web-versie - Xs4all
web-versie - Xs4all web-versie - Xs4all
Rudolf Steiner in Nederland 1904 – 1908 Rudolf Steiner bezocht Nederland acht keer: in 1904, 1908, 1913, 1921, 1922 (2x), 1923 en 1924. Hij hield hier ruim 90 voordrachten en toespraken. Helaas zijn er vrijwel geen foto’s bewaard gebleven. Gelukkig heeft vooral Elisabeth Vreede ijverig materiaal verzameld: affiches, programma’s, entreekaartjes, krantenknipsels, enz. Het eerste bezoek in 1904 vond plaats ter gelegenheid van het ‘First Annual Congress of the Federation of European Sections of the Theosophical Society’ (ondanks het feit dat het programma hiernaast spreekt over het 2e congres). Een jaar eerder in 1903 was hij in Londen bij een vergelijkbaar congres, maar toen was er nog geen sprake van een Europese federatie. Er is één ooggetuige-verslag overgeleverd van Steiner’s optreden bij deze beide gelegenheden: Nooit zal ik de indruk vergeten die de eerste ontmoeting met Rudolf Steiner op me heeft gemaakt. Er zou juist een bijeenkomst beginnen, toen een man de zaal binnenkwam: donker, slank, rechtop, schraal, in een bijna priesterlijke lange jas; een gezicht vol vuur, vol uiterst gespannen oplettendheid, vol beheerste wil; zo duikt het beeld uit mijn herinnering op. Ik was zó onder de indruk dat ik mijn buurman aanstootte: “Kijk nou, wie komt daar binnen?!” In het overweldigende van deze indruk lag in kiemvorm al alles verborgen wat tot mijn verdere levenslot zou voeren. [...] Ook zijn woorden griften zich diep in mijn herinnering; echter niet omdat ik er zozeer ‘ja’ op zei! Integendeel, de hele wijze van spreken beviel me niet. In die vroegere tijd sprak Steiner met een buitengewone kracht, met een geweld van temperament dat alles wat men ook later nog als vuurkracht aan hem kon beleven, ver overtrof. [...] Ook de inhoud van wat hij toen zei, wist mijn jeugdige bijval niet te wekken. [...] Zodoende bleef alleen de buitengewoon sterke indruk van deze eerste ‘ontmoeting’ over. Maar het lot, dat de mens met zo’n zekerheid leidt, bracht verdere ontmoetingen teweeg. Precies een jaar later vond de ‘First Annual Congress of the Federation of European Sections of the Theosophical Society’ plaats in Amsterdam. Steiner verscheen daar met een aantal leden uit Duitsland en hield een voordracht getiteld ‘Mathematik und Okkultismus’ [wiskunde en geesteswetenschap]. Uitgerekend over het onderwerp van mijn studie sprak hij bij dit eerste bezoek aan mijn vaderland. Maar ook deze voordracht ging aan me voorbij. Ik kon er niets mee beginnen. Elisabeth Vreede In maart 1908 ondernam Rudolf Steiner zijn eerste voordrachtsreis naar Nederland. De voordrachten in Duitsland trokken steeds meer toehoorders uit het buitenland, dus dit was een logische stap. Op 7 maart schreef Steiner aan zijn ouders en broer en zus: “[...] Ik heb jullie zo lang niet geschreven. Maar ik ben zo veel op reis. Nu houd ik voordrachten in Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Nijmegen en andere Nederlandse plaatsen. Overigens is het hier verschrikkelijk weer. Het is koud en regenachtig. En in Nederland is het dan meteen erg guur, als het zulk slecht weer is.” Congresfoto uit 1903, Londen, of 1904, Amsterdam. Rudolf Steiner 2e rij, 3e van links. Het Concertgebouw Amsterdam waar het Congres plaatsvond. STADSNIEUWS “Theosophie, Goethe en Hegel” Over bovenstaand onderwerp werd gisteravond in het Nutsgebouw in een door de Nederlandsche Afdeeling der Theosophische Vereeniging belegde druk bezochte openbare vergadering het woord gevoerd door den algemeenen secretaris der Duitsche afdeeling dr.Rudolph Steiner. De spreker - een interessante figuur: scherp belijnde, ascetische denkerskop met diepliggende fonkelend-zwarte oogen en lang naar-achter-gestreken dofzwaar haar; bovendien een redenaar van groot talent - ving zijn verhandeling aan met een samenvatting van het wezen der theosophie en van haar leer. Hij sprak daarbij van de voor wie in de theosophische ideeën ingeleefd zijn, zoo vertrouwde en opbeurende, maar voor novicen altijd nog zoo verbijsterende, ontzag - om niet te zeggen vreeswekkende mogelijkheid, dat de mensch de hem direct omringende, physieke, zinnelijk-waarneembare wereld ontgroeit en zich bewegen en ontwikkelen gaat op een bovenzinnelijk bestaansplan, zóó in zichzelf boven zich zelf verheffend; de mogelijkheid, dat de mensch - niet door tooverij of met behulp van allerhande bijgeloof, maar door cultiveering van in hemzelf sluimerende zielefaculteiten - zoekt en vindt de geestelijke grondslagen, waarop zijn zinnelijk waarneembaar bestaan is gebouwd. [...] Algemeen Handelsblad, 7 maart 1908 De plaatsen waar Rudolf Steiner voordrachten heeft gehouden Het Vaderland, 6 maart 1908 Den Haag Delft Rotterdam Amsterdam Hilversum Utrecht Zwolle Hengelo Arnhem/Oosterbeek Nijmegen Rudolf Steiner 1904 Amsterdam Het Nieuws van den Dag, 9 maart 1908 dag en datum 1904 plaats lokaliteit/adres aard titel Δ za. 18 juni Amsterdam Amsteldijk 76 B Voorbespreking voor het ‘First annual congress of the Federation of European sections of the Theosophical Society’ di. 21 juni Amsterdam Concertgebouw L Mathematik und Okkultismus In: Transactions of the First annual congress of the Federation of European sections of the Theosophical Society (autoreferaat); GA 35. Δ di. 21 juni 1908 Amsterdam Concertgebouw L Afscheidswoorden aan het eind van het congres. 4 t/m 10 maart Voordrachtsreis door Nederland In: Verslag van de voordrachten gehouden door Dr. Rudolph Steiner, voor de Nederl. Afd. Theos. Ver., 4-11 maart 1908. (Dit verslag bevat referaten, samengesteld door Nederl. leden. Geen stenogrammen) wo. 4 maart Hilversum ‘De Vereeniging’ O Die christliche Initiation do. 5 maart Den Haag Logegebouw, De Ruyterstr. L Mystik und Esoterik (Mikrokosmos und Makrokosmos). do. 5 maart Den Haag Vrijmetselaarsloge, Fluwelen Burgwal O Die Initiation des Rosenkreuzers vr. 6 maart Den Haag Logegebouw, De Ruyterstr. L Okkultismus und Esoterik (Kosmosentwickelung und Menschheitsentwickelung) vr. 6 maart Amsterdam Nutsgebouw, N.Z.Voorburgwal O Theosophie, Goethe und Hegel za. 7 maart Amsterdam Amsteldijk 80 L Ueber christliche Esoterik za. 7 maart Amsterdam ‘Eensgezindheid’ L Astralwelt und Devachan, ihre Beziehung und ihr Zusammenhang zo. 8 maart Rotterdam Bellevoystr. 83 L Das esoterische Leben zo. 8 maart Rotterdam Nutszaal, Oppert O Die Initiation des Rosenkreuzers ma. 9 maart Nijmegen ? L Stufen höherer Erkenntnis ma. 9 maart Nijmegen Nutszaal O Die Initiation des Rosenkreuzers di. 10 maart Nijmegen ? L Ueber Rosenkreuzer-Esoterik und die Entwickelung des Kosmos di. 10 maart Arnhem Vrijmetselaarsloge O Der Lebenslauf des Menschen in geisteswissenschaftlicher Beleuchtung. Gebruikte afkortingen: Δ - geen verslag; ◊ - vertaald ; B - bespreking ; L - voordracht voor leden ; O - openbare voordracht ; T - toespraak ; V - voordracht voor een bepaald publiek ; VB - vragenbeantwoording ; EVA - Elisabeth Vreede Archief Den Haag
- Page 2 and 3: Rudolf Steiner in Nederland 1913 He
- Page 4 and 5: Rudolf Steiner in Nederland 1921 Ee
- Page 6 and 7: Rudolf Steiner in Nederland voorjaa
- Page 8 and 9: Rudolf Steiner in Nederland najaar
- Page 10: Rudolf Steiner in Nederland 1924 Na
Rudolf Steiner in Nederland 1904 – 1908<br />
Rudolf Steiner bezocht Nederland<br />
acht keer: in 1904, 1908, 1913, 1921,<br />
1922 (2x), 1923 en 1924.<br />
Hij hield hier ruim 90 voordrachten<br />
en toespraken.<br />
Helaas zijn er vrijwel geen foto’s<br />
bewaard gebleven. Gelukkig heeft<br />
vooral Elisabeth Vreede ijverig<br />
materiaal verzameld: affiches,<br />
programma’s, entreekaartjes,<br />
krantenknipsels, enz.<br />
Het eerste bezoek in 1904 vond plaats ter gelegenheid van het<br />
‘First Annual Congress of the Federation of European Sections of<br />
the Theosophical Society’ (ondanks het feit dat het programma<br />
hiernaast spreekt over het 2e congres). Een jaar eerder in 1903 was<br />
hij in Londen bij een vergelijkbaar congres, maar toen was er nog<br />
geen sprake van een Europese federatie.<br />
Er is één ooggetuige-verslag overgeleverd van Steiner’s optreden bij<br />
deze beide gelegenheden:<br />
Nooit zal ik de indruk vergeten die de eerste ontmoeting met Rudolf<br />
Steiner op me heeft gemaakt. Er zou juist een bijeenkomst beginnen,<br />
toen een man de zaal binnenkwam: donker, slank, rechtop, schraal,<br />
in een bijna priesterlijke lange jas; een gezicht vol vuur, vol uiterst<br />
gespannen oplettendheid, vol beheerste wil; zo duikt het beeld uit<br />
mijn herinnering op. Ik was zó onder de indruk dat ik mijn buurman<br />
aanstootte: “Kijk nou, wie komt daar binnen?!” In het overweldigende<br />
van deze indruk lag in kiemvorm al alles verborgen wat tot mijn<br />
verdere levenslot zou voeren. [...]<br />
Ook zijn woorden griften zich diep in mijn herinnering; echter<br />
niet omdat ik er zozeer ‘ja’ op zei! Integendeel, de hele wijze van<br />
spreken beviel me niet. In die vroegere tijd sprak Steiner met een<br />
buitengewone kracht, met een geweld van temperament dat alles wat<br />
men ook later nog als vuurkracht aan hem kon beleven, ver overtrof.<br />
[...]<br />
Ook de inhoud van wat hij toen zei, wist mijn jeugdige bijval niet te<br />
wekken. [...] Zodoende bleef alleen de buitengewoon sterke indruk<br />
van deze eerste ‘ontmoeting’ over. Maar het lot, dat de mens met<br />
zo’n zekerheid leidt, bracht verdere ontmoetingen teweeg. Precies<br />
een jaar later vond de ‘First Annual Congress of the Federation of<br />
European Sections of the Theosophical Society’ plaats in Amsterdam.<br />
Steiner verscheen daar met een aantal leden uit Duitsland en hield<br />
een voordracht getiteld ‘Mathematik und Okkultismus’<br />
[wiskunde en geesteswetenschap]. Uitgerekend over<br />
het onderwerp van mijn studie sprak hij bij dit eerste<br />
bezoek aan mijn vaderland. Maar ook deze voordracht<br />
ging aan me voorbij. Ik kon er niets mee beginnen.<br />
Elisabeth Vreede<br />
In maart 1908 ondernam Rudolf Steiner zijn eerste voordrachtsreis<br />
naar Nederland. De voordrachten in Duitsland trokken steeds<br />
meer toehoorders uit het buitenland, dus dit was een logische<br />
stap. Op 7 maart schreef Steiner aan zijn ouders en broer en zus:<br />
“[...] Ik heb jullie zo lang niet geschreven. Maar ik ben zo veel op reis.<br />
Nu houd ik voordrachten in Amsterdam, Den Haag, Rotterdam,<br />
Nijmegen en andere Nederlandse plaatsen. Overigens is het hier<br />
verschrikkelijk weer. Het is koud en regenachtig. En in Nederland is<br />
het dan meteen erg guur, als het zulk slecht weer is.”<br />
Congresfoto uit 1903, Londen, of 1904, Amsterdam.<br />
Rudolf Steiner 2e rij, 3e van links.<br />
Het Concertgebouw Amsterdam waar het Congres<br />
plaatsvond.<br />
STADSNIEUWS<br />
“Theosophie, Goethe en Hegel”<br />
Over bovenstaand onderwerp werd gisteravond<br />
in het Nutsgebouw in een door de<br />
Nederlandsche Afdeeling der Theosophische<br />
Vereeniging belegde druk bezochte<br />
openbare vergadering het woord gevoerd<br />
door den algemeenen secretaris der Duitsche<br />
afdeeling dr.Rudolph Steiner.<br />
De spreker - een interessante figuur:<br />
scherp belijnde, ascetische denkerskop<br />
met diepliggende fonkelend-zwarte<br />
oogen en lang naar-achter-gestreken dofzwaar<br />
haar; bovendien een redenaar van<br />
groot talent - ving zijn verhandeling aan<br />
met een samenvatting van het wezen der<br />
theosophie en van haar leer.<br />
Hij sprak daarbij van de voor wie in de<br />
theosophische ideeën ingeleefd zijn, zoo<br />
vertrouwde en opbeurende, maar voor<br />
novicen altijd nog zoo verbijsterende,<br />
ontzag - om niet te zeggen vreeswekkende<br />
mogelijkheid, dat de mensch de<br />
hem direct omringende, physieke, zinnelijk-waarneembare<br />
wereld ontgroeit en<br />
zich bewegen en ontwikkelen gaat op een<br />
bovenzinnelijk bestaansplan, zóó in zichzelf<br />
boven zich zelf verheffend; de mogelijkheid,<br />
dat de mensch - niet door tooverij<br />
of met behulp van allerhande bijgeloof,<br />
maar door cultiveering van in hemzelf<br />
sluimerende zielefaculteiten - zoekt en<br />
vindt de geestelijke grondslagen, waarop<br />
zijn zinnelijk waarneembaar bestaan is<br />
gebouwd. [...]<br />
Algemeen Handelsblad,<br />
7 maart 1908<br />
De plaatsen waar Rudolf Steiner<br />
voordrachten heeft gehouden<br />
Het Vaderland, 6 maart 1908<br />
Den Haag<br />
Delft<br />
Rotterdam<br />
Amsterdam<br />
Hilversum<br />
Utrecht<br />
Zwolle<br />
Hengelo<br />
Arnhem/Oosterbeek<br />
Nijmegen<br />
Rudolf Steiner 1904 Amsterdam<br />
Het Nieuws van den Dag, 9 maart 1908<br />
dag en datum<br />
1904<br />
plaats lokaliteit/adres aard titel<br />
Δ za. 18 juni Amsterdam Amsteldijk 76 B Voorbespreking voor het ‘First annual congress of the Federation of European sections of the<br />
Theosophical Society’<br />
di. 21 juni Amsterdam Concertgebouw L Mathematik und Okkultismus<br />
In: Transactions of the First annual congress of the Federation of European sections of the Theosophical<br />
Society (autoreferaat); GA 35.<br />
Δ di. 21 juni<br />
1908<br />
Amsterdam Concertgebouw L Afscheidswoorden aan het eind van het congres.<br />
4 t/m 10 maart Voordrachtsreis door Nederland<br />
In: Verslag van de voordrachten gehouden door Dr. Rudolph Steiner, voor de Nederl. Afd. Theos.<br />
Ver., 4-11 maart 1908. (Dit verslag bevat referaten, samengesteld door Nederl. leden. Geen<br />
stenogrammen)<br />
wo. 4 maart Hilversum ‘De Vereeniging’ O Die christliche Initiation<br />
do. 5 maart Den Haag Logegebouw,<br />
De Ruyterstr.<br />
L Mystik und Esoterik (Mikrokosmos und Makrokosmos).<br />
do. 5 maart Den Haag Vrijmetselaarsloge,<br />
Fluwelen Burgwal<br />
O Die Initiation des Rosenkreuzers<br />
vr. 6 maart Den Haag Logegebouw,<br />
De Ruyterstr.<br />
L Okkultismus und Esoterik (Kosmosentwickelung und Menschheitsentwickelung)<br />
vr. 6 maart Amsterdam Nutsgebouw,<br />
N.Z.Voorburgwal<br />
O Theosophie, Goethe und Hegel<br />
za. 7 maart Amsterdam Amsteldijk 80 L Ueber christliche Esoterik<br />
za. 7 maart Amsterdam ‘Eensgezindheid’ L Astralwelt und Devachan, ihre Beziehung und ihr Zusammenhang<br />
zo. 8 maart Rotterdam Bellevoystr. 83 L Das esoterische Leben<br />
zo. 8 maart Rotterdam Nutszaal, Oppert O Die Initiation des Rosenkreuzers<br />
ma. 9 maart Nijmegen ? L Stufen höherer Erkenntnis<br />
ma. 9 maart Nijmegen Nutszaal O Die Initiation des Rosenkreuzers<br />
di. 10 maart Nijmegen ? L Ueber Rosenkreuzer-Esoterik und die Entwickelung des Kosmos<br />
di. 10 maart Arnhem Vrijmetselaarsloge O Der Lebenslauf des Menschen in geisteswissenschaftlicher Beleuchtung.<br />
Gebruikte afkortingen: Δ - geen verslag; ◊ - vertaald ; B - bespreking ; L - voordracht voor leden ; O - openbare voordracht ; T - toespraak ;<br />
V - voordracht voor een bepaald publiek ; VB - vragenbeantwoording ; EVA - Elisabeth Vreede Archief Den Haag
Rudolf Steiner in Nederland 1913<br />
Het bezoek van Rudolf Steiner in maart 1913 viel<br />
vlak na de oprichting van de ‘Anthroposophische<br />
Gesellschaft’. Verschillen van inzicht over<br />
inhoudelijke en organisatorische kwesties<br />
leidden ertoe dat Annie Besant, voorzitter van de<br />
Theosophical Society, het charter van de Duitse<br />
sectie introk en Steiner en de zijnen zelfstandig<br />
verder gingen.<br />
Uit een brief aan Marie von Sivers 19 januari 1913:<br />
“Die Wiener werden wohl wieder um den Kursus bitten zu Ostern.<br />
Es wäre zu bedenken, ob nicht doch nach der «Cancel»ung Holland wichtig<br />
wäre, da dort so viele zu uns streben. Frau Vreede bittet so sehr und sagt,<br />
Ostern sei die einzig mögliche Zeit, weil dann die Menschen frei sind. [...]”.<br />
Bij de opening van de voordrachtencyclus gaf Steiner uitleg over de<br />
voorafgaande gebeurtenissen:<br />
“Beste theosofische vrienden, we zijn hier bijeen voor een serie voordrachten<br />
de eerste keer nadat die vrienden van ons die de huidige positie van ons<br />
theosofische werk hebben onderkend, zich verenigd hebben met de leden<br />
van de voormalige duitse sektie van de Theosofische Vereniging die – je<br />
kunt geen ander woord gebruiken – uit onze Theosofische Vereniging<br />
uitgesloten zijn, eruit gezet zijn. Beste vrienden, op dit ogenblik waarop ik<br />
u mag begroeten bij deze voor mij wel heel feestelijke serie voordrachten,<br />
is het nodig dat ik enkele woorden toevoeg aan de mooie, theosofische<br />
welgemeende begroeting van daarnet. Dat is nodig vanwege het feit dat<br />
onze vrienden in de nabije toekomst misschien nog vaak, hier of daar,<br />
bij gelegenheid zullen moeten spreken over de ware toedracht van de<br />
gebeurtenissen die zich de laatste tijd onder ons en onze vrienden hebben<br />
voorgedaan. [...]<br />
Om tenslotte op een hoopvolle manier te eindigen: “Daarom, beste<br />
theosofische vrienden, lijkt me dat we deze eerste kursus die we hier houden<br />
– die de eerste kursus is van de opgerichte Antroposofische Vereniging – als<br />
iets heel bizonder feestelijks mogen begroeten.”<br />
Doordat er verder slechts twee openbare voordrachten werden gehouden,<br />
was er rond Steiners bezoek niet veel publiciteit, behalve verslagen van<br />
deze voordrachten in de NRC, en de onderstaande stukjes.<br />
Merkwaardig genoeg maakte deze<br />
Overijsselse krant geen melding van<br />
de voordracht in Zwolle op 30 maart.<br />
Vermoedelijk was de voordracht niet<br />
openbaar. Ook het onderwerp is nooit<br />
bekend geworden. Het toegangsbewijs<br />
van Elisabeth Vreede laat zien dat de<br />
voordracht wel heeft plaatsgevonden.<br />
In Zwolle was er een kleine maar<br />
actieve ledengroep. Met name Andries<br />
Terwiel speelde een belangrijke rol.<br />
Hij vertaalde o.a. ‘Theosophie’ en de<br />
‘Geheimwissenschaft’<br />
in het Nederlands en<br />
had nauw contact met<br />
Rudolf Steiner. Hij<br />
overleed echter jong in<br />
1912 en was dus geen<br />
getuige meer van dit<br />
bezoek.<br />
Prov. Overijsselsche en Zwolsche Courant,<br />
25 en 29 maart<br />
Pulchri Studio, Lange Voorhout Den Haag<br />
dag en datum<br />
1913<br />
plaats lokaliteit/adres aard titel<br />
Δ di. 18 maart Den Haag Diligentia O Wahrheiten der Geisteswissenschaft<br />
Krantenverslag in EVA.<br />
Δ wo.19 maart Den Haag Diligentia O Irrtümer der Geisteswissenschaft<br />
Krantenverslag in EVA.<br />
◊ do. 20 maart t/m Den Haag Pulchri Studio L Welche Bedeutung hat die okkulte Entwickelung des Menschen für seine Hullen und sein Selbst?<br />
za. 29 maart<br />
(10 voordr., ‘Zyklus’ 27)<br />
In: Welche Bedeutung hat....(GA 145)(zonder inleiding en slotwoorden; deze bevinden zich alleen<br />
in de Ie dr.) Nederlandse vertaling: Innerlijke ontwikkeling.<br />
zo. 23 maart Den Haag ? L Die besondere Konstellation des Osterfestes 1913: Frühlings-anfang am Karfreitag, Frühlingsvollmond<br />
am Karsamstag.<br />
In: Die Welt des Geistes und ihr Hereinragen in das physische Dasein (GA 150)<br />
ma. 24 maart Den Haag Pulchri Studio V Vragenbeantwoording tijdens de cyclus.<br />
vr. 28 maart Den Haag Pulchri Studio V Vragenbeantwoording m.b.t. de voordr. van 23 maart(cyclus)<br />
In: EVA<br />
za. 29 maart Den Haag Pulchri Studio V Vragenbeantwoording m.b.t. de voordr. van 29 maart<br />
In: EVA (2 <strong>versie</strong>s)<br />
Δ zo. 30 maart Zwolle Concertzaal Odeon L ?<br />
Gebruikte afkortingen: Δ - geen verslag; ◊ - vertaald ; B - bespreking ; L - voordracht voor leden ; O - openbare voordracht ; T - toespraak ;<br />
V - voordracht voor een bepaald publiek ; VB - vragenbeantwoording ; EVA - Elisabeth Vreede Archief Den Haag
Rudolf Steiner in Nederland 1919 – 1921<br />
Gedurende de Eerste<br />
Wereldoorlog was er<br />
nauwelijks contact mogelijk<br />
met Duitsland en Dornach,<br />
waar het werk aan het<br />
eerste Goetheanum maar<br />
langzaam vorderde.<br />
Pas langzaam kwam<br />
het internationale<br />
antroposofische leven weer op gang.<br />
Nederland, in ieder geval Den Haag, maakte in 1919<br />
voor het eerst kennis met de euritmie.<br />
En op zondag 11 mei 1919 verscheen in de Nieuwe<br />
Rotterdamsche Courant op pagina 6 onder de<br />
kop “Aan het Nederlandsche volk” de open brief<br />
van Rudolf Steiner, waarmee de “Bond voor de<br />
Drieledige Indeeling van het Sociale Organisme”<br />
in de openbaarheid trad. De brief werd ook als<br />
losse folder verspreid, waarvan u hiernaast enkele<br />
fragmenten ziet. En er verscheen een vertaling van de<br />
‘Kernpunkte’. In Duitsland, waar een revolutionaire<br />
stemming heerste, sprak Rudolf Steiner af en toe voor<br />
zalen met duizenden arbeiders. Maar in Nederland<br />
kwam de beweging in het geheel niet van de grond.<br />
De revolutie van Troelstra was een jaar eerder ook al<br />
falikant mislukt.<br />
Rudolf Steiners eerste buitenlandse reis<br />
na de oorlog bracht hem naar Nederland.<br />
Tussen 19 februari en 3 maart 1921 hield<br />
hij 19 voordrachten in 8 plaatsen. Verder<br />
waren er vier euritmie-opvoeringen en<br />
twee voordrachtenmet dia’s over het<br />
eerste Goetheanum. De belangstelling was<br />
groot. En ook de aandacht in de pers was<br />
groot. In die tijd was het niet ongewoon<br />
dat journalisten een heel neutraal verslag<br />
van de inhoud van een voordracht<br />
gaven. Ook werden er wel verslagen van<br />
antroposofen zelf geplaatst, bijvoorbeeld<br />
van Marie Tak van Poortvliet en Adelyde Content. Uiteraard was er ook<br />
veel onbegrip, flauwe humor en vijandigheid.<br />
Het laatste ‘station’, op de terugreis naar Duitsland, was Hengelo. Steiner<br />
spreekt zelf over ‘bijzonder belangrijke redenen’ voor dit bezoek, maar<br />
welke deze waren is niet duidelijk.<br />
D r . R . S t e i n e r t e H e n g e l o<br />
Op Donderdagavond 3 dezer zal Dr. Rudolf Steiner,<br />
uit Dornach bij Bazel, die dezer dagen in eenige der<br />
voornaamste plaatsen van ons land voordrachten houdt,<br />
voor de Vereeniging voor Wetenschappelijke Voordrachten<br />
hier ter plaatse een lezing houden, om 8 uur in het<br />
Vios-gebouw.<br />
Deze lezing zal ditmaal voor alle belangstellenden, ook<br />
buiten genoemde vereeniging, toegankelijk zijn, daar het<br />
bestuur meent alle plaatsgenooten, die belang stellen in<br />
de denkbeelden van Dr. Steiner, zoowel op sociaal als op<br />
paedagogisch gebied, in de gelegenheid te moeten stellen<br />
hem persoonlijk te hooren.<br />
Naar wij vernemen, zal Dr. Steiner, omtrent wiens<br />
persoonlijkheid wij na de verslagen zijner lezingen, die<br />
dezer dagen in de dagbladen zijn verschenen, in ruimen<br />
kring een zekere bekendheid mogen veronderstellen,<br />
ten onzent spreken over het onderwerp: ,,Erziehungs-,<br />
Unterrichs- und praktische Lebensfragen vom Gesichtspunkte<br />
der Anthroposofischen Geisteswissenschaft”.<br />
De lezing zal in de Duitsche taal worden gehouden.<br />
Naast sprekers denkbeelden omtrent het sociale vraagstuk<br />
zullen vooral zijne paedagogische denkbeelden op<br />
den voorgrond treden en zullen mededeelingen worden<br />
gedaan omtrent eene groote, onder zijne leiding staande,<br />
en volgens zijne denkbeelden ingerichte school.<br />
Wij hopen, dat velen zich aangetrokken zullen gevoelen<br />
om dezen merkwaardigen man, die in den laatsten<br />
tijd zoo velen van zich doet spreken, te gaan hooren.<br />
Nieuwe Hengelosche Courant 2 maart 1921<br />
Amsterdam, 28 februari 1921<br />
Mijn beste Edith Maryon,<br />
Hartelijk dank voor uw groet op de 27e februari. Ik<br />
bevind me midden in een reeks voordrachten. Op<br />
de 19e ‘s avonds heb ik in Amsterdam gesproken,<br />
en dan elke dag volgens het programma. Gisteren<br />
en vandaag waren mevrouw Drury-Lavin, M.<br />
Woolley, meneer Neel, Meneer Kaufmann, meneer<br />
en mevrouw Franklin hier, en vandaag was hier ook<br />
meneer Collison. Als er zo veel te bespreken is en er<br />
zo veel voordrachten zijn, dan blijft er weinig tijd<br />
over om tot jezelf te komen.<br />
Behalve het programma was er in Delft een<br />
voordracht in de Technische Hogeschool voor<br />
docenten en studenten, en vanavond moet ik hier<br />
in de universiteit spreken. Morgen zal de openbare<br />
voordracht in Rotterdam plaatsvinden; op 3 maart<br />
moet ik nog, om bijzonder belangrijke redenen in<br />
Hengelo spreken; op de 4e ga ik naar Stuttgart en<br />
hoop op de 6e of 7e in Dornach te zijn. Ik verheug me<br />
zeer op de komende tijd in ons atelier in Dornach.<br />
Hier is een en ander heel goed verlopen; sommige<br />
dingen hadden beter gekund. Het ontbreekt ons toch<br />
wel aan feitelijk praktische mensen.<br />
Aan ledenvoordrachten heb ik er maar één kunnen<br />
houden, in Den Haag op 27 februari. Die dag was er<br />
‘s middags een euritmie-voorstelling en ‘s avonds de<br />
openbare voordracht.<br />
Met mijn stem kan ik nu goed overweg. Ik heb er<br />
goed op gepast. Maar toch is het moeizaam al te<br />
vaak te moeten spreken. Vandaag heb ik alleen nog<br />
de avond-voordracht.<br />
Hartelijk dank en groeten<br />
van<br />
Rudolf Steiner<br />
uit GA 263a<br />
In het midden de heer Beets, in de directiekamer van de<br />
firma Stork, voorzitter van de uitnodigende Vereniging<br />
Hengelo is een plaats die bijzonder interessant is doordat<br />
het in feite een kunstmatig gebouwde stad is. In de jaren<br />
60, 70 van de vorige eeuw hebben industriëlen daar eerst<br />
voor aparte sociale instellingen gezorgd. Langzamerhand is<br />
Hengelo toen ontstaan, in feite zuiver vanuit een sociaalindustrieel<br />
denken. Het valt je bijzonder sterk op wanneer<br />
je daar een bezoek brengt aan de kleuterschool. Ik had maar<br />
weinig tijd, maar ik heb de school bezocht. Toen viel mij<br />
speciaal op dat die kleine kinderen anderssoortige kinderen<br />
zijn dan bijvoorbeeld die welke je tegenwoordig, laten we<br />
zeggen, in de eerste klas van de Vrije School krijgt. Die<br />
komen gewoon uit het volk zoals de huidige kultuur ze levert.<br />
Maar in Hengelo is dat anders. Daar heeft men eerst<br />
gezorgd voor bepaalde sociale instellingen van industriële<br />
aard; en de mensen die daarheen zijn gebracht, hebben er<br />
in de jaren 70 van de vorige eeuw gewerkt. De kinderen<br />
van die mensen werken nu in de industriële vestigingen<br />
die zich aldaar hebben uitgebreid, en de kinderen van die<br />
arbeiders - dus de tweede erop volgende generatie - die<br />
zaten nu op de kleuterschool. Je kon het heel goed aan ze<br />
zien; die kinderen zijn niet zomaar van de straat gehaald,<br />
maar ze zijn al door verscheidene generaties, als ik het zo<br />
mag uitdrukken, kunstmatig grootgebracht in een kultuur<br />
die op een bepaalde manier vanuit de toenmalige wijze<br />
van denken is voortgekomen. Vanzelfsprekend wel in hun<br />
eigen voordeel, maar toch zijn ze kunstmatig grootgebracht<br />
en ze dragen dan ook het stempel van een kunstmatige<br />
civilisatie. [...] In diverse voordrachten heb ik u er immers op<br />
gewezen dat we in Europa een golf van liberalisme hadden,<br />
aan het begin van het derde deel van de 19e eeuw; een golf<br />
van vrije geestesgesteldheid die, als ze een voortzetting had<br />
kunnen vinden naar de spirituele kant toe, waarschijnlijk heel<br />
belangrijke dingen had kunnen opleveren. [...]<br />
Ik heb bijvoorbeeld onlangs die voordracht in Hengelo<br />
gehouden voor de industriëlen van die plaats, de mensen<br />
die daarmee zijn verbonden; en ik heb gemerkt hoe in de<br />
tegenwoordige tijd nog steeds iets werkt waarvan slechts de<br />
scherpe kantjes weggenomen zijn, waar alleen de spirituele<br />
voortzetting aan ontbreekt.<br />
Uit de voordracht van 11 maart 1921, GA 203
Rudolf Steiner in Nederland 1921<br />
Een aantal leden namen het initiatief Rudolf Steiner uit te<br />
nodigen voor een toernee door ons land, waarop hij direkt met<br />
enthousiasme inging. Sinds de eerste wereldoorlog had Steiner<br />
geen buitenlandse reizen gemaakt; dit werd zijn eerste. Zo’n<br />
toernee was een kostbare zaak, maar gelukkig werden er door de<br />
leden grote bedragen geofferd om dit mogelijk te maken. Steiner<br />
kwam van 18 februari tot 2 of 3 maart 1921, in gezelschap van<br />
Marie Steiner, Elisabeth Vreede en Günther Wachsmuth. Aan<br />
leren riemen over zijn schouders droeg Steiner een grote leren<br />
tas met lantarenplaatjes voor zijn voordracht over het eerste<br />
Goetheanum, die hij angstvallig bewaakte en die door niemand<br />
mocht worden aangeraakt. De toernee begon in Amsterdam<br />
met een openbare voordracht over ‘De antroposofische<br />
geesteswetenschap en de grote kultuur-problemen van deze tijd’.<br />
Het was een groot sukses, er waren óver de 1000 mensen! Zo<br />
was het met de meeste voordrachten in Amsterdam, Den Haag,<br />
Utrecht, Hilversum, Hengelo en Delft: overal goed gevulde zalen.<br />
Er bestond een grote algemene belangstelling, tot onze grote<br />
verwondering.<br />
[...] stonden op het programma twee voordrachten in Amsterdam.<br />
Deze zouden beide gehouden worden in het kerkgebouw van<br />
de Vrije Gemeente. Er waren die avond 1000 mensen. Een groot<br />
succes, na afloop kwam Dr. Steiner naar mij toe en zeide:<br />
,,Ja, sehen Sie, alles recht schön aber Anthroposofische Vorträge<br />
in so einem religiosen Raum ist ungeeignet. Das sollte man lieber<br />
nicht tun”. Ik schrok en dacht aan de 2e voordracht in dezelfde<br />
zaal. Ik had pech, alleen de grote zaal concertgebouw was te<br />
krijgen en ik verlegde alles in die zaal. Er waren nauwelijks 500<br />
mensen. Het was een teleurstelling. Na afloop sprak Dr. Steiner:<br />
„Ja sehen Sie, lieber Herr de Haan, wenn man nun einmal in einem<br />
Raum ist, dann bleibt man doch besser in dem selben Raum”.<br />
Dr Steiner bedoelde, dat voor de toekomst anthroposofische<br />
voordrachten beter niet in religieuze ruimten gehouden kunnen<br />
worden, maar wilde ook weer niet, dat<br />
arrangementen verbroken werden.<br />
Nu, ja! zo zouden er nog talloze voorbeelden<br />
genoemd kunnen worden, die aantonen hoe<br />
moeilijk het soms was hem te begrijpen.<br />
Pieter de Haan<br />
Het gebouw van de Vrije Gemeente,<br />
Weteringschans (nu Paradiso)<br />
Telegraaf 26 februari 1921<br />
N. Apeldoornsche Courant 2 maart 1921<br />
Avondpost 27 februari 1921<br />
[...] De andere zaken die ik zou willen vermelden, zijn de dingen die<br />
hier al vaak zijn besproken, dingen die onze beweging als een schaduw<br />
achtervolgen. Hoe meer immers onze beweging haar innerlijke noodzaak<br />
bewijst, des te groter wordt de oppositie. Deze oppositie heeft de<br />
eigenaardigheid dat ze, naarmate ze zich uitbreidt, tegelijkertijd steeds<br />
gemener en laaghartiger wordt.<br />
Zo stond er bijvoorbeeld op 28 februari, toen ik het Concertgebouw<br />
in Amsterdam binnenliep, een man die pamfletten uitdeelde waarop<br />
ongeveer dezelfde dingen stonden, maar dan op een heel smerige<br />
manier, als op de pamfletten van pastoor Kully en in andere, soortgelijke<br />
blaadjes.<br />
voordracht 11-3-1921, GA 203<br />
Diligentia Den Haag<br />
dag en datum<br />
1921<br />
plaats lokaliteit/adres aard titel<br />
za. 19 februari Amsterdam Vrije Gemeente<br />
Weteringschans<br />
(Paradiso)<br />
O,VB Die anthroposophische Gersteswissenschaft und die grossen Zivilisationsfragen der Gegenwart.<br />
In: EVA; vragenbeantwoording ook in: Menschenschule 33(1959)12.<br />
zo. 20 februari Hilversum Hof van Holland T Inleidende woorden bij een eurythmie-opvoering.<br />
zo. 20 februari Hilversum Hof van Holland O,VB Die anthroposophische Geisteswissenschaft und die grossen Zivilisationsfragen der Gegenwart.<br />
In: Menschenschule 34(1960)2, en in: Blatter für Anthroposophie 19(1967)9,10; vragenbeantw.<br />
alleen in EVA.<br />
ma.21 februari Utrecht Park Tivoli O,VB Die anthroposophische Geisteswissenschaft und die grossen Zivilisationsfragen der Gegenwart.<br />
In: EVA; vragenbeantw. gedeeltelijk in: Menschenschule 33(1959)12<br />
Δ di. 22 februari Amsterdam O Der Baugedanke von Dornach (met dia’s)<br />
Δ di. 22 februari Amsterdam School van Vocale en<br />
Dramatische Kunst<br />
T Inleidende woorden bij een eurythmie-opvoering.<br />
wo. 23 februari Den Haag Diligentia O Die anthroposophische Geisteswissenschaft und die grossen Zivilisationsfragen der Gegenwart.<br />
In: Erziehungs- und Unterichtsmethoden auf anthroposophischer Grundlage (GA 304).<br />
do. 24 februari Utrecht Gebouw van Kunst O,VB Erziehungs-, Unterrichts- und praktische Lebensfragen vom Gesichtspunkte anthroposophischer<br />
en Wetenschappen Geisteswissenschaft.<br />
In: Erziehung zum Leben : Selbsterziehung und pädagogische Praxis (GA 297a)<br />
vr. 25 februari Delft Gebouw voor V,VB Das Wirtschaftsleben in der Dreigliederung des sozialen Organismus. Voordracht voor de stu-<br />
Scheepsbouwkunde dentenvereniging ‘Vrije Studie’ van de TH Delft.<br />
In: EVA<br />
vr. 25 februari Amsterdam Vrije Gemeente O Die anthroposophische Geisteswissenschaft und die grossen Zivilisationsfragen der Gegenwart.<br />
In: Archief van de Rudolf Steiner-Nachlassverwaltung, Dornach<br />
Δ za. 26 februari Rotterdam Groote Schouwburg T Inleidende woorden bij een eurythmie-opvoering.<br />
zo. 27 februari Den Haag L Der Wendepunkt der neueren Zivilisation in der Gegenwart. Die Anthroposophie und die grossen<br />
Aufgaben der Menschheit. Die Erlebnisse des Wach- und Schlafzustandes des Menschen.<br />
In: Die Verantwortung des Menschen für die Weltentwickelung...(GA 203).<br />
zo. 27 februari Den Haag Koninklijke<br />
Schouwburg<br />
T Inleidende woorden bij een eurythmie-opvoering.<br />
In: (gedeelte) Eurythmie, die Offenbarung der sprechenden Seele (GA 277).<br />
zo. 27 februari Den Haag Diligentia O Erziehungs-, Unterrichts- und praktische Lebensfragen vom Gesichtspunkte anthroposophischer<br />
Geisteswissenschaft.<br />
In: Erziehungs- und Unterrichtsmethoden auf anthroposophischer Grundlage (GA 304)<br />
ma. 28 februari Den Haag Diligentia O Der Baugedanke von Dornach (met dia’s)<br />
In: EVA; gepland in GA 289.<br />
ma. 28 februari Amsterdam Concertgebouw O Erziehungs-, Unterrichts- und praktische Lebensfragen vom Gesichtspunkte anthroposophischer<br />
Geisteswissenschaft.<br />
In: Erziehung zum Leben : Selbsterziehung und pädagogische Praxis (GA 297a)<br />
di. 1 maart Amsterdam Universiteit van<br />
Amsterdam<br />
V,VB Philosophie und Anthroposophie. Voordracht voor de “Vereeniging voor Wijsbegeerte”.<br />
In: EVA<br />
wo. 2 maart Rotterdam Nutszaal O Die anthroposophische Geisteswissenschaft und die grossen Zivilisationsfragen der Gegenwart.<br />
In: Archief van de Rudolf Steiner-Nachlassverwaltung.<br />
Δ do. 3 maart Hengelo B Bespreking met Nederlandse industrieëlen.<br />
do. 3 maart Hengelo Vios-gebouw O Erziehungs-, Unterrichts- und praktische Lebensfragen vom Gesichtspunkte anthroposophischer<br />
Geisteswissenschaft.<br />
In: Archief van de Rudolf Steiner-Nachlassverwaltung. Krantenverslag in EVA<br />
Gebruikte afkortingen: Δ - geen verslag; ◊ - vertaald ; B - bespreking ; L - voordracht voor leden ; O - openbare voordracht ; T - toespraak ;<br />
V - voordracht voor een bepaald publiek ; VB - vragenbeantwoording ; EVA - Elisabeth Vreede Archief Den Haag
Rudolf Steiner in Nederland voorjaar 1922<br />
In het streven om aan<br />
de ‘Freie Hochschule für<br />
Geisteswissenschaft’,<br />
verbonden aan het bijna<br />
voltooide Goetheanum,<br />
inhoud te geven en<br />
de antroposofie te<br />
‘vermaatschappelijken’<br />
(of de maatschappij te<br />
verantroposoficeren)<br />
werden er diverse zg.<br />
‘Hochschulkursen’ georganiseerd. Doel was mede om<br />
concreet te laten zien dat de antroposofie ook in de<br />
wetenschappen bevruchtend zou kunnen werken.<br />
Hochschulkurse werden gehouden in o.a. Dornach,<br />
Berlijn, Darmstadt en, in april 1922, in Den Haag.<br />
Tijdens deze cursus werd in ontmoetingen en<br />
besprekingen ook de kiem gelegd van wat anderhalf<br />
jaar later van start zou gaan als de eerste Vrije School<br />
buiten Duitsland.<br />
In die tijd zagen we in onze bibliotheek en op de<br />
sociëteit de aankondiging van een konferentie in Den<br />
Haag onder de titel:<br />
DIE BEDEUTUNG DER ANTHROPOSOPHIE<br />
IM GEISTESLEBEN DER GEGENWART<br />
ein Kurs fiir Akademiker, gehalten im Haag<br />
vom 7. bis 12. April 1922.<br />
We keken elkaar aan. Anthroposophie, wat is dat?<br />
Bovenaan stond de naam Rudolf Steiner vermeld.<br />
Nooit van gehoord. De moeite waard? Het bijgevoegde<br />
programma vermeldde de onderwerpen met de<br />
sprekers die tijdens de middagen het woord zouden<br />
voeren; de avondvoordrachten zou Steiner zelf houden.<br />
Al spoedig merkten we dat een aantal van onze<br />
hoogleraren - juist die waar we als studenten het meeste<br />
respekt voor hadden, niet alleen vanwege hun kennis,<br />
maar vanwege hun levenshouding - zich ervoor hadden<br />
opgegeven. En een vrij grote groep delftse studenten<br />
heeft toen die kursus gevolgd.[...]<br />
Toen nu uiteindelijk bleek dat men ook in een debat<br />
niet nader tot elkaar kon komen, werden de betreffende<br />
vragen aan Rudolf Steiner voorgelegd.<br />
Deze zat op de voorste rij en wij, studenten, zaten nogal<br />
achterin. Hij mengde zich meestal niet in het debat.<br />
Maar als de vragen waar men het niet over eens kon<br />
worden, hem nog eens werden voorgelegd, dan stond<br />
hij op, liep naar de plaats van de inleider en ging -<br />
dikwijls uitvoerig - in op die vragen.<br />
Zo ook nu. En tot mijn verbazing moest ik twee dingen<br />
merken. Ten eerste: in het debat was men gestegen tot<br />
mathematische hoogten, fomules enzovoorts, die ik<br />
als 2e jaars student niet meer kon volgen. Toen Steiner<br />
sprak werd mij pas duidelijk waarover men het in<br />
werkelijkheid oneens was. En toen Steiner uitgesproken<br />
was merkte ik dat bij mijn hoogleraren een zekere<br />
akseptatie en wederzijds begrip was ontstaan. [...]<br />
Toen ik na afloop van de konferentie thuis kwam en<br />
er de vraag gesteld werd: “En, hoe<br />
was het?” toen kon ik niet anders<br />
zeggen dan: “Deze man weet<br />
wel ongelofelijk veel. En hij heeft<br />
humor!”<br />
Jan van Wettum<br />
Op de avonden hield Steiner daarin een serie<br />
indrukwekkende voordrachten en ik was meerdere<br />
malen in de gelegenheid met hem te praten, meestal<br />
over medische vraagstukken. Hij verlangde toen van<br />
de artsen dat ze een medisch vademecum zouden<br />
publiceren, een direkt, praktisch gericht handboek; de<br />
diepste esoterie en de meest voor de hand liggende<br />
praktijk waren bij Steiner altijd in evenwicht. Zo ook<br />
toen hij eens zei dat, als men Biodoron - het Weledamedicijn<br />
tegen migraine - op de juiste wijze zou<br />
verhandelen, men daarvan het Goetheanum zou<br />
kunnen financieren. In verband met dat vademecum<br />
vroeg iemand van ons wanneer het op<br />
zijn laatst moest verschijnen. Daarop<br />
antwoordde hij: “Op zijn laatst? In juni<br />
1921!” (het was toen al april 1922!).<br />
Willem Zeylmans v. Emmichoven<br />
Een interview met dr. Rudolf Steiner.<br />
(van een verslaggever.)<br />
‘Eind Januari ongeveer is in de N.R.Ct. een<br />
brief verschenen van een correspondent uit<br />
München, over het leven en de persoon van<br />
dr. Steiner, die onder de Steinerianen heel wat<br />
verontwaardiging gewekt heeft.<br />
Daarin werd o.m. gezegd dat de aanhangers<br />
van Steiner trachten zijn “bekeering” in het<br />
vergeetboek te doen geraken.<br />
Wij hebben dr. Steiner vanmorgen opgezocht,<br />
om te vernemen hoe hij zelf tegenover<br />
deze meening stond.<br />
Vraagt u nu maar, zei dr. Steiner, maar wij<br />
kwamen om te luisteren, en zoo vertelde dr.<br />
Steiner ons dan hoe hij eigenlijk in 1880 al van<br />
Goethe’s wereldbeschouwing was uitgegaan<br />
en zoo langs de kennistheorie tot de filosofie<br />
der vrijheid gekomen was. In 1890 ben ik<br />
me toen weer speciaal op natuurwetenschap<br />
toe gaan leggen, ging hij voort. Toen heb ik<br />
over Haeckel geschreven, en me hier zoowel<br />
als bij mijn studies over Nietzsche op het<br />
standpunt der schrijvers gesteld. Deze studies<br />
waren niet mijn m e e n i n g over deze denkers<br />
– een meening van iemand is meestal iets van<br />
betwistbare beteekenis – het waren studies, en<br />
daarmede is alles gezegd.<br />
De menschen hebben mij toen Nietzschiaan<br />
genoemd of een volgeling van Haeckel, en daar<br />
vandaan moet het komen dat men nu spreekt<br />
over mijn bekeering.<br />
In 1901 schreef ik mijn Raadsels der filosofie.<br />
Ik werd uitgenoodigd door een vereeniging<br />
in Berlijn om over mystiek te spreken,<br />
en ik schreef mijn boek over mystiek. Daarop<br />
volgden lezingen over het Christendom en zo<br />
ontstond mijn boek: Het Christendom als een<br />
mystiek feit.<br />
Ik verkondigde hierin geen dogmatische<br />
meeningen, ik gaf lezingen. In beginsel spreek<br />
ik overal: zoowel voor een vergadering van<br />
schoenmakers als voor een vergadering van<br />
theosofen.<br />
Daarna kwam ook de uitnoodiging voor de<br />
Theosophical Society, en toen deze Society mij<br />
in 1912 verketterde, ben ik alleen door gegaan<br />
en heb mijn Anthroposophische Gesellschaft<br />
opgericht. Waarop weer de bouw volgde van<br />
de Hoogeschool voor geestelijke wetenschap,<br />
het Goetheanum te Dornach, dat geheel naar<br />
mijn ideeën is ontworpen.<br />
Hoewel de anthroposofie zuiver wetenschappelijk<br />
is, is het niet alleen een wetenschap,<br />
het is iets dat leven geeft. Het geeft stijl<br />
en rhythme. Zoo wordt bijv. op de Waldorf-<br />
Schule in Stuttgart naar mijn methode onderwijs<br />
gegeven, maar voor de Katholieke kinderen<br />
komt een Katholiek geestelijke, en voor de<br />
Protestantse een dominee.<br />
Ik sprak zoo even van rhythme. De anthroposofie<br />
heeft haar Eurythmie. En het is eigenaardig<br />
dat voorstellingen hiervan in Praag en<br />
Breslau een groot succes gehad hebben, terwijl<br />
men er in Holland veel koeler tegenover stond.<br />
Maar – het liep tegen tienen. En daarbij brak<br />
de tijd aan voor de opening van den cursus, en<br />
zoo het einde van ons gesprek.’<br />
Het Vaderland 7 april 1922<br />
AANKOMST Dr. STEINER.<br />
Hedenmiddag is met den Keulschen trein van<br />
twee uur aan het station S.S. Dr. Steiner aangekomen<br />
met zijn echtgenoote en eenige leeraren van<br />
de Waldorf schule te Stuttgart. Een groepje vrienden<br />
en bekenden stond aan den uitgang, om den<br />
reizigers een vriendelijke ontvangst te bereiden.<br />
Mevr. Steiner kreeg een mooien ruiker bloemen.<br />
Allereerst werd naar Hotel Duinoord gereden,<br />
waar in besloten kring de thee werd gebruikt.<br />
Naar ‘wij vernemen hebben zich reeds velen<br />
voor de cursussen aangemeld.<br />
Het Vaderland, 6 april 1921<br />
Het Gymnasium Haganum aan de Laan van Meerdervoort<br />
Het Vaderland 7 april 1922 Het Vaderland 13 april 1922<br />
dag en datum<br />
1922<br />
plaats lokaliteit/adres aard titel<br />
7-12 april Den Haag Gymnasium Haganum,<br />
Laan van<br />
Meerdervoort<br />
O Anthroposofisch-wetenschappelijke cursus.<br />
In: Damit der Mensch ganz werde (GA 82)<br />
vr. 7 april 1. Die Stellung der Anthroposophie im Geistesleben der Gegenwart im allgemeinen.<br />
za. 8 april 2. Die Stellung der Anthroposophie in den Wissenschaften.<br />
zo. 9 april 3. Die bildende Kunst<br />
ma. 10 april 4. Die anthroposophische Forschungsmethode.<br />
di. 11 april 5. Wichtige anthroposophische Resultate.<br />
wo. 12 april 6. Anthroposophie und Agnostizismus<br />
wo. 12 april Vragenbeantwoording na de cursus.<br />
In: Damit der Mensch ganz werde (GA 82)(gedeelte); en in: Die vierte Dimension (GA 324A).<br />
do. 13 april Den Haag L Die Wandlungen der anthroposophischen Bewegung in der letzten Zeit. Die Bedeutung des Hindurchgehens<br />
des Christus durch Geburt und Tod.<br />
In: Das Sonnenmysterium und das Mysterium von Tod und Auferstehung (GA 211), zonder<br />
inleiding.<br />
Gebruikte afkortingen: Δ - geen verslag; ◊ - vertaald ; B - bespreking ; L - voordracht voor leden ; O - openbare voordracht ; T - toespraak ;<br />
V - voordracht voor een bepaald publiek ; VB - vragenbeantwoording ; EVA - Elisabeth Vreede Archief Den Haag
Rudolf Steiner in Nederland voorjaar 1922
Rudolf Steiner in Nederland najaar 1922<br />
Begin november 1922 was<br />
Rudolf Steiner alweer in<br />
Nederland, voor een reeks<br />
openbare voordrachten en<br />
euritmie-opvoeringen.<br />
De sfeer was anders dan een jaar<br />
tevoren. Het waren onrustige<br />
tijden, zowel binnen als buiten<br />
de Antroposofische beweging.<br />
Steiner leed onder zowel<br />
innerlijke als uiterlijke oppositie.<br />
Minder dan twee maanden later werd het Goetheanum<br />
door brandstichting verwoest. Desondanks hield hij de<br />
moed er in.<br />
In Nederland heb ik drie openbare voordrachten gehouden<br />
in Den Haag, twee in engere zin over antroposofische<br />
thema’s, en één over een uitgesproken pedagogisch<br />
thema: over de morele en religieuze opvoeding vanuit het<br />
gezichtspunt van de antroposofie. In Rotterdam heb ik een<br />
algemene antroposofische voordracht gehouden. In de<br />
stad met de nederlandse technische hogeschool, Delft, heb<br />
ik gesproken over de relaties van de antroposofie tot de<br />
wetenschap. [...]<br />
Weliswaar moet bij al deze dingen worden opgemerkt<br />
dat de algemene teruggang in de kultuur van deze tijd<br />
uitermate sterk is te merken, zodat het bezoekersaantal<br />
natuurlijk lang niet het nivo haalt dat het geval zou zijn<br />
indien we niet in een tijd zouden leven die in het algemeen<br />
buitengewoon moeilijk is. Dat kun je overal merken;<br />
en het zet ons er des te meer toe aan om dat wat de<br />
antroposofie de kultuur van deze tijd te bieden heeft, op<br />
intensieve wijze tot zijn recht te laten komen. Laat ik het<br />
zo zeggen: elke schrede voorwaarts is daarvan het bewijs.<br />
Geheel tot mijn voldoening moet ik opmerken dat in die<br />
periode speciaal in Den Haag de euritmievoorstellingen,<br />
die in de Koninklijke Schouwburg plaatsvonden, bizonder<br />
gunstig zijn ontvangen. Na de voorstellingen uitte men<br />
van diverse kanten de mening dat je, naarmate je zulke<br />
euritmievoorstellingen vaker ziet, steeds meer binnen<br />
kunt komen in de eigenlijke geest van deze poging tot het<br />
scheppen van een nieuwe kunst.<br />
Voordracht 26 november 1922, GA 219<br />
In november 1922 hield Steiner weer voordrachten in<br />
Nederland, die echter slecht bezocht werden; vooral<br />
in Rotterdam kwamen zo weinig mensen dat we er<br />
gedeprimeerd van werden. Maar Steiner dacht daar anders<br />
over, want in gesprekken met vrienden merkte hij op: “In<br />
Rotterdam hadden we een heel goed publiek.” je kreeg de<br />
indruk dat hij bepaalde zielen zag die hij waardevol achtte,<br />
en of er dan veel of weinig mensen zaten, dat was voor<br />
hem niet zo belangrijk.<br />
Willem Zeylmans v. Emmichoven<br />
In Nederland reisden we voor een voordracht van<br />
Steiner naar Delft naar de studenten-sociëteit, samen<br />
met Pieter de Haan en Elisabeth Vreede. Daar bevonden<br />
zich twee professoren die een nauwe betrekking hadden<br />
met de antroposofie. Ze begeleidden Steiner naar de<br />
voordracht. Onderweg sprak een van hen levendig tegen<br />
hem; hij probeerde hem uit te leggen dat deze studenten<br />
totaal onvoorbereid waren en weinig voorkennis van<br />
de antroposofie meebrachten. Hij vroeg Steiner heel<br />
omzichtig te spreken en uit te gaan van weinig begrip<br />
van spirituele dingen. Steiner, die heel opgewekt was,<br />
glimlachte hem toe. Na de begroeting begon Steiner zijn<br />
voordracht; er zaten ongeveer 200 tot 300 toehoorders.<br />
Hij sprak echt temperamentvol op een aanschouwelijke,<br />
visuele wijze en ging van begin af aan direkt van start met<br />
spirituele zaken. De genoemde professor keek een beetje<br />
bezorgd. Je kon echter merken dat de studenten heel<br />
goed mee konden komen; en tenslotte gaven ze hem een<br />
daverend applaus. Steiner echter draaide zich glimlachend<br />
om naar de voornoemde professor en zei: “Zo bedoelde<br />
u het toch, professor?!” Vervolgens kwam een groepje<br />
studenten naar hem toe en nodigde hem, Pieter de Haan<br />
en mij uit om met hen te eten in de sociëteit.<br />
Dat nam Steiner heel graag aan; daarna zei hij, op dr.<br />
Vreede wijzend: “Maar mejuffrouw Vreede komt toch ook<br />
met ons mee!” De spreker antwoordde, enigszins verlegen,<br />
dat er geen dames werden toegelaten. Toen zei Steiner<br />
op schertsend-verontwaardigde toon: “Maar<br />
juffrouw Vreede is toch geen dame, ze is toch<br />
een doktor!” Daar konden ze niets tegen<br />
inbrengen en dus ging zij mee.<br />
René Maikowski<br />
Het Vaderland, 3 november 1922<br />
NRC, 6 november 1922<br />
De Haagse schouwburg<br />
dag en datum plaats lokaliteit/adres aard titel<br />
di. 31 oktober Den Haag Hotel “De Twee<br />
Steden”<br />
O Die Erkenntnis des geistigen Wesens des Menschen.<br />
In: Das Goetheanum 20(1941)35-39.<br />
wo. 1 november Rotterdam Nutszaal O Das Uebersinnliche in Mensch und Welt.<br />
In: Erziehung zum Leben : Selbsterziehung und pädagogische Praxis (GA 297a)<br />
do. 2 november Den Haag Kon. Schouwburg T Inleidende woorden bij een eurythmie-opvoering.<br />
In: Eurythmie als Impuls für künstlerisch Betatigen und Betrachten. - Dornach, 1953;<br />
gedeelte in: Eurythmie, die Offenbarung der sprechenden Seele (GA 277); hierin tevens<br />
programma.<br />
vr. 3 november Den Haag Hotel “De Twee<br />
Steden”<br />
O Die Erkenntnis des geistigen Wesens der Welt.<br />
In: Das Goetheanum 20(1941)40-48.<br />
za. 4 november Den Haag Van Dijkzaal O Die religiöse und sittliche Erziehung im Lichte der Anthroposophie<br />
In: Erziehung zum Leben : Selbsterziehung und pädagogische Praxis (GA 297a);<br />
Ned. vert.: Het morele en het religieuze in de opvoeding. Amsterdam 1998<br />
zo. 5 november Den Haag Kon. Schouwburg T Inleidende woorden bij een eurythmie-opvoering.<br />
In: Eurythmie, die Offenbarung der sprechenden Seele (GA 277), tevens programma.<br />
zo. 5 november Den Haag Vrouwenclub, L Die drei Stadien der unbewussten Schlaferlebnisse des Menschen als Abbilder der Erlebnisse<br />
Nieuwstraat<br />
zwischen Tod und neuer Geburt.<br />
In: Geistige Zusammenhange in der Gestaltung des menschlichen Organismus (GA 218), zonder<br />
nawoord; en in: Die verborgenen Seiten des Menschendaseins und der Christus-Impuls. -<br />
Dornach, 1939, met nawoord.<br />
ma. 6 november Delft Stads Doelen V Die übersinnliche Erkenntnis und die Wissenschaft der Gegenwart.<br />
In: Blatter für Anthroposophie 19(1967)6-8<br />
Gebruikte afkortingen: Δ - geen verslag; ◊ - vertaald ; B - bespreking ; L - voordracht voor leden ; O - openbare voordracht ; T - toespraak ;<br />
V - voordracht voor een bepaald publiek ; VB - vragenbeantwoording ; EVA - Elisabeth Vreede Archief Den Haag
Rudolf Steiner in Nederland najaar 1922
Rudolf Steiner in Nederland 1923<br />
Het jaar 1923 was een jaar van nieuwe<br />
impulsen, die zouden culmineren in de<br />
heroprichting van de Antroposofische<br />
Vereniging met Kerstmis in Dornach.<br />
In Nederland werd in november in<br />
aanwezigheid van Rudolf Steiner<br />
de Antroposofische Vereniging in<br />
Nederland opgericht. Voor de leden<br />
hield hij ‘s-avonds een indrukwekkende<br />
voordrachtencyclus. Daarnaast waren<br />
er vier openbare voordrachten en twee<br />
voordrachten voor artsen. Verder bracht hij een bezoek aan de<br />
zojuist opgerichte Vrije School en de kliniek van Willem Zeylmans<br />
van Emmichoven.<br />
Ik haalde met een paar vrienden Steiner van het station af. Toen de<br />
trein langzaam binnenreed en ik Steiner aan het raam zag zitten,<br />
schrok ik erg omdat hij er zo moe en bleek uitzag, en tegelijkertijd<br />
herkende ik datgene van zijn gezichtsuitdrukking wat boven de tijd<br />
uitsteeg. Het leek alsof zijn gezicht uit een rots was gehouwen en het<br />
ging me door merg en been. Toen volgden de gebruikelijke dingen:<br />
ik hielp hem met uitstappen en we begroetten de vrienden die met<br />
hem meegekomen waren: mevrouw Steiner, Myta Wailer, mevrouw<br />
Wegman en meneer Wachsmuth. En toen we dan eindelijk de<br />
trappen afliepen vroeg ik of hij een goede reis gehad had. Midden in<br />
de stroom reizigers bleef hij staan, draaide zich naar mij om en vroeg<br />
verbaasd: “Wat noemt u een goede reis?”<br />
Plotseling begreep ik wat hij bedoelde. Ik had hem zien<br />
binnenkomen, onze blikken hadden elkaar ontmoet, ik had gezien<br />
hoe hij was en hij zag dat ik dat gezien had; en nu vroeg ik of hij een<br />
goede reis had gehad. Net alsof hij wilde zeggen: wordt wakker, wees<br />
toch niet burgerlijk! - Nog steeds stonden we onbeweeglijk stil in de<br />
stroom voetgangers.<br />
“Ik bedoel alleen maar of er geen uiterlijke ongeregeldheden zijn<br />
geweest”, zei ik tot slot. “O, dat bedoelt u! ja, dan heb ik een goede<br />
reis gehad”.<br />
Willem Zeylmans v. Emmichoven<br />
Overal loopt het zuivere antroposofische werk goed. Je kunt<br />
alleen maar zeggen dat het goed gaat. Met betrekking tot dit<br />
antroposofisch ‘samendenken’ en ‘samenvoelen’ was er nu in Den<br />
Haag een uitstekende stemming. Wat ik aan leden voordrachten<br />
heb gehouden over de relatie van de mens met de bovenzinnelijke<br />
wereld, vond plaats in een voortreffelijke stemming. Ook de<br />
openbare antroposofische voordrachten gaven een uitmuntende<br />
stemming te zien, evenals de voordrachten die het pedagogische<br />
gebied betroffen.<br />
Verder hadden we het genoegen te zien dat er in Den Haag een<br />
kleine Vrije School is opgericht, met een 1e, 4e en 8e klas, die een<br />
uitermate bevredigende indruk maakte. We waren in staat, net zo als<br />
we dat al in Londen en Wenen hebben gedaan, een stap voorwaarts<br />
te zetten in wat er op antroposofisch-medisch gebied kan worden<br />
verricht; ook daar in Den Haag namelijk zijn voordrachten<br />
gehouden, op uitnodiging van dr. Zeylmans, die daar in onze zin<br />
een kliniek heeft geopend; voor artsen, en ze werden gehouden<br />
door dr. Wegman en mij. Ook dat konden we allemaal doen. Zoals<br />
gezegd was daarop niets aan te merken. De zakelijke dingen lopen<br />
gesmeerd. Maar als het erop aan komt, de dingen bijeen te houden<br />
door middel van de antroposofische vereniging, dan gaat het<br />
natuurlijk zo ver dat het gevoelsmatige dingen betreft; maar dan<br />
treedt onmiddellijk op dat de antroposofische vereniging een beetje<br />
in ruimere zin een familie zou willen zijn, die zich afsluit voor de<br />
buitenwereld. Ook in haar gewoontes is zij zo. [...]<br />
Ik zeg dat nu niet omdat dit een ervaring is die we de laatste dagen<br />
in Den Haag hebben opgedaan; het is een ervaring die gebleken is<br />
bij de oprichting van de landelijke verenigingen, en die nog eens<br />
opnieuw moet worden neergezet voordat we beginnen met de<br />
oprichting van dat waarom de landelijke verenigingen er zijn: de<br />
internationale antroposofische vereniging, die in Dornach haar<br />
middelpunt moest hebben.<br />
Dit is - schijnbaar - een niet helemaal zakelijke rapportage van dat<br />
wat er zich in Den Haag heeft afgespeeld; maar misschien is het<br />
innerlijk toch zakelijker dan het in eerste instantie uiterlijk lijkt.<br />
Voordracht in Dornach, 23 november 1923, GA 259<br />
Hoe in de nederlandse volksaard aan de ene kant oog voor het détail,<br />
voor het kleine aanwezig is, en aan de andere kant aandacht voor<br />
de grote dimensies, daarvan kreeg ik pas voor het eerst een idee<br />
toen ik de voordrachten hoorde die Steiner hield tijdens de haagse<br />
wetenschappelijke kursus in 1922. Bijna nergens anders ben ik de<br />
vergeestelijking van het materiële zo sterk tegengekomen als bij de in<br />
1913 in Den Haag gehouden voordrachten-serie ‘Welche Bedeutung<br />
hat die okkulte Entwickelung des Menschen für seine Hullen und sein<br />
Selbst?’ Wat Steiner op dezelfde plaats ongeveer 10 jaar later vertelde<br />
over het leven na de dood is zó kleurrijk van voorstelling, zó fijn en<br />
konkreet, dat het tot het kostbaarste hoort wat ik van hem heb gelezen.<br />
Herbert Hahn<br />
Concept-statuten<br />
met aantekeningen<br />
en droedels van<br />
Rudolf Steiner.<br />
Bij het voorgestelde<br />
bestuur staat nog<br />
de naam van Pieter<br />
de Haan als ‘Gen.<br />
Secretär’.<br />
Dit werd Willem<br />
Zeylmans, op<br />
uitdrukkelijke wens<br />
van Rudolf Steiner.<br />
De avond vóór de eigenlijke oprichting van de vereniging was hij diep<br />
bedroefd en sprak bittere woorden uit over de leden: dat ze wel vol<br />
goede bedoelingen waren, maar dat ze datgene wat eigenlijk door<br />
de geestelijke wereld werd gewild niet opnamen. Daar zaten we,<br />
helemaal verslagen. We ervoeren welk een diep leed hem vervulde en<br />
wat voor zware zorgen op hem drukten. [...] Het was al laat ‘s nachts<br />
(de volgende morgen, 18 november, zou de oprichtingsvergadering<br />
plaatsvinden), toen na veel heen en weer gepraat het gesprek werd<br />
beëindigd. Ik verklaarde aan Steiner dat ik bereid was het ambt van<br />
voorzitter van de nederlandse vereniging op me te nemen.<br />
Geheel onverwacht werd de vergadering de volgende dag de opgewekste<br />
die je je maar denken kon.<br />
Willem Zeylmans v. Emmichoven<br />
Het Vaderland, 16 november 1923<br />
dag en datum<br />
1923<br />
plaats lokaliteit/adres aard titel<br />
◊ di. 13 november Den Haag Van Dijkzaal,<br />
Hooge Nieuwstraat<br />
L Der übersinnliche Mensch anthroposophisch erfasst, 1e voordracht<br />
In: De bovenzinnelijke mens : Het leven na de dood (vert. v. GA 231)<br />
wo. 14 november Den Haag Van Dijkzaal O Twee voordrachten over pedagogie: 1. Anthroposophie und Padagogik.<br />
In: Anthroposophische Menschenkunde und Padagogik (GA 304a)<br />
◊ wo. 14 november Den Haag Van Dijkzaal L Der übersinnliche Mensch..., 2e voordracht.<br />
In: De bovenzinnelijke mens : Het leven na de dood (vert. v. GA 231)<br />
◊ do.15 november Den Haag KIiniek Dr. Zeylmans,<br />
Prinsenvinkenpark<br />
V Twee voordrachten voor artsen, 1e voordracht.<br />
In: Gezondheid, ziekte, genezing<br />
◊ do.15 november Den Haag Van Dijkzaal O Twee openbare voordrachten: 1. Anthroposophie als Zeitforderung.<br />
In: Tussen dood en nieuwe geboorte. Zeist 1979 (oudere vert. v. GA 231)<br />
◊ vr. 16 november Den Haag Kliniek Dr.Zeylmans V Twee voordrachten voor artsen, 2e voordracht.<br />
In: Gezondheid, ziekte, genezing<br />
◊ vr. 16 november Den Haag Van Dijkzaal O Twee openbare voordrachten: 2. Anthroposophie als menschlich-persönlicher Lebensweg.<br />
In: Tussen dood en nieuwe geboorte. Zeist 1979 (oudere vert. v. GA 231)<br />
◊ za. 17 november Den Haag Van Dijkzaal L Der übersinnliche Mensch..., 3e voordracht.<br />
In: De bovenzinnelijke mens : Het leven na de dood (vert. v. GA 231)<br />
Δ za. 17 november Den Haag B Bespreking met de leraren van de Vrije School.<br />
◊ za. 17 november Den Haag Van Dijkzaal L Der übersinnliche Mensch..., 4e voordracht.<br />
In: De bovenzinnelijke mens : Het leven na de dood (vert. v. GA 231)<br />
◊ zo. 18 november Den Haag Van Dijkzaal T, Bij de oprichting van de Anthroposofische Vereniging in Nederland.<br />
In: Rudolf Steiner in Nederland. Amsterdam 1994<br />
◊ zo. 18 november Den Haag Van Dijkzaal L Der übersinnliche Mensch..., 5e voordracht.<br />
In: De bovenzinnelijke mens : Het leven na de dood (vert. v. GA 231)<br />
ma. 19 november Den Haag Van Dijkzaal O Twee voordrachten over pedagogie: 2. Die Kunst der moralischen und physischen Erziehung.<br />
In: Anthroposophische Menschenkunde und Padagogik (GA 304a)<br />
Gebruikte afkortingen: Δ - geen verslag; ◊ - vertaald ; B - bespreking ; L - voordracht voor leden ; O - openbare voordracht ; T - toespraak ;<br />
V - voordracht voor een bepaald publiek ; VB - vragenbeantwoording ; EVA - Elisabeth Vreede Archief Den Haag
Rudolf Steiner in Nederland 1924<br />
Na de Weihnachtstagung<br />
ontplooide Rudolf Steiner<br />
een ongelofelijke activiteit,<br />
ondanks het feit dat duidelijk<br />
werd dat zijn lichamelijke<br />
conditie steeds slechter werd.<br />
Leitsätze, karmavoordrachten,<br />
klasse-uren,<br />
ledenvoordrachten,<br />
vele vakcursussen, de<br />
autobiografie, voordrachtsreizen, enz. enz. Temidden<br />
van die drukte kwam hij voor een grote pedagogische<br />
cursus naar Arnhem/Oosterbeek, waar hij ook nog een<br />
aantal openbare voordrachten, medische voordrachten,<br />
een toespraak voor de jeugd, drie karmavoordrachten<br />
en twee klasse-uren hield. Niemand hield er rekening<br />
mee, dat dit Rudolf Steiners laatste bezoek zou zijn.<br />
Al tijdens de kerstkonferentie had ik Steiner gevraagd of<br />
hij in Nederland een kursus pedagogie zou willen geven.<br />
Vanuit zichzelf gaf hij al meteen de data aan. [...]<br />
Lang hadden we nagedacht over de plek waar deze<br />
kursus moest plaatsvinden. We hadden veel gemeenten<br />
bezocht die daarvoor in aanmerking kwamen en tenslotte<br />
Arnhem gekozen, omdat daar een mooi konferentieoord<br />
te huur was, dat direkt aan de Rijn lag. In de omgeving<br />
lagen ook nog overblijfselen uit de oud-germaanse tijd;<br />
dergelijke historische tradities zijn zeldzaam op de nog<br />
jonge nederlandse bodem. Kortom, we waren ervan<br />
overtuigd iets goeds te hebben gevonden. Maar toen<br />
Steiner aankwam en naar zijn hotel reed, keek hij even<br />
om zich heen en zei: “Zo zo, dat ziet er uit als een soort<br />
vakantieoord. Het schijnt steeds meer gewoonte te<br />
worden om het werken aan antroposofie te verbinden met<br />
zomervakantie!” We keken elkaar wat verlegen aan. [...]<br />
Toen ik hem op het afgesproken tijdstip van het station<br />
haalde, in gezelschap van Pieter de Haan, Michael Tsjechov<br />
en een andere russische akteur, schrok ik, zo doodmoe<br />
en ziek als hij er uitzag. [...] Tijdens de konferentie viel het<br />
niet meer te loochenen dat Rudolf Steiner heel ziek was.<br />
Terwijl andere sprekers voordrachten hielden [...] was<br />
het hartverscheurend om te zien hoe uitgeput hij was.<br />
Ook merkte ik tot mijn schrik hoe vermagerd hij was.<br />
Wel bleek dan telkens dat er, ondanks zijn vermoeidheid,<br />
niets aan zijn aandacht ontsnapte; en wanneer hij op het<br />
podium stond was hij sprankelend als altijd, enthoesiast<br />
en levendig; je begreep niet dat dit dezelfde mens was.<br />
Willem Zeylmans v. Emmichoven<br />
Over de ‘Jugendansprache’:<br />
Wij waren de eersten die jong waren in het nieuwe lichte tijdperk. Wij<br />
hadden het geluk Rudolf Steiner te ontmoeten en in de fysieke wereld<br />
zijn advies en hulp te ontvangen. Voor de lateren zijn deze woorden<br />
van Arnhem, die hun weerga niet kennen in het totaal van de dingen<br />
die Steiner sprak, evenzeer gezegd. Ze zijn gezegd ter voortdurende<br />
overweging. Ze leiden dan binnen in de sfeer die de waarlijk jonge mens<br />
zoekt in dit nieuwe lichte tijdperk.<br />
Max Stibbe<br />
dag en datum<br />
1924<br />
plaats lokaliteit/adres aard titel<br />
◊ do.17 juli Oosterbeek Oolgaardthuis O Kursus van 9 voordrachten: Der padagogische Wert der Menschenerkenntnis und die Kulturwert<br />
der Padagogik. Ie voordracht.<br />
In: Menskunde, pedagogie en kultuur (vert. v. GA 310)<br />
◊ do.17 juli Arnhem Musis Sacrum O Was kann die Heilkunst durch eine geisteswissenschaft-liche Betrachtung gewinnen?, 1e<br />
voordracht.<br />
In: Gezondheid, ziekte, genezing<br />
◊ vr. 18 juli Oosterbeek Oolgaardthuis O Der padagogische Wert der Menschenerkenntnis..., 2<br />
In: Menskunde, pedagogie en kultuur (vert. v. GA 310)<br />
◊ vr. 18 juli Arnhem Musis Sacrum L Drie voordrachten voor leden: Das Karma der anthroposophische Bewegung, 1e voordr.<br />
In: Karmaonderzoek 3<br />
◊ za. 19 juli Oosterbeek Oolgaardthuis O,VB Der padagogische Wert der Menschenerkenntnis..., 3<br />
In: Menskunde, pedagogie en kultuur (vert. v. GA 310)<br />
◊ za. 19 juli Arnhem Musis Sacrum L Das Karma der anthroposophischen Bewegung, 2<br />
In: Karmaonderzoek 3<br />
◊ zo. 20 juli Oosterbeek Oolgaardthuis O,VB Der padagogische Wert der Menschenerkenntnis..., 4<br />
In: Menskunde, pedagogie en kultuur (vert. v. GA 310)<br />
zo. 20 juli Arnhem Musis Sacrum ? T Toespraak bij een jongeren-bijeenkomst<br />
In: Die Erkenntnisaufgabe der Jugend (GA 217a)<br />
◊ zo. 20 juli Arnhem Musis Sacrum L Das Karma der anthroposophischen Bewegung, 3<br />
In: Karmaonderzoek 3<br />
◊ ma. 21 juli Oosterbeek Oolgaardthuis O Der padagogische Wert der Menschenerkenntnis..., 5<br />
In: Menskunde, pedagogie en kultuur (vert. v. GA 310)<br />
◊ ma. 21 juli Arnhem Musis Sacrum O Was kann die Heilkunst durch eine geisteswissenschaftliche Betrachtung gewinnen?, 2<br />
In: Gezondheid, ziekte, genezing<br />
◊ di. 22 juli Oosterbeek Oolgaardthuis O Der padagogische Wert der Menschenerkenntnis..., 6<br />
In: Menskunde, pedagogie en kultuur (vert. v. GA 310)<br />
Δ di. 22 juli Oosterbeek ? V Voordracht voor leden van de 1e klasse van de Freie Hochschule für Geisteswissenschaft<br />
◊ wo. 23 juli Oosterbeek Oolgaardthui s O Der padagogische Wert der Menschenerkenntnis..., 7<br />
In: Menskunde, pedagogie en kultuur (vert. v. GA 310)<br />
Δ wo. 23 juli Oosterbeek ? V Voordracht voor leden van de 1e klasse van de Freie Hochschule für Geisteswissenschaft<br />
◊ do. 24 juli Oosterbeek Oolgaardthuis O Der padagogische Wert der Menschenerkenntnis..., 8, 9 en slotwoord<br />
In: Der padagogische Wert der Menschenerkenntnis...(GA 310)<br />
◊ do. 24 juli Arnhem Musis Sacrum O Was kann die Heilkunst durch eine geisteswissenschaftliche Betrachtung gewinnen?, 3<br />
In: Gezondheid, ziekte, genezing<br />
Δ vr. 25 juli Den Haag B Bespreking met de leraren van de Vrije School<br />
Gebruikte afkortingen: Δ - geen verslag; ◊ - vertaald ; B - bespreking ; L - voordracht voor leden ; O - openbare voordracht ; T - toespraak ;<br />
V - voordracht voor een bepaald publiek ; VB - vragenbeantwoording ; EVA - Elisabeth Vreede Archief Den Haag<br />
NRC, 31 maart 1925