Brochure FAB en een weerbare bodem - Spade
Brochure FAB en een weerbare bodem - Spade
Brochure FAB en een weerbare bodem - Spade
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>FAB</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
<strong>weerbare</strong> <strong>bodem</strong>
Deze brochure is onderdeel van het LTO <strong>FAB</strong>2 project in opdracht van de stuurgroep LTO <strong>FAB</strong>2. Projectleiding wordt<br />
verzorgd door ZLTO Project<strong>en</strong>, p/a H<strong>en</strong>ny van Gurp, Postbus 100, 5201 AC ‘s-Hertog<strong>en</strong>bosch.<br />
Het LTO <strong>FAB</strong>2 project wordt uitgevoerd door de Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> UR onderdel<strong>en</strong> Plant Research International (PRI) <strong>en</strong><br />
Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, sector Akkerbouw, Gro<strong>en</strong>e ruimte <strong>en</strong> Vollegrondsgro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (PPO-AGV), CLM<br />
Onderzoek <strong>en</strong> Advies BV, DLV Plant BV, Louis Bolk Instituut (LBI) <strong>en</strong> Universiteit van Amsterdam, Instituut voor<br />
Biodiversiteit <strong>en</strong> Ecosysteem Dynamica (UvA-IBED)<br />
Het project LTO <strong>FAB</strong>2 is mede mogelijk gemaakt door financiering vanuit het Ministerie van Economische Zak<strong>en</strong>,<br />
Landbouw <strong>en</strong> Innovatie (EL&I), Ministerie van Infrastructuur <strong>en</strong> Milieu (I&M), Hoofdproductschap Akkerbouw,<br />
Productschap Tuinbouw, Provincie Zuid-Holland <strong>en</strong> Rabobank.<br />
© 2011 Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, Stichting Di<strong>en</strong>st Landbouwkundig Onderzoek (DLO) onderzoeksinstituut Praktijkonderzoek Plant &<br />
Omgeving. Alle recht<strong>en</strong> voorbehoud<strong>en</strong>. Niets uit deze uitgave mag word<strong>en</strong> verveelvoudigd, opgeslag<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> geautomatiseerd<br />
gegev<strong>en</strong>sbestand, of op<strong>en</strong>baar gemaakt, in <strong>en</strong>ige vorm of op <strong>en</strong>ige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën,<br />
opnam<strong>en</strong> of <strong>en</strong>ige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van DLO. Voor nadere informatie gelieve<br />
contact op te nem<strong>en</strong> met: DLO in het bijzonder onderzoeksinstituut Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, Akkerbouw, Gro<strong>en</strong>e<br />
Ruimte <strong>en</strong> Vollegrondsgro<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
DLO is niet aansprakelijk voor ev<strong>en</strong>tuele schadelijke gevolg<strong>en</strong> die kunn<strong>en</strong> ontstaan bij gebruik van gegev<strong>en</strong>s uit deze uitgave.<br />
- ii -
<strong>FAB</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
<strong>weerbare</strong> <strong>bodem</strong><br />
Marle<strong>en</strong> Zan<strong>en</strong>, Merijn Bos, Paul Belder, Le<strong>en</strong> Janmaat, Le<strong>en</strong>dert Mol<strong>en</strong>dijk, Gerard Korthals <strong>en</strong><br />
Frans van Alebeek (red.)<br />
November 2011<br />
- iii -
- iv -
Inhoud<br />
Functionele Agro Biodiversiteit ........................................1<br />
Weerbare <strong>bodem</strong> als basis ................................................3<br />
Stur<strong>en</strong> op weerbaarheid ...................................................5<br />
E<strong>en</strong> gezonde <strong>bodem</strong> leeft! ................................................7<br />
Voed<strong>en</strong> van het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> – C:N ratio .........................9<br />
Weerbaarheid door <strong>bodem</strong>structuur ............................. 10<br />
Weerbaarheid door <strong>bodem</strong>vruchtbaarheid ...................12<br />
Weerbaarheid teg<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong> .......................... 14<br />
Met<strong>en</strong> is wet<strong>en</strong>: Biotoets<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> inzicht .....................17<br />
Maatregel<strong>en</strong> voor duurzaam <strong>bodem</strong>beheer .................. 19<br />
Vruchtwisseling ................................................................21<br />
Gro<strong>en</strong>bemesters ..............................................................23<br />
Grondbewerking ..............................................................27<br />
Het gebruik van compost ................................................31<br />
Chitine als voeding voor het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> .....................33<br />
Biofumigatie .....................................................................35<br />
Biologische grondontsmetting (BGO) ............................37<br />
Informatie bronn<strong>en</strong> ..........................................................41<br />
- v -
Bodemvoedselweb<br />
aaltjes<br />
lev<strong>en</strong>de plant<strong>en</strong><br />
bacteriën schimmels<br />
mijt<strong>en</strong> protozoën<br />
potworm<strong>en</strong> reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong> aaltjes mijt<strong>en</strong> springstaart<strong>en</strong><br />
bacterie-eters<br />
80 Hoofdstuk 5 /Ondergronds vee<br />
aaltjes<br />
springstaart<strong>en</strong> mijt<strong>en</strong><br />
carnivor<strong>en</strong><br />
plant<strong>en</strong>rest<strong>en</strong><br />
schimmel-eters<br />
1<br />
2<br />
3<br />
4
Functionele<br />
Agro Biodiversiteit<br />
Biodiversiteit is de verscheid<strong>en</strong>heid van plant<strong>en</strong>– <strong>en</strong><br />
diersoort<strong>en</strong>, in de natuur, in de landbouw, overal. Wanneer<br />
plant<strong>en</strong> <strong>en</strong> dier<strong>en</strong> nuttig kunn<strong>en</strong> zijn voor de landbouw dan<br />
wordt dit ook wel Functionele AgroBiodiversiteit (<strong>FAB</strong>) g<strong>en</strong>oemd.<br />
D<strong>en</strong>k bijvoorbeeld aan bij<strong>en</strong> die onze gewass<strong>en</strong> bestuiv<strong>en</strong>.<br />
Binn<strong>en</strong> het <strong>FAB</strong>-concept wordt gestreefd naar e<strong>en</strong> aanpak waarin<br />
de natuurlijke vijand<strong>en</strong> van plaaginsect<strong>en</strong> e<strong>en</strong> optimale rol kunn<strong>en</strong><br />
spel<strong>en</strong> bij voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderdrukk<strong>en</strong> van plaagpopulaties. Bloemrijke<br />
akkerrand<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> natuurlijke vijand<strong>en</strong> van bov<strong>en</strong>grondse belagers<br />
aantrekk<strong>en</strong>.<br />
De biodiversiteit in de <strong>bodem</strong> onder onze voet<strong>en</strong> is minder zichtbaar <strong>en</strong><br />
Figuur links: De activiteit van<br />
het <strong>bodem</strong>voedselweb bepaalt<br />
minder bek<strong>en</strong>d, maar minst<strong>en</strong>s zo rijk <strong>en</strong> divers als het lev<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>gronds.<br />
in belangrijke mate de<br />
E<strong>en</strong> duurzaam beheer van die <strong>bodem</strong> kan bijdrag<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> vitaal<br />
<strong>bodem</strong>kwaliteit.<br />
<strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> de groei van e<strong>en</strong> gezond <strong>en</strong> weerbaar gewas. Van 2008 tot<br />
<strong>en</strong> met 2011 hebb<strong>en</strong> agrarische ondernemers in Zuid-Holland <strong>en</strong> in Noord-<br />
Brabant zich verdiept in de verschill<strong>en</strong>de aspect<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gezonde <strong>bodem</strong>. Het<br />
is voor h<strong>en</strong> duidelijk geword<strong>en</strong> dat <strong>bodem</strong>kwaliteit <strong>en</strong> de weerstand teg<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong><br />
verbeterd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met gerichte aandacht <strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong>.<br />
Bij de teelt van cultuurgewass<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>bodem</strong>gebond<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong> zich<br />
opbouw<strong>en</strong> in de <strong>bodem</strong>. Als de populaties te hoog oplop<strong>en</strong> ontstaat er schade<br />
aan het gewas <strong>en</strong> loopt de opbr<strong>en</strong>gst terug. Vanuit de <strong>FAB</strong>-aanpak zoek<strong>en</strong> we<br />
naar <strong>bodem</strong>-mechanism<strong>en</strong> die bijdrag<strong>en</strong> aan de onderdrukking van ongew<strong>en</strong>ste<br />
organism<strong>en</strong>. Door onderzoek <strong>en</strong> praktijkervaring<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> we meer over de sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong><br />
in de <strong>bodem</strong>. Deze brochure beschrijft praktische maatregel<strong>en</strong> waarmee de teler het<br />
natuurlijke onderdrukk<strong>en</strong>de vermog<strong>en</strong> in de <strong>bodem</strong> kan verbeter<strong>en</strong>. Het sam<strong>en</strong>spel<br />
van <strong>bodem</strong>organism<strong>en</strong> die leid<strong>en</strong> tot onderdrukking van ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong> wordt<br />
<strong>bodem</strong>weerbaarheid g<strong>en</strong>oemd. In deze brochure maakt u k<strong>en</strong>nis met de spelers in de<br />
<strong>bodem</strong> <strong>en</strong> vooral ook de maatregel<strong>en</strong> die gew<strong>en</strong>ste spelers <strong>en</strong> process<strong>en</strong> ondersteun<strong>en</strong>. Door<br />
prev<strong>en</strong>tieve maatregel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> veel <strong>bodem</strong>problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> drastische correctiemaatregel<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>.<br />
- 1 -
Bodemstructuur<br />
Lucht- <strong>en</strong> waterhuishouding<br />
Bodemlev<strong>en</strong><br />
Aantall<strong>en</strong> <strong>en</strong> diversiteit<br />
Weerbare<br />
Bodem<br />
- 2 -<br />
Bodemchemie<br />
Mineral<strong>en</strong>, spor<strong>en</strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, pH
Weerbare <strong>bodem</strong> als basis<br />
In de akkerbouw <strong>en</strong> vollegrondsgro<strong>en</strong>teteelt is de <strong>bodem</strong> de<br />
basis van de bedrijfsvoering – het belangrijkste kapitaal van de<br />
ondernemer. Goed beheer is het uitgangspunt <strong>en</strong> stimulering<br />
van biodiversiteit e<strong>en</strong> belangrijke sleutel voor succes: gebrek aan<br />
biodiversiteit beperkt de opbr<strong>en</strong>gst van gewass<strong>en</strong> <strong>en</strong> vergroot<br />
de kans op schade door ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong>. Meer dan e<strong>en</strong> kwart<br />
van de biodiversiteit op aarde bevindt zich in de <strong>bodem</strong>. E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />
theelepeltje grond herbergt meer organism<strong>en</strong> dan het aantal m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
op aarde! De vraag is hoe we deze organism<strong>en</strong> voor ons kunn<strong>en</strong> lat<strong>en</strong><br />
werk<strong>en</strong>, kortom, hoe kunn<strong>en</strong> we de beschikbare biodiversiteit in de<br />
<strong>bodem</strong> functioneel mak<strong>en</strong>?<br />
Naast het <strong>FAB</strong>-onderzoek in de akkerbouw is de laatste jar<strong>en</strong> veel praktisch<br />
werk verricht in de aardbei<strong>en</strong>teelt. Voor concrete voorbeeld<strong>en</strong> rond<br />
<strong>bodem</strong>weerbaarheid wordt in deze brochure daarom regelmatig de teelt van<br />
aardbei<strong>en</strong> als voorbeeld gebruikt. Maar de k<strong>en</strong>nis, process<strong>en</strong> <strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong><br />
die in deze brochure word<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>, zijn geldig voor de gehele land- <strong>en</strong><br />
tuinbouw.<br />
Cees Schelling, deelnemer aan het <strong>FAB</strong>-project in de Hoeksche Waard<br />
“We prober<strong>en</strong> het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> te stimuler<strong>en</strong> door het toepass<strong>en</strong> van niet-ker<strong>en</strong>de grondbewerking<br />
<strong>en</strong> bekijk<strong>en</strong> de mogelijkhed<strong>en</strong> van reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong> ter verbetering van de grondstructuur. Want e<strong>en</strong><br />
gezondere grond betek<strong>en</strong>t sterkere plant<strong>en</strong> <strong>en</strong> minder voedingsstoff<strong>en</strong> <strong>en</strong> schimmelbestrijders. En<br />
hopelijk dezelfde opbr<strong>en</strong>gst.”<br />
- 3 -
Notermans:<br />
- 4 -<br />
Interview met dhr. Notermans,<br />
aardbei<strong>en</strong>teler in Zuid-Limburg<br />
In het uiterste Zuidelijke puntje van Nederland teelt de heer<br />
Notermans aardbei<strong>en</strong> in combinatie met hardfruit. De aardbei<strong>en</strong><br />
zijn bek<strong>en</strong>d vanwege hun goede smaak. De <strong>bodem</strong> van het<br />
bedrijf is speciaal. Het is e<strong>en</strong> lössgrond waar gedur<strong>en</strong>de 300 jaar<br />
e<strong>en</strong> hoogstamboomgaard met gras op heeft gestaan <strong>en</strong> daarna<br />
nu 10 jaar aardbei<strong>en</strong>, periodiek afgewisseld met graan of gras. Er<br />
wordt bemest met drijfmest van vark<strong>en</strong>s of runder<strong>en</strong> <strong>en</strong> soms vaste<br />
mest. Bij onderzoek naar de ziektewer<strong>en</strong>dheid van de <strong>bodem</strong> voor<br />
<strong>bodem</strong>pathog<strong>en</strong><strong>en</strong> scoort de <strong>bodem</strong> zeer gunstig. Toch kunn<strong>en</strong> er wel<br />
snel <strong>bodem</strong>problem<strong>en</strong> ontstaan. “Het is e<strong>en</strong> relatief zware lössgrond<br />
<strong>en</strong> vooral als het nat is kun je beter het land niet berijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> als het echt<br />
moet richt je snel veel schade aan”. Dhr. Notermans komt hierdoor tot de<br />
conclusie dat eig<strong>en</strong>lijk iedere <strong>bodem</strong>bewerking slecht is, waar voor deze grond<br />
waarschijnlijk veel waarheid in zit.<br />
“Iedere <strong>bodem</strong>bewerking zie ik als slecht voor de<br />
<strong>bodem</strong>kwaliteit”.<br />
Soms kan er alle<strong>en</strong> onder natte omstandighed<strong>en</strong> <strong>bodem</strong>bewerking<br />
plaatsvind<strong>en</strong>. De gevolg<strong>en</strong> voor de <strong>bodem</strong>structuur <strong>en</strong> de<br />
beworteling zijn dan ingrijp<strong>en</strong>d.<br />
De wortels van de aardbei<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> door verdichting niet veel dieper<br />
dan 10 cm de grond inkom<strong>en</strong>.
Stur<strong>en</strong> op weerbaarheid<br />
E<strong>en</strong> “goede” <strong>bodem</strong> doet wat wij van haar vrag<strong>en</strong>. Voor<br />
de landbouw betek<strong>en</strong>t dat vooral dat de gewass<strong>en</strong> het goed<br />
do<strong>en</strong> <strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> do<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> goede <strong>bodem</strong> kan teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stootje:<br />
de percel<strong>en</strong> zijn goed te bewerk<strong>en</strong>, er is ge<strong>en</strong> plasvorming, de<br />
gewass<strong>en</strong> wortel<strong>en</strong> diep, <strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> gezond. Kortom, e<strong>en</strong> goede<br />
<strong>bodem</strong> is weerbaar als <strong>bodem</strong>structuur <strong>en</strong> <strong>bodem</strong>vruchtbaarheid<br />
goed zijn. De gewass<strong>en</strong> word<strong>en</strong> minder snel aangetast door ziekt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> plag<strong>en</strong>.<br />
Gew<strong>en</strong>ste Bodemfuncties<br />
• Voor de landbouw:<br />
- Goede <strong>bodem</strong>vruchtbaarheid<br />
- E<strong>en</strong> mooie <strong>bodem</strong>structuur<br />
- Niet vatbaar voor ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong><br />
- Weerstand teg<strong>en</strong> stress (herstelvermog<strong>en</strong>)<br />
- Veerkracht <strong>en</strong> aanpassingsvermog<strong>en</strong><br />
- Vertering van organische stof<br />
- Water: vasthoud<strong>en</strong>, doorlat<strong>en</strong>, lever<strong>en</strong><br />
• Voor de sam<strong>en</strong>leving:<br />
- Zelfreinig<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong> (schoon water)<br />
- Klimaat: koolstofvastlegging<br />
- Biodiversiteit<br />
Bodemweerbaarheid is bij de aardbei<strong>en</strong>telers e<strong>en</strong> belangrijk begrip. Hoe word<strong>en</strong><br />
teeltplan, grond- bewerking<strong>en</strong> <strong>en</strong> bemesting op elkaar afgestemd? De aardbei<strong>en</strong>teelt,<br />
die vooral in Noord-Brabant plaatsvindt, wordt gekarakteriseerd door continuteelt.<br />
Het risico op <strong>bodem</strong>gebond<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong> is daardoor relatief groot. Chemische<br />
grondontsmetting, met name teg<strong>en</strong> aaltjes, <strong>en</strong> chemische bestrijding van ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong><br />
in het gewas word<strong>en</strong> door de meeste telers gezi<strong>en</strong> als noodzakelijke maatregel<strong>en</strong>. Mom<strong>en</strong>teel<br />
mag chemische ontsmetting nog maar e<strong>en</strong>s per 5 jaar word<strong>en</strong> toegepast. Sommige telers<br />
zoek<strong>en</strong> al actief naar andere oplossing<strong>en</strong>, waardoor het <strong>en</strong>kele telers al lukt om ruim 10 jaar<br />
zonder grondontsmetting te tel<strong>en</strong>.<br />
- 5 -
- 6 -
E<strong>en</strong> gezonde <strong>bodem</strong> leeft!<br />
E<strong>en</strong> gezonde <strong>bodem</strong> bruist van het lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />
overgrote deel van dat <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> is nauw betrokk<strong>en</strong> bij<br />
<strong>bodem</strong>kwaliteit. Ondanks dat we het meeste <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong><br />
niet met het blote oog kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, merk<strong>en</strong> we het effect ervan<br />
wel degelijk. E<strong>en</strong> actief <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> zorgt voor e<strong>en</strong> luchtige<br />
<strong>bodem</strong>structuur, het vrijkom<strong>en</strong> van voedingsstoff<strong>en</strong> uit mest <strong>en</strong><br />
compost, de vertering van gewasrest<strong>en</strong>, maar ook voor weerbaarheid<br />
teg<strong>en</strong> <strong>bodem</strong>gebond<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong>.<br />
Tabel 1: Het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> onder één voetstap op gezonde landbouwgrond (aantall<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> gewicht van verschill<strong>en</strong>de groep<strong>en</strong> organism<strong>en</strong>)<br />
Niet met het blote oog zichtbaar<br />
Bacteriën 10 – 1000 biljo<strong>en</strong> 100 – 700 g/m2 Schimmels 10 miljard – 10 biljo<strong>en</strong> 100 - 500 g/m2 Protozoën 100 miljo<strong>en</strong> – 10 miljard 6 - 30 g/m2 Nematod<strong>en</strong> 100 duiz<strong>en</strong>d – 10 miljo<strong>en</strong> 5 - 50 g/m2 Zichtbaar, tot 2 millimeter<br />
Mijt<strong>en</strong> 2.100 – 41.000 0.2 – 4 g/m2 Springstaartjes 2.100 - 41.000 0.2 - 4 g/m2 Zichtbaar, groter dan 2 millimeter<br />
Reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong> Tot 50 30 - 200 g/m2 Bron: ELO 2010.<br />
- 7 -<br />
E<strong>en</strong> bacterie-et<strong>en</strong>d aaltje.<br />
Linker pagina, van linksbov<strong>en</strong> met<br />
de klok mee rond: E<strong>en</strong> vrouwtje<br />
aardappelcyste-aaltje op e<strong>en</strong><br />
wortel, e<strong>en</strong> <strong>bodem</strong>mijt, e<strong>en</strong><br />
plant<strong>en</strong>parasitair aaltje,<br />
schimmeldrad<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
reg<strong>en</strong>worm <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aaltje dat<br />
op andere <strong>bodem</strong>organism<strong>en</strong><br />
jaagt.
- 8 -<br />
Interview met Mario van Meer, aardbei<strong>en</strong>teler te Ett<strong>en</strong>-Leur<br />
Het familiebedrijf Van Meer is gevestigd in Ett<strong>en</strong>-Leur <strong>en</strong> teelt<br />
aardbei<strong>en</strong> in de vollegrond. Het bedrijf is in 1968 gestart door Cees<br />
<strong>en</strong> José van Meer <strong>en</strong> in 1993 overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door Mario <strong>en</strong> Lisette<br />
van Meer. Nu is het bedrijf 80 hectare groot <strong>en</strong> voor tweederde<br />
beteelt met aardbei<strong>en</strong>. Naast <strong>en</strong>kele andere gewass<strong>en</strong> zaait Mario<br />
gro<strong>en</strong>bemesters om de <strong>bodem</strong> wat rust te gunn<strong>en</strong>. Mario is int<strong>en</strong>sief<br />
bezig met <strong>bodem</strong>kwaliteit, hij laat zich bijstaan door adviseur Stephan<br />
Timmermans van HortiNova. Altijd gaat de spade mee het land in.<br />
De indringingsweerstand op de percel<strong>en</strong> blijft tot grote diepte onder de<br />
kritische gr<strong>en</strong>s. De wortels kunn<strong>en</strong> daardoor onbeperkt doorgroei<strong>en</strong>. Op<br />
dit bedrijf zijn meerdere meting<strong>en</strong> gedaan <strong>en</strong> alle percel<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> goed<br />
doorwortelbaar. Als bemesting wordt ook compost gebruikt, dit stimuleert<br />
het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> zorgt voor organische stof. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> word<strong>en</strong> er tot half<br />
augustus na beëindiging van de teelt gro<strong>en</strong>bemesters gezaaid, soms gericht<br />
teg<strong>en</strong> wortellesieaaltjes. Al deze maatregel<strong>en</strong> op het bedrijf blijk<strong>en</strong> effectief, want<br />
grondontsmetting wordt steeds langer uitgesteld,<br />
op het huisperceel is dit al lang geled<strong>en</strong> voor het<br />
laatst gedaan.<br />
Mario van Meer:<br />
“Voldo<strong>en</strong>de zuurstof <strong>en</strong> goede beworteling, daar is ons<br />
managem<strong>en</strong>t op gericht. Vanuit deze insteek zijn wij<br />
jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> met vaste rijpad<strong>en</strong>”.<br />
De karakteristieke <strong>en</strong>keerdgrond van Mario van Meer met ruim e<strong>en</strong><br />
meter donkere teeltaarde. Aardbei<strong>en</strong>plant<strong>en</strong> wortel<strong>en</strong> tot bijna e<strong>en</strong> meter<br />
diep dankzij de goede structuur.
Ondergrondse<br />
veehouderij – C:N ratio<br />
De hoeveelheid organism<strong>en</strong> onder de grond is <strong>en</strong>orm<br />
(Tabel 1 op pag 7). De uitdaging voor telers is om al dat<br />
<strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> van voldo<strong>en</strong>de voedsel te voorzi<strong>en</strong> zodat het<br />
optimaal kan functioner<strong>en</strong>. De belangrijkste voedselbron voor het<br />
<strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> is de plant<strong>en</strong>wortel met de stoff<strong>en</strong> (vooral suikers) die<br />
zij uitscheidt. De <strong>bodem</strong>bedekking komt hierna. Het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong><br />
voedt zich met dood of lev<strong>en</strong>d organisch materiaal. Organisch materiaal<br />
bestaat grot<strong>en</strong>deels uit koolstof (C) <strong>en</strong> stikstof (N). De verhouding tuss<strong>en</strong><br />
het aanbod C <strong>en</strong> N is daarbij cruciaal. Bodemorganism<strong>en</strong> gedij<strong>en</strong> het best<br />
bij e<strong>en</strong> voedselaanbod met e<strong>en</strong> C:N ratio van ca. 24:1. Organisch materiaal<br />
met e<strong>en</strong> C:N ratio in de buurt van 24:1 wordt makkelijk afgebrok<strong>en</strong> <strong>en</strong> er gaat<br />
nauwelijks koolstof of stikstof bij verlor<strong>en</strong>. Voedsel met e<strong>en</strong> hogere C:N ratio,<br />
zoals bijvoorbeeld stro (C:N ratio van 80:1), bevat meer koolstof dan microorganism<strong>en</strong><br />
nodig hebb<strong>en</strong>. Voor het afbrek<strong>en</strong> ervan zull<strong>en</strong> ze op zoek moet<strong>en</strong><br />
gaan naar aanvull<strong>en</strong>de stikstof. Bij e<strong>en</strong> zeer hoge C:N ratio kan dat leid<strong>en</strong> tot het<br />
vastlegg<strong>en</strong> van stikstof in de <strong>bodem</strong>, waardoor er voor het gewas stikstof tekort<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> optred<strong>en</strong>.<br />
Tabel 2: Koolstof-stikstof ratio van verschill<strong>en</strong>de organische material<strong>en</strong>.<br />
Materiaal C:N ratio<br />
Tarwe stro 80:1<br />
Gro<strong>en</strong>compost van snoeiafval 54:1<br />
Graswortels 20-34:1<br />
Ideaal dieet micro-organism<strong>en</strong> 24:1<br />
Stalmest 15:1<br />
Luzerne hooi 13:1<br />
Gedroogde kipp<strong>en</strong>mest 8:1<br />
- 9 -
Bewerking<strong>en</strong> onder natte<br />
omstandighed<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> al<br />
snel tot structuurproblem<strong>en</strong>.<br />
Reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
cruciale rol in de doorluchting.<br />
- 10 -<br />
Weerbaarheid door<br />
<strong>bodem</strong>structuur<br />
E<strong>en</strong> <strong>weerbare</strong> <strong>bodem</strong> begint bij e<strong>en</strong> goede <strong>bodem</strong>structuur: dat is<br />
immers de omgeving waarin alle <strong>bodem</strong>process<strong>en</strong> plaatsvind<strong>en</strong>.<br />
Bodemstructuur wordt natuurlijk in eerste instantie beïnvloed door<br />
<strong>bodem</strong>bewerking<strong>en</strong>, zoals ploeg<strong>en</strong>. Maar ook door bemesting <strong>en</strong><br />
gewaskeuze. De activiteit van het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> (reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong>!) speelt<br />
e<strong>en</strong> sleutelrol in dat mechanisme.<br />
Hoe werkt het?<br />
Het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> beïnvloedt de <strong>bodem</strong>structuur door het grav<strong>en</strong> van<br />
gang<strong>en</strong> <strong>en</strong> het lat<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>klonter<strong>en</strong> van <strong>bodem</strong>deeltjes <strong>en</strong> organische<br />
stof. Hierdoor bevorder<strong>en</strong> reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere <strong>bodem</strong>dier<strong>en</strong> o.a. de<br />
doorluchting van de <strong>bodem</strong>, de ontwatering <strong>en</strong> de doorwortelbaarheid van<br />
het profiel. Bij goed functioner<strong>en</strong> zorgt die activiteit in de <strong>bodem</strong> er voor dat<br />
stor<strong>en</strong>de lag<strong>en</strong> in de <strong>bodem</strong> niet ontstaan of zelfs opgehev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, dat<br />
gewass<strong>en</strong> beter wortel<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat het land beter bewerkbaar is.<br />
Reg<strong>en</strong>wormgang<strong>en</strong> zijn vaak de <strong>en</strong>ige mogelijkheid voor wortels om de ondergrond<br />
in te dring<strong>en</strong>. Belangrijke indicator<strong>en</strong> voor de <strong>bodem</strong>structuur zijn het aantal worm<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de diepte <strong>en</strong> int<strong>en</strong>siteit van de beworteling.<br />
Streefwaard<strong>en</strong> reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong><br />
Voor e<strong>en</strong> goede <strong>bodem</strong>structuur zijn reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong> onmisbaar. Uit het onderzoek<br />
naar refer<strong>en</strong>ties voor biologische <strong>bodem</strong>kwaliteit door het RIVM zijn streefwaard<strong>en</strong><br />
geformuleerd voor de gew<strong>en</strong>ste dichthed<strong>en</strong> van reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong>. Voor bouwland op zand is<br />
die waarde 80 reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong> per m2 . Dit komt overe<strong>en</strong> met 3 tot 4 worm<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> kluit van<br />
20x20x20 cm. Voor bouwland op klei is die waarde 200 reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong> per m2 (8 per kluit).
Bodembeoordeling<br />
in het veld<br />
E<strong>en</strong> effectieve manier om de <strong>bodem</strong>structuur te beoordel<strong>en</strong><br />
is het grav<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> kuil in e<strong>en</strong> perceel. Het loont de moeite<br />
om percel<strong>en</strong> te vergelijk<strong>en</strong> die verschill<strong>en</strong> in <strong>bodem</strong>bewerking<br />
of bemesting. Vaak geeft e<strong>en</strong> beoordeling van de <strong>bodem</strong>structuur<br />
direct aanknopingspunt<strong>en</strong> voor verbetering<strong>en</strong>. Bodembeoordeling in<br />
e<strong>en</strong> kuil kan het hele jaar door, maar de voorkeur gaat uit naar e<strong>en</strong> kuil<br />
in e<strong>en</strong> goed ontwikkeld gewas bij e<strong>en</strong> redelijke vochttoestand. Graaf op<br />
minimaal 10 meter uit de perceelsrand <strong>en</strong> vermijdt rijspor<strong>en</strong>. Graaf met<br />
e<strong>en</strong> spade e<strong>en</strong> gat van 50 x 50 x 50 cm. Let hierbij op <strong>bodem</strong>structuur,<br />
beworteling <strong>en</strong> <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>.<br />
Enkele voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
De ideale <strong>bodem</strong>structuur, overweg<strong>en</strong>d losse kruimelige goed doorwortelbare<br />
structuurelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
Verdichte <strong>bodem</strong> met anaerobe blauwe gedeelt<strong>en</strong>. Wortels kunn<strong>en</strong> hier alle<strong>en</strong> groei<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> de kluit<strong>en</strong><br />
Reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> de grond los.<br />
- 11 -
Weerbaarheid door <strong>bodem</strong>vruchtbaarheid<br />
E<strong>en</strong> vruchtbare <strong>bodem</strong> levert op het juiste mom<strong>en</strong>t de juiste hoeveelheid voedingsstoff<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
water aan het gewas. Voedingsstoff<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> in de <strong>bodem</strong> via bemesting, gewasrest<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
aanwezige voorraad. In de <strong>bodem</strong> lev<strong>en</strong> vele soort<strong>en</strong> micro-organism<strong>en</strong>, deze organism<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> functie in het <strong>bodem</strong>voedselweb. Door hun activiteit<strong>en</strong> van et<strong>en</strong> <strong>en</strong> geget<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>, brek<strong>en</strong> zij de plantaardige rest<strong>en</strong> af <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> er mineral<strong>en</strong> vrij beschikbaar<br />
voor de wortels. E<strong>en</strong><br />
vruchtbare <strong>bodem</strong><br />
zorgt voor e<strong>en</strong> goed<br />
groei<strong>en</strong>d gewas, <strong>en</strong> dat<br />
merkt de teler direct<br />
aan de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>.<br />
Hoe werkt het?<br />
E<strong>en</strong> goed<br />
functioner<strong>en</strong>d<br />
<strong>bodem</strong>voedselweb<br />
is de basis van<br />
<strong>bodem</strong>vruchtbaarheid.<br />
Voor het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong><br />
geldt immers “et<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> geget<strong>en</strong> word<strong>en</strong>”.<br />
De mineral<strong>en</strong> die het<br />
gewas nodig heeft<br />
om te groei<strong>en</strong> zijn<br />
grot<strong>en</strong>deels gebond<strong>en</strong><br />
aan plantaardige <strong>en</strong><br />
dierlijke mest <strong>en</strong> in gewasrest<strong>en</strong>. Het gewas kan er dan nog<br />
niets mee. Pas als het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> aan de slag gaat met die<br />
organische stoff<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> de voedingsstoff<strong>en</strong> vrij voor<br />
het gewas.<br />
- 12 -
Bodemvruchtbaarheid van aardbeipercel<strong>en</strong><br />
De aardbei<strong>en</strong>teelt in Noord-Brabant vindt plaats op<br />
zandgrond. Door vele jar<strong>en</strong> aanvoer van organische mest<br />
is er e<strong>en</strong> steeds dikkere, donkere teeltlaag ontstaan. In deze<br />
zog<strong>en</strong>aamde eerdgrond ligt e<strong>en</strong> dikke laag humus aan de<br />
oppervlakte, soms dikker dan 50 cm.<br />
Ondanks de aanwezige organische stof blijft het nodig de <strong>bodem</strong><br />
te voorzi<strong>en</strong> van vers organisch materiaal. Hiermee blijv<strong>en</strong> microorganism<strong>en</strong><br />
actief.<br />
Op de foto rechts ziet u e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde ‘<strong>en</strong>keerdgrond’ uit Noord-<br />
Brabant. K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor eerdgrond<strong>en</strong> is de dikke laag humus die<br />
aan de oppervlakte ligt. Deze laag is dikker dan 50 cm. Eerdgrond<strong>en</strong> zijn<br />
ontstaan doordat de mest die door de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> is opgebracht, is veraard.<br />
De kleur van eerdgrond is donkerbruin tot zwart, <strong>en</strong> de oorspronkelijke<br />
plantaardige rest<strong>en</strong> zijn niet meer te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Enkeerdgrond is heel geschikt<br />
voor de aardbei<strong>en</strong>teelt.<br />
Belangrijke indicator<strong>en</strong> voor de <strong>bodem</strong>vruchtbaarheid zijn: het gehalte<br />
organische stof, de pH, het gehalte C-totaal, N-totaal, de C/N verhouding <strong>en</strong> de Ca/<br />
Mg verhouding .<br />
Tabel 3: Voorbeeld van eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>stelling van e<strong>en</strong> <strong>en</strong>keergrond<br />
Classificatie Sam<strong>en</strong>stelling<br />
Donkere laag (cm) 100 Organische stof (%) 3.4<br />
Start verdichte laag (cm) n.d. Zuurgraad (pH CaCl2) 6.6<br />
Dikte verdichte laag (cm) n.d. Stikstof (N-totaal) 1110<br />
Worteldiepte (cm) n.d. Ammonium (NH4 mg/kg) 8.2<br />
Kruimelig (10, 20cm) 40, 20 Nitraat (NO3 mg/kg) 9.5<br />
Afgerond (10, 20cm) 20, 70 Fosfaat beschikbaar (P-Al mg/100g) 79<br />
Scherpblokkig (10, 20cm) 40, 55 Kali (K2O mg/100g) 13<br />
Dichtheid (g/cm3) 1.3 Mangaan (Mn mg/kg) (Mn)
Afrikaantjes (Tagetes patula).<br />
- 14 -<br />
Weerbaarheid teg<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> plag<strong>en</strong><br />
Bij e<strong>en</strong> hoog ziektewer<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong> van de <strong>bodem</strong> zal ondanks<br />
de aanwezigheid van ziektekiem<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong> of weinig schade<br />
optred<strong>en</strong> aan het gewas. Teeltmaatregel<strong>en</strong> zoals bouwplan,<br />
grondbewerking <strong>en</strong> organische mest kunn<strong>en</strong> de ziektewering<br />
beïnvloed<strong>en</strong>. Het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> speelt hierbij opnieuw e<strong>en</strong> belangrijke<br />
rol.<br />
Hoe werkt het?<br />
Algem<strong>en</strong>e ziekte- <strong>en</strong> plaagwering treedt op wanneer er door hoge diversiteit<br />
<strong>en</strong> activiteit van het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> niet of nauwelijks ruimte is voor het<br />
uitbrek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ziekte of plaag. Door onderlinge concurr<strong>en</strong>tie om ruimte <strong>en</strong><br />
voedingsstoff<strong>en</strong> wordt de uitbreiding van schadelijke organism<strong>en</strong> afgeremd.<br />
Zo staat de veroorzaker van st<strong>en</strong>gelbasisrot (Phytophthora cactorum) bek<strong>en</strong>d als<br />
<strong>bodem</strong>gebond<strong>en</strong> ziekte die gevoelig is voor concurr<strong>en</strong>tie met ander <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>.<br />
Specifieke ziekte- <strong>en</strong> plaagwering treedt op als één specifieke factor er voor zorgt<br />
dat e<strong>en</strong> <strong>bodem</strong>gebond<strong>en</strong> ziekte of plaag het gewas niet kan aantast<strong>en</strong>. Dat kan<br />
bijvoorbeeld e<strong>en</strong> natuurlijke vijand zijn, maar ook e<strong>en</strong> bepaalde gro<strong>en</strong>bemester die de<br />
ziekte of plaag te lijf gaat. E<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d voorbeeld is het wortellesieaaltje (Pratyl<strong>en</strong>chus<br />
p<strong>en</strong>etrans) die te bestrijd<strong>en</strong> is met bepaalde rass<strong>en</strong> van het Afrikaantje Tagetes patula.
Bodem gebond<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong><br />
In het <strong>bodem</strong>voedselweb lev<strong>en</strong> vele soort<strong>en</strong> microorganism<strong>en</strong>.<br />
Door de steeds doorgaande activiteit, et<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
geget<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, kom<strong>en</strong> er mineral<strong>en</strong> vrij <strong>en</strong> beschikbaar voor<br />
de wortels. Slechts <strong>en</strong>kele organism<strong>en</strong> zijn in staat de wortels<br />
binn<strong>en</strong> te dring<strong>en</strong>. Bij grote aantall<strong>en</strong> van deze zog<strong>en</strong>aamde<br />
plantpathog<strong>en</strong>e organism<strong>en</strong> wordt het gewas belemmerd in<br />
groei <strong>en</strong> ontwikkeling. Voor meerdere schimmels <strong>en</strong> aaltjes zijn<br />
E<strong>en</strong> biotoets in bakk<strong>en</strong> in het op<strong>en</strong> veld.<br />
schadedrempels vastgesteld. Zo staat op de website van K<strong>en</strong>nisakker<br />
(www.k<strong>en</strong>nisakker.nl) de brochure ‘Schadewijzer vrij lev<strong>en</strong>de <strong>en</strong><br />
wortelknobbelaaltjes in de akkerbouw’. De opbouw van aaltjespopulaties<br />
hangt nauw sam<strong>en</strong> met het bouwplan. Hoe meer gevoelige gewass<strong>en</strong><br />
waarop aaltjes gedij<strong>en</strong> hoe hoger de populatie. De keuze van<br />
vruchtopvolging inclusief gro<strong>en</strong>bemesters is belangrijk bij het beheers<strong>en</strong><br />
Het wortellesieaaltje<br />
Pratyl<strong>en</strong>chus p<strong>en</strong>etrans.<br />
van aaltjes. Via www.aaltjesschema.nl kan word<strong>en</strong> nagegaan welke gewass<strong>en</strong><br />
bepaalde aaltjes vermeerder<strong>en</strong> <strong>en</strong> of het gewas schadegevoelig is voor e<strong>en</strong><br />
aaltjessoort.<br />
Bodemgebond<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong> in de aardbei<strong>en</strong>teelt<br />
De int<strong>en</strong>sieve tuinbouw heeft te mak<strong>en</strong> met meerdere hardnekkige <strong>bodem</strong>gebond<strong>en</strong><br />
ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong>. Voor de aardbei<strong>en</strong>teelt zijn dit schimmels zoals st<strong>en</strong>gelbasisrot<br />
(infecties door Phytophthora cactorum) <strong>en</strong> verwelkingsziekte (infecties door Verticillium<br />
dahliae), maar vooral aaltjes zoals het wortellesieaaltje Pratyl<strong>en</strong>chus p<strong>en</strong>etrans <strong>en</strong> het<br />
noordelijk wortelknobbelaaltje Meloidogyne hapla.<br />
Belangrijke indicator<strong>en</strong> voor de gezondheidstoestand van e<strong>en</strong> <strong>bodem</strong> zijn de dichtheid <strong>en</strong><br />
activiteit van schimmels <strong>en</strong> bacteriën <strong>en</strong> de dichtheid <strong>en</strong> diversiteit van aaltjes (nematod<strong>en</strong>).<br />
- 15 -
- 16 -
Met<strong>en</strong> is wet<strong>en</strong>:<br />
Biotoets<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> inzicht in<br />
<strong>bodem</strong>weerbaarheid<br />
Om te wet<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> <strong>bodem</strong> weerbaar is teg<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde biotoets<strong>en</strong> ingezet. E<strong>en</strong> biotoets is e<strong>en</strong><br />
instrum<strong>en</strong>t om de weerbaarheid van de <strong>bodem</strong> te met<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong><br />
biotoets wordt de interactie tuss<strong>en</strong> <strong>bodem</strong>, ziekteverwekker <strong>en</strong> gewas,<br />
onder gecontroleerde omstandighed<strong>en</strong> in beeld gebracht. Hierbij wordt<br />
grond van verschill<strong>en</strong>de percel<strong>en</strong> of bedrijv<strong>en</strong> verzameld. De grond<br />
wordt al dan niet besmet met de pathog<strong>en</strong>e schimmels waarna de grond<br />
vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> aantal dag<strong>en</strong> met rust wordt gelat<strong>en</strong>. Dit om de interactie<br />
van de pathoge<strong>en</strong> met het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> plaats te lat<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s<br />
wordt de grond over e<strong>en</strong> groot aantal pott<strong>en</strong> verdeeld, waarin waardplant<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> gezaaid of geplant. Afhankelijk van de weerbaarheid van de <strong>bodem</strong>,<br />
zull<strong>en</strong> deze plant<strong>en</strong> sneller of langzamer ziek word<strong>en</strong>. Om te kijk<strong>en</strong> in hoeverre<br />
‘biologische’ factor<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> in de weerbaarheid, wordt e<strong>en</strong> gedeelte van<br />
de grond gesteriliseerd, waarbij alle in de grond aanwezige <strong>bodem</strong>organism<strong>en</strong><br />
gedood word<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s wordt ook deze grond al dan niet besmet met de<br />
pathoge<strong>en</strong>, <strong>en</strong> word<strong>en</strong> hier waardplant<strong>en</strong> op gezet. E<strong>en</strong> biotoets wordt uitgevoerd<br />
onder gecontroleerde omstandighed<strong>en</strong> (temperatuur, licht <strong>en</strong> vocht) in e<strong>en</strong> kas of<br />
klimaatcel.<br />
Binn<strong>en</strong> <strong>FAB</strong> zijn meerdere biotoets<strong>en</strong> uitgevoerd met aardbei<strong>en</strong>. Als ziekteverwekker<br />
is gekoz<strong>en</strong> voor st<strong>en</strong>gelbasisrot . Dit is e<strong>en</strong> veel voorkom<strong>en</strong>de wortelziekte, veroorzaakt<br />
door de schimmel Phytophthora cactorum. De mate van uitval van besmette plant<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s<br />
de toets zegt iets over het vermog<strong>en</strong> in de <strong>bodem</strong> om deze schimmel te onderdrukk<strong>en</strong>. Hoe<br />
minder uitval, des te beter de ziektewering. Het aantal gezonde plant<strong>en</strong> vormt e<strong>en</strong> maat voor<br />
algem<strong>en</strong>e ziektewer<strong>en</strong>dheid van de <strong>bodem</strong>.<br />
- 17 -
Gemiddelde score plantgezondheid<br />
(0 = gezond, 5 = dood)<br />
1.6<br />
1.4<br />
1.2<br />
1<br />
0.8<br />
0.6<br />
0.4<br />
0.2<br />
- 18 -<br />
Uitslag<strong>en</strong> biotoets<strong>en</strong><br />
In 2011 is grond van 11 aardbei<strong>en</strong>telers verzameld <strong>en</strong><br />
verdeeld in pott<strong>en</strong> na besmetting met st<strong>en</strong>gelbasisrot (P.<br />
cactorum). Gedur<strong>en</strong>de vier wek<strong>en</strong> zijn de aangetaste <strong>en</strong>/of<br />
uitgevall<strong>en</strong> plant<strong>en</strong> beoordeeld op symptom<strong>en</strong> van infectie<br />
die bestaan uit (vervolg<strong>en</strong>s): krull<strong>en</strong>de blader<strong>en</strong>, slap hang<strong>en</strong><br />
van st<strong>en</strong>gels <strong>en</strong> blader<strong>en</strong> tot volledig dood zijn van de plant. Het<br />
verloop van het afsterv<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitvall<strong>en</strong> van de aardbeiplant<strong>en</strong> is in<br />
onderstaande grafiek uitgezet.<br />
0<br />
10 14 17 20 24 27 31 34 37<br />
Aantal dag<strong>en</strong> na besmetting met st<strong>en</strong>gelbasisrot<br />
Uit de berek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> na afloop van de biotoets 2011 blek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vijftal grond<strong>en</strong> (de<br />
nummers 7 t/m 11) significant weerbaarder te zijn teg<strong>en</strong> st<strong>en</strong>gelbasisrot. In de biotoets<strong>en</strong><br />
is ook gekek<strong>en</strong> naar verband<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>bodem</strong>eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, bezetting van <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
de uitval van de plant<strong>en</strong>. In de toets van 2011 met aardbei<strong>en</strong> zijn ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidige verband<strong>en</strong><br />
gevond<strong>en</strong>. Uit andere biotoets<strong>en</strong> zijn wel verband<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> ziektewer<strong>en</strong>dheid <strong>en</strong><br />
<strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> waaronder bezetting door specifieke micro-organism<strong>en</strong> zoals carnivore nematod<strong>en</strong>.<br />
Ook het organisch stofgehalte blijkt de ziektewer<strong>en</strong>dheid te beïnvloed<strong>en</strong>. Hoe meer <strong>en</strong> hoe<br />
gevarieerder de organische stof, hoe beter de ziektewering.<br />
1<br />
2<br />
3<br />
4<br />
5<br />
6<br />
7<br />
8<br />
9<br />
10<br />
11
Maatregel<strong>en</strong> voor duurzaam<br />
<strong>bodem</strong>beheer<br />
Voor het behoud<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> duurzame <strong>bodem</strong>kwaliteit kan de<br />
teler kiez<strong>en</strong> uit veel maatregel<strong>en</strong> om de <strong>bodem</strong>structuur <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
soort<strong>en</strong>rijk <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> te onderhoud<strong>en</strong> of te verbeter<strong>en</strong>.<br />
De eerste stap is e<strong>en</strong> doordacht bouwplan als prev<strong>en</strong>tie teg<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong><br />
Structuurschade door bewerking onder<br />
<strong>en</strong> plag<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor behoud van de structuur. E<strong>en</strong> int<strong>en</strong>sief bouwplan<br />
ongunstige omstandighed<strong>en</strong>.<br />
vermeerdert <strong>bodem</strong>gebond<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong>. Veel rooivrucht<strong>en</strong><br />
(aardappel, suikerbiet) verslechter<strong>en</strong> de structuur. Maaivrucht<strong>en</strong> (graan,<br />
gras) gev<strong>en</strong> de <strong>bodem</strong> rust <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> opbouw<strong>en</strong>d. Bodembedekking<br />
in de winter beschermt de <strong>bodem</strong> <strong>en</strong> structuur. Gro<strong>en</strong>bemesters lever<strong>en</strong><br />
organische stof <strong>en</strong> bedekk<strong>en</strong> de <strong>bodem</strong>. Gro<strong>en</strong>bemesters met veel wortels<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> meer structuur, zo zijn gran<strong>en</strong> <strong>en</strong> grass<strong>en</strong> beter dan bijv. gele<br />
mosterd of bladramm<strong>en</strong>as. Gro<strong>en</strong>bemesters kunn<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong> remm<strong>en</strong><br />
of juist vermeerder<strong>en</strong>.<br />
In de volg<strong>en</strong>de twee paragraf<strong>en</strong> behandel<strong>en</strong> we de vruchtwisseling <strong>en</strong> het gebruik<br />
van gro<strong>en</strong>bemesters.<br />
Het tweede aandachtsgebied is de <strong>bodem</strong>bewerking. Doel is het behoud van e<strong>en</strong><br />
goede doorworteling <strong>en</strong> e<strong>en</strong> divers <strong>en</strong> talrijk <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>. Berijdt daarom de <strong>bodem</strong><br />
zo min mogelijk, gebruik zo mogelijk vaste rijpad<strong>en</strong>, al dan niet in combinatie met<br />
niet ker<strong>en</strong>de grondbewerking. Oogst<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> nat najaar verslechtert de structuur.<br />
Zorg daarom voor e<strong>en</strong> goede timing, vooral niet berijd<strong>en</strong> onder natte omstandighed<strong>en</strong>.<br />
Ploeg niet te diep, dit verlaagt het organische stofgehalte. Beperkt ploeg<strong>en</strong> of niet ker<strong>en</strong>de<br />
grondbewerking behoudt of bevordert het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>. We bested<strong>en</strong> hier aandacht aan in de<br />
paragraaf ‘Grondbewerking’.<br />
De derde stap betreft de bemesting die di<strong>en</strong>t voor e<strong>en</strong> goede structuur, voldo<strong>en</strong>de mineral<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
als voedsel voor het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>. Organische stof zorgt voor betere structuur <strong>en</strong> verkruimeling.<br />
- 19 -
Verzorg daarom het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>, vaste mest geeft meer organische stof dan drijfmest.<br />
Rijdt mest uit op het juiste mom<strong>en</strong>t, drijfmest uitrijd<strong>en</strong> in het voorjaar verslechtert vaak de<br />
<strong>bodem</strong>structuur. Toedi<strong>en</strong>ing van organische mest in de vorm van stalmest of uitgerijpte<br />
compost werkt gunstig op de <strong>bodem</strong>structuur <strong>en</strong> voedt het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>. Daarom gaan we<br />
kort in op het gebruik van compost <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> speciaal, experim<strong>en</strong>teel soort voedsel voor<br />
het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>, nl. chitine.<br />
T<strong>en</strong>slotte kan het zijn dat door diverse oorzak<strong>en</strong> toch serieuze <strong>bodem</strong>problem<strong>en</strong><br />
(bijv. met aaltjes) zijn ontstaan. In korte paragraf<strong>en</strong> behandel<strong>en</strong> we <strong>en</strong>kele nieuwe<br />
techniek<strong>en</strong> om die problem<strong>en</strong> zonder e<strong>en</strong> chemische grondontsmetting aan te<br />
pakk<strong>en</strong>.<br />
- 20 -<br />
In het aaltjesbeheersingsschema<br />
staat de vruchtwisseling<br />
c<strong>en</strong>traal.
Vruchtwisseling<br />
E<strong>en</strong> gezonde vruchtwisseling is ess<strong>en</strong>tieel voor e<strong>en</strong> gezonde<br />
<strong>bodem</strong>. Vanwege specialisatie van bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> r<strong>en</strong>tabiliteit<br />
van gewass<strong>en</strong> is dit in de praktijk vaak lastig in te vull<strong>en</strong>. Voor<br />
e<strong>en</strong> goed bouwplan bestaan e<strong>en</strong> aantal vuistregels die elke<br />
teler met de paplepel krijgt ingegot<strong>en</strong>. Zoals: het afwissel<strong>en</strong> van<br />
maai- <strong>en</strong> rooivrucht<strong>en</strong>, niet int<strong>en</strong>siever dan e<strong>en</strong>s in de zes jaar<br />
hetzelfde gewas, ge<strong>en</strong> afrijp<strong>en</strong>de peulgewass<strong>en</strong> in combinatie met<br />
Verticillium dahliae gevoelige gewass<strong>en</strong> als aardappel <strong>en</strong> aardbei. Slim<br />
gekoz<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>bemesters kunn<strong>en</strong> het gehalte organische stof verhog<strong>en</strong>,<br />
de structuur verbeter<strong>en</strong> door hun doorworteling <strong>en</strong> sommige specifieke<br />
ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> schadelijke aaltjes terugdring<strong>en</strong>. Maar in de praktijk blijkt het<br />
knap lastig om aan al deze aspect<strong>en</strong> steeds <strong>en</strong> volledig invulling te gev<strong>en</strong>.<br />
Toch is er vaak meer mogelijk dan er nu gebeurt.<br />
- 21 -<br />
Onkruid<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hele<br />
vruchtwisseling t<strong>en</strong>iet do<strong>en</strong>.<br />
Als voorbeeld van e<strong>en</strong> goede strategie voor <strong>bodem</strong>gezondheid (in dit geval voor<br />
aardbei<strong>en</strong>) word<strong>en</strong> hier e<strong>en</strong> aantal suggesties gedaan. Zo’n aanpak bestaat uit<br />
e<strong>en</strong> viertal elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>:<br />
• Prev<strong>en</strong>tie. Voorkom insleep van ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong> door het inslep<strong>en</strong> van<br />
perceelsvreemde grond tot het minimum te beperk<strong>en</strong>. Gebruik gezond<br />
uitgangsmateriaal. Meloidogyne hapla <strong>en</strong> Pratyl<strong>en</strong>chus p<strong>en</strong>etrans maar ook<br />
verschill<strong>en</strong>de schimmels kunn<strong>en</strong> met plantmateriaal word<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>gehaald.<br />
Onkruid<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> de hele vruchtwisseling t<strong>en</strong>iet do<strong>en</strong>. Onkruidbestrijding is<br />
<strong>bodem</strong>beheer.<br />
• Inv<strong>en</strong>tarisatie. K<strong>en</strong> uw percel<strong>en</strong>, inclusief de gehuurde percel<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>bodem</strong>ziekte<br />
begint meestal op e<strong>en</strong> klein oppervlak. Via gewaswaarneming <strong>en</strong> onderzoek van<br />
<strong>bodem</strong>monsters is vroegtijdig ingrijp<strong>en</strong> mogelijk.<br />
• Bouwplan. Dit is de kern. Weet wat cultuurgewass<strong>en</strong> do<strong>en</strong> met de opbouw van<br />
<strong>bodem</strong>ziekt<strong>en</strong>, onkruid<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong> (zie bijv. www.aaltjesschema.nl). E<strong>en</strong> misvatting binn<strong>en</strong><br />
de aardbei<strong>en</strong>teelt is dat wanneer er op e<strong>en</strong> perceel nooit aardbei heeft gestaan het dan bij<br />
voorbaat e<strong>en</strong> geschikt perceel is. Maïs is e<strong>en</strong> sterke vermeerderaar van het wortellesieaaltje <strong>en</strong>
voormalige maïspercel<strong>en</strong> zijn daarom bij voorbaat verdacht. Wanneer de uitgangssituatie<br />
van percel<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d is dan kan er gericht gestuurd word<strong>en</strong> via het bouwplan. Dit geldt<br />
ook voor de keuze van gro<strong>en</strong>bemesters. Maak daar waar nodig gebruik van Tagetes<br />
patula als P. p<strong>en</strong>etrans bestrijder.<br />
• Aanvull<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tieve maatregel<strong>en</strong> zoals vruchtwisseling<br />
onvoldo<strong>en</strong>de effect hebb<strong>en</strong>, kom<strong>en</strong> ingrep<strong>en</strong> zoals grondontsmetting (chemisch/niet<br />
chemisch) aan de orde. Na deze ingrijp<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong> zal het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> zich<br />
opnieuw moet<strong>en</strong> vestig<strong>en</strong> <strong>en</strong> stabiliser<strong>en</strong>.<br />
AALTJESSCHEMA<br />
Globodera rostochi<strong>en</strong>sis / G. pallida<br />
Aardappelcysteaaltje<br />
Heterodera schachtii<br />
Witte biet<strong>en</strong>cysteaaltje<br />
Heterodera betae<br />
Gele biet<strong>en</strong>cysteaaltje<br />
Meloidogyne hapla<br />
Noordelijk wortelknobbelaaltje<br />
- 22 -<br />
Meloidogyne chitwoodi<br />
Maïswortelknobbelaaltje<br />
Bladramm<strong>en</strong>as - -- R - R - R R ? <br />
Gele mosterd - -- R - R ? <br />
Bladkool - ? ? ? ? ? ? ? ? ?<br />
Italiaans raaigras - - - - <br />
Engels raaigras - - - - <br />
Rogge - - - - ? <br />
Japanse haver ? ? ? ? ? ? - ? ? ? ? ?<br />
Witte klaver - - ? R R R ? ? ? <br />
Voederwikke - - ? ? ? ? <br />
Raketblad -- ? ? ? ? ? <br />
Tagetes patula (Afrikaantje) - - - - - - -- ? ? ? ? ?<br />
Facelia - - - ? ? ?<br />
Leg<strong>en</strong>da Vermeerdering<br />
? volledig onbek<strong>en</strong>d<br />
-- actieve afname<br />
- natuurlijke afname<br />
weinig<br />
matig<br />
sterk<br />
R rasafhankelijk<br />
Meloidogyne fallax<br />
Bedrieglijk maïswortelknobbelaaltje<br />
Pratyl<strong>en</strong>chus p<strong>en</strong>etrans<br />
Wortellesieaaltje<br />
Leg<strong>en</strong>da Schade<br />
onbek<strong>en</strong>d<br />
ge<strong>en</strong><br />
weinig<br />
matig<br />
sterk<br />
Dityl<strong>en</strong>chus dipsaci<br />
St<strong>en</strong>gelaaltje<br />
Trichodorus primitivus<br />
Trichodorus primitivus<br />
Trichodorus similis<br />
Trichodorus similis<br />
Paratrichodorus pachydermus<br />
Paratrichodorus pachydermus<br />
Paratrichodorus teres<br />
Paratrichodorus teres
Gro<strong>en</strong>bemesters<br />
Gro<strong>en</strong>bemesters lever<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijdrage aan de <strong>bodem</strong>kwaliteit.<br />
Door de teelt van gro<strong>en</strong>bemesters word<strong>en</strong> mineral<strong>en</strong><br />
vastgelegd. Deze word<strong>en</strong> na het onderwerk<strong>en</strong> als biomassa<br />
teruggeleverd aan de <strong>bodem</strong>. Gro<strong>en</strong>bemesters drag<strong>en</strong> bij aan<br />
de opbouw <strong>en</strong> het onderhoud van organische stof in de <strong>bodem</strong> <strong>en</strong><br />
drag<strong>en</strong> stikstof de winter over. Vlinderbloemig<strong>en</strong> zijn in staat om<br />
stikstof vast te legg<strong>en</strong>, die in het vervolggewas weer vrijkomt.<br />
Door de teelt van winterharde gro<strong>en</strong>bemesters wordt het stikstofverlies<br />
door uitspoeling van nitraat in de winterperiode beperkt. Net als<br />
andere gewass<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>bemesters het besmettingsniveau van<br />
aaltjes verlag<strong>en</strong> of verhog<strong>en</strong>. Informatie over de relatie gro<strong>en</strong>bemester <strong>en</strong><br />
aaltjesvermeerdering vindt u in het “Aaltjesschema” hiernaast. U kunt dat<br />
ook uitgebreid vind<strong>en</strong> op: www.aaltjesschema.nl.<br />
Hoe moet u dit schema lez<strong>en</strong>? Als voorbeeld nem<strong>en</strong> we bladramm<strong>en</strong>as op<br />
de eerste regel van de gro<strong>en</strong>bemesters (links). In het schema kunt u zi<strong>en</strong> dat<br />
bladramm<strong>en</strong>as het witte biet<strong>en</strong>cysteaaltje kan bestrijd<strong>en</strong>. Onder bladramm<strong>en</strong>as<br />
neemt de besmetting van het gele biet<strong>en</strong>cysteaaltjes net zo veel af als bij<br />
zwarte braak. Er zijn meerdere bladramm<strong>en</strong>as rass<strong>en</strong> die resist<strong>en</strong>t zijn teg<strong>en</strong> het<br />
maïswortelknobbelaaltje. Bij deze rass<strong>en</strong> daalt de besmetting van dit aaltje net zo sterk<br />
als bij braak. Andere bladramm<strong>en</strong>as rass<strong>en</strong> vermeerder<strong>en</strong> het maiswortelknobbelaaltje<br />
slecht tot matig. Wortellesieaaltjes, Trichodorus soort<strong>en</strong> <strong>en</strong> Paratrichodorus soort<strong>en</strong><br />
vermeerder<strong>en</strong> zich matig tot sterk onder bladramm<strong>en</strong>as.<br />
Hierna beschrijv<strong>en</strong> we belangrijke groep<strong>en</strong> van gro<strong>en</strong>bemesters. Voor de keuze van welke<br />
gro<strong>en</strong>bemester het beste past bij de aaltjespopulaties in uw percel<strong>en</strong> raadpleegt u dus<br />
www.aaltjesschema.nl. Voor teeltinformatie <strong>en</strong> –handleiding<strong>en</strong> van gro<strong>en</strong>bemesters kunt u<br />
terecht op www.k<strong>en</strong>nisakker.nl.<br />
- 23 -
Kruisbloemig<strong>en</strong><br />
Bladramm<strong>en</strong>as kan tot eind augustus word<strong>en</strong> gezaaid, maar is vrij vorstgevoelig. Bij inzaai later dan half<br />
juli is het bestrijdingseffect op o.a. het gele <strong>en</strong> het witte biet<strong>en</strong>cysteaaltje gering. Verschill<strong>en</strong>de rass<strong>en</strong> van<br />
bladramm<strong>en</strong>as hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>d effect op de diverse aaltjessoort<strong>en</strong>, dus informeer uzelf goed vooraf.<br />
Bladramm<strong>en</strong>as is niet vatbaar voor knolvoet. Gele mosterd kan tot half september word<strong>en</strong> gezaaid, dit gewas<br />
is heel gevoelig voor vorst <strong>en</strong> wel<br />
vatbaar voor knolvoet. Bladkool<br />
kan tot in oktober word<strong>en</strong><br />
gezaaid <strong>en</strong> is weinig gevoelig<br />
voor vorst maar wel vatbaar<br />
voor knolvoet. Kruisbloemig<strong>en</strong><br />
die de winter blijv<strong>en</strong> overstaan<br />
tot aan het voorjaar, kunn<strong>en</strong><br />
dan winterwaard (voedselplant) voor diverse koolplag<strong>en</strong> zijn. Zij vorm<strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> “gro<strong>en</strong>e brug” tuss<strong>en</strong> de<br />
koolteelt<strong>en</strong> van het vorige jaar <strong>en</strong> het nieuwe gewas van dit jaar, waardoor plaaginsect<strong>en</strong> heel gemakkelijk<br />
van het <strong>en</strong>e gewas weer het volg<strong>en</strong>de gewas kunn<strong>en</strong> infecter<strong>en</strong>. Zorg er dus voor dat rondom nieuwe<br />
koolpercel<strong>en</strong> in de ruime omgeving ge<strong>en</strong> kruisbloemige gro<strong>en</strong>bemesters zijn blijv<strong>en</strong> staan van vorig najaar.<br />
Grasachtig<strong>en</strong><br />
Italiaans raaigras kan tot eind augustus word<strong>en</strong> gezaaid <strong>en</strong> is vrij gevoelig voor vorst. Engels raaigras kan tot<br />
eind juli word<strong>en</strong> gezaaid, maar meestal wordt Engels raaigras als ondervrucht (in gran<strong>en</strong>) gezaaid. Rogge<br />
kan tot begin november word<strong>en</strong><br />
gezaaid <strong>en</strong> is niet gevoelig voor<br />
vorst. Japanse haver kan tot half<br />
september word<strong>en</strong> gezaaid <strong>en</strong> is<br />
vrij gevoelig voor vorst. Japanse<br />
haver is ge<strong>en</strong> waardplant<br />
voor het wortellesieaaltje,<br />
waardoor de besmetting van<br />
dit aaltje ev<strong>en</strong>veel afneemt als<br />
bij zwarte braak. Van andere aaltjes is de vermeerdering door Japanse haver niet bek<strong>en</strong>d, maar er zijn sterke<br />
aanwijzing<strong>en</strong> dat Japanse haver het maiswortelknobbelaaltje matig tot sterk vermeerdert.<br />
- 24 -
Vlinderbloemig<strong>en</strong><br />
Deze gro<strong>en</strong>bemesters legg<strong>en</strong> stikstof vast uit de lucht <strong>en</strong> zijn daardoor vooral op biologische bedrijv<strong>en</strong> van<br />
groot belang. Voederwikke kan tot half augustus word<strong>en</strong> gezaaid, maar is gevoelig voor vorst. Witte klaver<br />
wordt in maart of april gezaaid, meestal onder dekvrucht. Witte klaver is vrij gevoelig voor vorst. Witte<br />
klaver is e<strong>en</strong> waardplant voor de schimmel Verticillium dahliae. Zowel aardappel<strong>en</strong> <strong>en</strong> aardbei zijn gevoelig<br />
voor deze schimmel. Witte klaver kan daarom beter niet voor deze<br />
gewass<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geteeld. St<strong>en</strong>gelaaltjes word<strong>en</strong> door witte klaver<br />
sterk vermeerderd. Bij e<strong>en</strong> hoge besmetting met st<strong>en</strong>gelaaltjes<br />
kan de groei van witte klaver sterk achterblijv<strong>en</strong>. Klaver wordt ook<br />
geteeld in combinatie met gras. Gras- <strong>en</strong> klaversoort<strong>en</strong> zijn echter e<strong>en</strong><br />
goede waard voor P. p<strong>en</strong>etrans, waardoor e<strong>en</strong> besmetting met deze<br />
aaltjessoort zal to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Besmetting<strong>en</strong> met M. hapla <strong>en</strong> V. dahlia<br />
kunn<strong>en</strong> door de teelt van gras-klaver ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s to<strong>en</strong>em<strong>en</strong> omdat ze zich<br />
op klaver kunn<strong>en</strong> vermeerder<strong>en</strong>.<br />
Op initiatief van het <strong>FAB</strong> project is er op Vredepeel e<strong>en</strong> bakk<strong>en</strong>toets uitgevoerd waarin is gekek<strong>en</strong> hoe de<br />
aardbei opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> word<strong>en</strong> beïnvloed door verschill<strong>en</strong>de bedrijfssystem<strong>en</strong>. In de (bio)toets met aardbei op<br />
grond met voorvrucht gras-klaver daalde de opbr<strong>en</strong>gst sterk in vergelijking met zwarte braak. Dit valt goed te<br />
verklar<strong>en</strong> doordat dit perceel e<strong>en</strong> besmetting heeft met zowel P. p<strong>en</strong>etrans als Verticillium dahliae.<br />
Relatieve opbr<strong>en</strong>gst (%)<br />
100<br />
90<br />
80<br />
70<br />
60<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
0<br />
kwaliteit klasse 2<br />
kwaliteit klasse 1<br />
zwarte braak gras-klaver<br />
Vergelijking van de aardbeiopbr<strong>en</strong>gst na gras-klaver <strong>en</strong> na zwarte braak vanuit het project <strong>bodem</strong>gezondheid Vredepeel.<br />
- 25 -
Overige gro<strong>en</strong>bemesters<br />
Raketblad is heel gevoelig voor vorst. Voor e<strong>en</strong> goed effect moet<br />
raketblad in mei of juni word<strong>en</strong> gezaaid. Raketblad bestrijdt<br />
aardappelcysteaaltjes <strong>en</strong> wordt door de Voedsel- <strong>en</strong> War<strong>en</strong>authoriteit<br />
(NWA) erk<strong>en</strong>d als bestrijdingsmaatregel teg<strong>en</strong> deze aaltjes. Tagetes<br />
patula (Afrikaantje) kan tuss<strong>en</strong> half mei <strong>en</strong> half juli word<strong>en</strong> gezaaid.<br />
Tagetes is heel gevoelig voor vorst. Door e<strong>en</strong> goed geslaagde teelt van<br />
Tagetes word<strong>en</strong> wortellesieaaltjes heel goed bestred<strong>en</strong> (bestrijding<br />
van 95 proc<strong>en</strong>t of meer) <strong>en</strong> blijft<br />
de besmetting ook <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong><br />
laag. Er zijn aanwijzing<strong>en</strong> dat<br />
trichodorid<strong>en</strong> zich op Tagetes wel<br />
kunn<strong>en</strong> vermeerder<strong>en</strong>. Phacelia<br />
kan tot half augustus word<strong>en</strong><br />
gezaaid <strong>en</strong> is heel gevoelig voor<br />
vorst. Phacelia is e<strong>en</strong> vrij goede<br />
waardplant voor Phoma <strong>en</strong> vermeerdert het wortellesieaaltje P. p<strong>en</strong>etrans<br />
zeer sterk. Als er in e<strong>en</strong> voorgaande aardappelteelt problem<strong>en</strong> met deze<br />
schimmel zijn geweest, dan kan Phacelia beter niet voorafgaand aan<br />
aardappel<strong>en</strong> geteeld word<strong>en</strong>.<br />
- 26 -<br />
Zaai<strong>en</strong> van wintertarwe met e<strong>en</strong><br />
zog<strong>en</strong>aamde Paragrubber (Kongskilde)<br />
zonder dat de grond gekeerd wordt.
Grondbewerking<br />
Grondbewerking is meestal bedoeld om <strong>bodem</strong>verdichting<br />
op te heff<strong>en</strong>, organische stof onder te werk<strong>en</strong>, of om te zaai<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> te plant<strong>en</strong>, onkruid<strong>en</strong> te bestrijd<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> onderdeel van de<br />
oogst (rooivrucht<strong>en</strong>). Grondbewerking verstoort echter ook altijd<br />
de <strong>bodem</strong>structuur <strong>en</strong> het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>. Hoe dieper of int<strong>en</strong>siever<br />
de bewerking, hoe groter de verstoring. Grondbewerking kan<br />
Apparatuur voor het direct zaai<strong>en</strong> in de<br />
onder meer resulter<strong>en</strong> in <strong>bodem</strong>erosie, verlies van nutriënt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
stoppel van het voorgaande gewas<br />
verminderde waterinfiltratie. Met de stijg<strong>en</strong>de brandstofprijz<strong>en</strong>, steeds (in dit geval mais in e<strong>en</strong> graszode).<br />
grotere percel<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebrek aan tijd bij telers is er e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de<br />
belangstelling voor de mogelijkhed<strong>en</strong> van niet-ker<strong>en</strong>de-grondbewerking.<br />
De kromme cultivatortand van<br />
de paragrubber tilt de grond op<br />
Niet ker<strong>en</strong>de grondbewerking (NKG)<br />
<strong>en</strong> breekt die, zonder te ker<strong>en</strong><br />
Niet-ker<strong>en</strong>de grondbewerking is e<strong>en</strong> systeem waarbij het int<strong>en</strong>sief ker<strong>en</strong><br />
of te m<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
of m<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van de grond wordt vermed<strong>en</strong>. De <strong>bodem</strong> wordt niet dieper<br />
dan 12 cm bewerkt. In de praktijk komt NKG min of meer overe<strong>en</strong> met het<br />
uitsluit<strong>en</strong> van ploeg<strong>en</strong>. Als alternatief voor ploeg<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> stoppelbewerking<br />
<strong>en</strong> hoofdgrondbewerking word<strong>en</strong> uitgevoerd met bijvoorbeeld e<strong>en</strong> triltand,<br />
schijv<strong>en</strong>eg of vaste tandcultivator. Gewasrest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dus oppervlakkig met<br />
de <strong>bodem</strong> verm<strong>en</strong>gd <strong>en</strong> organische stof blijft bov<strong>en</strong>in de bouwvoor. Indi<strong>en</strong> nodig<br />
kan de ondergrond word<strong>en</strong> losgemaakt (gewoeld) zonder deze te verm<strong>en</strong>g<strong>en</strong> met<br />
andere <strong>bodem</strong>lag<strong>en</strong>. Ook directe zaai, waarbij gezaaid wordt in de stoppels van e<strong>en</strong><br />
partnergewas of het vorige hoofdgewas door smalle sleuv<strong>en</strong> te frez<strong>en</strong>, wordt vaak als<br />
vorm van NKG beschouwd. Met snijmais zijn ervaring<strong>en</strong> opgedaan, in de brochure ‘Direct<br />
zaai<strong>en</strong> van snijmais’ (www.louisbolk.nl)) zijn de mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> effect<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gebracht.<br />
- 27 -
Effect op <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> ziektewer<strong>en</strong>dheid?<br />
NKG heeft vaak e<strong>en</strong> positief effect op de kwaliteit <strong>en</strong> kwantiteit van het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>. Vooral<br />
reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong>, loopkevers, langdradige schimmels (o.a. mycorrhiza’s) <strong>en</strong> grotere nematod<strong>en</strong><br />
nem<strong>en</strong> dan in aantall<strong>en</strong>, biomassa <strong>en</strong> soort<strong>en</strong>rijkdom toe. Over specifieke effect<strong>en</strong> op<br />
Nederlandse zandgrond is nog weinig bek<strong>en</strong>d. In vergelijk<strong>en</strong>d onderzoek op zandgrond<br />
in Ierland leidde NKG tot 20% meer organische stof in de bov<strong>en</strong>ste 5 cm van de <strong>bodem</strong><br />
<strong>en</strong> tot meer bacteriën <strong>en</strong> schimmels. Ook op proefbedrijf Wijnandsrade werd<strong>en</strong> meer<br />
schimmels in de toplaag gevond<strong>en</strong>. Op lössgrond<strong>en</strong> in Limburg <strong>en</strong> Vlaander<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
vooral positieve effect<strong>en</strong> van NKG op diepgrav<strong>en</strong>de reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong> (de p<strong>en</strong>delaar,<br />
Lumbricus terrestris) gevond<strong>en</strong>. Op de Broekemahoeve in Lelystad (kleigrond) werd<br />
reeds na 3 jaar NKG in pe<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verhoogde ziektewering teg<strong>en</strong> Rhizoctonia solani<br />
gevond<strong>en</strong>, dankzij e<strong>en</strong> groter aantal antagonistische bacteriën. E<strong>en</strong> perceel<br />
ui<strong>en</strong> bleek ziektewer<strong>en</strong>d teg<strong>en</strong> de <strong>bodem</strong>schimmel Streptomyces door e<strong>en</strong><br />
verhoogde kolonisatie van de wortels met mycorrhiza’s.<br />
Het effect van niet-ker<strong>en</strong>de grondbewerking hangt nauw sam<strong>en</strong> met<br />
maatregel<strong>en</strong> zoals bouwplan, gro<strong>en</strong>bemesters, het onderwerk<strong>en</strong> van stro<br />
<strong>en</strong> het werk<strong>en</strong> met vaste rijpad<strong>en</strong>. Ook in de aardbei<strong>en</strong>teelt zijn ervaring<strong>en</strong><br />
opgedaan met vaste rijpad<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet ker<strong>en</strong>de grondbewerkig. Net als in<br />
de akkerbouw, blijkt vooral de diversiteit aan <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> toe te nem<strong>en</strong>.<br />
Het vraagt nog nader onderzoek om de relatie tuss<strong>en</strong> deze diversiteit<br />
aan <strong>bodem</strong>organism<strong>en</strong> <strong>en</strong> de ziektewer<strong>en</strong>de capaciteit van de <strong>bodem</strong> Demonstratieveld<strong>en</strong> met gro<strong>en</strong>bemesters<br />
beter te begrijp<strong>en</strong>.<br />
<strong>en</strong> aardbei geteeld op bedd<strong>en</strong> in<br />
vaste pad<strong>en</strong> <strong>en</strong> NKG.<br />
- 28 -
Pilot niet-ker<strong>en</strong>de grondbewerking in de Hoeksche Waard<br />
Als onderdeel van <strong>FAB</strong>2 is op twee praktijkbedrijv<strong>en</strong> in de Hoeksche<br />
Waard vanaf 2008 e<strong>en</strong> pilot aangelegd waarbij niet-ker<strong>en</strong>de<br />
grondbewerking (NKG) wordt vergelek<strong>en</strong> met traditionele, ker<strong>en</strong>de<br />
grondbewerking door ploeg<strong>en</strong>. Er zijn e<strong>en</strong> aantal <strong>bodem</strong>parameters<br />
gemet<strong>en</strong>, zoals structuur, aantall<strong>en</strong> worm<strong>en</strong>, respiratie <strong>en</strong> activiteit van het<br />
<strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>, <strong>en</strong> er is gekek<strong>en</strong> naar de onkruiddruk <strong>en</strong> gewasopbr<strong>en</strong>gst.<br />
Door de korte looptijd van drie jaar is voorzichtigheid gebod<strong>en</strong> bij het trekk<strong>en</strong><br />
van conclusies. Effect<strong>en</strong> van maatregel<strong>en</strong> aan de <strong>bodem</strong> word<strong>en</strong> immers pas op<br />
langere termijn goed zichtbaar. Op één bedrijf was vanaf 2009 de scherpblokkige<br />
structuur in de bouwvoor geringer, was het poriëngehalte hoger <strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />
<strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong>-activiteit <strong>en</strong> -respiratie hoger met NKG dan met ploeg<strong>en</strong>. Op het andere<br />
bedrijf was het effect van landbewerking op <strong>bodem</strong>kwaliteit minder duidelijk <strong>en</strong> was<br />
de variatie tuss<strong>en</strong> seizo<strong>en</strong><strong>en</strong> erg groot. Het positieve effect van NKG op de aantall<strong>en</strong><br />
reg<strong>en</strong>worm<strong>en</strong>, zoals we dat ook k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> uit andere experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, was vooral op één van<br />
beide bedrijv<strong>en</strong> zichtbaar.<br />
In de eerste drie jar<strong>en</strong> lijkt NKG t<strong>en</strong> opzichte van ploeg<strong>en</strong> nauwelijks of ge<strong>en</strong> negatieve<br />
effect<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong> op opbr<strong>en</strong>gst <strong>en</strong> ganz<strong>en</strong>schade in wintertarwe <strong>en</strong> in erwt, iets waar de<br />
telers vooraf voor vreesd<strong>en</strong>. De onkruiddruk was zoals verwacht met NKG hoger dan met<br />
ploeg<strong>en</strong>. Voor uitsprak<strong>en</strong> over het effect op chemische <strong>bodem</strong>parameters is e<strong>en</strong> langere<br />
onderzoeksperiode nodig.<br />
- 29 -
- 30 -
Het gebruik van compost<br />
Het organisch stofgehalte van de grond is belangrijk<br />
voor e<strong>en</strong> gezonde <strong>bodem</strong>. Jaarlijks wordt circa 2% van de<br />
organische stof in de <strong>bodem</strong> afgebrok<strong>en</strong>. Deze afbraak kan<br />
word<strong>en</strong> gecomp<strong>en</strong>seerd door aanvoer van organische stof via<br />
gewasrest<strong>en</strong>, de teelt van gro<strong>en</strong>bemesters <strong>en</strong> door het toepass<strong>en</strong><br />
van dierlijke mest of compost.<br />
Compost is het product dat ontstaat bij de gecontroleerde afbraak<br />
van organisch materiaal door schimmels <strong>en</strong> bacteriën. Naast het effect<br />
van compost op het organisch stofniveau heeft compost ook effect<strong>en</strong> op<br />
andere aspect<strong>en</strong> van de <strong>bodem</strong>. Compost zorgt voor verbetering van de<br />
structuur, e<strong>en</strong> betere bewerkbaarheid <strong>en</strong> minder slempgevoeligheid van<br />
de grond, minder droogtegevoeligheid <strong>en</strong> hogere <strong>bodem</strong>vruchtbaarheid<br />
(voedingssituatie). Van compost zijn ook effect<strong>en</strong> op beheersing van<br />
<strong>bodem</strong>ziekt<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d.<br />
Er zijn verschill<strong>en</strong>de werkingsmechanism<strong>en</strong> die betrokk<strong>en</strong> zijn bij de onderdrukking<br />
van <strong>bodem</strong>pathog<strong>en</strong><strong>en</strong>: algem<strong>en</strong>e ziektewering <strong>en</strong> specifieke ziektewering (zie<br />
hoofdstuk weerbaarheid door <strong>bodem</strong>vruchtbaarheid). Het is vaak niet duidelijk<br />
welk mechanisme(n) betrokk<strong>en</strong> is bij de onderdrukking van e<strong>en</strong> bepaald pathoge<strong>en</strong>.<br />
De effect<strong>en</strong> van composttoepassing<strong>en</strong> op onderdrukking van <strong>bodem</strong>schimmels<br />
zijn wissel<strong>en</strong>d <strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> sterk afhankelijk van de combinatie van compostsoort <strong>en</strong><br />
pathoge<strong>en</strong>. Uit onderzoek naar de werking van achtti<strong>en</strong> compostsoort<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> zev<strong>en</strong><br />
ziekteverwekk<strong>en</strong>de schimmels (“pathog<strong>en</strong><strong>en</strong>” ) bleek dat composttoepassing<strong>en</strong> meestal<br />
e<strong>en</strong> positief of ge<strong>en</strong> effect hebb<strong>en</strong> op de ziekteonderdrukking <strong>en</strong> slechts in uitzonderlijke<br />
gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantasting kunn<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong>. Derti<strong>en</strong> van de achtti<strong>en</strong> compostsoort<strong>en</strong><br />
onderdrukt<strong>en</strong> de Verticillium aantasting in aubergine, waarbij de mate van onderdrukking sterk<br />
varieerde.<br />
- 31 -<br />
Het uitrijd<strong>en</strong> van compost.
Wat “goede” compost is, daarover zijn vele m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>. Uit onderzoek<strong>en</strong> blijkt dat gerijpte<br />
compost beter algeme<strong>en</strong> ziektewer<strong>en</strong>de eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> heeft in vergelijking tot verse<br />
compost. Indi<strong>en</strong> compost lang blijft ligg<strong>en</strong>, neemt de ziektewering weer af. Om gevoel te<br />
ontwikkel<strong>en</strong> is het voel<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> handvol compost fijnknijp<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ruik<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hulpmiddel.<br />
Compost is te nat als er bij het knijp<strong>en</strong> water vrijkomt. De geur behoort fris (bosgeur) te<br />
zijn.<br />
De effect<strong>en</strong> van compost op de beheersing van plantparasitaire aaltjes zijn ook<br />
wissel<strong>en</strong>d: van e<strong>en</strong> verlaging van de besmetting tot soms e<strong>en</strong> lichte to<strong>en</strong>ame van het<br />
aantal aaltjes. Veel publicaties over de beheersing van Pratyl<strong>en</strong>chus p<strong>en</strong>etrans met<br />
composttoepassing<strong>en</strong> meld<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> of soms e<strong>en</strong> negatief effect op de P. p<strong>en</strong>etrans<br />
besmetting, maar vaak wel e<strong>en</strong> positief effect op gewasopbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>.<br />
Wortelknobbelaaltjessoort<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> gevoeliger voor composttoepassing<strong>en</strong>.<br />
Diverse onderzoekers meld<strong>en</strong> positieve effect<strong>en</strong> van compost op<br />
onderdrukking van Meloidogyne hapla aantasting.<br />
Er zijn echter aanwijzing<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> virusaantasting, van virussoort<strong>en</strong><br />
die door aaltjes word<strong>en</strong> overgebracht, kan to<strong>en</strong>em<strong>en</strong> bij toepass<strong>en</strong> van<br />
compost.<br />
- 32 -
Chitine als voeding voor het<br />
<strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong><br />
Chitine is e<strong>en</strong> belangrijk bestanddeel van het skelet van<br />
ongewervelde organism<strong>en</strong> zoals insect<strong>en</strong>, spinachtig<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
schaaldier<strong>en</strong>. Uit onderzoek is bek<strong>en</strong>d dat het inwerk<strong>en</strong> van<br />
chitine in de grond e<strong>en</strong> bijdrage kan lever<strong>en</strong> aan de beheersing van<br />
<strong>bodem</strong>gebond<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> als aaltjes <strong>en</strong> <strong>bodem</strong>schimmels. Meerdere<br />
mechanism<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol te spel<strong>en</strong> bij de onderdrukking van deze<br />
ziekteverwekkers.<br />
Chitine is e<strong>en</strong> belangrijke bouwstof van celwand<strong>en</strong> van schimmels<br />
<strong>en</strong> de eier<strong>en</strong> van aaltjes. Veel plantparasitaire (micro)organism<strong>en</strong> als<br />
wortelknobbelaaltjes, wortellesieaaltjes <strong>en</strong> <strong>bodem</strong>schimmels bevatt<strong>en</strong><br />
dan ook chitine. In de <strong>bodem</strong> kom<strong>en</strong> veel micro-organism<strong>en</strong> (schimmels<br />
<strong>en</strong> bacteriën) voor die chitine als voedselbron gebruik<strong>en</strong>. Door chitine,<br />
bijvoorbeeld in de vorm van gemal<strong>en</strong> garnal<strong>en</strong>afval, in de grond te werk<strong>en</strong><br />
zal de populatie micro-organism<strong>en</strong> die chitine als voedingsbron gebruik<strong>en</strong><br />
to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Deze verhoogde populatie van micro-organism<strong>en</strong> die chitine afbrek<strong>en</strong><br />
zal vervolg<strong>en</strong>s ook ruststructur<strong>en</strong> van schimmels <strong>en</strong> eier<strong>en</strong> van nematod<strong>en</strong> gaan<br />
parasiter<strong>en</strong>.<br />
- 33 -<br />
Ook de cyst<strong>en</strong> van aaltjes hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
chitine-huid.<br />
Daarnaast ontstaan bij de afbraak van chitine verschill<strong>en</strong>de stoff<strong>en</strong> die toxisch zijn<br />
voor <strong>bodem</strong>organism<strong>en</strong>. Welke afbraakproduct<strong>en</strong> ontstaan is sterk afhankelijk van de<br />
grondsoort, <strong>en</strong> wordt behalve door de zuurgraad ook beïnvloed door het organische<br />
stofgehalte. Ruststructur<strong>en</strong> van Verticillium zijn zeer gevoelig voor ammonia (NH ) <strong>en</strong> 3<br />
salpeterig zuur (waterstofnitriet; HNO ). Dit zijn stoff<strong>en</strong> die bij de afbraak van chitine kunn<strong>en</strong><br />
2<br />
word<strong>en</strong> gevormd. Op zandgrond (Vredepeel) nam het aantal microsclerotiën van Verticilium<br />
dahlia met ruim 90% af na toedi<strong>en</strong>ing van 20 ton chitine per hectare. Uit onderzoek blijkt ook dat<br />
e<strong>en</strong> aantasting door Fusarium of Phytium betrouwbaar af kan nem<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> grondbehandeling<br />
met chitine.
Het onderwerk<strong>en</strong> van chitine in proefveldjes.<br />
- 34 -<br />
In veldproev<strong>en</strong> uitgevoerd door PPO agv resulteerde e<strong>en</strong><br />
chitine toepassing in e<strong>en</strong> afname van de Pratyl<strong>en</strong>chus<br />
besmetting <strong>en</strong> e<strong>en</strong> zeer sterke afname van de Trichodoride<br />
besmetting<strong>en</strong>.<br />
Toch vindt toepassing van deze methode in de praktijk niet plaats.<br />
E<strong>en</strong> knelpunt is de beschikbaarheid (<strong>en</strong> kwaliteit) <strong>en</strong> ook de prijs<br />
van chitine product<strong>en</strong>. De kostprijs van de chitine die de laatste<br />
jar<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> aantal PPO agv proev<strong>en</strong> is gebruikt varieerde van 0 tot<br />
€ 3,25 per kg. In deze proev<strong>en</strong> werd e<strong>en</strong> dosering van 20 ton per hectare<br />
toegepast. Bij die dosering kunn<strong>en</strong> de kost<strong>en</strong> voor het product oplop<strong>en</strong><br />
tot circa € 65.000, - per hectare. Daarnaast bevatt<strong>en</strong> chitine-product<strong>en</strong> vrij<br />
veel stikstof waardoor e<strong>en</strong> toepassing mogelijk moeilijk valt in te pass<strong>en</strong><br />
binn<strong>en</strong> de huidige mestwetgeving. Op dit mom<strong>en</strong>t wordt chitine alle<strong>en</strong><br />
experim<strong>en</strong>teel toegedi<strong>en</strong>d in onderzoek.
Biofumigatie<br />
Biofumigatie is de term die is gereserveerd voor het tel<strong>en</strong><br />
van crucifere gro<strong>en</strong>bemesters die zeer fijn gehakseld word<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> ingewerkt. Deze gro<strong>en</strong>bemesters<br />
bevatt<strong>en</strong> glucosinolat<strong>en</strong> die in de grond in e<strong>en</strong> gas kunn<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> omgezet dat vergelijkbaar is met de actieve stof die<br />
vrijkomt bij de chemische grondontsmetting met Monam. Bij het<br />
gebruik van biofumigatie moet rek<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> met de<br />
E<strong>en</strong> grote hoeveelheid koolgewas<br />
waardplantstatus van de biofumigatie plant. Zo kan Pratyl<strong>en</strong>chus<br />
wordt ondergewerkt waarna de<br />
p<strong>en</strong>etrans zich sterk vermeerder<strong>en</strong> op kruisbloemig<strong>en</strong>. Bij teg<strong>en</strong>vall<strong>en</strong>de grond wordt aangerold.<br />
doding (< 90%) blijv<strong>en</strong> de aaltjes aanwezig <strong>en</strong> is het effect onvoldo<strong>en</strong>de<br />
of is het middel zelfs erger dan de kwaal.<br />
Mom<strong>en</strong>teel vindt veredeling<br />
plaats aan koolgewass<strong>en</strong> op<br />
Op praktijkbedrijv<strong>en</strong> is het niet e<strong>en</strong>voudig om met e<strong>en</strong> biofumigatie gewas hogere gehaltes aan<br />
voldo<strong>en</strong>de glucosinolaatverbinding<strong>en</strong> in de grond te krijg<strong>en</strong>. Hiervoor is<br />
glucosinolat<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>zym<strong>en</strong>.<br />
e<strong>en</strong> gewas nodig met voldo<strong>en</strong>de biomassa, <strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de hoge gehaltes aan<br />
glucosinolat<strong>en</strong> <strong>en</strong> het <strong>en</strong>zym myrosinase. Maar ook de manier van oogst<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> onderwerk<strong>en</strong> zijn van groot belang voor het voldo<strong>en</strong>de vrijkom<strong>en</strong> van de<br />
actieve stof. Verder is de <strong>bodem</strong>temperatuur bepal<strong>en</strong>d voor de omzetting van<br />
glucosinolat<strong>en</strong>. Vanwege de hier g<strong>en</strong>oemde factor<strong>en</strong> zijn de gebruiksmogelijkhed<strong>en</strong><br />
van kruisbloemige biofumigatie gewass<strong>en</strong> beperkt. Toepassing van biofumigatie in<br />
de zomer zou wat betreft temperatuur <strong>en</strong> gehaltes in het gewas ideaal zijn. Maar dit<br />
geeft relatief hoge kost<strong>en</strong>, omdat de teelt van het biofumigatie gewas dan in de plaats<br />
van e<strong>en</strong> r<strong>en</strong>der<strong>en</strong>d gewas komt. De effectiviteit is op laboratoriumschaal bewez<strong>en</strong> maar<br />
kon in veldproev<strong>en</strong> tot op hed<strong>en</strong> nog niet word<strong>en</strong> bevestigd.<br />
Voor de aardbeibedrijv<strong>en</strong> is het bij de huidige stand van k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> techniek niet aan te rad<strong>en</strong><br />
kruisbloemige biofumigatie gewass<strong>en</strong> in de rotatie op te nem<strong>en</strong>.<br />
- 35 -
- 36 -
Biologische<br />
grondontsmetting (BGO)<br />
Deze methode is in de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig ontwikkeld voor de<br />
aspergeteelt. Vanuit de boll<strong>en</strong>teelt was bek<strong>en</strong>d dat door land<br />
onder water te zett<strong>en</strong> (inundatie) <strong>bodem</strong>gebond<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
plag<strong>en</strong> met succes kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bestred<strong>en</strong>. Dit is technisch wel<br />
uitvoerbaar op de geestgrond<strong>en</strong> met hoge grondwater stand<strong>en</strong> maar<br />
E<strong>en</strong> grote hoeveelheid plantmateriaal<br />
voor Limburg <strong>en</strong> Brabant zeld<strong>en</strong> e<strong>en</strong> optie.<br />
wordt door de teeltlaag gewerkt.<br />
De term biologische grondontsmetting is gereserveerd voor<br />
e<strong>en</strong> methode waarbij per hectare 40 ton gemakkelijk afbreekbaar<br />
plantmateriaal, bijvoorbeeld gras, egaal door de teeltlaag wordt gem<strong>en</strong>gd.<br />
De grond wordt aangedrukt <strong>en</strong> bereg<strong>en</strong>d <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s afgedekt met<br />
plastic. Binn<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> is de teeltlaag zuurstofloos. Sommige<br />
organism<strong>en</strong> word<strong>en</strong> direct bestred<strong>en</strong> door dit gebrek aan zuurstof, andere<br />
hebb<strong>en</strong> te lijd<strong>en</strong> van de stoff<strong>en</strong> die vrijkom<strong>en</strong> door de anaërobe vertering van<br />
het verse gro<strong>en</strong> materiaal. Voor e<strong>en</strong> goede effectiviteit teg<strong>en</strong> <strong>bodem</strong>organism<strong>en</strong><br />
moet deze zuurstofloosheid (anaërobie) t<strong>en</strong>minste 6 wek<strong>en</strong> dur<strong>en</strong>.<br />
Het wortellesieaaltje Pratyl<strong>en</strong>chus p<strong>en</strong>etrans wordt volledig bestred<strong>en</strong> met deze<br />
methode. Er is ge<strong>en</strong> verschil in effectiviteit tuss<strong>en</strong> anaërobe compostering onder<br />
water of onder plastic. Zowel de aantall<strong>en</strong> Meloidogyne chitwoodi <strong>en</strong> Paratrichodorus<br />
teres aaltjes kunn<strong>en</strong> door anaërobie word<strong>en</strong> gereduceerd. De beste periode voor<br />
toepassing is de zomer. Vanwege de hoge temperatur<strong>en</strong> is er veel activiteit in de <strong>bodem</strong><br />
waardoor de zuurstofloosheid snel optreedt. Rester<strong>en</strong>de P. teres aaltjes kunn<strong>en</strong> nog<br />
voldo<strong>en</strong>de tabaksratelvirus overbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> om schade aan te richt<strong>en</strong>.<br />
Anaërobie is effectiever teg<strong>en</strong> Verticillium dahliae dan teg<strong>en</strong> Fusarium oxysporum, waardoor<br />
in e<strong>en</strong> langdurige teelt als asperge de aantasting zich toch nog flink kan uitbreid<strong>en</strong>. Anaërobie<br />
is niet effectief teg<strong>en</strong> Pythium.<br />
- 37 -
Met name wortelonkruid<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door deze methode goed bestred<strong>en</strong>. Goede effect<strong>en</strong><br />
zijn aangetoond op: kiek, kweek, akkermelkdistel, haagwinde <strong>en</strong> klein hoefblad. Ook e<strong>en</strong><br />
zaadonkruid als muur blijkt goed bestred<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Belangrijke voorwaarde is dat het<br />
materiaal dat ingewerkt wordt, niet vervuild is met grote hoeveelhed<strong>en</strong> onkruidzad<strong>en</strong> of<br />
wortelrest<strong>en</strong>.<br />
De effectiviteit <strong>en</strong> bedrijfszekerheid van biologische grondontsmetting wordt verder<br />
verbeterd door de toepassing van virtually impermeable film (VIF) Hytibarrier plastic<br />
in plaats van PE kuilplastic. Deze methodiek is onderzocht in de aspergeteelt,<br />
aardbei<strong>en</strong>teelt <strong>en</strong> de boomkwekerij <strong>en</strong> is voor de praktijk beschikbaar. Op initiatief<br />
van het ministerie EL&I in sam<strong>en</strong>werking met het bedrijfslev<strong>en</strong> wordt er door<br />
Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> UR gewerkt aan alternatiev<strong>en</strong> voor het verse organische materiaal<br />
<strong>en</strong> het plastic als afdekmateriaal.<br />
‘‘Bodem Resett<strong>en</strong>’‘<br />
Nieuw is e<strong>en</strong> methode van BGO die door Thatchtec bv in sam<strong>en</strong>werking met<br />
PPO-AGV <strong>en</strong> WUR glastuinbouw is ontwikkeld <strong>en</strong> in de praktijk de eerste<br />
toepassing<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t. Bij het zog<strong>en</strong>aamde ‘Bodem Resett<strong>en</strong>’ wordt organisch<br />
materiaal met bek<strong>en</strong>de sam<strong>en</strong>stelling ingewerkt <strong>en</strong> 2 tot 4 wek<strong>en</strong> met<br />
plastic afgedekt. Op verschill<strong>en</strong>de biologische glasgro<strong>en</strong>tebedrijv<strong>en</strong><br />
is ‘Bodem Resett<strong>en</strong>’ toegepast met interessante resultat<strong>en</strong>. In <strong>en</strong>kele<br />
gevall<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> Verticillium dahliae <strong>en</strong> Pratyl<strong>en</strong>chus p<strong>en</strong>etrans voor Bij biologische grondontsmetting wordt<br />
100 proc<strong>en</strong>t gedood. In onderzoek bij WUR Glastuinbouw bleek<br />
het perceel voor t<strong>en</strong>minste 6 wek<strong>en</strong><br />
met plastic afgedekt.<br />
dat 4 wek<strong>en</strong> afdekk<strong>en</strong> bij 16 grad<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de was om zelfs de<br />
microsclerotiën van Verticillium te dod<strong>en</strong>. Wortellesieaaltjes<br />
werd<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> andere proef al na 2 wek<strong>en</strong> gedood. De resultat<strong>en</strong><br />
na toepassing verschill<strong>en</strong> echter per locatie <strong>en</strong> grondsoort.<br />
Op diverse plaatst<strong>en</strong> is ‘Bodem Resett<strong>en</strong>’ op aardbeipercel<strong>en</strong><br />
toegepast, waarbij het inbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van organisch materiaal<br />
(merknaam Herbie) bijdraagt in de vermindering van<br />
Verticillium <strong>en</strong> aaltjes. Hoe de effect<strong>en</strong> op lange termijn<br />
uitpakk<strong>en</strong>, is nog niet bek<strong>en</strong>d.<br />
- 38 -
Interview Sjoerd Smits, teeltechnisch adviseur bij<br />
Hortinova<br />
Sjoerd Smits is teelttechnische adviseur voor vollegrondsgro<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Hij licht zijn visie toe: Wij zijn int<strong>en</strong>sief bezig met <strong>bodem</strong>kwaliteit.<br />
Voor aardbei, maar ook andere gewass<strong>en</strong>, geld<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk steeds<br />
dezelfde randvoorwaard<strong>en</strong>. Het gaat om de beworteling <strong>en</strong> de juiste<br />
verhouding<strong>en</strong> van mineral<strong>en</strong> in de <strong>bodem</strong>. Wortels hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goede<br />
structuur nodig, dat betek<strong>en</strong>t voldo<strong>en</strong>de zuurstof in de grond <strong>en</strong> gang<strong>en</strong><br />
voor waterafvoer. Door zuinig te zijn op de <strong>bodem</strong>structuur voorkom<br />
je anaërobe omstandighed<strong>en</strong>, daarnaast werkt het mee aan de juiste<br />
verhouding tuss<strong>en</strong> calcium (Ca) <strong>en</strong> magnesium (Mg). Magnesium zorgt ervoor<br />
dat de assimilatieprocess<strong>en</strong> in de plant goed verlop<strong>en</strong>. Voldo<strong>en</strong>de magnesium<br />
<strong>en</strong> ook andere spor<strong>en</strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> de plant in staat ook bij lagere<br />
stikstofwaard<strong>en</strong> te producer<strong>en</strong>.<br />
Uit de <strong>bodem</strong>-stikstofwaard<strong>en</strong> die we hebb<strong>en</strong> verzameld <strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong> met<br />
plantsapanalyses blijkt dat de stikstofgift vaak wat minder kan. Het uitstippel<strong>en</strong> van<br />
de juiste verhouding<strong>en</strong> mineral<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het groeiseizo<strong>en</strong> zorgt voor constante groei.<br />
Plantsapanalyses gev<strong>en</strong> snel inzicht in de actuele situatie waardoor de teler kan bijstur<strong>en</strong>.<br />
Voor e<strong>en</strong> goede <strong>bodem</strong>conditie <strong>en</strong> <strong>bodem</strong>weerbaarheid is het nodig om het <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong><br />
te stimuler<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus te voer<strong>en</strong>. Dat kan met uitgerijpte stalmest of compost, maar niet<br />
teveel in één keer want dat verstoort weer de verhouding<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Te veel<br />
kali concurreert met calcium wat weer ongunstig is voor magnesiumopname. Aardbei is e<strong>en</strong><br />
bosplant <strong>en</strong> houdt meer van schimmels dan van bacteriën. Dit bepaalt de keuze van de soort<br />
compost. Onze indruk is dat de combinatie van spor<strong>en</strong>elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong><br />
bijdraagt aan ziektewering. Dit blijkt ook uit verschill<strong>en</strong>de toets<strong>en</strong> met Phytophthora cactorum dat<br />
st<strong>en</strong>gelbasisrot veroorzaakt. Spint reageert op stikstof, hoge niveaus geeft eerder aantasting.<br />
Sjoerd Smits:<br />
“E<strong>en</strong> goede <strong>bodem</strong>structuur, voldo<strong>en</strong>de zuurstof, e<strong>en</strong> actief <strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> vooral de juiste verhouding<strong>en</strong> in mineral<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> voor groei”<br />
- 39 -
Plantsapanalyses di<strong>en</strong><strong>en</strong> om de belangrijkste elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in de plant te controler<strong>en</strong>. Voor aardbei<strong>en</strong> is<br />
inmiddels bek<strong>en</strong>d wat de optimale gehalt<strong>en</strong> zijn van stikstof <strong>en</strong> andere elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Teveel nitraat geeft<br />
vegetatieve groei <strong>en</strong> maakt de plant ziektegevoeliger. De opname van nitraat moet aansluit<strong>en</strong> op de<br />
hoeveelheid omzetting in eiwitverbinding<strong>en</strong>. Door de uitslag<strong>en</strong> van deze analyses te vergelijk<strong>en</strong> met<br />
substraat- of grondmonsteranalyses ontstaat e<strong>en</strong> beter inzicht in de mineral<strong>en</strong>verhouding<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijke<br />
gebrek<strong>en</strong> of juist overschott<strong>en</strong>. NovaCropControl voert in opdracht plantsapanalyses uit.<br />
- 40 -
Informatie bronn<strong>en</strong><br />
Het boek Bodemsignal<strong>en</strong>. Praktijkgids voor e<strong>en</strong> vruchtbare<br />
<strong>bodem</strong>. (C. Koopmans e.a., 2007. Uitgeverij Roodbont & Louis<br />
Bolk Instituut) is praktisch onmisbaar voor iedere<strong>en</strong> die de<br />
kwaliteit van de <strong>bodem</strong> serieus neemt.<br />
Informatie over duurzaam <strong>bodem</strong>beheer in brede zin:<br />
• Op www.spade.nl kunt u de adviesmodule spadewijzer start<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> dan kiez<strong>en</strong> voor het onderdeel <strong>bodem</strong>. Daarin staan allerlei<br />
tips <strong>en</strong> adviez<strong>en</strong> voor verschill<strong>en</strong>de aspect<strong>en</strong> van <strong>bodem</strong>structuur,<br />
<strong>bodem</strong>lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>bodem</strong>beheer. In de project<strong>en</strong>vitrine word<strong>en</strong> diverse<br />
lop<strong>en</strong>de project<strong>en</strong> rondom duurzaam <strong>bodem</strong>beheer kort besprok<strong>en</strong>.<br />
• www.<strong>bodem</strong>academie.nl is e<strong>en</strong> plek waar veel informatie over<br />
duurzaam <strong>bodem</strong>beheer wordt gebundeld.<br />
• De ‘Instrum<strong>en</strong>tkaart Bodemkwaliteit’ bevat e<strong>en</strong>voudige tips om uw<br />
<strong>bodem</strong> te beoordel<strong>en</strong>, <strong>en</strong> adviez<strong>en</strong> om de kwaliteit van uw <strong>bodem</strong><br />
te verbeter<strong>en</strong>. Deze kaart is te download<strong>en</strong> van de website van de<br />
Bodemacademie, van CLM of van http://edepot.wur.nl/44457<br />
• De brochure ‘De Kuil. Bodembeoordeling aan de hand van e<strong>en</strong> kuil’<br />
(2008) van het Louis Bolk Instituut geeft e<strong>en</strong> praktische handleiding<br />
om zelf de kwaliteit van uw percel<strong>en</strong> te beoordel<strong>en</strong>. Te download<strong>en</strong> van<br />
http://www.louisbolk.org/publications<br />
Informatiebronn<strong>en</strong> voor aaltjesbeheersing:<br />
• Informatie over aaltjesbeheersing is te vind<strong>en</strong> op www.aaltjesschema.nl<br />
• Op www.k<strong>en</strong>nisakker.nl is <strong>en</strong>orm veel informatie te vind<strong>en</strong> over aaltjesbeheersing,<br />
o.a. onder het thema ‘Actieplan Aaltjesbeheersing’. Daar is o.a. ook het ‘Handboek<br />
aaltjesmanagem<strong>en</strong>t in de akkerbouw’ te download<strong>en</strong>, <strong>en</strong> veel teeltinformatie over<br />
het gebruik van gro<strong>en</strong>bemesters te vind<strong>en</strong>. De ‘Aaltjeswijzer’ (2008) is e<strong>en</strong> brochure<br />
van het Actieplan Aaltjesbeheersing die helpt bij de herk<strong>en</strong>ning van aaltjesschade in<br />
akkerbouwgewass<strong>en</strong> <strong>en</strong> geeft adviez<strong>en</strong> voor de beheersing van die aaltjesproblem<strong>en</strong>.<br />
• www.NemaDecide.com geeft e<strong>en</strong> aaltjesadviessysteem voor de aardappelteelt.<br />
- 41 -
Informatiebronn<strong>en</strong> voor bemesting, compost <strong>en</strong> organische stof:<br />
• De adviesbasis voor bemesting van akkerbouw <strong>en</strong> vollegrondsgro<strong>en</strong>tegewass<strong>en</strong> vindt u<br />
op www.k<strong>en</strong>nisakker.nl; de adviesbasis voor bemesting van grasland <strong>en</strong><br />
voedergewass<strong>en</strong> op www.bemestingsadvies.nl<br />
• Voor de stikstof <strong>en</strong> organische stof planner kijkt u op www.ndicea.nl<br />
Voor de praktijkgids bemesting, de meststoff<strong>en</strong>kaart <strong>en</strong> andere informatie kunt u<br />
terecht op www.nmi-agro.nl<br />
• Het Louis Bolk instituut geeft e<strong>en</strong> groot aantal praktische publicaties uit over<br />
bemesting <strong>en</strong> compost, zie www.louisbolk.nl<br />
- 42 -
- 43 -
- 44 -
Colofon<br />
Tekst<br />
Marle<strong>en</strong> Zan<strong>en</strong>, Merijn Bos, Paul Belder, Le<strong>en</strong> Janmaat, Le<strong>en</strong>dert Mol<strong>en</strong>dijk, Gerard Korthals <strong>en</strong> Frans van<br />
Alebeek<br />
Redactie<br />
Frans van Alebeek<br />
Vormgeving<br />
Sjaak Meyberg<br />
Bronvermelding foto’s <strong>en</strong> illustraties<br />
b = bov<strong>en</strong>, m = midd<strong>en</strong>, o = onder, l = links, r = rechts<br />
DLV Plant BV (Jero<strong>en</strong> Willemse): pag. 3o, 26ro, 27ro.<br />
Louis Bolk Instituut (diverse fotograf<strong>en</strong>): Omslag (voorzijde, grote foto), pag. 2, 4, 5, 8, 11, 13, 14, 16, 17,<br />
18, 19, 24rb, 24lo, 25lo, 26lm, 28, 30, 39.<br />
Universiteit van Amsterdam – IBED (Paul van Rijn): Omslag (achterzijde).<br />
Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> UR – PPO (diverse fotograf<strong>en</strong>): Omslag (voorzijde, kleine foto), pag. 1, 3b, 6, 7, 9, 10, 15,<br />
20, 21, 22, 23, 24lb, 24ro, 25b, 25ro, 26rb, 26rm, 27rb, 29, 31, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 43, 44.<br />
De figuur op pagina vi is overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> uit het boek “De <strong>bodem</strong> doorgrond” (Blgg, 2007).<br />
Het schema op pagina 12 is overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> van www.plant<strong>en</strong>ziektekunde.nl/aaltjes<br />
Adres<br />
Postbus 430, 8200 AK Lelystad<br />
Edelhertweg 1, 8219 PH Lelystad<br />
Tel.: 0320 29 11 11<br />
E-mail: info.ppo@wur.nl<br />
Internet: www.ppo.wur.nl<br />
- 45 -
Functionele Agrobiodiversiteit (<strong>FAB</strong>)<br />
E<strong>en</strong> gebruiksklaar concept teg<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong> in de akkerbouw <strong>en</strong><br />
vollegrondsgro<strong>en</strong>teteelt<br />
Functionele Agrobiodiversiteit (<strong>FAB</strong>) is het versterk<strong>en</strong> van het natuurlijke vermog<strong>en</strong> om<br />
ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong> te beheers<strong>en</strong> in cultuurgewass<strong>en</strong> door de biodiversiteit te stimuler<strong>en</strong>.<br />
Met de <strong>FAB</strong> b<strong>en</strong>adering will<strong>en</strong> agrariërs de natuurlijke vijand<strong>en</strong> van plaaginsect<strong>en</strong><br />
stimuler<strong>en</strong> zodat zij plaagpopulaties laag houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>, in combinatie met e<strong>en</strong><br />
duurzaam <strong>bodem</strong>beheer. Van 2005 tot <strong>en</strong> met 2011 heeft e<strong>en</strong> groep agrarische ondernemers<br />
in Zuid-Holland <strong>en</strong> in Noord-Brabant uitgebreid geëxperim<strong>en</strong>teerd met <strong>FAB</strong>. Dit heeft geleid tot<br />
e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke vermindering van het gebruik van gewasbeschermingsmiddel<strong>en</strong>.<br />
De ervaring<strong>en</strong> uit de LTO <strong>FAB</strong> <strong>en</strong> <strong>FAB</strong>2 project<strong>en</strong> zijn gebundeld <strong>en</strong> vertaald naar praktische<br />
adviez<strong>en</strong> in 4 brochures:<br />
<strong>FAB</strong> <strong>en</strong> akkerrand<strong>en</strong> voor natuurlijke plaagbeheersing<br />
<strong>FAB</strong> <strong>en</strong> omgeving – Het belang van gro<strong>en</strong>e <strong>en</strong> blauwe netwerk<strong>en</strong><br />
<strong>FAB</strong> <strong>en</strong> gewasbescherming – Het belang van goed waarnem<strong>en</strong><br />
<strong>FAB</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>weerbare</strong> <strong>bodem</strong><br />
In deze brochure maakt u k<strong>en</strong>nis met de spelers in de <strong>bodem</strong> <strong>en</strong> vooral ook de maatregel<strong>en</strong> die gew<strong>en</strong>ste<br />
spelers <strong>en</strong> process<strong>en</strong> ondersteun<strong>en</strong>. Door prev<strong>en</strong>tieve maatregel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> veel <strong>bodem</strong>problem<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> drastische correctiemaatregel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>. Vanuit de <strong>FAB</strong>-b<strong>en</strong>adering zoek<strong>en</strong> we naar<br />
<strong>bodem</strong>mechanism<strong>en</strong> die bijdrag<strong>en</strong> aan de onderdrukking van ongew<strong>en</strong>ste organism<strong>en</strong>. Op basis van<br />
onderzoek <strong>en</strong> praktijkervaring<strong>en</strong> word<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong> gepres<strong>en</strong>teerd waarmee de teler het natuurlijke<br />
onderdrukk<strong>en</strong>de vermog<strong>en</strong> in de <strong>bodem</strong> kan verbeter<strong>en</strong>. Het sam<strong>en</strong>spel van <strong>bodem</strong>organism<strong>en</strong> die leid<strong>en</strong><br />
tot onderdrukking van ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong> wordt <strong>bodem</strong>weerbaarheid g<strong>en</strong>oemd. Meer informatie over deze<br />
brochures vindt u op www.spade.nl