerarenopleider zijn professionaliteit<br />
zou moeten invullen. Maar hoe<br />
die in de praktijk gerealiseerd moet worden<br />
is vaak nog een vraagteken. Eigenlijk<br />
moeten we het onderwijs opnieuw gaan<br />
“shapen”. Daarmee bedoel ik dat je<br />
moet denken aan een transformatie van<br />
denkbeelden, aannames, onderwerpen<br />
en concepten naar de maatschappij en<br />
het onderwijs van de 21e eeuw. Dit is<br />
een onderdeel van “life long learning”.<br />
Terwijl er een leerder voor je zit uit de<br />
21e eeuw, zijn de leerconcepten vaak<br />
nog traditioneel omdat ze in het verleden<br />
zijn bedacht. Om te voldoen aan de eisen<br />
van de hedendaagse student moeten ze<br />
dus verandering ondergaan.’<br />
Achterdeur<br />
Dit is in kort bestek waar het onderzoek<br />
van Maurice Schols over gaat. Hij is niet<br />
de eerste die zich hiermee bezighoudt,<br />
erkent hij. ‘Maar er bestaat nog geen<br />
generiek model voor technologische<br />
professionalisering (emerging technology),<br />
ofwel de inzet van nieuwe<br />
technologische middelen. ‘Wij denken<br />
nog steeds aan synchroon leren, maar<br />
leren vindt steeds meer plaats in een<br />
asynchrone omgeving. Kijk maar naar<br />
de chatroom, die beide mogelijkheden<br />
biedt. Bij de vakgroep Engels gebruiken<br />
we wiki’s en dan merk je dat studenten<br />
op verschillende momenten bezig zijn<br />
met hun leerproces. Je ziet bijvoorbeeld<br />
op de nacht van donderdag op vrijdag na<br />
het uitgaan een piekmoment ontstaan!<br />
Daaruit kun je afleiden dat informeel<br />
leren steeds meer toeneemt. Studenten<br />
gaan uit en bespreken met elkaar de stof<br />
in een informele setting. Je moet hier in<br />
het onderwijs rekening mee houden, is<br />
mijn conclusie. Desnoods haal je de buit<br />
via de achterdeur binnen.’<br />
Ownership<br />
‘Ik wil met mijn onderzoek een bijdrage<br />
leveren aan het ownership van de docent.<br />
Dat deze de functionele meerwaarde<br />
van digitale middelen niet alleen<br />
inziet, maar ook de kansen krijgt om zijn<br />
eigen professionaliteit als vakexpert te<br />
verbeteren. Daarnaast moet hij zich als<br />
burger bewust zijn van de belangrijke<br />
maatschappelijke discussies,’ klinkt het<br />
verantwoord. ‘Ik zie dit als een kans, een<br />
“opportunity”, het zit in mijn lessen. Als<br />
docent moet je dichter bij je doelgroep<br />
komen om te weten wat er leeft. We<br />
leiden op voor beroepen die soms nog<br />
niet bestaan. Het betekent dat je een<br />
visie moet ontwikkelen over je onderwijspraktijk.<br />
Je moet vooruit denken: er komt<br />
weer iets nieuws aan.’<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
35
Op donderdag 26 januari vond de uitreiking plaats van<br />
de eerste certificaten van de SPDtraining nieuwe stijl.<br />
Het ging om de eerste groep van 11 cursisten die in een<br />
gezamenlijk project van OMOFLOT deze training met<br />
succes afrondde.<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
Nieuwe basiscursus voor<br />
schoolpracticumdocenten<br />
36 Vector • nr. 18 • 2012<br />
van OMO-scholen<br />
In overleg met OMO heeft FLOT in de zomer van 2011 een<br />
basiscursus ontwikkeld voor schoolpracticumdocenten op Academische<br />
Opleidingsscholen (AOS). Voor OMO-scholen is dit nu de<br />
standaard en de deelnemers ontvangen na afloop van de cursus<br />
een OMO-certificaat. Naast de bestaande basiscursus begeleidingsvaardigheden<br />
gaat FLOT ook aan niet-OMO-scholen een<br />
SPD-cursus aanbieden.<br />
Tender<br />
De samenwerking met OMO is het resultaat van een tender (aanbestedingsprocedure)<br />
waaraan meer opleidingsscholen hebben<br />
deelgenomen. FLOT kwam hier uit als de opleiding die het meest<br />
beantwoordt aan de eisen die OMO stelt aan het kwaliteitstraject.<br />
Om de certificering een plek te geven in de historie van het<br />
onderwijs, opende Jos Hulsker van OMO de middag met een<br />
kort historisch overzicht.<br />
Veranderende kijk<br />
‘Het bestaan van de schoolpracticumdocent zegt iets over de<br />
verhouding tussen scholen en lerarenopleidingen’, volgens Jos<br />
Hulsker. ‘Vroeger was er nog geen sprake van onderwijsdidactiek.<br />
Pas toen in 1971 de nieuwe lerarenopleidingen startten,
gingen vakken als didactiek, pedagogiek en onderwijskunde deel<br />
uitmaken van het onderwijs. Vanaf 1998 werden de stages<br />
uitgebreid en ontstonden de eerste cursussen voor schoolpracticumdocenten.<br />
Door middel van hospiteren werden opdrachten<br />
geoefend op de scholen. De laatste jaren is de kijk op de<br />
verhouding tussen de lerarenopleidingen en de stagescholen<br />
veranderd’.<br />
Veel vakkennis<br />
Piet Noordzij is een van de opleiders bij de cursus. ‘De spd’s<br />
hebben natuurlijk veel vakkennis en beroepskennis’, vertelt hij.<br />
‘Maar daar gaat deze cursus niet over. We gaan er vanuit dat de<br />
cursisten al goede leraren zijn. De kunst is dat ze ervoor moeten<br />
zorgen dat hun stagiairs het van hen kunnen leren. Een schaatser<br />
kan nog zo goed zijn in zijn sport, dat alleen is niet voldoende<br />
om zijn kennis over te dragen. Daarom gaat het er in deze cursus<br />
om dat de cursisten snappen dat het in de praktijk leren van<br />
zo’n vak een speciale methodiek en didactiek vereist. Om dat te<br />
bereiken bieden we ze verschillende manieren aan om dit hun<br />
studenten te laten leren.’<br />
Vier manieren van begeleiden van stagiair<br />
Piet Noordzij noemt kort een viertal manieren van leren die in<br />
de cursus met de spd’s worden besproken. ‘Op de eerste plaats<br />
leren stagiairs door te kijken. De spd doet het voor en laat zien<br />
hoe het vak er in de praktijk uitziet. Dat noemen we modelleren:<br />
in onderdelen, met verschillende stapjes laten zien hoe<br />
het proces verloopt. Een tweede manier is leren door exploratie<br />
en reflectie. Dit betekent dat de spd gelegenheid geeft aan de<br />
student om verschillende onderdelen uit te proberen: wat werkt<br />
beter en wat werkt minder goed. En laat ze ook eens bij een collega<br />
in een ander vak kijken, geven wij als advies. Want daar ziet<br />
het er misschien weer anders uit. Coachend begeleiden is een<br />
derde manier waaraan we aandacht besteden. Hierbij komt het<br />
er op neer dat je studenten aanmoedigt, over dipjes heen helpt,<br />
feedback geeft en enthousiasmeert.<br />
Een vierde manier bestaat uit ondersteunen en loslaten. De spd<br />
geeft de stagiair taakondersteuning op maat, hij leert hen met<br />
tips en trucs goed vakdidactisch les te geven, verwijst ze naar<br />
modellen en naar bronnen zoals vakbladen waar ze waardevolle<br />
informatie kunnen vinden.’<br />
Een goede begeleider past deze manieren in samenhang toe en<br />
kijkt naar wat de stagiair nodig heeft. Het gaat om de competentieontwikkeling<br />
van de student.’<br />
Gesprekken<br />
‘Een belangrijk aandachtspunt in de cursus is het voeren van<br />
gesprekken met de stagiairs’, zegt Piet Noordzij. ‘Want over<br />
bovenstaande punten wordt vanzelfsprekend veel gepraat en<br />
dan is het de kunst dat je niet gaat preken, maar stagiairs leert<br />
te reflecteren op hun functioneren. Je gaat immers samen met<br />
elkaar bekijken hoe het eventueel beter kan. We proberen deze<br />
gesprekssituaties zo concreet mogelijk te oefenen met casussen,<br />
gebaseerd op ervaringen die de cursisten in hun eigen praktijk<br />
tegenkomen. Hierbij reiken we verschillende methodieken, technieken<br />
en oefeningen aan. Tijdens de cursus moeten de cursisten<br />
een portfolio samenstellen waarin ze hun praktijkervaringen<br />
vastleggen. Daaruit blijkt dat de cursisten soms tot verrassende<br />
inzichten zijn gekomen, zoals bij de uitreiking van de certificaten<br />
is gebleken.’<br />
Eerstelijnsopleider<br />
Jos Hulsker beschouwt de spd na deze opleiding als medeopleider.<br />
Volgens hem speelt de Spd-cursus hier nadrukkelijk<br />
op in. ‘We hebben nu drie academische opleidingsscholen en<br />
ik verwacht dat de spd zal groeien in betekenis. We komen er<br />
steeds meer achter dat het opleiden in de school gedaan wordt<br />
door de spd. Die mag dus gezien worden als een eerstelijnsopleider.<br />
Daarom moet de rol van de spd goed in beeld worden<br />
gebracht. Want de kwaliteit van de spd bepaalt de kwaliteit van<br />
de opleiding in de school’.<br />
Rolmodel<br />
Ook Anton van den Brink van FLOT onderstreept het groter<br />
wordende imago van de lerarenopleider. ‘De schoolpracticumbegeleider<br />
heeft een rolmodelfunctie, de kwaliteit wordt steeds<br />
hoger, want het hbo stelt steeds strengere eisen. Wij willen de<br />
beste leraar opleiden omdat de leerlingen dat verdienen. Opleiden<br />
in de school is een prachtig project, maar we mogen een<br />
aantal zorgpunten niet uit het oog verliezen. Want je moet de<br />
studenten wel op de juiste plek zien te krijgen.’<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
37
Bètabreed Steunpunt Brainport geeft impuls<br />
aan bètaonderwijs in Zuid-Nederland<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
Je bent docent in een bètavak. Je<br />
hebt behoefte aan nascholing en<br />
professionalisering, want je wilt<br />
bijblijven in je vakgebied en de<br />
ontwikkelingen gaan snel. De op<br />
lossing komt in zicht, want op de<br />
website: www.betabreed.nl vind<br />
je straks alles wat op dit gebied in<br />
de regio wordt aangeboden, zowel<br />
vakinhoudelijk als didactisch. En<br />
als je niet aantreft wat je zoekt,<br />
dan kun je hier je vraag stellen.<br />
38 Vector • nr. 18 • 2012<br />
Dit is het ideaalbeeld dat de regiegroep van dit steunpunt voor ogen heeft. En een eerste<br />
versie van de website is al een feit. De regiegroep besloot een aantal initiatieven op<br />
het gebied van bètaonderwijs in de regio te bundelen. De afgelopen tien jaar vonden<br />
allerlei vernieuwingen plaats in het bètaonderwijs. Door inhoudelijke veranderingen in<br />
eindexamenprogramma’s en door andere didactische benaderingen - zoals de ‘concept/<br />
context-benadering’ voor de sciencevakken - groeit onder bètadocenten de behoefte<br />
aan extra scholing.<br />
Vaksteunpunten<br />
Om hier verandering in aan te brengen werden er enkele jaren geleden per regio<br />
verschillende afzonderlijke zogeheten ‘vaksteunpunten’ ingericht. Het doel van deze<br />
vaksteunpunten was om docenten te ondersteunen bij de diverse vernieuwingen binnen<br />
hun vakgebied. De behoefte hieraan bleek groot te zijn. Deze vaksteunpunten functioneerden<br />
echter behoorlijk los van elkaar terwijl de vernieuwingen van de verschillende<br />
vakken veel overeenkomsten met elkaar vertonen. Van onderlinge samenwerking was<br />
nog weinig sprake. Naast inhoudelijke wijzigingen in de examenprogramma’s – die voor<br />
het ene vak omvangrijker zijn dan voor het andere vak - hebben de bètavakken ook te<br />
maken met didactische veranderingen, vooral onder invloed van de zogenoemde concept/context-benadering.<br />
Regiegroep Bètabreed Steunpunt Brainport<br />
Sinds een half jaar zijn activiteiten van de vaksteunpunten gebundeld in het Bètabrede<br />
Steunpunt Brainport.
Randvoorwaarden<br />
’Vakinhoudelijk en didactisch gaan de bètavakken van het voortgezet onderwijs de<br />
komende jaren veranderen’, zegt Jessica van de Ven die vanuit de Technische Universiteit<br />
Eindhoven vertegenwoordigd is in de regiegroep. ‘Daarom hebben docenten veel<br />
behoefte aan ondersteuning. Vanwege de vakinhoudelijke en didactische inbreng lag<br />
het voor de hand dat deze ondersteuning werd opgezet vanuit de TU Eindhoven, in het<br />
bijzonder de Eindhoven School of Education, de <strong>Fontys</strong> techniekopleidingen in Eindhoven<br />
en de bètaopleidingen van <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong>. Wij zorgen voor de randvoorwaarden,<br />
zodat de collega’s die de vaksteunpunten bemensen hun werk optimaal<br />
kunnen uitvoeren. Die randvoorwaarden bestaan uit één algemene website, een goede<br />
afstemming tussen de vaksteunpunten en het verzorgen van de algemene logistiek.’<br />
Breder verband<br />
Minke Wolters is namens <strong>Fontys</strong> Hogeschool Techniek Eindhoven vertegenwoordigd in<br />
de regiegroep. ‘Iedere vakgroep heeft een vaksteunpunt dat zijn eigen activiteiten ontwikkelt<br />
om de docenten in het voortgezet onderwijs te ondersteunen’, legt ze uit. ‘Deze<br />
vaksteunpunten werken samen in het bètabreed overleg. We richten ons nu vooral op<br />
Midden- en Oost-Brabant. Maar we zoeken ook aansluiting in een breder verband. Want<br />
er zijn ook steunpunten in andere regio’s en er is een landelijk overleg waar we elkaars<br />
ervaringen uitwisselen. Daar maken we natuurlijk gebruik van.’<br />
Gezamenlijk aanbod<br />
Ook FLOT is partner in dit project, met Rutger van de Sande - teamleider van de lerarenopleidingen<br />
Natuurkunde, Scheikunde en Techniek - als vertegenwoordiger in de<br />
regiegroep. ‘Het betekent dat onze opleiders participeren in de steunpunten vanuit hun<br />
eigen vakdisciplines’, licht hij toe. ‘ Maar het is natuurlijk wel belangrijk dat de verschillende<br />
partijen goed met elkaar samenwerken, zodat je interessant gezamenlijk aanbod<br />
krijgt op de website. We kennen de collega’s in Eindhoven goed maar samenwerken is<br />
een volgende stap. Het is echter opvallend hoe betrokken alle collega’s bij dit initiatief<br />
zijn. Je merkt dat er echt een drive is om met collega’s uit het voortgezet onderwijs aan<br />
de slag te gaan.’<br />
Klimaat<br />
Wat precies de behoeften zijn in het voortgezet onderwijs en wat voor soort activiteiten<br />
er plaatsvinden is niet altijd even gemakkelijk te bepalen, hebben de drie leden van de<br />
regiegroep gemerkt. Minke Wolters: ‘Het zou voor ons gemakkelijker zijn als docenten<br />
precies kunnen aangeven waar ze behoefte aan hebben. Maar die behoefte kan voor<br />
elke docent weer anders zijn. Wij zouden het in ieder geval toejuichen als er een klimaat<br />
ontstaat waarin de ene partij een vraag stelt en de andere zegt: daar heb ik wel een<br />
antwoord op. Daarom moeten we in de communicatie naar de scholen duidelijk maken<br />
wat het aanbod is en onze oren goed openhouden voor onderliggende vragen.’<br />
JetNet<br />
Hoewel de coördinatiegroep vindt dat ze zich nog in een pril stadium bevindt, is de<br />
website snel tot stand gekomen. Hiermee is alvast voldaan aan een belangrijke basis<br />
om het voorgenomen traject verder uit te stippelen. In april worden de jaarprogramma’s<br />
2012-2013 gepubliceerd. ‘We willen ook een koppeling met het bedrijfsleven tot stand<br />
brengen’, zegt Jessica van de Ven. ‘Hierbij denken we er bijvoorbeeld aan om ook een<br />
koppeling met Jet-Net te maken, het Jongeren en Technologie Netwerk Nederland. Dat<br />
is een samenwerkingsverband tussen bedrijven, onderwijs en overheid, waarin ook veel<br />
aandacht is voor professionalisering voor docenten.’<br />
Nascholingsaanbod<br />
En verder ontwikkelen we een nascholingsaanbod’, vult Rutger van de Sande aan. ‘Denk<br />
bijvoorbeeld aan bijeenkomsten waar aandacht wordt besteed aan veranderende examenprogramma’s.<br />
Maar het kan ook gaan over inhoudelijke en didactische bijeenkomsten<br />
op het gebied van informaticaonderwijs. Intussen zijn we begonnen met nascholing<br />
rond de vormgeving van practica. Het mooie van de website is, dat je bij één loket<br />
terecht kunt voor nascholing en professionalisering op het terrein van bètaonderwijs.’<br />
Dit steunpunt is een samenwerking<br />
tussen de Technische Universiteit Eindhoven<br />
en <strong>Fontys</strong> Hogescholen. Vanuit<br />
<strong>Fontys</strong> zijn zowel de <strong>Fontys</strong> techniekopleidingen<br />
in Eindhoven als <strong>Fontys</strong><br />
<strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong> vertegenwoordigd.<br />
De coördinatie ligt in handen van<br />
Minke Wolters (<strong>Fontys</strong> techniekopleidingen),<br />
Jessica van de Ven (TU/e) en<br />
Rutger van de Sande (<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong><br />
<strong>Tilburg</strong>). Uitgangspunt was<br />
bundeling van alle initiatieven van de<br />
vaksteunpunten op het gebied van<br />
nascholing en professionalisering. Het<br />
opzetten van een website als gemeenschappelijk<br />
loket voor informatie over<br />
bètavakken was de eerste activiteit van<br />
de regiegroep. Deze website beschrijft<br />
het professionaliseringsaanbod per vak:<br />
biologie, informatica, natuurkunde, NLT,<br />
scheikunde, wiskunde en het Technasiumvak<br />
‘Onderzoek en ontwerpen’.<br />
Doelstellingen<br />
Het Bètabreed Steunpunt Brainport wil<br />
een impuls geven aan het bètaonderwijs<br />
in Eindhoven en haar brede regio.<br />
Beoogde effecten zijn:<br />
1 bètaonderwijs in een maatschappelijke<br />
context plaatsen, waardoor het<br />
belang van deze vakken voor leerlingen<br />
aantoonbaarder wordt;<br />
2 bètaonderwijs aan laten sluiten op het<br />
vervolgonderwijs;<br />
3 bètaonderwijs aantrekkelijk maken als<br />
opstart voor studiekeuze en beroep,<br />
zodat jong talent ook in de toekomst<br />
voor technologie kiest.<br />
Vaksteunpunten<br />
De vaksteunpunten richten zich op vakdocenten<br />
in de monodisciplines: natuurkunde,<br />
scheikunde, biologie, informatica,<br />
NLT, wiskunde en O&O (Technasia).<br />
De vaksteunpunten stimuleren en faciliteren:<br />
1 kennisuitwisseling tussen de HO- en<br />
VO-instellingen. Deze kennisuitwisseling<br />
kan van een vakinhoudelijke en<br />
een vakdidactische aard zijn;<br />
2 kennisuitwisseling tussen docenten<br />
onderling;<br />
3 informatie voor docenten over landelijke<br />
of regionale initiatieven;<br />
4 kennisuitwisseling en coaching bij de<br />
invoering van de vakvernieuwingen<br />
in het VO.<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
39
Gedichten schrijven voor 4 mei<br />
Brabantse scholieren ‘strijden’ om een plaatsje op de Dam<br />
Tekst: Jan de Jong<br />
Op 4 mei las Charlotte Fontijne,<br />
leerling van gymnasium Beekvliet<br />
in SintMichielsgestel, voor tien<br />
duizenden aanwezigen en miljoe<br />
nen televisiekijkers haar gedicht<br />
‘De stilte spreekt’ voor tijdens de<br />
dodenherdenking op de Dam in<br />
Amsterdam. Op 15 maart koos de<br />
jury haar gedicht uit na een finale<br />
met zestien dichtende scholieren uit<br />
NoordBrabant.<br />
Voor het Onze Lieve Vrouwelyceum<br />
(OLV) in Breda was 15 maart een spannende<br />
dag. Maar liefst acht leerlingen<br />
van de school zouden ’s avonds op de<br />
KMA meedingen naar de hoofdprijs: je<br />
eigen gedicht voor de koningin en heel<br />
televisiekijkend Nederland voordragen<br />
tijden de 4 mei-herdenking op de Dam.<br />
40 Vector • nr. 18 • 2012<br />
Jos Lanters van het OLV: ‘In weerwil van<br />
de Tweede Fase doen wij hier op school<br />
heel veel aan literatuur. Niet alleen<br />
tijdens de lessen, maar bijvoorbeeld ook<br />
tijdens een jaarlijkse literatuurdag.’ Veel<br />
bekende schrijvers hebben de weg naar<br />
het OLV in de loop van de jaren weten<br />
te vinden, getuige de indrukwekkende<br />
‘wall of fame’, een wand vol met foto’s<br />
van auteurs die de school ooit bezochten<br />
voor lezingen of workshops.<br />
Oorlogstrauma’s<br />
‘Het Comité 4 en 5 mei was voor het<br />
project “Dichter bij 4 mei” op zoek naar<br />
Brabantse scholen die veel aan literatuur<br />
deden. Daar hoorden wij natuurlijk bij!’<br />
aldus Lanters. ‘Niet alléén vanwege die<br />
literatuur, maar het paste ook mooi in<br />
het thema “Tweede Wereldoorlog” waar<br />
we met havo 4 bij geschiedenis mee<br />
bezig waren.’ Hiervoor zijn de leerlingen<br />
onder andere naar het oorlogsmuseum<br />
geweest, waar ze urenlang met een oorlogsveteraan<br />
uit Libanon hebben gesproken.<br />
‘Bijvoorbeeld over oorlogstrauma’s.<br />
Dat vonden ze heel indrukwekkend.’<br />
‘En hier op school hadden we een<br />
project rond Paul Windhausen. Dat<br />
was een verzetsstrijder die tevens leraar<br />
tekenen was aan het OLV. Hij is verraden<br />
en samen met een aantal anderen door<br />
de Duitsers op de Vloeiweide bij Breda<br />
geëxecuteerd. Het ‘Vloeiweide-drama’<br />
wordt in Breda nog steeds ieder jaar op 4<br />
mei herdacht.’<br />
Diana Ozon en Judy Elfferich<br />
Toen de school zich voor ‘Dichter bij 4<br />
mei’ had aangemeld, is er een workshop<br />
van een halve dag georganiseerd met de<br />
dichters Diana Ozon en Daniël Dee. Lanters:<br />
‘Het was prachtig om te zien hoe zij<br />
de leerlingen wisten te inspireren. Vanaf<br />
het begin met een minuut stilte om in de<br />
sfeer van herdenken te komen, tot aan<br />
het eind, toen leerlingen enthousiast aan<br />
het schrijven waren geslagen.’ Het succes<br />
van de workshop meet Lanters onder<br />
andere af aan het feit dat zelfs wat<br />
onwillige leerlingen na de workshop nog<br />
wilden blijven zitten om er iets moois van<br />
te maken.’<br />
Ook de Frater van Gemertschool in<br />
<strong>Tilburg</strong> kwam in aanmerking voor een<br />
workshop. Daar gaf dichteres Judy Elfferich<br />
acte de présence. ‘Onze school<br />
is wel een bijzondere school. Wij zijn<br />
de zorglocatie binnen het <strong>Tilburg</strong>se<br />
en bieden onder andere leerlingen<br />
met autisme onderwijs op vmbo-t- en<br />
havoniveau,’ vertelt coördinator Guido<br />
Bonke. Marleen van Hout, ckv-docent,<br />
vult aan: ‘Judy Elfferich deed het heel<br />
goed hier op school. Er hebben zo’n zeventig<br />
leerlingen deelgenomen aan haar<br />
workshop. Judy benaderde hen eerst met<br />
Charlotte Fontijne, Gymnasium Beekvliet,<br />
Sint-Michielsgestel Auke de Leeuw, Dr.-Knippenbergcollege, Helmond Kevin Frambach, Frater van Gemertschool, <strong>Tilburg</strong>
een aantal concrete opdrachten: “Denk<br />
aan een persoon, aan een onderwerp”,<br />
dat soort dingen.’ Daarna gingen de<br />
leerlingen aan de slag. Van Hout: ‘Dat<br />
leverde prachtige gedichten op die recht<br />
uit het hart kwamen. Ik kreeg er gewoon<br />
kippenvel van.’ Een aantal gedichten is<br />
opgenomen in de mooi vormgegeven<br />
eigen bundel van de Frater van Gemertschool<br />
Herdenken.<br />
De grote finale<br />
Op 15 maart zat ook de Frater van<br />
Gemert in spanning. Twee leerlingen uit<br />
3-vmbo waren genomineerd. ‘De klas was<br />
hartstikke trots,’ meldt Marleen van Hout.<br />
’s Avonds op de KMA blijkt dat één van<br />
de twee <strong>Tilburg</strong>se dichters, Damien van<br />
Riel, ervoor heeft gekozen om toch maar<br />
niet mee te doen. ‘De spanning was te<br />
groot.’ Maar de ander, Kevin Frambach,<br />
maakt dat meer dan goed. Want hoewel<br />
zijn gedicht ‘De reis’ niet tot de vier winnende<br />
gedichten behoort, krijgt Kevin<br />
als eerste een eervolle vermelding van<br />
de jury voor zijn geweldige voordracht.<br />
Hij heeft zijn gedicht inmiddels op 4 mei<br />
voorgedragen bij de herdenking in de<br />
Heikense Kerk in <strong>Tilburg</strong>.<br />
Ook de kandidaten van het OLV dringen<br />
niet door tot op de Dam. Maar twee van<br />
de drie ‘tweede’ plaatsen zijn wel voor<br />
de Bredase school. De eerste die naar voren<br />
mag komen is Teun Schoemaker van<br />
het OLV. Hij mag zijn gedicht voorlezen<br />
op de herdenking in Kamp Amersfoort.<br />
Wat hij daarvan vindt, wil nieuwslezer<br />
Jeroen Overbeek, die de avond presenteert,<br />
weten. ‘Ik ben al lang blij dat ik<br />
niet naar de Dam hoef,’ antwoordt Teun<br />
zichtbaar opgelucht. Later op de avond<br />
staat hij nog wat beduusd voor zich uit<br />
te kijken. ‘Zo stil is hij anders nooit!’<br />
lacht een van zijn leraren.<br />
Ook de herdenking in Kamp Vught<br />
mocht worden opgeluisterd door een<br />
OLV-finalist: Quin Freijters. En Westerbork<br />
‘ging’ naar Auke de Leeuw van het<br />
Knippenbergcollege in Helmond.<br />
Teun Schoemaker<br />
(OLV Breda)<br />
Vrijheid<br />
Ik kan nooit genoeg begrijpen<br />
Hoeveel verdriet er was<br />
Ik kan nooit genoeg meeleven<br />
Voor al het leed dat er toen was<br />
Donkere tijden en tijden van angst<br />
Dictatuur is een roofdier en het volk de<br />
vangst<br />
Mensen leven in onzekerheid<br />
Ze waren hier niet op voorbereid<br />
Na al de verschrikking<br />
Zijn er jaren voorbij<br />
Maar we herdenken nogsteeds<br />
Hoe dankbaar we zijn.<br />
Quin Freijters, Onze Lieve Vrouwelyceum, Breda Teun Schoemakers, Onze Lieve Vrouwelyceum, Breda<br />
Kevin Frambach<br />
(Frater van Gemertschool):<br />
De Reis<br />
We staan in een kring<br />
Allemaal hetzelfde doel<br />
de reis is loodzwaar<br />
We dragen al onze herinneringen mee<br />
Het is een last die nooit weggaat<br />
We nemen onze eigen weg maar komen<br />
op hetzelfde uit<br />
Vrijheid waar je maar kan kijken<br />
Dat is onze bestemming<br />
Charlotte Fontijne<br />
(Gymnasium Beekvliet):<br />
De stilte spreekt<br />
Hoorde u het?<br />
Toeschouwer op de bank<br />
Hoorde jij het net?<br />
Kindje aan je papa’s hand<br />
Zij die het horen,<br />
Luisteren<br />
Heb je gevonden waar het ontspringt?<br />
Alleen,<br />
Hoor je hen fluisteren<br />
Terwijl, nu wij tezamen<br />
Hun spreken harder klinkt<br />
Men zegt: ‘Twee minuten is het stil’<br />
Zo heb ik ze nooit beleefd<br />
Stilte is als er mensen zwijgen<br />
Maar elk van deze stemmen leeft<br />
Ik hoorde in de stilte geen zwijgen<br />
Een soldaat sprak tegen mij<br />
Over liefde voor zijn gezin<br />
Hoe hij van hen houdt<br />
Zijn stem klonk vredig en blij<br />
Die mevrouw hoorde net geen zwijgen<br />
Een stilte allerminst<br />
De stem van haar grootvader sprak<br />
Hoe trots hij op haar is<br />
Zijn stem,<br />
Van binnenin<br />
Zij die niet geluisterd hebben,<br />
Hebben niet gehoord<br />
Maar, het hindert niet<br />
Luisteren kan altijd<br />
Hun stemmen klinken voort.<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
41
Cursusaanbod (maatwerk)<br />
‘Een goede leraar leert zijn leven lang’<br />
Bent u als professional in het onderwijs toe aan een volgende stap?<br />
Wilt u zich verder ontwikkelen en uw kennis uitbreiden? Sta niet stil en kies voor<br />
een van de vele maatwerktrajecten van <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong> (FLOT).<br />
Waarom <strong>Fontys</strong>?<br />
- Expert op onderwijsgebied<br />
- Competentiegericht (wet BIO en landelijke kennisbasis)<br />
- Betrokkenheid, persoonlijke aandacht centraal<br />
- Hoge professionele maatstaven<br />
- Maatwerk<br />
Contact:<br />
Telefoon: 08550 71766<br />
E-mail: professionaliserenflot@fontys.nl<br />
Meer informatie en ons complete cursusaanbod vindt u op:<br />
www.fontys-lerarenopleiding.nl/professionaliseren<br />
Zinvol werk<br />
Tekst: Christel Kuijpers<br />
Het is een druilerige dag. Mijmerend zit ik met een kopje<br />
warme thee op de bank. Ik heb net in een vakblad gelezen<br />
dat er nog steeds veel aandacht nodig is voor de ontwikkeling<br />
van taal-, reken- en ICT-vaardigheden. Hoewel ik<br />
de afgelopen jaren in allerlei projecten die hierop gericht<br />
waren werkzaam was, zijn er volgens recente onderzoeken<br />
nog te veel laaggeletterden. Vanuit het onderwijs, maar<br />
ook vanuit het bedrijfsleven, de overheid en maatschappelijke<br />
instellingen spannen we ons opnieuw in om meer<br />
volwassenen en jongeren basisvaardig te laten zijn, zodat<br />
zij volop mee kunnen doen in onze maatschappij. Ik slaak<br />
een diepe zucht…helpen al die inspanningen wel echt?<br />
Even zak ik weg in twijfel en moedeloosheid. Dan denk ik<br />
aan gezinnen die ik ontmoet heb, waar thuis nauwelijks<br />
Nederlands wordt gesproken. Toch is het Nederlands daar<br />
een belangrijke voertaal. Ik zat erbij en zag hoe de kinderen<br />
moeiteloos onderhandelden met hun ouders over hoe<br />
laat ze thuis mochten komen. Dat deden ze in het Nederlands,<br />
een taal waarin de ouders zich niet goed kunnen<br />
uitdrukken, maar hun tieners des te beter. Zij wonnen dan<br />
ook steevast de onderhandelingen.<br />
Is het dan zo slecht gesteld met de basisvaardigheden? Ik<br />
zucht nog eens diep en blader wat door mijn stapel vak-<br />
42 Vector • nr. 18 • 2012<br />
Column<br />
literatuur. En ik word blij. Mijn oog valt immers op een rapport<br />
van het Sociaal en Cultureel Planbureau, waarin wordt<br />
bevestigd dat de tweede generatie allochtone leerlingen<br />
het op school juist tamelijk goed doet. Ik scan het ECBOrapport<br />
over kernvaardigheden en lees daarin dat binnen<br />
de groep laaggeletterden in Nederland een grote groep<br />
redelijk vaardig is. Mijn blik valt op het taalbeleidsplan van<br />
Were Di, de school waar ik, als frisse FLOT-taalconsultant,<br />
ben uitgenodigd om morgen een kijkje te komen nemen.<br />
Zo kan ik van dichtbij zien hoe docenten daar werken aan<br />
het vergroten van leesvaardigheid bij hun leerlingen. Hoe<br />
docenten op leerpleinen en in klaslokalen bij alle lessen<br />
aandacht schenken aan begrijpelijk taalgebruik. Hoe ze<br />
werken aan een grotere woordenschat bij leerlingen. Ik<br />
besluit de site van Were Di nog even te checken op actuele<br />
berichten, dus start mijn pc op. En dan word ik helemaal<br />
vrolijk. Ik krijg een e-mailbericht binnen van vriend Jan die<br />
werkt bij een groot onderwijsadviesbureau. Samen met<br />
scholen die de negatieve geluiden over het onderwijs beu<br />
waren, heeft hij een lied gemaakt. Een geluid van vertrouwen,<br />
bevlogenheid, waarde(n)vol werken, vol enthousiasme.<br />
Want er gaat ontzettend veel goed. Laten we dat<br />
vooral niet uit het oog verliezen. Een hart onder de onderwijsriem,<br />
voor ons allemaal, om de moed erin te houden en<br />
ons met hart en ziel in te blijven zetten voor jonge mensen<br />
en hun toekomst. Ik beluister het lied en blijf de hele week<br />
het “Groot Onderwijs Geuzenlied” zingen. Zingen jullie<br />
mee? Wat fijn om samen een bijdrage te mogen leveren<br />
aan dit zinvolle werk! Leraren met lef, ik ben er voor!<br />
(YouTube trefwoord: Groot onderwijs Geuzenlied.)<br />
Christel Kuijpers is consultant bij de Taalwerkplaats van <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong>. Zij neemt het stokje van Maud Slaats, die<br />
voorheen de column schreef, over.
Van meester tot master<br />
een investering in uzelf<br />
die u op voorsprong zet!<br />
<strong>Fontys</strong> biedt deeltijdopleidingen in:<br />
- Master of Education<br />
- Master Special Educational<br />
Needs (SEN)<br />
- Master Leren en Innoveren<br />
Nieuw! Vanaf september 2012:<br />
- Vakinhoudelijke cursussen van de<br />
opleiding Master of Education op<br />
contractbasis<br />
fontys.nl/masters<br />
nr. 18 • 2012 • Vector<br />
43
Citaten Agenda<br />
‘Óf prestatiebeloning werkt in een branche waar lang niet<br />
vaststaat welk product wordt geleverd en wat we onder kwaliteit<br />
verstaan, is twijfelachtig. (...) Er bestaat een vracht aan onderzoek<br />
dat bewijst dat prestatieloon heel goed werkt als het gaat om<br />
het aantal onthoofde koeien per minuut of de snelheid waarmee<br />
komkommers van de lopende band worden gegrist, maar niet<br />
voor werk waarvoor je hoofd en hart en vakkennis gebruikt.’<br />
(Columniste Aleid Truijens in de Volkskrant, 28 maart 2012)<br />
‘De leraar moet weer zelf in positie komen. (...) De afgelopen<br />
jaren hebben leraren heel wat laten liggen. Zij hebben het vak<br />
een beetje uit handen laten nemen. De politiek bepaalt veel<br />
meer de agenda, terwijl heel veel internationale onderzoeken<br />
laten zien dat de kwaliteit van de leerkrachten het verschil maakt<br />
in de school.’<br />
(Ton de Langen, woordvoerder ‘Leraren met Lef’, in Pulse, nummer 1 / 2012)<br />
‘Een mens wordt gelukkig van het ontwikkelen van z’n talenten.<br />
Het is echt heerlijk om je te concentreren. Om je mee te laten<br />
voeren door de stof.’<br />
(Minister Van Bijsterveldt in tijdschrift TvOO, maart 2012)<br />
‘Het fundament van de publieke opvoeding tot burger heeft<br />
betonrot. Volgens de grondwet moet de overheid daar iets aan<br />
doen. Maar die blaast met fragmentarische verandering het leerrendement<br />
op.’<br />
(Ton van Haperen in De Republikein, nummer 1 / 2012)<br />
‘Ik heb een mavo-4-klas die ik elke dag zie, het is mijn mentorklas.<br />
Als er iets is met de computers wijst iedereen altijd<br />
direct naar Mitchell, een van de leerlingen. Daarom heb ik hem<br />
gevraagd of ik hem kon inhuren voor privéles. Dat wilde hij.<br />
(...) Hij laat mij een paar dingetjes zien die mogelijk zijn met het<br />
smartboard, daarmee oefen ik, en de volgende week heb ik weer<br />
nieuwe vragen voor hem. Ik ben heel blij met deze constructie.’<br />
(Jacquelien Boerefijn, docent biologie van het Groen van Prinstererlyceum<br />
in Vlaardingen in de Kennisnet-brochure ‘Gebruik de ict-leer-kracht van<br />
leerlingen’)<br />
‘Er wordt veel op de jongeren gemopperd, maar het zijn kanjers,<br />
die zich in vier jaar enorm ontwikkelen.’<br />
(Carla Pijnenburg van het Koning Willem I College in Den Bosch in Backstage<br />
Magazine, maart 2012)<br />
‘Het heeft mij wel even gekost om mijn lesvoorbereiding los te<br />
laten zodat ik beter kon luisteren naar de behoeften van leerlingen.<br />
Het is vaak overleven, je gaat van dag tot dag en probeert<br />
alles controleerbaar te houden. Terugkijkend op mijn beginfase<br />
was ik een docent die elke variabele wilde uitsluiten omdat de<br />
leerlingen alles van mij vroegen. Nu ik enigszins doorheb hoe ik<br />
mijn lessen wil geven, merk ik dat ik tijd, energie en ruimte tussen<br />
de oren over heb om meer nieuwe en onbekende didactische<br />
toepassingen uit te proberen.’<br />
(Docent Engels Gijs Palsrok op de website www.lenteinhetonderwijs.nl)<br />
44 Vector • nr. 18 • 2012<br />
14 juni 2012 Onderzoeksdag<br />
De lectoraten van <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong> en de<br />
Pedagogisch Technische Hogeschool organiseren de zesde editie<br />
van de Onderzoeksdag. Laat u inspireren door:<br />
• een interessante keynote door dr. Kim Schildkamp van<br />
de Universiteit Twente over onderzoekend werken aan<br />
schoolproblemen met gegevens die binnen de school<br />
beschikbaar zijn, zoals cijferlijsten, leerlingvolgsysteem en<br />
inspectierapporten;<br />
• workshops over het doen van praktijkonderzoek of over het<br />
toepassen van kennis uit praktijkonderzoek;<br />
• presentaties van kenniskringleden van de drie lectoraten over het door<br />
hen uitgevoerde praktijkonderzoek.<br />
Meer informatie en aanmelden op www.fontys-lerarenopleiding.nl/<br />
Onderzoeksdag-2012.<br />
5 oktober 2012 Docentendag<br />
Op 5 oktober, de Dag van de Leraar, vindt al weer de derde editie van de<br />
Docentendag bij <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong> plaats. Binnenkort meer<br />
informatie over. Noteer deze datum alvast in uw agenda!<br />
fontys.nl/flot<br />
<strong>vector</strong><br />
magazine<br />
00.M.3762.03.12