Download PDF - Limburgse Natuurgidsen
Download PDF - Limburgse Natuurgidsen
Download PDF - Limburgse Natuurgidsen
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
2<br />
ALG¡EMEENHEtr'EN<br />
EFIICA lode Jaargans. Dit is het nunmer van december Lggz.<br />
ERrcÀ is een driemaandelrlkse uitgave van oe l.terkgroep l,¡mtu¡;;-'<br />
<strong>Natuurgidsen</strong>, aangesloten bij NÀl,; NatuurbesctrermínjÃãctie l,iriburg<br />
Voorzitter:<br />
Roger schoebben, Dorpsstraat 62, 3742 Eigenbitzen. 41.31.g6<br />
Secretariaat en penningmeesteres :<br />
Cécile Ulenaers, Steenweg LÍnde 66,<br />
Rekeningnummer : 235-oot}24g _7 S .<br />
Redaktie: arle leden van de werkgroep <strong>Limburgse</strong> <strong>Natuurgidsen</strong> e.a.<br />
Redaktieraad:<br />
Theo Dreesen, Neeroeterenstraat 53. 3621 opoeteren<br />
silvaen Janssen, Dennenstraat 6, 3660 OpgfãUbeeX.<br />
Cecile Ulenaers, Steenweg Linde 24, 35?õ peer<br />
Vormgeving en productie: Jef LefJssen.<br />
Druk, bundering en verzending: de famirie van Houtte.<br />
Lrrca verschrjnt op: 2l rnaart, Coprj<br />
2L Juni,<br />
2L september<br />
2L december<br />
Tussennummers op OI Mei<br />
20 oogst<br />
il;;;-;;-;;ã;J;<br />
357O Llnde-peer.<br />
binnen op: 15 februari,<br />
.<br />
15 mei.<br />
15 oogst.<br />
15 November.<br />
15 maart. '<br />
01 oogst.<br />
73.52.79 .<br />
86.43.s4.<br />
85.4 9.06.<br />
73.52.79-<br />
eliJke overname van<br />
alleen<br />
artikelen uit deze<br />
toegelaten<br />
uitgave<br />
ten<br />
is<br />
dienste van de natuurbescherming en pas na<br />
contact<br />
met de respectieveliJke auteurs.<br />
Meningen, stelJ.ingen en uitspraken, afgedrukt in deze uitgaven,<br />
striJdig met de doerstellingen van de vereniging, worden na beraad<br />
door de redaktieraad van commentaar voorzien. -neõút op antwoord ts<br />
evenwel ten allen tijde gewaarborgd.
BFIIEF<br />
VAN trtE<br />
OC¡Fz¿ITTEFI<br />
/i* V<br />
,^1<br />
3<br />
tr|-f 'Ì 4'Jçlft<br />
Weer staan wlJ aan de vooravond van een nleuwe<br />
Jaanrisseling. 82 g1?g 1n iJrtempo, zoars heer onze maatschappi3<br />
overigens. 83 zien wiJ nochtans hoopvol tegemoet. Misschfen iË úet<br />
nlet slecht op zulk moment even stfl te stãan biJ onze eigen persoon<br />
aLs natuurgids en ons af te vragen: wie ben tk a-ts natuurõldsã<br />
Ben lk alleen maar de man die wandelingen 1eidt,<br />
veel op stap gaat en zlch lnzet voor de milleubewegingen... of gaat<br />
het dleper? Tracht ik op een andere manler te leveña õa ik diepãr<br />
in op de dingen?<br />
Goede Vrienden,<br />
Natuurglds ztJn 1s lmmers<br />
i e auto eens 7.aten ataan en te voet gaan of de<br />
h<br />
a<br />
1,<br />
ook,. .<br />
fíeta gebnuíken;<br />
et lieht ín huis níet onnodíg Laten- brandbn;<br />
obe-r a¿jf in je uinke|aankopen, onzínníge ve"p akkingen uenmijden:<br />
n je aankope,n rekening houden net de geâondheí d, net de dende uene'|.d,<br />
met het kleíne uinkeltje op dehoek ítaar ze o<br />
ok moeten Leuen;<br />
het<br />
glae- opepa,?en en naa? de glaecontainer bnen gen;<br />
het,papíe?<br />
oe?zemeI.en, ndd? deeontaínen doen of beuaren 1)oo? een jeugd-<br />
beuegíng;<br />
de temperatuun ín huíe een pad? graden uerl,agen;<br />
g.euoon gratís .t¿id naken om naar- de meneen t¿ Luíetenen;<br />
iemand beLanglooa<br />
-helpen bíj een geüone d.ageLíjkae kanwâi;<br />
mee-ops_tappen in de tredeebeuegíng en tegeh de beuapeníng;<br />
ie kinderen e"op uijzen dat enôep- en<br />
je<br />
chiþe ongezond.'zíjni'<br />
teLevíeiep?og?amma bewueter kiz,en.<br />
Natuurglds zLJn ls: echt bewust leven<br />
met een verantwoord inzicht in wat de<br />
natuur en de ¡nens aangaat. Dft wensen<br />
lre Je voor 83, en namens gans de bestuursgroep<br />
daarbiJ ook nog een heel<br />
flJne kerst en een vredevol nieuwJaar,<br />
nlet alleen voor JezeLf, maar ook voor<br />
.ie gezln.<br />
Namens het bestuur:<br />
Roger Schoebben, Voorzltter.<br />
ù<br />
A<br />
W
4<br />
AGTIEs¡<br />
VAN tr'E<br />
WEFIKG¡FIGIEÞ<br />
Yorm i ng s act ivitei te n .<br />
15 Januari :<br />
13 februarl :<br />
17 april<br />
15 mei<br />
05 Junl<br />
72 Juni<br />
09 Juli<br />
04 september<br />
,48 september<br />
09 october<br />
06 november<br />
11 december<br />
rrtqq u<br />
n eNl<br />
voor hen die echt iete<br />
willen bijleren!<br />
JaarvergaderÍng van de Werkgroep Llmburgse <strong>Natuurgidsen</strong>.<br />
winterwandeling in de Hoge venen: samenkomst g.oo uur<br />
a/h station te Genk, 8.30 uur autostrade Herderen.<br />
Vogelgezangen i,/h gosbioLogisch Centrum te C,enk.<br />
Dagexcursie naar Soulrne bfJ Matagne.<br />
Contactdag met de Nederlandse <strong>Natuurgidsen</strong>, Lommel.<br />
Spinnen in de Maten.<br />
Uilentocht op de KlnderboerderiJ te Kiewit.<br />
: Daguitstap naar Àlrwaille en Comblain au pont.<br />
: Nat-ionale natuurbescherrningsdag.<br />
: Paddestoelentocht op de Kinderboerderlj te Kiewit.<br />
: Geologische wandeling door Limburg, daguitstap.<br />
: Zeeland, daguitstap.<br />
Samenstelling: Havee, Lumnen.<br />
Wandelprogramma<br />
2 januari: Beverst: De b.J¿.¡.:tt en Leenverd: weiden en akkers.<br />
Gids: Edgard Stevens.<br />
14 uur: Parkins Schoonbeekstraat(richting kasteel) Beverst.<br />
2 Januari: Lummen; tandeling te Linkhout: weiden en bossen.<br />
Gicls: Werkgroep Ecologie Lummen.<br />
L4 uur: Danclng ldeal, spoor$regovergang Linkhout, Lummen.<br />
2 Januari: Nieuwenhoven: l.oof bos.<br />
Gids: Jos De Bruyn.<br />
14 uur: Parkinq domein Nieuwenhoven, St.Truiden.<br />
Iangs de baan Hasselt-St.Trulden.<br />
6 februari:Beverst: Langhelde (staatsbossen): weiden en bossen.<br />
Gids: Edgard Stevens.<br />
t4 uì,:r¡ Parklng Schoonbeekstraat (richting kasteel) Beverst.<br />
6 maart ! Beverst : Boswlnning: beernden .<br />
Gids: Edgard St.evens<br />
14 uur: parklns Schoonbeekstraat (richting kasteel) Beverst.<br />
27 maart: Natuurwandeling te Merdert: holle wegen en bossen.<br />
Gids: werkgroep Ecologfe. Lwnmen.<br />
14 uur: Kerk te Meldert, Lummen.<br />
Samenstelling: Céclle Ulenaers,Peer.
INFc'FlÍNATIE<br />
trIAG¡<br />
L¡EVE<br />
trTAG¡<br />
MENSEN,<br />
ALLEMAAL<br />
// \l<br />
Ruin 50 curoisten hebben te St.Truiden de CURSUS NATUURCIDS tot het einde gevolgd.<br />
Ot ze zich allenaal lange het evaluatiegeeprek in onze werkgroep hebben ingewerkt,<br />
is one op dit ogenblik nog niet bekend. In elk geval: I{ELKO}í, we hebben je nodig.<br />
Ook de cureÍeten die niet deeindgtreep haalden, kunne contact houden mt onze lrerking<br />
en deelnemen aan onze activiteiten door een ABONNEUENT TE NEMEN OP ERICA.<br />
Ondanks de etij$ende kosten van papier en port, houden we het bij 25O FRAI{K. Í{e<br />
hopen dat ook de natuurgideen door het Btorten van een VRIJE BIJDRAGE het voortbeetaan<br />
va¡r Erica zullen veilig etellen. Dank! t{ij geven wat ne kunnen.<br />
Voor het, eerst bieden we.ook onze Nederlandee vrienden en natuurgideen die van over<br />
de grene de cursue kwamen volgen, de gelegenheid om gemakkelíjker voor Erica een<br />
atorting te doen: 14 GULDEN op 57,66.19-019 ABN-Bank Stein, t.¡1.v. Vereniging LÍnburgee<br />
Natuurgideen. Ook jullie bijdrage io van harte welkm.<br />
I.¡IELBÍ.IAALAFDELING BREE vierde op 24 october 11. zijn lO-jarig beetaan. llartelijke<br />
gelukweneen aan hen die zo een gevarieerde werkíng al die tijd rnogelijk hebben gemaaktl<br />
Dat daar heel wat vrÍenden natuurgideen bij zijn, ie voor on6 een reden<br />
tot fierheid. Specíale gelukwensen aan Jaak Paaeeen, Frans KoBtens en Jacky Jacobs<br />
en hrm medewerkere, die bij deze gelegenheid een prachtwerk uitgaven dat toch ergena<br />
een epíegel is van hun jarenlange atreven: "In en om het Stracooierbroek".<br />
En ten elotte, vergeet de datrrn van 15 JAI{UARI'f983 NIET te noteren ale je een nieuwe<br />
agenda voor 1983 aanlegt. tle hadden je graag gezien op de JAAR\TERGADBRING ÎE<br />
COOLEN...Ook ale je niet zo actief wae ala natuurgids de laatste tijd, naar je<br />
toch nog interesoeert voor war onze tferkgroep doet, ben je daar die dag zeker op<br />
de juiate plaato. En als je wiat rrat voor noeite Líliane, onze gaetvrouw, doet om<br />
iete lekkers te kunnen aanbieden, dan zou je haar beeliet niet wille teleurstellen.<br />
llil je æewerken aan ons publiek WANDBLPROGRAIÍMA? Dan zouden we het erg op prije<br />
etellen, ale je onderetaand atrookje ingevuld zou ureebrengen naar hogergenoemde<br />
jacvergarlering of opaturen naar ono oecretariaat tegen 15 januari 83. Let op de<br />
duidelijke opgave vdr uur en vertrekpunt. Dank voor de roedewerkÍng.<br />
Voor de reot, alvast een gelukkig nieuwjaar voor allenaalllllllllllllltlllllltllll<br />
Cécile Ulcnaere, Linde-Peer.<br />
a<br />
I<br />
5
6 Bij leven en Welzijn<br />
rN MEMORTÀI'! tEF DREESEN, een sfeerbeeld van een begrafenis.<br />
Dinsdag, 26 october, IO.OO uur in de morgen.<br />
Een schrale zon doet pogingen om door de ochtendneveLs te breken en<br />
tovert een zilveren scherm over de naJaarsvelden waarop de laatste<br />
bieten worden gerooid. Een bronzen horlzon riJgt de hemel aan de aarde.<br />
Om beurt zongen groen en geel, rood en bruin een vers in het loflied<br />
aan de kleur, rìâêF langzaam herkennen boom en struik zichzelf<br />
in het stakerig gepeinzen van hun houten scelet. Een pracht van een<br />
herfst is het gevteest...maar Pa Dreesen is gestorven...desondanks.<br />
Met tlentallen en tientallen zj-Jn ze van heinde en ver gekomen naar<br />
het rìergelblonde kerkJe van Gerdingen blj Bree, een kerkJe dat steun<br />
zoekt tegen de vierkant Kempfsche keikoppentoren, die met zlJn scherpe<br />
spits de oneindigheld beschriJft op de etsplaat van de rulmte.<br />
Getuigen willen ze zLJn van de laatste gang van Jef Dreesen, dê vader<br />
van onze ondervoorzitter Theo en schoonvader van Mia Moors, ook actief<br />
natuurgfds. Met heelder klochten komen ze blnnen gevallen, eIkaar<br />
van ver begroetend met de gtimlach van het bIiJ herkennen of het<br />
opgestoken handgebaar van wiJ zíJn er ook. Lang voor tiJd zitten de<br />
witte beuken eivol en is er letterliJk geen zLt- of staanplaatsJe<br />
meer te bemachtigen. Velen moeten btiJven buiten staan en vormen<br />
spontaan de erehaag als Jef wordt binnen gedragen.<br />
De chrlstus boven de lngang spreidt de armen wiJd in het verzoenend<br />
gebaar van de vereniging. Onbewust ziJn allen gekomen als soortgenoten<br />
en tastbaar is de eendrachtssfeer die gellJkdenkenden kenmerkt.<br />
Àandachtig zftten ze te luisteren naar de profijtelijke klanken en<br />
de malse tonen die uit het orgel neerdruppelen en als met een gouden<br />
gieter over de ingetogen koppen worden uitgegoten. WonderliJk is het,<br />
hoe Je e1k woord van de droevlqe gezangen verstaat, die het vijfkopplg<br />
dorpskoortJe op het twee-vierkante-meter-doxaal met een nasale stem<br />
aaneenrlJgt als de kralen aan een noster. Zuiver als een klaterende<br />
beek rilt de akoustiek door de beschilderde baldakiJnen van de donkerbruine<br />
eikenhouten zolderlng. Wat een verschil met die holklfnkende<br />
vaten die men tegenwoordig kerken pleegt te noemen, maar waarin geen<br />
sfeer te krijgen is.<br />
Vol mededogen staan de gedrapeerde helligen in het gulden retabel<br />
mee te leven met al die honderden, die een laatste groet komen brengen<br />
aan één van hun stamvaders, gebuur of kennls. Mufsstil zltten ze<br />
in het zilverlg licht dat afdaalt langs de stralenbundels, die schuin<br />
tegen de hoge gothische ramen staan. Ontroerd lufsteren ze naar het<br />
eresalut van de zieleherder aan het simpele leven van Jef Dreesen.<br />
Een leven zonder franJes of roemruchte daden, een leven daarentegen<br />
van Kempfsche soberheid en eenvoud, van hard werken en rrerìuldio zor-
Ìtat de gemeenechap die van hem hietd, aan vader Dreegen verliest. Z<br />
I{lJ nemen dan ook op een heel blJzondere wiJze net Moederker ¡nêt-<br />
Theo, met Mfa en hun dferbaren dèel aan het leed dat hun treft en<br />
dat het heengaan van deze bescheÍden man nalaat. Een man, die zoals<br />
Theo altlJd zeLr gemekkeliJk 1oo Jaar kon woraãn, maar dle zlch<br />
vÒQr ztjn dood met de echte Kempische gelatenheid dtå hem ergen-wãL,<br />
had neergelegd blJ het feit dat 8o Jaai voor hem aL rufmschoots voldoende<br />
was...ln Gods naam, zoals hij altlJd pracni-tã zeqgen.<br />
Tot ziens, ,Jef t<br />
,.ref LelJssen, overpelt, namens de redaktieraad van Erlca.<br />
MIJN VADERT,JE.<br />
I..<br />
a.<br />
:'<br />
,<br />
a<br />
o<br />
o<br />
-." o<br />
In extremls vernemen $re<br />
U.:i." .oade-rtie, h¿J uas rechttaan díg heúd.<br />
aden<br />
il¿i had den zúa?en laet op zích gei<br />
een eerlí jk ma,n te zíjn<br />
ín aoord en daad.<br />
Dat íe het sehone duaze kaaad<br />
ttaa?, na ons Here Jezus Chríetus<br />
de etenkete man aan onden gaat,<br />
Zi.jn oog uae nuetíg blauu: een oe??e zee.<br />
Zíjn woord oan,b|ijheíd eoms plotee<br />
Een etalen<br />
fueee,<br />
naeht,<br />
H¿i Laehte nood en zoende onúeruaeht<br />
níjn dwaae hanen en níjn jong gedacht.<br />
De. .hoge echepen díe de Scheî.de droeg.<br />
Hij uíet hun Laden oaet en eehoon ú<br />
Hy had hun namen 'l.ief<br />
,<br />
o.m mee-te epeLen- a'Le een kínd naief :<br />
Karatehi, PantoB, CaLeutta,<br />
f¿ik sehoon kanaLen.<br />
IIíj uist de hauen, heímuee en oendníet,<br />
b¿i Þ?oegen nongenmíet<br />
en in de late avond<br />
on/,er Luíd en rauu aírenentíed.<br />
l¿.¡. heef,t de boaeen.úen zijn ieug C bemincl.<br />
H¿i kende bomen l¿jk wíj nbnsbn í
I Jaarverslqg<br />
I VERGÀDERTNGEN.<br />
1. Jaarvergaderinq op 9 Januari 1983 in de KommanderlJ Aldenbiezen.<br />
2. werkvergaderlngen bestuur: gaan door fn MaJestic, Europalaan,<br />
Genk op L2 febr, 30 aprll, 2g Juni, 24 sept, 12 november.<br />
3. Redaktlevergadpringen: 4 in getal, telkens één maand voor het<br />
verschiJnen van het contactblad.<br />
4. Bureauvergaderingen van het CentruÍr te Antwerpen worden btJgewoond<br />
door Cyriel Ilsbroux en Ar¡dré Vandesande.<br />
5. Conmissie Cultuurconservering: Luc Langie vertegenwoordigt ons<br />
in deze Provinciale Corunissie.<br />
II. KÀDERVORMING.<br />
1. Cursus natuurqids:<br />
De cursus natuurgids wordt meer en meer door Werkgroep Llmburg<br />
ze)-f georganiseerd 1n samenwerking met het C.V.N.-Antwerpen,<br />
dit om de cursbt.een meer streekgebonden opleidlng<br />
te geven.<br />
Dit Jaar ging de cursus door te St.Truiden met binnenlessen<br />
in het RHITO Terblest. 77 deelnemrs startten op 6 maart 82.<br />
tlugo Vanderllnden zorgde.met wlelewaal St.Truiden voor een<br />
degelijke begeleiding van deze grote groep.<br />
Leden van onze werkgroep verzorgden voor deze cursuss<br />
-algemene begelelding van lessen en excusies, ad¡ninistratle.<br />
-lessen: 10 lesonderwerpen van het progra¡nma (X ¡ uur).<br />
-lelden van st.udie-excursfes, steeds 1n gesplitste groepen.<br />
-begeleiden van stage-excursies.<br />
-bijkomende lesteksten naast het lespa-ket van het Centrum.<br />
medewerking aan het evaLuatlegesprek.<br />
2. Vorminqsdagen voor onderwllzers.<br />
In Reglo Tongeren werden onder inpuls van Plet Fraussen vormingsdagen<br />
voor onderwÍJzers ingerlcht in verband met biologielessen<br />
Jn de basisschool. Binnenlessen gingen door in<br />
het Parochiaal Centrum St.Jan, Tongeren. Zj-J werden afgewisseld<br />
rnet exeusies in de omgeving. Data: 20 en 27 september,<br />
6 en LO october en 22 november. f¡e reeks gaat verder in 1983.<br />
3. Studie-exc_usies. Deze zíJn bedoeld aIs blJscholing voor natuurgids<br />
14 feb: Bezoek aan het waterzuiveringsstation van C¡enk.<br />
07 mrt: Grindqaten aan de Maas, Roger Meynen.<br />
2l mrt: Mossenwandeling met Pater Lande$tald Janssen.<br />
04 apr: Bunderbos te EIsIo.<br />
18<br />
o9<br />
15<br />
16<br />
13<br />
o5<br />
19<br />
L7<br />
apr:<br />
mei:<br />
mei,<br />
mei:<br />
jni:<br />
str:<br />
str:<br />
okt:<br />
Vogelgelulden j.n BokriJk, Jan GabrieIs.<br />
Daguitstap naar Mattagne, Hugo Vanderlinden.<br />
Uilentocht, Chrls Onkallnkx.<br />
Contactdag Nederlandse Natuurgfdsen te Spaubeek.<br />
Grassenwandeling, Schulens Broek, Hugo Vanderlinden.<br />
Terril van Wlnterslag, vervangen door wandellng Stlemer.<br />
Nationale Natuurbeschermlnsgdag te Malmedy.<br />
Paddestoelentocht te Klevit, Rfk Libbot.<br />
O? nov: Geologische wandelfng door Llmburg, Frans Keyers.<br />
12 dec: daguitstap naar Zeeland.
I<br />
.I-rI . CONTÀCTBLÀD ERTCA.<br />
Naast een drlemaandeliJkse uitgave, vermeerderd met een Nal-aanhangsel,<br />
verschenen ln 1982 ook nog 3 tussentiJdse uitgaven en een herdenklngsnunìmer<br />
Theo Oeyen.<br />
<strong>Natuurgidsen</strong> kriJgen ln princfpe Erica gratls. Velen storten gelukkig<br />
een VRIJE BfJDRÀGE als steun voor de werklng van de vereniging. et<br />
om het voortbestaan van het ttJdschrtft mogeliJk te maken.<br />
Wandelaars die regeLmatig op de hoogte wlllen zLJn van onze activitelten<br />
kunnen zlch abonneren voor 25O FRÀ¡[K. In L982 waren er "12<br />
abonnees.<br />
IV. DEELNAIVIE AÀN TENTOONSTELLINGEN.<br />
Een lnformatleve stand van 3 panelen met tekst en foto's, aangernrld<br />
met een biJhorende folder en wandelprogrammafs werd geplaatst op:<br />
24 aprll: Symposlum Grenzeloos Landschap, Luc Diepenbeek.<br />
18/23 Juni: rdeeën voor groene ruLmten, Bree cemeentehuls.<br />
L2 sept-ember: Open deur d.g, Natuurhulpcentrum Opglabbeek.<br />
03 october: Natuurmarkt Klnrooi, Technische School.,<br />
V. NATUURWANDELINGEN VOOR HET GROIE PUSUEK.<br />
Naast de kadervorming die de laatste Jaren nog uitbreidde, bliJven<br />
deze natuurwandelingen een hoofdbrok vormen van onze activiteit.<br />
De IiJst moest Ín de loop van het Jaar regeJ.matig worden aangevuld<br />
en beloopt 125 WANDELINGEN, gfespreld over gans de provlncie en de<br />
vfer sefzoenen. Dft wandelprogramma wordt doorgegeven aan de pers,<br />
radio, dag- en weekbladen om alzo het grote publtek te berelken.<br />
VI. ÀÀNGEVRAAGDE WANDDLINGEN.<br />
ÀIlerlei jeugdbewegingen, verenigingen en scholen. enz...doen regelmatig<br />
beroep op een natuurgids. Aanvragen van de scholen opvangen<br />
blijft een probleem. VooraL in de Week van het Bos werden weer<br />
tientallen klassen rondgeleid. Kleinere groepen richten zich vaak<br />
rechtstreeks tot een plaatselijke qids. Het Juiste aantal 1s daardoor<br />
niet exact op ons secretariaat bekend, maar beloopt zeker<br />
21O ÀÀI\TGEVRÀÀGDE WANDELINGEN.<br />
VII. SECRETÀRIÀAT- INFORMATTE.<br />
Vragen naar informatie, aanvragen voor wandelingen, telefonische<br />
oproepen, enz...proberen wij in de mate van het mogelÍJke te beantwoorden.<br />
Ook van buiten de provincie, zelfs vanuit Nederlands Lirnburg<br />
informeert men bfJ ons naar wandelmogellJkheden voor groepen,<br />
scholen. privé-personen, enz... vragen van studenten naar documentatie,<br />
enz...moeten wlJ vaak onbeantwoord laten, omdat wi¡ niet<br />
over voldoende tijd en documentatie beschikken. Gelukkig kunnen<br />
v¡ij hen verwijzen naar de natuurcentra.<br />
VIII. CONTACT MET HET I.V.N -NEDERLAND.<br />
Reeds meer dan 10 Jaar onderhoudt onze Werkgroep contacten met het<br />
fnstituut voor Natuurbeschermingseducatie, afdellng Nederlands Limburg.<br />
JaarllJks 1s er een studle-contactdag 1n een Lnteressant natuurgebied<br />
of rond een bepaald thema. Beurtellngs organiseren we<br />
die dag. Zo waren we dit Jaar te gast te Spaubeek, waar vooral<br />
educatieve actlviteiten met Jongeren aan bod kwamen.<br />
Samenstelling: CéciIe Ulenaers, Linde-Peer'
o<br />
Jaarvergadering<br />
INRICHTER: de Werkgroep <strong>Limburgse</strong> <strong>Natuurgidsen</strong>.<br />
wÀlfNEER? Zaterdag, 15 Januari 1983.<br />
t{ÀÀR? rn het Klooster van cooren te Kerniel blJ Borgroon.<br />
HOE BERETKEN?<br />
Als Je in Borgloon de weg naar Diepenbeek<br />
neemt, 1s Kerniel het eerste dorp op Je route.<br />
Voor Je 1n Kerniel bent, zle Je een vrljzerplaat:<br />
KLOOSTER VAÀI COOLEN. Daar moet Je<br />
Ìinks afslaan. De smalLe bochtfge weg efndlgt<br />
onder een oude lngangspoort. Daarboven<br />
staat. de elgenllJke naam van het klooster te<br />
lezen: MÀRIENLOF, lof aan Maria. Het is daar<br />
dat de lamp brandt. Het is daar dat Jullle<br />
allen, Llmburgse Natuurgldsen, weLkom ziJn<br />
in deze unieke abdlj, een werkeliJke oase<br />
van rust in een wereld van Jachten en Jagen.<br />
12.OO<br />
13.OO<br />
,5<br />
4<br />
PROGRAI'TMÀ:<br />
10.OO UUR,/ VOORMIDDAG!{ÀNDELTNG door het riJzend<br />
en dalend landschap rond Coolen. Dat gebeurt<br />
onder de gewaardeerde leldlng van kenner<br />
biJ uitstek: de heer Hendrfckx, de man<br />
ult Hendrieken, door aIIe natuurgfdsen gekend<br />
als deman dle zoveel weet dat h1J ons<br />
steeds ïreer verbaast, een man dle alles op de<br />
Juiste wiJze weet aan te brengen, een man<br />
Ìraarop we nooit vergeefs beroep doen.<br />
UUT: LUNCH TN DE REFTER VÀII HET KLOOSTER VÀN COOLEN. Daar Kunnen<br />
de eigen meegebrachte boterhammen gegeten worden biJ een aangeboden<br />
hete tas koffie of een bord warme erwtensoep naar keuzé.<br />
Het ars monLtrnent geklasseerde klooster van cooren gaat terug<br />
in de tljd tot 1439. De gebouwen llggen rond een bLnnenplaats<br />
verspreld en aan het klooster ztJn nog steeds een boerderiJ,<br />
een tuin en randeriJen verbonden, alles safnen goed voor een L2<br />
taL hectaren. Sinds het begln van vorlge eeuw 1s l¡arlenlof een<br />
abdiJ voor cistercienzerlnnen, een strenge orde dus. 12 zusters<br />
verrilelen heden ten dage nog steeds hun tiJd tussen gebed en werk<br />
op het land, de boerderlJ en het klooster. Het ls hard werken<br />
geblazen, want de zusters voorzfen ln hun eJ.gen onderhoud.<br />
De voornaarnste bestaansreden in het heden van de blddende gemeenschap<br />
van Coolen is er een van "zlJrì,,, als een levende aansporlng<br />
tot bezlnning. Tevene heeft zlJ een dlenstbare taak bfJ het<br />
onthaal van de zoekende, dlkwlJls opgejaagde en soms ontspoorde<br />
mens uit dat zogenaamde moderne leven van tegenwoordlg. Eõn<br />
praats waar men zich kan laven aan de stllte, de rust en de inkeer<br />
dle van het complex en de gemeenschap uitgaat.<br />
uur: BEzoEK ÀÀN HET KLoosrER vÀN cooLEN. Buiten Limburg 1s het<br />
nauweliJks geweten, dat dit klooster zulk groot aantal mer)
';\<br />
-':Ltvhtañ'<br />
- u*{,\.¡.*.<br />
- 44^L\ t!a.r<br />
- :,o4.rlrrrn.<br />
l¿<br />
Het kunstpatrimonlum dat hier te bezlchtigen rs, bestaat ult<br />
vloeren, lambrf zeringen, bldstoelen, commdes, enz...dle de<br />
sacrÍstle, de kerk en de spreekkamers sleren.<br />
we vfnden hfer een uitzonderllJke ultstalllng van de Louls xvstlJl<br />
die zlJns gellJke niet vfndt. deze stijr biedt qua uirerlijk<br />
geen grondig verschll met de Régence-stfJr met dewelke hlj<br />
gewoonllJk 1n één adem wordt vernoend. De Louls XV voert echtei<br />
de nleuwe vormen tot het uiterste door. HiJ fs vooral een versierlngsstlJl,<br />
waarbfJ wel de symetrie ult de Louis XfV verdwlJnt<br />
maar niet het evenwlcht ln het ornament. Het fs nu nteer een speJ.<br />
geworden van llJnen en vLakken.<br />
Een vraag die wlJ ons kunnen stellen is wel, hoe het komt dat<br />
een kunstvorm, die als geen ander een echte ulting is van de nakende<br />
decadentie 1n de maatschappelfJke samenlevJ.ng, in een zo<br />
ruime mate 1s terug te vinden 1n de interfeurs van een kLooster<br />
als dlt. Daar zl.t lnderdaad een duarlteit 1n, maar het is zeker<br />
een gevolg van de functie die het klooster ten tfJde van de inrlchtlng<br />
vervulde. De vertrekken waarin het publiek toegang had<br />
zLJn maar arleen zo l-uxueus ingerlcht, de verbriJfplaatsen van<br />
de zusters zeJ-f zLJn ufterst sober en overeenkomstig strenge regels<br />
voorzien van het alleen maar nodige.<br />
Met weergaloze fantasie en verscheldenheid wisten de kunstenaars<br />
hun grll11g fiJne versierlngen kwlstlg aan te brengen. Deze kenmerken<br />
vindt men terug zovrel 1n meubels en betimmerlngen als in<br />
de bouwr¡erken uit een perlode die bepaard wordt door de data<br />
1775-1793. zLJ vergde de uiterste bek$raamheid van de vaklieden<br />
en deze stlJl geldt dan ook als het vlsltekaartJe voor de meubel-en<br />
Ínterleurkunst,<br />
Coolen valt onder deinvloedsfeer van de Luikse meubellndustrle.<br />
Bepaald door de ParlJse rfchtllJnen (als het parlJs regent, dan<br />
druppelt het ln Lutk), werd de Louls XV landeltJk en regionaal<br />
ultgevoerd. De constructie 1s degetÍJker en beredeneerder.<br />
Het materl,aal ls a1tiJd massief elkenhout, zonder opplawerk, voor<br />
zlen van uLterst sierllJk steekwerk dat een excentrische aanbreng<br />
heeft. Zle hoe all.es hler glimt en blinkt onder de belangloze<br />
lnzet voor het behoud, rulk de boenwas dle het symbool is<br />
van de zorg voor het behoud van deze unfeke verzamellng.<br />
In de sacrist.le wordt het beschllderde schrfJn van Sinte Odilla<br />
bewaard en dat is de oudste bekende houtschildering In de Nederlanden<br />
en dle dateert van L292. In de kerk kan Je het oudst bewaarde<br />
zitmeubel van Belgle zlen. Het ls de zogenaamde koorstoel<br />
van Sinte Lutgardls. Deze Romaanse stoel met ziJn heel prfmaire<br />
vormgevlng is meer dan 8OO Jaar oud.<br />
14.OO UUT: JAARVERGADERING VAN DE WERKGROEP LTFBURGSE NÀTUURGTDSEN.<br />
Welkom door Roger Schoebben, Voorzitter.<br />
Werkingsverslag door CéctIe Ulenaers, secretaresse, penningmeeste<br />
Vormingsactiviteiten door Hugo Van der Linden.<br />
14.15 uur: SPRBEKBEURT: De natuurgids ln de crlsistlJd.<br />
gastspreker : Herman Delaunois:<br />
Medevoorzltter Verbond voor Natuurbescherming.<br />
Voorzitter Bond Beter Leefmllieu, Vlaanderen.<br />
15.OO uurs GEZELLIGE BÀBBEL bij brood, kaas en wfJn ult de 3de wereld.<br />
Coordinatie: Cécile ULenaers, Llnde-Peer.<br />
Ontvangst: Llliane Dedroog, Maasmechelen.<br />
Gldsen: MiJnheer Hendriks, Hendrieken.<br />
Zuster van het klooster vqn Coolen.<br />
Tekst: Jef LelJssen, Overpelt.<br />
1 1
12<br />
ErEzlrnnlnc¡<br />
?<br />
a.<br />
(t \\<br />
EVEN NIIJMEREN OVER DE EENVOUDIGE MENSEN VAN VROEGER EN NU.<br />
Ihrinner jij je ook nog uit- je lagere-echooltÍjd, de leseen over de oude Belgen.<br />
Stoere vprhalen over de jacht en de viavangat, waarbij je lekker geen data hðefde<br />
van buiten te teren. van druiden die rBi eån gouden aíkkel een marerak gingen<br />
enijden, díep in hec woud. Natuur en godedi"n"t ãtaan bij alle primitieve iorËen<br />
naul, rÊt elkaar in verband. De æneen gingen offere brenlen in de donkere wouden.<br />
Nu moet je rtiet denken aan zo een dennenbos van nu, neen, díe zijn helaae aangeplant.<br />
Vroeger zijn hier onnetelijke boeeen geweest: eikån- en bãrkenboseen, ãtzenbroek-<br />
en machtige beukenboesen. Stel je voor: die dikke rechte staÍrnen, naarvan<br />
de kruinen naar elkaer toeh'elfden. Diã zich in een
MET EEN KGIFIFIEUruE ZGIUT<br />
OVER DRUTVELAÀRS, OPVOEDING EN TEELTCOMBINÀTTES.<br />
Een drufvelaar pranten, ên dan? voor Je er erg in hebt, heeft die<br />
levenslustige knaap honderd scheuten gezet die naar overal uttzwiepen<br />
en 1n mekaar strengelen. Àls leek sta Je er beteuterd bi1. Hoe<br />
kriJg ik daar nu een knoesti-ge, overzichtetfJke wingerd van? In de<br />
oudheid ls ook wiJn gedronken, dus maar te iade blj verglrius.<br />
t'Spaar de plant nie t ale<br />
-<br />
ze .i o\g ie . ttanneen zi j gelukkíg<br />
en fien omhoog<br />
eeh íe t, gebnui-k-het enoeímes nog níêt. Bne-ng<br />
uat Lícht bínnenin<br />
doo"<br />
met dd-tand uat btaderei af te pl.ukken,<br />
Maan, a\, 8ze stevig<br />
uitgegnoei,d íe, kort dan haar a?-<br />
men ín, kníp haar hoofdhaan<br />
bíj. Het staal van het snoeí-<br />
mes moet zii kunne n vendnagen. l,lees een l¡ande meeeter en<br />
eníj aLLe oúe rto l, L íge<br />
ranken ueg".<br />
Tot daar Vergfl-lus, maar wat goed is voor de drulvelaar, is ook<br />
goed voor het kfnd, zou men hierblJ kunnen denken. Laat het kind<br />
dus vrlj als ee! voger opgroeien, tot het moment gekomen is om<br />
het tucht en orde op te leggen. Doe dat dan met vãste hand.<br />
De vergeriJking kan ook verder gaan. rn verglrius, tijd had men,<br />
om een druivelaar vast te bindenr gêêtr geimpregneerde palen, Iaat<br />
staan van betonpalen. Maar de natuur voorzag tñ aft tei
14<br />
JGING¡ G¡ELEEFItrI<br />
cIIJtrI G¡EtrlAAN<br />
JAARVERGADERING<br />
DEEL VIER.<br />
' Een probleem, dat zich de laatste jaren rnanifesteert ie het toeneupnde<br />
geweld. Deze tendeng ie één der gevolgen van overbevolking, werklooeheid<br />
en coneumptie. Vooral dit lãatatè verpticht beide orrðår. re gaan<br />
werken en ie er vaak de oorzaak van dat de kleinete aan hun lot wãrden<br />
overgelaten.<br />
Scholen en jeugdgroeperingen kregen daardoor ook nog een eociale taak.<br />
Ze werden dikwÍjIe opvangcentra van alleen gelaten kinderen. Hoe moeten<br />
deze worden oPgevangen? Vele natuurgideen zijn ware encyelopía van kennie,<br />
*ear hebben zelden aandacht voõr didaktiek, het HOE BREI{G JE HET<br />
AAN? En dat wordt noeilijker naargelang de luieieraare kleiner zijn.<br />
Dat probleem ldaa punt 4, dat in beperkte kring werd bediecueeieerd op<br />
onze jaarvergadering die in januari laatetleden doorging in Aldenbiezen.<br />
Een eamenvatting daarvan is nu aan de beurt. J.L.<br />
NÀTUURGIDSEN EN DE KLEINSEN.<br />
Men heeft miJ_gevraagd lets te vertellen over denatuur, over wat Je<br />
aan kinderen reren kan en vooRAL hoe Je hen dat vertelt.<br />
?o-1o jaa! geleden was men 1n de natuu¡:wetenschappen nog volop aan<br />
de determinatie toe. Vandaar dat natuurkennis beól,ond uit het-noemen<br />
de naarn van dit plantje, de naam van gfndse vogel , enz...Het ls maar<br />
sedert onlangs dat men is beginnen spieken ovei, biotopen, verbanden,<br />
gevaren, alternatieven, enz. . .<br />
Een stap verder, dan wat in de cursus natuurgfds -hoofdstuk: pedagoglenadrukkellJk<br />
gezegd wordt is: maak er geen sãale opsomming vai, *ã.t<br />
vertel er de anekdoten blJ, reer de zaãk in haar cðntekst-zien.<br />
Nog een stap verder ls ge$¡oon helemaal geen namen te citeren, tenziJ<br />
als voorbeeld of op het einde van een verhaal.<br />
Natuurbegelelding is een kwestle van aandacht houden en dat kan alleen<br />
als men boeiend is en geen zagevent ln de zin van t 20 namen van bomen,<br />
bladrandsoorten, vruchtvor¡nen. enz... Dat hoeft echt niet.<br />
¡Iat boeit wel? Een aantal fiJne onder$rerpen zoals daar zLJn: krfngloop<br />
en ziJn verstoring, evenwicht en plagen, soortenriJkãom, zLeí.<br />
en gezond, afbreekbaar en niet afbreekbaai, voedselpyramtde, groottevergellJking<br />
van biotopen, âIle vlees is gras, gil in de voedsel_<br />
pyramide, ls een koekoek lui, mechanismen zoals wlldgroef....enz...<br />
We praten dus over zichtbare dingen en geven werkelijkheidsonderricht<br />
op een ervaringsgerichte manier. MllieubewustziSn moãten vre aankweken,<br />
want daar gaat het toch om.<br />
ar<br />
o<br />
,TL
15<br />
Laten $¡e even een voorbeeld geven hoe een krlngloopverhaaltJe kan<br />
beglnnenz er oaLt een blad op de grond,<br />
oolgend iaan hangt het terug op de boom,<br />
neaetiee Þa,n ongetoof , .,<br />
Iaten ue nu eens kiiken uat die blaren op de grond doen,<br />
Laten wiJ nog een meer uitgebreid voor bee.ld geven over het konlJn.<br />
GewoonlfJk beperkt de 1es zfch tot: opsomming van onderdelen, bespreking<br />
van oren, tanden, poten, enz lloe deden wlJ dat op de<br />
KlnderboerderiJ te Klewit?<br />
Hoe zou een koníintie Lopen ale e" een úos aelzteraan zít? 0f een<br />
hond, een uoLf? ALe e? geoaar ie?<br />
SNEL, Ja natuurliJk, anders heeft het hele¡naal geen kans.<br />
Misschien loopt het eerst rechtdoor -fn een rechte liJn- maar dan<br />
heeft de hond het snel te pakken, de hond loopt immers sneller dan<br />
een koniJn.<br />
Zogauw echter, als het konlJn de warrne adem van de hond ln zLjn<br />
hats voe1t, gaat het pLots naar links en rechts uttwiJken. Het koniJn<br />
zegt. niet aan de hond: pas op hond, het is nu dat ik rechts ga.<br />
De hond is dus erg verrast, het koniJn had ook llnks kunnen uitschLeten.<br />
Het koniJn begint ZIG-ZAG te lopen.<br />
Ïlat doet dus het konlJn? 1. ZLg-zag lopen,<br />
2. Het maakt grote sprongen.<br />
Hoe ?,oopt nu die hond aehter dat koníin? Laten uii eens kiiken.<br />
Met ziJn neus op de grond, êI snuffelend, I(tJk zol hiJ ruikt het<br />
spoor van de eerste sprong, maar het spoor van de volgende sprong<br />
1s al weer een meter verder. Het vinden van die achtereenvolgende<br />
sporen kost dus t1jd. Ondertussen heeft het konlJn zLtn voorsprong<br />
vergroot tot 10 meter en is het beestje gered. Het koniJn maakt<br />
dus grote sprongen om het reukspoor te onderbreken. Voor dle grote<br />
sprongen heeft het langere gesplerde achterpoten nodig.<br />
l,tad doet een konijn om bij geúaa,? z,ijn oriendies te oeruúl:tígen?<br />
SteI je een mooei zandheuvel voor met op de top ervan een paar oude<br />
dennen, wat struikgev¡as, enkeLe eiken. Onder de wortels van dfe oude<br />
den, het hol. Een twaalftal koniJntJes spelen buiten. plotseling<br />
dreigt er gevaar. Vanult de lucht komt een prooivogel of vanop de<br />
grond nadert een sluipende vos.<br />
Hoe verwlttfgen koniJnen etkaar biJ gevaar? Kunnen zLtn geluiden maken?<br />
Is hun lichaam daarop gebouwd? Neen, tenziJ:<br />
1. Hartverscheurend gillen a1s ze gedood worden. Dit gebeurt niet<br />
alÌen uit doodsangst, maar ook om de anderen te verwittigen.<br />
2. of met de achterpootJes snel op degrond roffeLen;<br />
3. of snel wegritsen 1n het hol,- de anderen zlen dat en lopen allen<br />
tegeliJk zo snel mogellJk naar het hol.<br />
HoeoeeL deuyen moet zo'n ho?, dan uel hebben? IIoeveeL píjpen? HoeveeL<br />
ingangen?<br />
Dle L2 koniJntJes kunnen nlet ln een lange riJ gaan staan aanschulven<br />
om binnen te geraken. AIs er een proolvogeL in de lucht hangt,<br />
dan moeten de kontJntJes ln één seconde onder de grond zitten of het<br />
1s telaat. Dus: koniJnenholen moeten veel ingangen hebben . Vele<br />
deurtJes aan één hol.<br />
Het is ook nj.et zot dat het koniJntJe dat het eerst het gevaar gehoord<br />
heeft dankzlJ zLJn LANGE LEPELOREN, stilletJes zlJn hol 1¡t_sluipt,<br />
denkend laat die prooÍvogel maar een ander konfJntJe pakken,<br />
nee t<br />
KoniJntJes ziJn erg solidair met elkaar, zLJ leven ln groep. Groepsdleren<br />
zijn altiJd erg solldair. Er !s altfJd wel een konijntje
16 dat het gevaar lets eerder heeft gehoord of gezlen en dat konlJnr<br />
[e verwlttigt dan de ganse groep . Ook het ulteenstulven uerkt verwarrend<br />
voor de viJand.<br />
OPMERKING:<br />
Na het werken in de stallen, ondermeer fn de koniJnenstal, kan nen<br />
met een konlJn naar een lokaal gãan;<br />
kinderen 1n een wlJde kring,<br />
het koniJn ln het mldden van de ring Ís een fiJne opstelllng<br />
het koniJn zal niet wegspringen aangezfen deze dLeren een erge hoogtevrees<br />
hebben. Niet direct "Wat zLen ure?", want dan kriJgen rìre een<br />
droge opsommfng van onderdelen.<br />
We laten het beestJe heel en praten over ziJn leefgewoonten, gedrag,<br />
voedselpatroonr SêVâEên¡ enz...dan volgen de onderdelen vanzelf.<br />
BESLUTT:<br />
1. Laat kinderen geen onderdelen van bulten leren, maar help hen<br />
de kontekst onthouden door een aangepast verhaal.<br />
2. Pas woordkeuze, toonvariat,le, spreeksnelheid en lnhoudswaarde<br />
aan aan de leeftfJd en het studieJaar.<br />
3. Natuurlessen ziJn in het ondenrlJs drlngend aan vernleuwlng toe.<br />
4. Normaalscholen moeten een andere klemtoon leggen ln de opleidlng.<br />
5. Minder nomenclatuur, meer nadruk op verbanden.<br />
6. ZeLf weinig praten, kinderen laten spreken.<br />
7. Elke opmerkfng van een kind moet het vertrekpunt ziJn van een<br />
aangepast verhaal.<br />
8. Even klein en Jong worden als de lulsteraars.<br />
oF $ET<br />
oe<br />
Recrr¡<br />
9T€4¡g Vl¡v<br />
lC<br />
Tom Goemans,<br />
Nog even een doordenkertJe.. .een fiJnproevertJe.. .een prikJe. . .<br />
Indien gfj nlet wordt als deze kleinen, zult glJ het ri<br />
hemelen nlet binnen gaan. Bi J<br />
bel.<br />
J<br />
k der
ÐVOLUTIE<br />
HOOFDSTUK VIER: FOSSIELEN, EEN BELANGRIJKE BRON VÀli¡ INFORMATIE VOOR<br />
DE EVOLUTIETHEORIE.<br />
Een belangrtJke bron van gegevena voor de evolutÍetheorle vormen de<br />
fosslelen. Eender welk zichtbaar teken van vroeger leven, ln een gegteente<br />
of een bodem, kan als een "fossiel" beschouwd worden: hout,<br />
schelpen, afdrukken, afgietsels, versteende vormen, krulpsporen,enz. ..<br />
Vroeger dachten sommlge mensen dat fossielen slechts grillige toevalligheden<br />
vraren ln de natuur. Anderen dachten dat het overbliJfselen<br />
rúaren van de zondvloed of van vele grote overstromingen. Nu Ís men<br />
het erover eens, dat fossielen ons aanwiJzigfngen geven over organismen<br />
dLe in vroegere tÍJden op aarde gel-eefd hebben, In verband met<br />
"evolutLe" zLJn er vele dingen duidellJker geworden door de vondsten<br />
van fossielen van organismen dle qua structuur kunnen vergeleken worden<br />
met de thans levende vormen.<br />
De leeft-i-jd van fosslelen kan ren met allerlei technieken -o.a. speciale<br />
geochemische methoden- bepalen. De ene dateringsmethode is aI<br />
nauwkeuriger dan de andere.<br />
Aanvankelljk vond men slechts fosslelen in gesteenten dle ten vroegste<br />
600 mllJoen Jaar geleden werden afgezet. Het betreft hier de macro-fossÍelen<br />
welke afkomstig zljn van harde delen van grote organismens<br />
hout, schelpen, beenderen...Soms zLJn deze delen pracÇisch niet<br />
veranderd van samenstetllng, meestal echter ziJn ze op een{andere wiJze<br />
versteend. BiJ het, proces van de vestening worden de oorspronkeliJke<br />
organische stoffen beetje biJ beetje vervangen door mineralen uit het<br />
grondwater. Mineralen zlJn anorganJ.sche stoffen. Hoewel de scheikundlge<br />
samenstelllng volledlg verandert bIlJft de vorm van de organisnten<br />
in vele gevallen tot in het microscopische detail, bij voorbeeld<br />
de celwand, bewaard.<br />
Fossielen kunnen ook gevormd ziJn uit dunne laagJes koolstof. Deze<br />
koolstof , een i:restanddeel van alle organische verblndlngen, 1s het<br />
enige dat overbliJft nadat alle "Ievende materlaal'r ls afgebroken.<br />
Bladeren van planten zi-Jn vaak 1n deze vorm bervaard gebleven.<br />
Fossielen kunnen ook afdrukken en afgfetsels zLJn, maar deze geven<br />
enkel informatle over de vorm en missen de inwendige detallstructuur<br />
zoal.s in het geval van de versteende overbLlJfselen.<br />
In de Jaren 50 van deze eeuw begon men meer Lnteresse te tonen voor de<br />
studle van micro-fossielen. Men had namellJk ontdekt, dat gesteenten<br />
soms microseoplsch klelne fosslelen bevatten. Deze kan men onder de<br />
lichtmlcroscoop bestuderen door zeer dunne, practlsch doorschlJnende<br />
plaatJes varr dat gesteente te sllJpen. De oude micro-fossielen die<br />
tot hiertoe gevonden werden hebben een ouderdom van ongeveer 3,1 mll-<br />
Jard Jaar.<br />
Van sommlge diergroepen werden zoveel fosslelen van verschlllende ouderdom<br />
verzameld, dat het mogeliJk ls de veranderingen te volgen die<br />
in die bepaalde diergroepen over een tiJdspanne van milJoenen Jaren<br />
zlJn opgetreden. Een bekend voorbeeld hlervan is de evolutie van het<br />
paard. ziJn vroege voorvader was niet groter dan een hond<br />
InmiddeLs werden ook sonunige fossfelen gevonden van sorunlge "mlssÍng<br />
Ilnks" of ontbrekende schakels tussen bepaalde ver:rrant veronderstelde<br />
diergroepen. Deze vondsten tonen, hoe het ene dler naar het andere<br />
evolueerde. Toch btiJven daarnaast nog massa's onopgeloste "mlssing<br />
links " .<br />
t7
18 De oorzaak hfervan ls, dat het veel vaker voorkomt dat de overbliJfselen<br />
van een dler niet fossiliseren dan wel. En al fossiliseren zê,<br />
dan bestaat bovendien de kans, dat ze noolt terug gevonden worden.<br />
Fossilistaie treedt meestal op ln zeeën en meren, t{aar er een voortdurende<br />
afzetting Is vaf, materlaal op de bodem. Zand, modder en schelpmassars<br />
worden er lmmers voortdurend aangevoerd- onder andere door<br />
stromen en rlvieren- en afgezet<br />
Dleren die 1n zee levenr ê! sterven en naar de bodem zlnken, zullen<br />
daar stllaan door afzettlngsmateriaal bedekt worden. Of dlt proces<br />
plaatsgrijpt, hangt. nog van een heleboet andere factoren af. Door de<br />
eeuwen heen, kan de steeds dlkker wordende afgezette laag zotî druk<br />
gaan ultoefenen op deresten van het dode dier, dat deze gelelcteliJk<br />
gaan verstenen.<br />
HOE FOSSIELEN KT'NNEI ONTSÎAAN<br />
I<br />
I<br />
ÉÞ<br />
dÈ(<br />
'l<br />
j j¡ :. ì<br />
DÔ<br />
s tro*ren , r iv ieren voeren<br />
voortdurend nateriaal<br />
ean in zeeën en meren<br />
dit materiaal bezinkt<br />
en vorrnt na vele duizendc<br />
jaren een dikke ).aag se-<br />
Ci nenten<br />
allerlei or6anismen - bvb.<br />
vissen - sterven en kornen<br />
op de boden terecht<br />
€. recten zoaLe okeì.ett<br />
och:¡bben en an
Het ls dus niet ve¡:wonderllJk, dat we niet ln staat zLJn aan de 19<br />
hand van fosslelen van landdieren, een volledlg overzlcht van hun<br />
evoluatLegeschiedenis te bekomen.<br />
Dleren die fn de oceaan leven, zoals vissen, weekdleren, zeesterren<br />
en koralen, leveren meer fossielen op. Toch treedt fosslllsatle betrekkellJk<br />
zelden op.<br />
In gebfeden die welnlg verstoord werden, Llggen de afgezette lagen op<br />
elkaar gestapeld als de bladziJden van een boek. Elke "bladzlJde" levert<br />
en leert ons yteer wat meer over de geschfedenLs van het leven.<br />
In de Grand Canyon biJ voorbeeld, kan men deze gelaagdheld zeer goed<br />
zien. De oudste lagen llggen onderaan, de Jongste bovenaan.Deze gelaagde<br />
rotsen zLJn soms ult zacht, soms ult hard gesteente opgebouwd,<br />
en meestal bestaan zLJ ult zandsteen of kalsteen en ontstonden zLJ,<br />
doordat kalk en zand werden afgezet op de bodem van ondlepe zeeën die<br />
eens dlt deel van Noord-Amerika bedekten.<br />
Àls Je rotsen nader beklJkt., dan za1 men soms hlaten opmerken ln de<br />
opeenvolging van delagen. Er ls bfj voorbeeld een plotse overgang<br />
van een laag van 2OO ml}Joen Jaar oud naar een van 18O mllJoen Jaar.<br />
Deze hiaten ontstonden in tlJden dat het land steeg en de zeesplegel<br />
daalde, waardoor de bodem tiJdeliJk droogviel en biJgevolg niets meer<br />
afgezet kon worden. Er trad dan eerder erosle op zodat de meest recent<br />
afgezette lagen $¡eer verdwenen. Wanneer het land vervolgens weer<br />
daalde, nam de zee terug bezlt van het land en begon de afzettlng van<br />
materiaal weer opnleuw. Het resultaat van die ganse opeenvolgenglng<br />
van afzetting, erosie en opnieuw afzetting fs echter een hiaat in de<br />
ouderdom van de op elkaar volgende lagen.<br />
/l<br />
t<br />
U!. u<br />
Poe eielen !<br />
Lekken uithouuen,<br />
ha, ha, ha, ha!<br />
Reeds vanaf het begin van de 19de eeun onderzoekt men de opeenvolgfng<br />
van fossielen nauwkeurfg. In de eerste helft van diezelfde eeuw werd<br />
de betekenls d1e de wetenschap aan fossielen gaf nlet door iedereen<br />
aanvaard: sorunige tegenstanders van de evolutfegedachte, meenden zelfs<br />
dat dedulvel de fossleLen ln de rotsen had gestopt om de mensen aan het<br />
r9chepplngsverhaal te doen twiJ felen.<br />
fn de loop van de geschiedenis van è'aarde zlJn gesteentelagen gebroken,<br />
geplooid of verschoven. Soms was de ploollng zo sterk dat oude<br />
lagen boven de Jongere kwamen te llggen. Soms ook ziJn fosslelen uit<br />
oudere J.agen geërodeerd en opnieuw ln Jongere afgezet.<br />
Om de hele geschiedenis te reconstrueren, moete paleontologen de Iagen<br />
van een bepaalde plaats met lagen van andere plaatsen vergellJken.<br />
h
2O Op basls van zogenaamde'glds'fossielen, die men in de verschlllende<br />
Iagen aantreft, Ís men dan gekomen tot de geologlsche tfJdschaal en<br />
de ouderdom van de verschfllende lagen.<br />
De grote breuken, scheuren en gebergten op de aardkorst heeft men<br />
aan de hand van verschlllende theoriën trachten te verklaren.<br />
Tekst en tekening: Krj.s Struyf, Berchem.<br />
Karikatuur: Dan Jacob, Lummen.<br />
GE,OLOGIE<br />
DEEL VIER EN SLOT.<br />
BESLUIT.<br />
De geologlsche ondergrond speelt een grote rol in het landschappeliJk<br />
karakter van Limburg en het Land van Herve. Het heuvelachtlge vochtige<br />
wellandenlandschap van Herve ls voor een groot'deel te wiJten aan<br />
de onlaatbare "smeetlet"laag. Het golvende Droge Haspengouw heeft zLJn<br />
uitzicht te danken aan de poreuze krlJtondergrond, terwfJl Vochtig<br />
Haspengouw zlJn meer gesloten landschap te danken heeft aan de kLelige<br />
ondergrond van het Ollgoceen.<br />
Het hoger gelegen, droge Kempisch Plateau, ontstaan op de grlnden van<br />
de Maas, vormt weer een wereld op zLchzelf met zLJn aangeplante naaldbossen,<br />
zLJn dulnen en ziJn orachtige heide. E¡.¡ dan zíJn er nog de<br />
riJke aluvlale vlakten en terassen van de Maas.<br />
Tekst en fossielentekeningen: Frans Keyers, Maaseik.<br />
Nota van de redaktie.<br />
lliermee eluíten wij deze reeks over de Geologieche ondergrond van Limburg<br />
af. We danken Frans Keyere heel hartelijk voor zijn medewerking<br />
aan ons blad. tlij ie een van de weínigen die ong zonder vragen aanbood<br />
een reeks artikelen over dit moeilijk onder*rerp te schrijven. Een zeldzaamheid,<br />
de dag van vandaag, iemand díe zich aanbiedt iets te doen.<br />
I<br />
h ¿Ë,<br />
o<br />
¡r¡<br />
I<br />
À<br />
.<br />
l¡¡<br />
oJ<br />
o<br />
zut<br />
lt¡<br />
o<br />
z<br />
Í<br />
¡L<br />
Op I novenber hadden rre dan nog eens het bijzondere genoegen s¡et hem<br />
op geologieche wandelÍng door Li¡nburg te trekken en de theorie te toetsen<br />
aan de werkelijkheíd. Een rijke ervaríng werd dat. Ook Paul Denie<br />
wae daarbij. Tueeen beide heren ontspori zich een epontane, open en aanvullende<br />
gedachtewieeeling over het onzichtbare dat het Limburge landachap<br />
bepaalt en dat hier en daar aan de oppervlakte komt. De hierna<br />
volgende foeeielentekeningen geven een beeld van wat er te vinden is<br />
op zo'n tocht. zí: zijn eveneens toepaeselijk op het verhaal van Eric<br />
Struyf en op het verolag van Paul Denie. Dank U, Frane, voor deze tekeningen.<br />
Alhoewel wij one natuurlijk wel een en ander herinnerden uit een vroeger<br />
leven, wao het bijzonder leerrÍjk deze toch nog eens over te doen.<br />
I{ae het niet Bach, de achrijver van Jonathan Saegull die zei: onderwijzen<br />
ie een ander herinneren aan wat hij reede lang wiet.? Daarin<br />
zijn de heren geelaagd en daarom: hartelijk dank allcbei: Prane én Paul.<br />
Helaas !üaren er te weinig getuigen.,.en die afuezig waren hadden deze<br />
keer meer dan ongelijk. tle plannen deze geologieche wandeling nog eens<br />
in de volgende jaargang van onze activíteiten. Hopelijk zijn er dan<br />
meer belangetellenden. Het ie een friase neus meer dan waard. J.L.
nocraa<br />
,Þ<br />
E nkelc Vr;i! - losstelen<br />
;<br />
EXO&IRâ LQ a r15lttt,<br />
x alz<br />
l
22<br />
Cor,lLruùt-soarfc.4<br />
f<br />
I<br />
c<br />
O ti 1oc.ce n<br />
-T,.,vrìI ello - .earl-en<br />
Çt i loceen<br />
9 Turritcllo.<br />
j'fl € e¿ e c<br />
4,<br />
)(a<br />
Itr ¿r - 4oo,fo-<br />
+ 0/;7oêcc q<br />
løneL'alula ntdtt'.4<br />
x a/¿<br />
/"î ;acc ¿n -7/;¿a¿¿ ¿<br />
t.<br />
t0<br />
L edo^ 5oo " t<br />
0li7oc een<br />
3,t elraer¡s Jlyeyner;1<br />
9J;r.cc. h+ )'tÀ.r*<br />
4^
8?<br />
a<br />
' SÐNIXCOg &UggC Ug,Lgrd<br />
"\rt +:-<br />
'.- \.<br />
-. t ,t'.. .. .<br />
'a+uln¿ ub?+e¿op ap u?<br />
,rovuaoo+ a4,C??4u?uo4 ap uoo<br />
uaddo+¿aÙuta ap +?n<br />
.uauupXo ap ua uayuoa ap eqo7,:! uaya.rq<br />
cdoo¡ao'Ln¿p ap uÞo e.r.apv a+¿Daz aP u?<br />
lp.ro& .raY4oT ,toolaooa laq 84Dat+e 8?þ<br />
',f,DO¡4<br />
' p ?aqsoo 1¿ aoa al! ?1,( a?u?a<br />
: apa.]o 04,C?7¿apDo¿ooa ap<br />
a+uan.t ua4uo¿p ap uÞa ,""i#?r\t"i ií, ":"^<br />
úaanXelaoau ap qtaaa ,r.aa7?z pno elv<br />
'a17?1s ap uoo dyaqos aP uauulq<br />
aoaoy ap ?qcaX¿aPao ldooye<br />
4vDTJlaonaq ap do paoo0aoog aP !Vqaco¡<br />
'...<br />
'ùaïulQ Ap uO&<br />
euasaolgúapu?To ap ¿aPuo uairo?¿oaq<br />
¿aqu'd?aP UDO ua44o+ auunp ao<br />
,t<br />
i....-r,-1,Ft t;a¡r.Ír".lr,.;."4,,<br />
..'+<br />
'ugü,Nrôr gq Nr ouvvÐli¡oog<br />
tÅ<br />
tñ,ií-<br />
t(<br />
¡<br />
'Þ-<br />
t ,l:t '\¿':<br />
¡"t::i:<br />
3N3.o.z13CI tr3CI gNvtlx 3CI NI<br />
'4<br />
-_-l¡.<br />
,1:
24<br />
TEFluc<br />
NAAR tr'E NATUUR<br />
I<br />
r..rþ rJ<br />
Natuur en Tuin.<br />
DE TUTN BESCHUTTEN TEGEN DE VTIND.<br />
De tufn beschutten tegen de wlnd kan gebeuren door middel van hagen en<br />
omhefningen. Vooral op het noorden en het westen 1s extra beschermlng<br />
nodig. De heersende wlndrichting kan verschillend zlJn per streek en<br />
men moet zlch daaraan aanpassen. Wlnd koelt de grond af, doet hem ultdrogen<br />
en verdrlJft het koolzuurgas dat uft de grond opstiJgt. Het bIiJven<br />
hanqen van koolzuurgas is belangrlJk. BiJ windst,llte wordt het opgenomen<br />
door de onderkant van de bladeren en omgebouwd tot suiker en<br />
zetmeel. De grond zeLf, kunnen we in dammen leggen, haaks op de windrichting<br />
om ziJn invloed te verlagen.<br />
Voor een succesvolle tuinbouw is windkerlng een absolute voorwaarde.<br />
Van ousher ziJn hoge muren rondom een tuin bekend. Windkering is noodzakeliJk<br />
voor flJne en vroege groenteteelt en ook voor de fruitteelt.<br />
De windkering is niet alleen goed voor de cultuur zelf , maar het merendeel<br />
der tulnbouwproducten beantwoord een goede windkering met een<br />
hogere opbrengst. Ook de luchtvochtigehetd is bij windkering fn de tuin<br />
groter, wat tot een sterkere groei Leldt. Een paar fruitbomen maken<br />
hlerop een uitzonderlng: walnoot, kers, sommige appel- en peresoorten,<br />
waarmee men kan rekening houden biJ de keuze van de soorten.<br />
Een haag is het goedkoopste wlndscherm. fn een vochtig Jaar zal een<br />
haag over het algemeen goed doorgroeien op goede grond, zonder dat deze<br />
daar speciaal woidt voor klaar gemaakt. Het is nodig dat een haag ook<br />
van onder goed afsluit. Nochtans ontwikkelt het Jonge hout zich aan de<br />
bovenkant, niet van onder. Het gevolg is een kale haag en dat is niet<br />
de bedoeting. Daartegen kan men de haag schuin naar boven aflopend<br />
snoeien. Daardoor ontstaat een betere lichtaanvoer en en zal de haag<br />
van onder ook goed uitlopen. In droge tiJden maakt men de haag telkens<br />
nat. Men geeft ze eventueel een bemesting door grondbedekking. De<br />
haag snoeit men tweemaal per Jaar: eenmaal in de winter en eenmaal in<br />
de zomer na St.Jan.<br />
Een onder snoei gehouden haag neemt weinig rulmte in. Men kan ook een<br />
vriJgroeiende haag aanleggen, waarbfJde struiken ongehinderd kunnen<br />
dooigroeien. Men dunt ze hoogstens hier en daar wat uit... De vriJ<br />
groeiende haag neemt veel plaats 1n en 1s dus aLleen maar brulkbaar waar<br />
er veel plaats ls. Nog te vermelden is dat een streng gesnoeide haag<br />
practisch niet bloett of vruchten draagt, wat hetzelfde geldt voor- een<br />
wefnig gesnoeide haag. Eên vriJ groeiende haag daarentegen is geschikt<br />
a1s vruchtendragqnde haag. Denken wij aan hazelnoot, vlier, hulst, Fozebottel,<br />
haagbeuk, sleedoorn, meidoorn, inheemse soorten waarvan wiJ<br />
de aanplanting aanraden om het typische karakter van de streek te onderliJnen<br />
en te bevorderen.<br />
Jos Berghs, LeoPolsburg.<br />
I
f{ atuur en revalid atie<br />
}¡AruURI{U,PCENTRI.¡,T STÀRT MgT ZOM:IEREbIÀSIEL EN IÍINTER\/ERBIJJPTÀÀíNS VæR rcEI,S.<br />
Door Jarenlang bezig te zlJn met deverzorging van wl.Ide vogels, word<br />
Je regelmatfg geconfronteerd met hulpbehoevende wilde zoogdleren. Denk<br />
aan eekhoorn, wezel, hermellJn,bunzlng,vos, ree, egel, enz .....<br />
À1 deze dferen hebben een andere verzorging en een andere aanpak nodigt<br />
stellen andere elsen aan de revalidatiekoolen, a,/d aanpaãsingskoolen,<br />
a/h voedsel, enz...Kortom, witden we deze dleren een opttña-<br />
Ie kans_geven, dan dlende lets totaal nteuws utt de grond gestänpt,<br />
temeer daar het reeds bestaande vogelaslel vriJwel altlJd vol ztl.<br />
Uitelndelljk was het één v/d leden dle de handschoen opnam en v,/h<br />
verzorgen v/d witde dieren een levenstaak wflde maken. De heer sitvaln<br />
Peeters van Neeroeteren werd bereld gevonden deze zware taak op<br />
zich te nemen. Natuurlljk gesteund door onze dlerenartsen, door het<br />
vogelasiel én ntet finanelëIe hulp van het natuurhulpcentrum, dat nu<br />
l/d toekomst de geldetfJke problemèn van TWEE asiels ãa1 behartigen.<br />
Samen met het vogelasiel werd de wlnterverbLfJfplaats<br />
onderdeeL v/h aslel opgericht. De bedoeling is Jonge,<br />
putte dl.eren v,/d vrlesdood te redden door hen in huls<br />
te voederen en hen dan een gecontroleerde winterslaap<br />
om hen 1,/h voorJaar weer de vrlJheld terug te geven.<br />
Dat is tegen de natuurliJke selectie ln, zal Je zeggen. Misschien wel,<br />
maar vte gaan v/h standpunt ult dat de egelpopulatie veel te tiJden<br />
heeft v,/d autovregen, waarlangs kllometer na kilometer egeltJes liggen.<br />
Hier komt, de natuurliJke selectie ook niet aan te pas. Àls de mens dus<br />
a,/d ene zlJde een diersoort het voortbestaan moelllJk maakt, ls het<br />
langs de andere zlJde een mensellJke plicht om de weegschaal terug<br />
in evenwlcht te brengen.<br />
Verder ls het nog zo, dat gezonde en sterke moederdieren tweemaal per<br />
Jaar werpen. EenmaaL I/h voorJaar en eenmaal t/h najaar. Met de Jongen<br />
v,/h voorJaar: geen probleem, maar met de worp v/h naJaar ls het<br />
anders gesteld.<br />
Door het laat L/a zomer of zelfs nog L/d herfst ter wereld komen, kunnen<br />
Jonge dieren niet voldoende ln gewlcht aanzetten voordat de wlnter<br />
lnvalt en is de kans op doodvrlezen zeet groot, daar ztJ, wanneer<br />
hun opgedane vetreserves uitgeput geraken, ult hun winterslaap ont$¡aken<br />
en met knipperende oogJes 1/d sneeuw komen te staan. Hetzelfde gebeurt<br />
met het, moederdj.er, dat zeer veel energle ts kwlJtgeraakt door<br />
het ter wereld brengen en groot trekken v,/d klelne bengels, zodat ook<br />
zLJ zeeÊ dikwiJls de lente nlet meer haalt. Een grootse taak dusl<br />
t'tocht U dus op één van Uw wandeLingen i,/d toekomst Jonge egels, al dan<br />
nlet vergezeld van hun moeder ontmoeten: gelfeve hen dan op te nemen<br />
en het aslel te verwittigen. Hetzel.fde geldt voor overdag actlef ztJnde<br />
dieren, daar deze 1n 95 26 van de gevallen ziek ziJn.<br />
SiI Janssen, Opglabbeek,<br />
¿5<br />
voor egels als<br />
zfeke of uitgeop<br />
te nemen, bij<br />
te laten doen,<br />
Finantieel hulpbetoon ie wenaelijk en nodigl Het ve<br />
Natuurhulpcentrum, IÞnneetraat 6, 3660 Opgfabbeek.<br />
Stevene, Oude Baan 46, 3650 Lanklaar.<br />
Faro. Neye, Rozenboe 93, 38ll Nier¡erkerke<br />
relag bewijat datl HeIp hent ! t t t I<br />
Tel : Ol I I 854906. Rek z 457-2O3142L-53.<br />
Te 1: ot I lTsSLso . Rek : 735-3200043-0l .<br />
Tel : ot Ll 6753t8. Rek: 735-13t 1716-70.
26 Natuur en Voeding.<br />
I.lanneer voedsel geen voedoel meer ie, wordt de natuurlijke lichanelijke<br />
weeretand çbroken. Een goed aaængeeteld oenu geeft<br />
æeetal allee wat wenodig hebben. Dit prÍncipe ie echter totaal<br />
uit het oog verloren. De rnogelijkheden híertoe worden nog steede<br />
verder ingekrornpen door de diveree behandelinge- en conserveringenethoden,<br />
om over de groei- en kweekæthoden nog æer te<br />
znijgen. Deze heten dan wel gezond, usar in werkelijkheid heeft<br />
het ueeete voedeel de zon niet eene gezíen en ie het mestal<br />
alleen gaaf aan de buítenkant.<br />
De groenten worden tijdene de groeí neermaals behandeld net gif.<br />
Voorbe'eld? Aardappelen die vroeger reglnatig op uitlopere werden<br />
beKek en, krijgen nu een laagje vergif over zích uitgestrooid.<br />
Snakelijk. Het ie tragiech dat we verval van de wereld te danken<br />
hebben aan de voorr¡it-gang. I{e onderneæn hiertegen individuele<br />
of collectieve ecties, gæd bedoel.d, maar weinig opleverend.<br />
Eergt saænhrerking, dan tegenwerking en daarna:<br />
aie niet ueet, díe u?eet maar door;<br />
uie níet ueet, did ureet aieh dood.<br />
De induetrie ie níet zo heppig daar enige verandering aan te brengen.<br />
Inderdaad, leirend voedeel ie laetig om te behandelen en íe<br />
vlug aan bederf onderhevig. f{e laten ona due n¡ar voor de gek<br />
houden door een emaakmakertje of een kleuretofje. Een minder of<br />
æer maakt níet veel uít. tlen kan hierover een intereesant boek<br />
raadplegen: Voedsel in Nederland, geechreven door Rob Símone.<br />
lþt voedeel bederft dan ¡relie¡raar niet zo enel, s'aar daar levend<br />
voedeel dit wel doet, snspt u wel dat dit æer dood voedeel dan<br />
levend ia. Iævend voedsel ie laatig en laat zich zoale hoger<br />
reede gezgð noeilíjk verwerken. Ze maken het zíelloos en harteloos<br />
door de geur, kleur en smaakstoffen en proberen het daarna<br />
weer hartelijk te naken.<br />
I{e leren allenaal rekenen, lezen en echrijven tot onze laatete<br />
eník, maar wsarom leren we ook niet eten zoals het hoort, want<br />
dat doen we ook tto onze laatete enik. Het voedeel dat wij eten,<br />
bepaald inr¡era voor een groot deel hoe wij denken. tfie zijn denkleven<br />
in bedwang wi1 houden, zaL zíjn patroon van voeding moeten<br />
nazien en eventueel veranderen.<br />
Voor de neeote ænaen ie het vebazend moeílijk de lekkere dingen<br />
zuo en de heerlíjke dingen zo te laten Btaan, ook al weten ze<br />
heel goed dat het elecht voor hun gezondheid ís. !ilel zal æn<br />
onder druk der ornetandígheden beeluíten tot herziening van a1lerlei<br />
elechte genoo'nten om. ..aodra de toeetand weer wat is verbeterd,<br />
in de oude fouten te hervallen. De æno is nu eenmaal een<br />
gewoontedier en on verkeerde dingen af te leren die nen heeft<br />
toegepast van in zijn jeugd ie híj niet zo gelukkig, want dat<br />
kost enoñîe ínepanning, zelfdíeciplÍne en volharding.<br />
ALc.nc, S
27<br />
I{eten wat euiker en ¡ritbrood voor ven¡oeeting aanrichten, is het et¿rteein voor de<br />
integrale afwijzing. Het ie opvallend dat ænoen die proberen zich benuet te worden<br />
van hetgeen ze willen of doen, automr¡tisch aan htrn voedíng gaan echaven. Laten<br />
wij deze gulden etelregel goed onthouden: GBESTELIJKE GRERICHTHEID I¡ERKT AtnOUA-<br />
ÎISCH VERSOBERING IN DE HAND.<br />
Vereobering kan bovendien heel enakelijk zijn, dat íe enkel afhankelijk van de eigen<br />
crestiviteit. Ga terug naar de natuurlijke ooreprong der dingen, kweek zoveel mogelíjk<br />
uw groenten zelf. Kneek groenten die van nature ovenrÍnteren zoadt U níet<br />
meer aangewezen bent op de kant en klaar producten die er ten Blotte ¡lleen uraar<br />
zijn voor de geldbeugel van de makere.<br />
a<br />
.t<br />
a<br />
\¡<br />
recepten<br />
êa!!êryELs!4_gr_B4W!99I .<br />
Niernre aarappelen ic de echíl koken. Handval epínazíe halen. Een eaueje van 4 lepela<br />
olie en 2 lepele citroen naken. I fijngesnipperd uitje , íeta tamari en zeezout.<br />
Aardappelen laten afkoelen, in etukken enijden, mengen Det het eaueje en de çhakte<br />
epinazie. Dit kan nog aangevuld worden rnt genalen brandneteltoppen. Serveren tret<br />
tomstens 1a.<br />
Spinazie bevat: 9 soorten vitanienen naarvan de voornaanste vÍt l. Door het oxaalzuur<br />
minder geechikt voor reumapatienten. Verde bevat ze mineralen als: calcium,<br />
kaliurn, natrium, nagneeium, íjzer, zrravel, chloor en jodiun. Snakelijk.<br />
}TORTELSI.A.<br />
worteltjeo naaoen en niet echillen, gezien onder de echil de grootete hoeveelheíd<br />
mineralen zitten. Raepen en mengen Det een eaueje van olie en appelazijn. l{ortelen<br />
bevatten vitanienen: A, B, C en zelfs E.<br />
SOJABONENSALADE.<br />
lOO gran gare eojaboontjee, ll2 uí, Il2 appel, I zoetzure augurk, I theelepel<br />
ken¡el, I eetlepel tonatenpuree, I eetlepel ciderazijn, 1 eetlepel koudgeperste<br />
olie, zeezovL.<br />
Saueje maken net olie, toúatepuree, ciderazijÃ, zeezovt en gehakte kervel. Daarin<br />
Dengen: fijngeeneden augurk en eojaboontjes. Even laten íntrekken. Deze ealade<br />
kan sret aardappelen of granen geaerveerd worden.<br />
FRA}ICINE SCRAYEN. ZONHOVEN.
28 natuur en boek<br />
LÀ}¡DSCHAPSWÀNDELING DOOR HET DOMEIN ÀLDEN-BIESEN<br />
Van het provinclaal Natuurcentrum te Rekem-Lanaken, ontvfngen wiJ<br />
ter recentie een boekJe over .è.lden-B1esen, waarin een landschapswandeling<br />
wordt aangeboden. t{ie kent het nlet, ALden-Biesen: dát<br />
prachtige kultureel erfgoed dat ziJn geliJke nlet heeft en dat heel<br />
Europa ons mag benlJden.<br />
Een handig boekJe 1s het geworden dat passend in de hand llgt en gemakkeliJk<br />
fn de zak glfjdt. 24o X 1o5 mm groot is het, 42 bladzfJden<br />
dlk, voozien van mooie foto's, relieftekeningen en plattegrondkaárten.<br />
Een goede vondst ziJn de symbolen vraarmee de onderscheiden aspecten<br />
woorden aangeduid naargelang ziJ in de wandering voorkomen.<br />
.IaarllJks worden langs de eindwerken in de cursus natuurgids veÌe<br />
wandelgidsen samengestetd. rk stel miJ dan ook de vraag of het nlet<br />
opportuun zou zlJn, die symbolen met eventuele toevoeglng van andere<br />
te laten gebruiken ln die eindwerken, zodat eindeliJk eens wat meer<br />
uniformlteft wordt berelkt fn de aanbiedlng en verwerklng.<br />
De ultgezette wandellng is werkelijk goed besproken. Kort, bondig<br />
en veelziJdlg 1s de commentaar duidelijk gegeven. Misschlen komt de<br />
reliefbespreking lets te veel aan bod en de flora fets te weinig,<br />
terwlJl het ontbreken van defaunaopgave zonder twfJfel velen zal<br />
verdrieten. Dit ln tegenstelllng met andere wandelgldsen waarln van<br />
het laatste wel eens te veel wordt aangeboden. De zeldzame waarde<br />
van het gebled was anders nog meer tot haar recht gekomen.<br />
De lay-out is verzorgd. Alleen de letterkeuze fiJkt mlJ een fetsJe<br />
ongelukkig. Men koos een dunne gesprelde letter voor de landschapspunten<br />
en een dtkke dicht opeen staande letter voor de uftleg. Nu<br />
is de drukker verpllcht de fnktaanvoer te regelen op de dunne letter.<br />
Het gevolg daarvan is dat de dlkke letter iets teveel wordt<br />
bediend wat de leesbaarheld ongunstig beinvloedt en de nochtans<br />
prachtige, met zorg gekozen foto's te zwart heeft laten uitvallen.<br />
Voor de rest: niets dan goed op het request. Een waardevolle uÍtgave<br />
Ís het die navolging verdient, êD waarvan wlJ het vervolg met belangstelling<br />
tegemoet zien. Deze gids is verkrlJgbaar biJ het Provlnclaal<br />
Natuureentrum Rekem. , Populierenstraat, 30, 362C Rekem-Lanaken.<br />
Telefoon: 01l/71. 44.44.<br />
Jef LeiJssen, Overpe1t.<br />
T<br />
#
FIJNE WANtrTEL]ÐLEKJE<br />
HOGE VENEN, DEEL DRIE.<br />
In de vorige aflevering van "H0Gt VENEN" hadden we beloofd wat te vertellen<br />
over bqnen en bossen en daarbij enkele tips te geven voor kleurrijke herfstwandelingen.<br />
Aangezien dit artikeìtje echter verschijnt rond 15 december,<br />
vergeten we even de herfst en profiteren van de winter om ons te verdiepen<br />
in het hoe en waarom van een aantal dingen op het Hoog Plateau. lle kunnen<br />
dan bij volgende wandelingen trachten deze kennis, onontbeerlijk voor de natuurgids,<br />
te toetsen aan de werkelijkheid.<br />
0m de hunkerende wandelaar niet te ontgoochelen hebben we toch aan het einde<br />
van dit stukje een interessante uitgestippelde wandeling opgenomen.<br />
DE GROTE SPONS<br />
Bij een wandeling door de Hoge Venen wordt soms de vraag gesteld : "l,laarom<br />
is het hier toch altijd zo nat ?" Het antwoord lijkt eenvoudig : "0mdat het<br />
hier zoveel regent". Nochtans is dit maar een stulqje van de waarheid. In de<br />
Hoge Venen is het zo nat omdat het overvloedig neervallende water niet onmiddelliik<br />
wegstroomt door de aanwezigheid van veen : laagveen en vooral<br />
hoogveen. De bovenlaag van een hoogveen, de veenmoslaag dus, kan, zoals we<br />
in een vorige aflevering gezien hebben, een massa water vasthouden.<br />
Men heeft berekend dat een veenmostapijtje van I m2 groot en 20 cm dik 57<br />
liter water ophoudt of 570 ton per hectare.<br />
De grootste hoeveelheid water zit echter niet in de bovenste veenmoslaag,<br />
maar in de onderliggende turflaag die op sormige plaatsen tot 7 m dik is.<br />
Turf bestaat nl. voor 97l uit water. I m3 turf bevat dus 970 liter water. In<br />
de Hoge Venen bedraagt de totale veenoppervlakte<br />
veengrond) 22.000 ha. Indien de turflaag gemiddel<br />
eens een berekeningetje maken.<br />
(<br />
d<br />
,r@>y<br />
r\- J<br />
= open venen + bossen op<br />
2 m dik is kun je zelf<br />
De aanwezigheid van veen verhindert dus het sneì afvloeien van neerslagwater.<br />
Regenwater wordt beter opgenornen wanneer de grond al nat is, daar het via<br />
de natte bovenlaag gemakkelijker doordringt tot de diepere lagen, in dit geval<br />
de turflagen. De bovenste veenmoslaag heeft dus een rol als bevoorrader<br />
van de grondwaterlaag. Maar het hele compìex van veenmos- en turflagen heeft<br />
ook de eigenschap het opgespaarde water langzaam te kunnen afgeven. Daardoor<br />
blijven in het Hoogveen, zelfs bîj lange droogteperiodes, de beekjes vloeien.<br />
a<br />
ì<br />
29
30<br />
ONTSTAAN<br />
Het ontstaan van dit reusachtig waterspaarbekken met zelfregelend debiet<br />
hebben we te danken aan het wonderlijke samenspel van drie factoren :<br />
1. Klimaat : nat en koud.<br />
Door zijn hoogte tot bijna 700 m is het gebied de eerste hindernis voor de<br />
overheersende oceanische winden op hun tocht naar het oosten. De afkoeling<br />
van ong. loC per 100 m hoogteverschil veroorzaakt een grote verzadiging aán<br />
gecondenseerd water. Gevolg : er valt jaarlijks gemiddeld 1400 rm neerslag<br />
tegenover slechts 700 nm in ìaag België.<br />
Ook mistvorming doet zich zeer dikwijls voor. Daarbij kan de ene zijde van<br />
een.helling volledig in de mist zitten, terwijl het aan de andere zijde gans<br />
helder is. l,tanhoop dus niet wanneer je ter hoógte van Baraque Michel-door de<br />
erwtenbrii riidt en probeer het eens wat verdei voorbij Botrange bergafwaarts.<br />
De gemiddeìde jaartemperatuur bedraagt slechts 6r5oC. Sedert de waarnemingen<br />
van 1880 zijn de volgende records opgetekend (gemiddelde temperatuur over<br />
een ganse maand ) :<br />
2. Rel iëf :<br />
warmste maand jul i<br />
koudste maand juli<br />
warmste maand januari<br />
koudste maand januari<br />
Het ganse gebied boven de 500 m hoogtel ijn noemt men terecht "LE HAUT PLATEAU,,<br />
het is een relatief hooggeìegen zacñtheuúelend plateau waar hei water lã;g:<br />
zaam vloeit en stagneert in de depressies.<br />
3. 9ndergfond :<br />
Leisteen en kwartsiet vormen de rotsachtige ondergrond. Het zijn zeer oude metamorfe<br />
gesteenten van sedimentaire oorsprong, daterend uit het Cambrium, dus<br />
500 miljoen jaar oud. Kwartsiet, wit dooraderd, komt hier en daar aan de op-<br />
PÇrvlakte als geïsoleerde rotsbìokken in het landschap en ook als "perriers"<br />
of--steenhopen' zoals we verder zulìen zien. De laatst afgezette leemlaag,<br />
"löss" genaamd, heeft door afbraak een ondoordringbare kieilaag gevorm¿-ðie<br />
mede het ontstaan en de ontwikkeling van veenvorming heeft mogelijk gemaakt.<br />
I.IAT IS VEEI{ ?<br />
Veen i! egn opeenhoping van dode ptantenresten die niet volledig afgebroken<br />
ziil: Geologisch gezien is veen, èvenals zand en klei, een gestãenté. Zand<br />
qn k!ei zijn anorganische gesteenten terwijl veen een organisch gesteente is<br />
dat ter plaatse uit afgestórven pìantenresten ¡rordt opgebour{d. Dõ term "veen"<br />
9lbruiken we ook vcor aanduiding van een streek of lai¡ðschap waar veenvorming<br />
plaats vindt of vond<br />
l8 9<br />
I<br />
-3<br />
2"C<br />
4<br />
oc<br />
oc<br />
5<br />
oc<br />
I
HOE ONTSTAAT VEEN ?<br />
Veenvorming veronderstelt aanwezigheid yan een plas water en een vegetatie.<br />
Vanaf de oevers dringen moeras- en waterplanten de plas binnen. llanneer deze<br />
planten afsterven kunnen ze niet verder worden afgebroken door het ontbreken<br />
van de aërobe bacteriën. Deze bacteriën kunnen alleen werkzaam zijn als er<br />
voldoende zuurstof in het water aanwezig is. Nu is het water van de Hoge Venen<br />
zeer zuurstofarm, zodat er weinig of geen werking van aërobe bacteriën<br />
is. De dode pìantenresten beginnen zich op te stapelen op de bodem van de<br />
plas en vormen er een compacte massa die we turf nòemen. De veenvorming<br />
speelt zich nog onder het grondwaterniveau af en we hebben te doen met laagveen.<br />
Een laagveen wordt gevoed door grond- en oppervlaktewater uit de omgeving<br />
en het veennateriaal zelf ligt laag ten opzichte van dit water en van<br />
de omgeving.<br />
ONTI.IIKKELING VAN LAAG- TOT HOOGVEEI{<br />
Wanneer de plas vol raakt met turf treedt een belangrijke verandering op in<br />
de waterhuishouding. Het uit de omgeving aangevoerdð water wordt in ñet-veen<br />
vastgehouden. De invloed van regenwater wordt steeds groter. tlanneer de turf<br />
eindelijk_boven de grondwaterlijn uitkomt, verschijnen op de natte plaatsen<br />
els_en wilg en op de drogere berk en den. Zeggesooiten, llaapmossen'en riet<br />
spelen nu-een belangrijke rol. Er ontstaat een moerasbos waarbij dode planten<br />
en_afgevallen bìaderen zich opstapelen en een dikke laag vormen. De bodem<br />
zelf wordt zuur en voedselarm, waardoor de boomwortels ãfsterven.0p dat<br />
ogenblik wordt het terrein overmeesterd door de veenmossen en krijgôn we<br />
hoogveen.<br />
I'letenschappeliik wordt hoogveen gedefinieerd als een geomorfologisch-botanisch<br />
compìex dat door actieve groei is uitgerezen boven het niveau van het<br />
grondwater in de omgeving. De begroeiing houdt het regenwater zodanig vast<br />
dat een eigen verhoogde tvaterspiegel ontstaat. Hieronder wordt dood plantenmateriaal<br />
in zuurstofarrne omstandigheden opgeslagen. De veenvorming gaat dus<br />
verder boven het niveau van het grondwater uit de omgeving en de turfvorming<br />
gebeurt dus "in het droge". Het veenmateriaal ligt hõog tñ tret landschap.<br />
De produktie in een hoogveen is heel gering, het benadert uiterste rust. Er<br />
is dan ook maar weinig voor nodig om die rust te verstoren en de aanzet tot<br />
aftakeling te geven. Drainering, turfafgraving en veenbranden zijn natuurtijk<br />
fataal, maar zelfs een kleine verschuiving in-de zwaartekracht ván het veen<br />
zelf of geringe veranderingen in de atmosferische omstandigheden kunnen ineenstorting<br />
van een hoogveen veroorzaken.<br />
In de Ho-gg. Venen-is. "Fagne de Clefay" (ten noordoosten van Fagne t'lalonne)<br />
een geschikt gebied om veen en veenvorming te bekijken. Alle stadia van Stagnerend<br />
grondwater met indringende planten, tot actief laagveen, tussenveen<br />
en hoogveen komen er voor. Het actief hoogveen tekent een-donkere ovaal af<br />
in het centrum van dit open gebied. Het ié opgebouwd in zadelvorm (gewelfd<br />
hoogveen).<br />
31
32<br />
DT HOGE VENEN DOOR DE EEU[.|IN<br />
Il 4e Hoge Venen is de veenvonning begonnen aan het einde yan de laatste ijstiiden,<br />
dus zo'n_10.000 jaar geleden.-l,len weet nu dat de ijskap die Noord-<br />
E9¡opa bedekte slechts reikte tot de zuidelijke rand van Nãderiand. Anderziids<br />
lag ook het A'lpenmassief onder een enorme ijskap. De ijsvrije zone tussen<br />
deze twee gletsjergebieden onderging de invloè¿ vän het koude-klimaat,<br />
wat zich uitte in een toendrabegroeiing.<br />
I_!g!_Þçgi.n van de 20ste eeuw veronderstelde de Luikse hoogleraar Lêon<br />
FREDERICQ dat tiidens de ijstijden ook de Hoge Venen bedekt-waren door een<br />
ijskap. Hii steunde zich hiervoor o.m. op de-aanwezigheid van steenophopingen'<br />
de zgn. "perriers" aan de rand van het veenplateau.Hij beschouirde'nl.<br />
deze steenhopen als resten van morenen. Men weet'nu dat dezã "perriers" op<br />
een andere.wiize tot stand zijn gekomen. Aan het einde van de i¡sti¡aen Uägon-eerst<br />
de bovenlaag te ontdooien. Daardoor begon een modderile fiì¡ van<br />
smeìtwatel, !lei en kwartsietblokken te gìijden õp de nog niet õntdooide<br />
ondergrond. To'n verschuiving kwam tot stilitan¿ ôp plaa[sen u,aar de valleien<br />
samenkomen, smal worden of uitlopen op vlak teriein. De grotere blokken<br />
kwartsiet die men hier en daar in nät lahdschap ontmoet, zijn daar tijdens<br />
hetzelfde glijproces ter plaatse gekomen. Deze'blokken,'die-uiteraard-minder<br />
bet{eeglijk waren, zijn eerder dan de lichtere materiaìen tot stilstand<br />
gekomen en mede door erosie van de omringende grond gqTsoteerd geworden.<br />
De perriers vind je<br />
gen<br />
.terug op de kaarten van "Les A¡nis de la Fagne". Ze ìig-<br />
alle in of nabij<br />
de bedding van de veenrivieren en zijn duidelijk waai-<br />
neembaar. Sonmige zijn<br />
vele tientallen meters lang.<br />
PALYNOLOGI E<br />
Samen met de_ijskap-hypothese veronderstelde Léon FREDERICQ dat de vegetatie<br />
van het veenìandschap gedurende duizenden jaren na de ijstijden vrijwõl onveranderd<br />
was gebleven.. Hij steunde zich hiervoor o.m. óp dé aanwezìgheid<br />
thans-van pìanten van het boreaal-montane type. Dank zij'de palynololie of<br />
de pollenanalyse weet men nu echter dat het-legetatiektäed vän äe Hole Venen<br />
sterk veranderd is sinds de ijstijd.<br />
De palynologie gaat als volgt te werk. Uit het veen uprdt een vertikaal staal<br />
genomen t9! op de diepte van de ondoordringbare kleilaag, dus de basis van<br />
de begroeiing..Uit dit staaì worden stuifmõelkorrels geiéoleerd en gedetermineerd<br />
door ze te vergelijken met de korrels van thans-nog levende sõorten.<br />
Men noteert ook 9p welke hoogte in het staal deze korreli gevonden zijn. Dit<br />
alles i.s.mogelijk omdat de buitenste wand van de stuifmeellorrets zeeÉ goed<br />
bestand is tegen.de^nadelige inwerking van verveningsprocessen. Door teiltng<br />
van het aantal stuifmeelkoirets per soort, rekening-gähouden met hun hoogtein<br />
het staal, verkrijgt men een inzicht iñ ¿e opeeñvótging van de verschíllende<br />
vegetaties nn iñ de dominantiegraad in eeh bepaaÍaê"perioue.<br />
In de I9g. Venen werd een palynologisch onderzoek gedaan door de Universiteit<br />
van Luik. Men boorde door de turflãag tot op de onãoordringbare kleilaag en<br />
nam een staal van 3,6-m. De begroeiiñg en vêenvorming is hier ornstreeks-<br />
7.000 v.C.. begonnen. Gans ondeñaan in-de turflaag viñdt men resten van holpiiPl<br />
veenbies, wijfjesvaren en woìfsklauw. Vrij-vlug doen veenrnossen in beperkte<br />
mate hun intrede. 0p een hoogte van 60 cm ¡ovãn de kleilaag - de veen-
vorming is.dan r.000 jaar bezig - vinden we resten yan yeenmossen en<br />
scheuchzeria, een inmiddels uii de Hoge venen yerdwenen piani.--<br />
Omstreeks 3.000 v.C. wordt het klimaa[ geìeideiijk zàcntã;-ä; verschijnen<br />
y9]lesraq en dopheide. Rond 1.500 v.C. is het hoógveen aì voldóende ontwik-<br />
Keld en doen de planten uit de familie van de heiðeachtigen missaal hun intrede.<br />
Het veen neernt dan ongeveer zijn huidige vorm aan.<br />
Ook in de boombegroeiing rond en tussen de veenplassen hebben zich yoortdurend-wijligingen<br />
voorgedaan. Rond 7.000 v.C. do¡nineerden ú¡[ ã; grove den.<br />
vanaf 5.000 v.c..versðhiinen hazelaar en eir èl làiãr-iïnãã'än-ötñ, trãarùôo,<br />
het berkebos verdrongen w9r!t, De beuk àoet tiJn intrede rõnã"g.ooo v.C. en<br />
verdringt de olm. Tussen 1.500 en 800 v.C. worãen eik en linJe-rree" verdrongen<br />
en overheersen beuk, hazelaar en els. Rond 800 v.C. tensìõtie woraen hazelaar<br />
en els verdrongen'door haagbeuk.<br />
PINGO'S<br />
I'le.hebben-gezien dat veenvorming tot ontwikkeling komt in een depressie in<br />
het terrein en tilt aanwezigheið van watôr àn-een vegetatie. Nu zijn in de<br />
Hoge.venen vele..depressj.t Þp een eigànaáraite-wijze ontstaan tijdens de laatste<br />
ijstijden. I're bedoeren hier de víviers oi pin!õ;s.<br />
Een.pingo is een duidelijke rondg_of ovgle depressie, omringd door een wal.<br />
De.diameter gaat gewoonliik van 15 tot 150 m-ãn oe hóotie-rãñ ã. waì van 2<br />
tot 5 m. De oorsprong is lang raadseìachtig g"Ùteven. úèñ àãär,I.un waterreservoirs<br />
uit vroegere tiiden, overblijfsõlí vgn turfontginning of putten<br />
door de voorhistoriiche.meñs gégraven om er puuiäo"ñ.;-i;';;"¿ä richten. In<br />
1:^:lÍ:l:::f!"..pinso's. (viviei Frédericq .n iluið¡ fi'qüäti'uðña rnen n.reiïjk<br />
overÞlìJfsels van een houten constructie, verstevigA mit sienen, dat onweerl<br />
legbaar het werk was van mensenhlnden. i,í viiiÀr uãrqùei uõñä-ren bovendien<br />
potscherven en bewerkte silex.<br />
Uit wat hieronder.volgt bìiikt dat de mens deze pingo,s niet gegraven heeft,<br />
maar geÌ'{oon gebruik gemaakt heeft van wat de natilur voor hem 6eieid had<br />
Door vergelijking met geìijkaardlge verschijnselen in Alaska en Siberië,<br />
waar dit thans nog vooikomt, aanvãardt men ñu ãrõàr"än åã-Jðlõänoe-ùeriíaring.<br />
Tiidens de Iaatste iistii¿en bevindt ziðñ onde; ãã bõürñiaãõ'üãn to.ndrabegroeiing<br />
een.permanent bevroren.laag,.de-permãtrost. Vanuii'not di.pà¡ liõ_<br />
gende en nooit bevroren waterriire öñdertägen,wordt waiài *rtõõggestuwd door<br />
barsten el sp!eten.in de.permafiost. nan àã-uó;;;i.";;;ä ;il-ãå permafrost<br />
gekomen, bevriest dit watär onmiddelliii eñ ¡ðéìnt zich àen-it"àos aangroeien-<br />
de iislens te vormen die de bovensre gionãlaãõ.imet-iõärãräuãõròÀiiñõi'i.'ããr-<br />
lgutlt 9n opzij duwt. Er ontstaat dus ãen uuil'tÀ net terrein. Door barsten in<br />
!!9 uutt.kan oppervlaktewater indringeñ.ñ-wõtãi ae ijit.ñs uetåikbaar voor<br />
T:l!!:r,lflq:fgtrnen. Het bovensre vãn de ijsìens uesiñt-iã sràiten en de<br />
daarop liggende laag aarde glijdt met de moúderstrooñ naar de zijkanten en<br />
Ygqnt er.de wal, samen met de reeds.eerder gnzij gestuwJã g.õnã. Hanneer de<br />
ijslens helemaal is afgesmoìten uli¡ii ee; ãü;"eðn wai orËiñôãe depressie<br />
9v9r' $af!n op ,een-ondoordringbyg onderìaag (rlei) ñ.t-örónã"ãt..<br />
Het vol'!ç¿!gç<br />
stagneert.<br />
.arsme'lten van de-iislenieñ ii-üermoe¿ål<br />
van ijt de ileäñti aan her einde<br />
iJstijden sebeurd. 0p dat-oeenuifu is'õð'i ãð-ùèö"oãiiñö-rijiàr<br />
en kon op een ideáre õã*òräãñ<br />
wijze äe veeniorming nemen.<br />
"ãn-ãänvang<br />
33
34<br />
Een pingo is een boeiend schouwspel. I'tennerkt duidelijk het yerschil in begroei.ing<br />
tussen de wal en het ceñtrum. De wal is opgebóuwd uit de vroegere<br />
grondlaag van de toendrabegroeiing. l.len yindt er ni¡-de planten van dã ãroõe<br />
heide. Het uitzicht van het centrlru of de depressie daai.entegen nangi áf-iãn<br />
het stadir¡m in de veenvorming. Geu¡conltjt träft men er een dik veerñostapiJt<br />
aan.<br />
Vooral in het Brackvenn-(links en rechts van de weg Eupen-Monschau, juist<br />
ygof q. grens) zijn^mooie pingo's.te bekijken. Zet-de wagen op de paittng,<br />
komende.van Eupen., ?00 m voorbiJ de 30 m hoge netalen brãndwafnttoi"en, tíñts<br />
van de baan. Steek de grote baañ over en neán het pad dat Ín iui¿wesiélijie<br />
richting loopt.<br />
Na 400.m heb je links van dit pad al een eerste pingo.<br />
Op.de kaarten van "Les A¡nis de'la Fagne" zuì je äcn[er nog vele andere pingo's<br />
aantreffen, de ene aì mooier dañ ¿e andeie.<br />
POUHONS<br />
Een ander merkwaardig verschijnsel in de Hoge Venen zijn de "pOuHONS,,.<br />
Een.pouhon is een brón die roódgekleurd watãr afgeefi,-àai-¿e'tòur neett van<br />
rotte eieren. Aan de bron zelf ãiet men òpborreiãn¿ wátei en-.ãn rode modderige<br />
pap di.e langzaam afglijdt naar een nä¡ijgelegen ¡eek.-oaãi¿oor is het<br />
water van de beek soms kiìometers lang rooa gõfteúrd. Denk maar aan de Eau<br />
Rouge die haar naam niet gestolen treeit<br />
Een pouhon ontstaat als volgt : op somnige plaatsen kan regenwater 20 tot<br />
50.m diep doordringen tot tñ tret lesteen[e.'Dit water blijía dãar soms weken<br />
tot maanden staan en wordt er verii¡kt met ijzer, mangaanl calcium, magnesium,<br />
natrium en lithium.<br />
Door chemische inwerking Jgst het ijzer op, de zuurstof wordt verjaagd en alleen<br />
de.opggloste zouteñ ulijven ovãr. Dit-is de oorzaak van de róde-kleur en<br />
de karakteristieke geur, wanñeer het water terug aan de oppervlakte komt.<br />
Merkwaardige pouhols tiil : de pouhon de Bernister op de Eau Rouge, de pouhon<br />
des^Cuves op dg Trôs Marêts, de'pouhon Pietkin op de'Roer-en àe-[oútrons van<br />
de.Bayehon en de..Spoorbach. Deze-pouhons vind je'terug op de tãai^ten van ,,Les<br />
funis de la Fagne".<br />
BRONNEN<br />
Eigenìiik kan men het.hele.gebied van de Hoge Venen beschouwen als éên grote<br />
bron. Dlt komt doordat de béekjes niet gevoõd worden door duideìijk zicñtbare<br />
bronnen' maar door de ontelbaré watersliertjes die uit tet-veãñ-siSpeten.<br />
Het heeft dus niet veel zin te trachten een veenriviertje toi-àan ñäar oorsprong<br />
te volgen. Er zijn nochtans weì enkele duidelijk zichtbare bronnen.<br />
De gekendste zijn de Fontaine Périgny.(800 m ten oostén van Baraque I'lichet)<br />
en de Verdte Fontaine (200 m ten nõoi'aèn van Fontaine Þerignyj,-riáártangi '<br />
een pad loopt.
RIYIEREN<br />
De kamlijnen van het plateau verdelen de waterlopen in drie stroongebieden :<br />
1' de ROER : ontspringt in het Fagne..Halonne en mondt te Roermond uit in de<br />
llaas ; de bijrivieñen die_op t¡ãl-fröõg-pTãtãu, onrspringen zijn de Schwarzbach<br />
en de Schwalm of perléh¡act¡<br />
2' de vtsDER : ontsprilg! !n het steinleyvenn en rnondt uit in de Maas te<br />
Luik ; bekendste-biiiivieren ontsprtñi.ñä in ¿e Hõge-úãnän , u.lte, Hoëgne,<br />
Gileppe, Steinbach,-Getzbain, S[õõrOäËñl-Sóor, Statte, Sawé en Louba.<br />
3. de I,IARCHE : ontspringt eigentijk buiten de Hoge.Venen, nl . nabij Bllllingen,<br />
maar wordt vooral gevoed door ãrie^uiJ"iviereñ ¿ie w;i ;ó'nät Hoog plateau<br />
ontsprinsen' rrJ . gãvqr,on, Trôs.maicii"än'Ë;;-;id;;.""' vp 'r(<br />
De I'larche mondt uif in ¿é nmui¿vð,-ãã nruiåiu in de ourthe en de 0urthe<br />
te Luik in de ... Maas.<br />
Men ziet dus dat alle water van de Hoge Venen naar de Maas loopt, zij het dan<br />
langs verschillende wegàn.<br />
I.'ANDELEN LANGS DES BTIKJES EOORD<br />
vooral Helle en Hoëgne.zijn bij een betrekkelijk ruim publiek bekend.gok<br />
ìangs de Trôs Marêtõ, ae.Éàyehón en ¿e waictre îs het soms nogal druk. valleitjes<br />
met minder goedé paden-õi ver¿e";;;;íö.n uun.parkings-en openbare ¡{eg,<br />
zijn doorgaans veeì^ruitiger. Ik denk .uñ-¿ã"õäwé, de statte, de Steinbach,<br />
de Spoorbach en de Soristãne.<br />
Mijn persoonlijke voorkeur gaat echter beslist, uit naar de vallei van de<br />
schwalm, heìemaal in het ooíiàn van de noõå'üãn"n en misschien daarom door<br />
l:t9g:ll!9n Tinder bekena. ¡rãñ'-noemt de sðtrwaim ook de pertenbach omdat daarrn<br />
vroeger naar,parers werd gezochtr^afkomslig van een soort parermosser.<br />
Hi:ttf hebben däze zome' no!-in de-scnwãim-åãn'iäuã;ä.'ö;;.ufiårr.l sevon-<br />
Zonder al te veel kaartìeeservaring kan ie..hiernavolgende wandeling gemakkeliik<br />
maken. ,Je gebruikt beii ùã-r.àã.f-ü.ñ-,,i-åi'iu,r, ¿. la Fasne,,, btad nr 4.<br />
(Ter herinnerin! : je kan ãezã-raa"ten kopen in de meeste boekhandels van<br />
!ëliro'i'i'¡i'Íi'irlii:tlstii,:?,:li.i î":irg:üJhr*;,fti,';lrr"i:r;;.ti.r,<br />
naal Geosrafisch Instiruut tfueIÌ..pli_op ; ;;'ãà speciare kaarr ,,Hoge venen,,<br />
(l :25.000 / recto-verso)'ùãn-áet NcI ;taai'dii gebied niet op !<br />
Je rijdt met de wagen via Kalterherberg (= Duítsl.and) naar het plaatsje<br />
HEISTER, dat zich 6evinoi preiies 2,S Ë,rn'te;-;;ìdoosten van de kerk van Kaì_<br />
terherberg.<br />
In Heister staat-maar één huis, geltgezellig restaurant dat je, na geparkeerd<br />
te hebben, laat links liggen. (rt-tañ Jã..ñtäi-uanraden bij een andere gelesenheid<br />
dit restauranr eõñs rttÈi tiñ[s'te-i;;ä ligggl). Srap even tangs de<br />
verharde wes richting zuid "n-ãuai ffi ünöl-ãä scneiding tussen bos en wei<br />
(het pad ìoopt enkelð meters tn-tret ¡ösi-äñ-nii" de Heisterbach die je over-<br />
35
36<br />
steekt (= Belgisch-Duitse grens), waarna je de Erongersigf 9lrgomopwaarts<br />
volgt zó yer je kunt. Je wandeìf nu verder, steeds in zuidelijke richting'<br />
over de Hohe ilark, een geklasseerd landschap, dat eigenlijk tot het militair<br />
domein van Elsenborn behoort, maar waar de vredelievende en ongewapende<br />
wandelaar geduld wordt. I'le beyinden ons hier in een gebied met veel herten<br />
en reeën. Nader steeds behoedzaan een krulsing van wegen of brandgrachten<br />
en kijk links en rechts. Misschien zie je wel een troepje dieren grazen<br />
en dan kan je ze lang bespieden.<br />
Steeds verder naar het zuiden stappend, komen we aan de rand van het oefenterrein<br />
van het kamp van Eìsenborir. Je zult er niet naast zlen ! Vervolg nu<br />
je weg langs deze rànd in oostelijke richting tot je uitkomt bii de Schwalm'<br />
die je begint te volgen stroomafwaarts, dus richting noord. Je begint nu aan<br />
een bevreemdend mooi stuk natuur. Beklim even verder de Bieleyrots (gemakkelijk)<br />
en bewonder van daarboven dit unieke desolate landschap, met middenin<br />
de zich in tatrijke bochten kronkelende Schwalm.0p de beboste flanken van<br />
de zachte heuvels bemerk je ronde open pìaatsen. Dit zijn rust- en graasplaatsen<br />
voor het wiìd. Vanop de Bieleyrots zie je ook in noordwesteliike richting<br />
vlakbij (slechts 500 m) de Galgenberg, een kaìe heuvel.<br />
Terug beneden ga je rond of over de Galgenberg en verlaat ie de Schwalm.<br />
Voìg nu het pard op de rechteroever van de JiÍgersief, een biiriviertie van de<br />
Schwalm. Blijf dit pad volgen wanneer het in noordelijke richting wegdraait<br />
van de Jägersief en houd nu zoveel mogelijk de richting noord aan om na ong.<br />
2 km uit te komcn bij de Fuhrtsbach, een andere bijrivier van de Schwalm.<br />
Je voìgt nu de F'uhrtsbach stroomafwaarts, dus in westelijke richting. Neem<br />
bij voorkeur het pad op de rechteroever. Ongeveer 300 m voorbij de samen-<br />
¡'loeiing met de Schwalm kom je uit op de grote baan (Kalterherberg-Höfen)<br />
Ur'j de Höfener I'tuhle, een gezellig café dat echter in de winter gesloten is.<br />
Nr¡ ¡oêt je de eerst.e 300 m dezelfde weg terug tot aan de samenvloeiing<br />
Schwa.lm-Fuhrtsbach. Blijf nu de Schwalm volgen in zuidelijke richting gedurende<br />
u.ng. 3 km. Ki.ik uit om op het juiste ogenblik cte Schwalm te verlaten<br />
en alzo terug Heistr:r te bereiken, het vertrekpunt van de wandeling.<br />
Deze wanotrling is 1,1 km lang en - gezien het gevarieerde terrein - toch niet<br />
van cle lic,'rtste.0m deze wandel'ing op een aangename wijze te doen heb ie'<br />
rusttijden inbegrepen, toch wel 5 à 6 uur nodig.<br />
Ik kan je dezr: wandeiing ook bii sneeuw aanbevelen. Je hebt het voordeel dat<br />
je niet zult overhoo¡r gereden worden door een troep stuurloze luidruchtige<br />
ianglaufers (wat wel het geval is in de onrgeving van Botrange en Erackvenn !).<br />
Hou er echter wel rekening mee : hoe dikker de sneeuw, hoe ìastiger het stappen.<br />
De hierboven, uitgestippelde wandeling kun ie echter gemakkelijk inkorten,<br />
a1 naargelan.3 de weersomstandigheden en de toestand van het terrein (en<br />
van de deeìnemers).<br />
VeeI wandelgenotl 1o november 1982. Rik Schulten, Diest.<br />
Kalender.<br />
20 Januarl 83. 2O.oO uur: Dia-avond: SCHOTLÀND, Hubert Lehaen.<br />
organisatie: Davindsfonds Opoeteren.<br />
13 febrUAriS3: BUSUTTSTÀP NÀAR ZEELAIiID:<br />
vertrek: 06.00 uur op de markt van lúaaseik.<br />
Iangs de gehele RiJksweg L'l tot Maasmechelen.<br />
aangeven; Marc Stevens, Tivoli 3, Lanklaar, tel275.56.52.<br />
Organl"satle : Wielewaal Maasland.
INHGIUtrl<br />
IJAN ÞTT NUMTVIEFI<br />
Brlef van de voorzitter<br />
Àctles : Vormlngsactlvfteitenplan 93<br />
Ítandelprogranma<br />
fnfornatle: dag lleve mensen<br />
BfJ leven en welziJn<br />
MtJn VadertJe<br />
Jaarverslag 82<br />
Jaarvergaderlng 83<br />
Bezlnning: even miJmeren<br />
KorreJ.tJe zout<br />
l{lnterochtend<br />
Jong geleerd3 Jaarvergadering 4<br />
Evolutle 4<br />
Cieologie 4<br />
Krans der selzoenen:l{fnter<br />
Terug naar de natur:r:<br />
Natuur en tuln<br />
Natuur en revalldatie<br />
Natuur en voeding<br />
Natuur en boek<br />
FtJn glandelplekJe: Hoge Venen 3<br />
Kalender<br />
fnhoud<br />
3<br />
4<br />
4<br />
5<br />
6 r'7<br />
7<br />
8rg<br />
10, l1<br />
L2<br />
13<br />
13<br />
14, 15<br />
17,Lg<br />
2c-,2L<br />
23<br />
,L6<br />
,L9<br />
,22<br />
37<br />
24<br />
25<br />
26,27<br />
28<br />
29,3c^,31, 32,33, 34,35, 36<br />
36<br />
37.<br />
Aan alle "groendenkenden" een flJne Kerst en een gelukklg 93 van<br />
de vo1talflgè redaktleraad.<br />
VLEß' e?r€//<br />
R,<br />
ÞÊ<br />
IN<br />
4ô<br />
fre¡D<br />
t,<br />
TI<br />
vuAPENrv6<br />
rÐ<br />
Het zLJ zol