samenvatting inleiding internationaal publiekrecht 2012.pdf - Ex Tunc
samenvatting inleiding internationaal publiekrecht 2012.pdf - Ex Tunc
samenvatting inleiding internationaal publiekrecht 2012.pdf - Ex Tunc
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Hoofdstuk 1: introductie <strong>internationaal</strong> <strong>publiekrecht</strong>.<br />
Het <strong>internationaal</strong> <strong>publiekrecht</strong> (recht van samenwerking) bevat rechtsregels van zeer<br />
uiteenlopende inhoud. Dit is het gevolg van de ontwikkeling van de internationale samenleving, te<br />
weten de toenemende onderlinge afhankelijkheid en het besef dat veel problemen slechts door<br />
internationale samenwerking kunnen worden opgelost. De regels van <strong>internationaal</strong> <strong>publiekrecht</strong><br />
onderscheiden zich van andere rechtsregels, doordat zij hun bestaan niet te danken hebben aan een<br />
enkele nationale rechtsbron. De Nederlandse wetgeving bevat bijvoorbeeld een aantal bepalingen<br />
over de toepasselijkheid van het Nederlandse strafrecht op in het buitenland gepleegde delicten. Toch<br />
zijn dit geen internationale rechtsregels, zij houden zich wel bezig met internationale verschijnselen,<br />
maar het zijn toch regels van nationaal recht, aangezien zij gecreëerd zijn door de nationale wetgever.<br />
Daarentegen kan een regel van <strong>internationaal</strong> <strong>publiekrecht</strong> gericht zijn op iets wat zich binnen het<br />
nationale bestel afspeelt, maar de bron waaruit een dergelijke regel voortvloeit, is niet puur nationaal,<br />
maar een besluit van een internationale organisatie. Om te weten of iets tot het internationale<br />
<strong>publiekrecht</strong> behoort, moet je dus kijken naar de bron.<br />
Aanvankelijk was het <strong>internationaal</strong> een afbakeningsrecht. Het regelde het naast elkaar bestaan van<br />
verschillende staten, die verder weinig met elkaar te doen hadden. Om belangen zo effectief mogelijk<br />
te behartigen werden er internationale organisaties in het leven geroepen. Zo werd het verbindende<br />
karakter van de rechtsregels ook duidelijker. We zien dus een verschuiving van het recht van<br />
coëxistentie ( naast elkaar bestaan van staten met een verschillend politiek en maatschappelijk<br />
systeem) naar het recht van coöperatie. Toch heeft het recht van coöperatie het recht van coëxistentie<br />
niet verdrongen. De internationale samenleving is een samenleving gebleven van soevereine staten,<br />
die er slechts in uitzonderingsgevallen toe zijn overgegaan, bevoegdheden definitief over te dragen<br />
wanneer de verzorging van bepaalde belangen beter kan geschieden door een boven de staten<br />
staande instelling. Vandaar dat de onderlinge samenwerking en het ontwikkelen van het recht van<br />
coöperatie, tegelijkertijd wordt vastgehouden aan het respecteren van de statelijke soevereiniteit (aan<br />
het recht van coëxistentie).<br />
Een leugen is, dat het <strong>internationaal</strong> recht geen ‘echt’ recht zou zijn, omdat de naleving van de regels<br />
niet door een centrale instantie kan worden afgedwongen. Staten beschikken echter wel degelijk over<br />
de middelen om de naleving van rechtsverplichtingen af te dwingen. Het gaat om regels waaraan men<br />
gebonden is en dat schending ervan tot aansprakelijkheid leidt van de overtreder.<br />
Recht van coëxistentie = regelt de betrekkingen tussen de staten. Het legt gedragsverplichtingen op<br />
aan regeringen en de burger heeft er betrekkelijk weinig mee te maken.<br />
Recht van coöperatie = staten nemen verplichtingen op zich om bepaalde doelstellingen te<br />
realiseren. Het raakt ook de burger, omdat deze doelstellingen niet verwezenlijkt kunnen worden<br />
zonder een bepaalde gedragspatroon van de burger.<br />
Hoofdstuk 2: De bronnen van het internationale <strong>publiekrecht</strong><br />
Paragraaf 2.1: Gewoonterecht<br />
Zoals vrijwel al het recht heeft ook het internationale recht zich allereerst ontwikkeld in de vorm van<br />
ongeschreven recht, namelijk door het in de praktijk naleven van bepaalde regels, die als het ware op<br />
een stilzwijgende afspraak berusten.<br />
Kort gezegd: Een ieder behoort zich op een bepaalde wijze te gedragen en afwijkend gedrag mag<br />
worden bestraft.<br />
Iets mag tot het gewoonterecht gerekend worden als er op een bepaalde manier gehandeld<br />
behoort te worden, het zogenaamde opinio iuris sive necessitatis.<br />
Hoe komt men erachter of de opinio iuris sive necissitatis ontbreekt.Men kan dat afleiden uit<br />
verklaringen van regeringsvertegenwoordigers, bijvoorbeeld op internationale conferentiesof in de<br />
nationale parlementen, maar men kan het evenzeer afleiden uit de mate waarin protest wordt<br />
aangetekend door andere landen wanneer één land zich niet aan de regel houdt.<br />
Een andere vraag die je je kan stellen is: Hoe lang duurt het voordat een regel van gewoonterecht<br />
mag worden geconcludeerd.<br />
Hiervoor bestaat niet echt een criterium. Het kan heel snel gaan, dan spreekt men van instant<br />
custom,<br />
maar het kan ook een langere tijd duren.<br />
Gewoonterecht kan zich over verschillende gebieden verspreiden. Wereldwijd, algemeen<br />
gewoonterecht, en regionaal.<br />
Een staat kan voorkomen dat zij door een regel van een zich ontwikkelend gewoonterecht gebonden<br />
wordt. Zij moet dan wel van meet af aan van haar afwijzing doen blijken door afwijkend gedrag dan<br />
1
wel door periodiek herhalend protest.<br />
Het nadeel van gewoonterecht is dat het bijna per definitie onduidelijk en moeilijk bewijsbaar is. Het is<br />
immers ongeschreven recht.<br />
Het is echter wel beschreven (door volksrechtsgeleerden) en geïnterpreteerd (door nationale en<br />
internationale rechters), maar de opvattingen over de exacte inhoud van een ongeschreven<br />
rechtsregel kunnen flink uiteen lopen. Vandaar dat men tot codificatie is overgegaan.<br />
Het gewoonterecht wordt neergelegd in een verdrag, hetgeen een geschreven tekst is, en wint<br />
hierdoor aan precisie.<br />
Zo’n codificatieverdrag bevat derhalve vrijwel altijd naast codificatie van het gewoonterecht ook<br />
elementen van verdere rechtsontwikkeling.<br />
Het is echter zo dat een staat niet verplicht kan worden partij te worden bij een verdrag en dat een<br />
verdrag alleen bindend is voor de partijen die het verdrag getekend hebben. Een staat die geen partij<br />
wordt bij het codificatieverdrag blijft gewoon gebonden door het (ongeschreven) gewoonterecht. Zij is<br />
niet gebonden aan de regels die in het codificatieverdrag aan het bestaande gewoonterecht zijn<br />
toegevoegd.<br />
Paragraaf 2.2: Verdragen<br />
Een verdrag is een doorgaans geschreven overeenkomst tussen twee of meer staten, waarbij die<br />
staten elkaar rechten toekennen c.q. verplichtingen jegens elkaar aangaan.<br />
Verdragen door twee landen aangegaan noemen we een bilateraal verdrag. Verdragen waarbij meer<br />
dan twee partijen partij worden noemen we een multilateraal verdrag.<br />
Naast bovenstaande soorten verdragen bestaan er nog een aantal verdragen:<br />
• Traités contrats: Verdragen die ertoe strekken de ene partij iets te laten doen, waartegenover de<br />
andere partij een tegenprestatie levert. Bijvoorbeeld een verdrag over de levering van wapens.<br />
• Traités lois: Verdragen die gesloten worden om algemeen geldende regels vast te leggen. Worden<br />
ook wel codificatieverdragen genoemd en leggen het geldende gewoonterecht vast.<br />
• Traités constitutions: Men kan besluiten bij verdrag een internationale organisatie op te richten<br />
waarbij dan het verdrag min of meer als constitutie of grondwet van deze organisatie fungeert.<br />
Ieder verdrag is bindend voor alle staten die er partij bij geworden zijn.<br />
Verdragen hebben het voordeel boven gewoonterecht dat de bepalingen ervan doorgaans veel<br />
duidelijker zijn geformuleerd en dat men precies weet welke staten door het verdrag gebonden zijn en<br />
welke niet.<br />
Paragraaf 2.3: Algemene rechtsbeginselen<br />
Naast verdragen en gewoonte vermeld art. 38 van het Statuut van het Internationale Gerechtshof ook<br />
nog de door beschaafde volkeren erkende algemene rechtsbeginselen.<br />
De opvattingen over wat er precies onder de algemene rechtsbeginselen moet worden verstaan, lopen<br />
nogal uiteen.<br />
In de praktijk begrijpt men er echter onder zowel die beginselen die in vrijwel alle rechtsstelsels ter<br />
wereld voorkomen en die noodzakelijk zijn voor een goede toepassing van het recht ,general<br />
principles of international law, als die beginselen zich in het bijzonder in de internationale<br />
samenleving hebben ontwikkeld principles of international law.<br />
De reden voor het opnemen van de algemene rechtsbeginselen was om het Internationaal<br />
Gerechtshof in de gelegenheid te stellen eventuele lacunes in het bestaande recht aan te vullen.<br />
Daarnaast kan een rechtsbeginsel als de redelijkheid ertoe bijdragen dat de toepassing van het recht<br />
ook als eerlijk een billijk wordt ervaren.<br />
Paragraaf 2.4: Rechterlijke beslissingen en doctrine<br />
Art. 38 van het Statuut van het Internationaal Gerechtshof noemt de rechterlijke beslissing en doctrine<br />
als subsidiaire rechtsbron.<br />
Strikt genomen bindt een rechterlijke uitspraak alleen de partijen in het geding. Maar wanneer<br />
bijvoorbeeld het Internationaal Gerechtshof een regel in een bepaalde zin uitlegt, zal het effect verder<br />
reiken dan alleen de partijen.<br />
Beslissingen van het Internationaal Gerechtshof en in mindere mate beslissingen van andere<br />
internationale tribunalen zijn zeer gezaghebbend met betrekking tot de betekenis die aan een<br />
bepaalde rechtsregel moet worden toegerekend, zeker omdat men de neiging heeft ook in volgende<br />
gevallen de desbetreffende regel zo uit te leggen ,stare decisis<br />
Uitspraken van nationale rechters hebben <strong>internationaal</strong> niet echt veel gezag. Ze kunnen echter wel<br />
als bewijs dienen dat een bepaalde regel algemeen wordt toegepast.<br />
Dat de doctrine als rechtsbron wordt gezien, heeft te maken met het feit dat het internationale recht<br />
2
nog een zeer onvolkomen en onduidelijk rechtsstelsel is, dat gedeeltelijk een gewoonterechtelijk<br />
karakter draagt.<br />
Doctrine speelt een toenemende rol die vergelijkbaar is met de functie van de doctrine in het nationale<br />
recht. Beide partijen beroepen zich graag op schrijvers die hun respectievelijke stelling lijken te<br />
ondersteunen.<br />
Paragraaf 2.5: Besluiten van internationale organisaties<br />
Internationale organisaties worden opgericht door staten en hebben de bevoegdheden die de staten<br />
de ze hebben gegeven.<br />
Dit wil zeggen dat het in beginsel mogelijk is dat internationale organisaties gemachtigd worden<br />
besluiten te nemen die lidstaten binden, ook al hebben deze niet voor zo’n besluit gestemd.<br />
Dit gebeurt echter in een zeer beperkt aantal gevallen. Het belangrijkste voorbeeld van zulk een<br />
verregaande overdracht van bevoegdheden vinden we in de EG.<br />
In de meeste gevallen kunnen de organen van de internationale organisaties slechts aanbevelingen<br />
richten tot de lidstaten, die niet verbindend zijn. Dit wil echter niet zeggen dat deze aanbevelingen<br />
juridisch geen enkele waarde hebben.<br />
De aanbeveling kan namelijk leiden tot het ontstaan van een regel van gewoonterecht. Deze regel is<br />
dan echter niet bindend, omdat niet wordt voldaan aan opinio iuris sive necessitatis.<br />
Zolang de verharding tot een regel van gewoonterecht nog niet heeft plaatsgevonden spreekt men van<br />
soft law.<br />
De besluiten die organen van internationale organisaties nemen met betrekking tot de interne<br />
aangelegenheden zijn wel bindend voor alle lidstaten.<br />
Paragraaf 2.6: Eenzijdige handelingen en verklaringen<br />
Wanneer een staat op eigen beweging zegt iets te zullen gaan doen dan wel een bepaalde handeling<br />
verricht en andere staten doen bepaalde dingen in de overtuiging dat de verklaring of de handeling<br />
niet zal worden teruggedraaid, dan zou het onredelijk zijn die andere staten op te laten draaien voor<br />
de schade indien toch op die handeling of verklaring wordt teruggekomen. Dit rechtsscheppende<br />
karakter van eenzijdige handelingen of verklaringen is in 1974 door het Internationaal Gerechtshof<br />
uitdrukkelijk erkend in de zaak van de Franse kernproeven in het gebied van de Stille Oceaan.<br />
Een dergelijke binding aan een eenzijdige verklaring mag echter niet al te snel worden aangenomen.<br />
Met name moet uit de omstandigheden waaronder de verklaring is afgelegd, duidelijk blijken dat de<br />
betrokken staat de bedoeling had zichzelf te binden, waarbij de vorm waarin de verklaring wordt<br />
afgelegd er niet toe doet.<br />
Ook hoeft de verklaring niet direct tot een staat te zijn gericht om voor die staat een recht te doen<br />
ontstaan.<br />
Men zou ook kunnen zeggen dat het Hof hier een algemeen rechtsbeginsel heeft toegepast, namelijk<br />
dat van de goede trouw.<br />
Paragraaf 2.7: Ius cogens en verplichtingen erga omnes<br />
De laatste decennia is het inzicht doorgebroken dat er bepaalde normen zijn die van zo’n<br />
doorslaggevend belang zijn voor de bescherming van de belangen van de internationale<br />
gemeenschap als geheel dat iedere staat erdoor gebonden wordt. Ongeacht zijn instemming. Er mag<br />
ook nimmer van worden afgeweken.<br />
Men noemt deze regels van dwingend recht ius cogens. Volgens art. 53 Weens Verdragenverdrag<br />
van 1969 zijn verdragen die in strijd zijn net een norm van dwingend recht van rechtswege nietig.<br />
Regels van dwingend recht scheppen een verplichting tegenover de gehele internationale<br />
gemeenschap. Er wordt dan ook wel gesproken van een erga omnes-verplichting (een verplichting<br />
die men heeft tegenover alle anderen.)<br />
De aanduiding ius cogens heeft dus betrekking op het juridische karakter van een norm, terwijl<br />
het begrip verplichtingen erga omnes betrekking heeft op de vraag tegenover wie een staat<br />
naleving van dergelijke normen verlicht is.<br />
Met andere woorden wie in het belang van de internationale gemeenschap meetregelen kan nemen<br />
om de handhaving van dergelijke verplichtingen te verzekeren.<br />
Het bestaan van een norm van ius cogens en een verplichting erga omnes mag niet te snel worden<br />
aangenomen, gezien het dominante beginsel dat een staat <strong>internationaal</strong> slechts verplicht wordt<br />
krachtens zijn instemming.<br />
3
Hoofdstuk 3: Subjecten van <strong>internationaal</strong> <strong>publiekrecht</strong>.<br />
Par. 3.1<br />
Volkenrechtsubjectiviteit = internationale rechtspersoonlijkheid = Een status krachtens welke men<br />
rechten en plichten onder <strong>internationaal</strong> recht kan verwerven en op <strong>internationaal</strong> vlak een claim kan<br />
uitbrengen tot de veiligstelling van die rechten.<br />
De soevereine staten hebben (volledige/ oorspronkelijke) rechtssubjectiviteit, de organisaties gemaakt<br />
door de staten hebben afgeleide rechtspersoonlijkheid berustend op een verdrag.<br />
De criteria die een staat een staat maken:<br />
1. Er moet een territoir zijn: een staat is een territoriaal bepaalde gezagseenheid. (geen eisen wat de<br />
grootte betreft)<br />
2. Er moet een bevolking zijn die op dat territoir woont.<br />
3. Er moet een regering zijn die effectief en daadwerkelijk gezag uitoefent over de op het territoir<br />
woonachtige bevolking.<br />
4. Het vermogen om betrekkingen met een andere staat aan te gaan) > niet nodig om te bepalen of er<br />
sprake is van een staat.<br />
De zgn. constitutieve leer zegt dat staten na de 3 criteria te hebben doorstaan, pas echt staat zijn na<br />
erkend te worden door de overige leden van de statengemeenschap. Deze theorie blijkt in praktijk niet<br />
te werken. Daarom is er de declaratoire theorie. Deze zegt dat een staat een staat is wanneer er door<br />
andere staten wordt uitgesproken bereidt te zijn met deze (nieuwe) staat betrekkingen aan te gaan, de<br />
reeds bestaande omstandigheden accepteren.<br />
—> is de staat eenmaal erkend, moet deze ook een staat zijn en kan het niet meer terug, het is een<br />
eenmalige rechtshandeling.<br />
Na het uiteenvallen van de Sovjet- Unie en Joegoslavië, werden er door de lidstaten van de EG in<br />
1991 nog wat criteria voor erkenning van een staat in Oost - Europa en de voormalige Sovjet-Unie<br />
geformuleerd. ?<br />
• Democratische principes respecteren.<br />
• Rechten van de mens, rechten van de minderheden, rechten etnische minderheden respecteren.<br />
• Grenzen mogen niet op gewelddadige wijze worden veranderd<br />
• Veiligheid, stabiliteit en ontwapeningsafspraken.<br />
Erkenning van regeringen is aan de orde wanneer er een nieuw regime op inconstitutionele wijze aan<br />
de macht is gekomen. In principe levert de erkenning van regeringen geen probleem op, het gaat<br />
immers om het derde criterium. Echter wanneer twee regeringen de macht willen opeisen is er wel<br />
een probleem.<br />
Twee soorten erkenning van een regering:<br />
• de iure<br />
• de facto (meer voorlopig karakter)<br />
—> Juridisch gezien is er weinig verschil tussen beide, zijn allebei een erkenning.<br />
Nadat een staat erkend is beschikt deze in een andere staat over alle rechten die een vreemde staat<br />
of regering krijgen. Als de staat of regering niet is erkend, kan de rechter zodanig handelen dat de niet<br />
erkende staat in een andere staat geen enkele aanspraak kan maken op wetgevende of<br />
administratieve maatregelen. De Nederlandse rechter daarin tegen houdt zich meer aan de<br />
declaratoire theorie, kijken of er sprake is van een staat. (de rechter beoordeelt dit dus zelfstandig)<br />
Par. 3.2<br />
IGO’s :intergouvernementele organisaties<br />
• bezitten internationale rechtspersoonlijkheid omdat opgericht door een staat.<br />
NGO’s:non-gouvernementele organisaties<br />
• opgericht door particulieren.<br />
4
De leer van de implied powers :een organisatie wordt geacht zonder uitdrukkelijke machtiging (dus<br />
zonder dat het direct is opgenomen in het verdrag) die bevoegdheden te bezitten die voor een<br />
effectieve taakuitoefening nodig zijn.<br />
De Europese Unie bezat in tot 1997 geen enkele internationale rechtspersoonlijkheid,(ze kon dus<br />
geen verdragen sluiten) de Unie die deel uit maakte van Gemeenschappen daarentegen wel. Dat de<br />
Europese Gemeenschappen die rechtspersoonlijkheid bezitten hoeft dus niet direct te blijken uit<br />
verdragen, maar kan ook duidelijk worden door de leer van de implied powers.<br />
Individuen.<br />
Vroeger: individuen hadden geen rechtspersoonlijkheid in de zin van verkrijgen van rechten en<br />
plichten onder <strong>internationaal</strong> recht en het kunnen uitbrengen van claims om die rechten te kunnen<br />
beschermen.<br />
Nu: plichten van individuen aan het internationale recht: mensen die misdrijven plegen tegen de vrede<br />
of tegen de menselijkheid (<strong>internationaal</strong>) Oorlogsmisdadigers berecht in internationale tribunalen.<br />
—> Rechten van individuen van het internationale recht: de mensen rechten, hierop kan een claim<br />
worden uitgebracht ter veiligstelling van die rechten door een onderdaan van een staat welke hem dat<br />
recht heeft toegekend. (is nog steeds heel beperkt, instemming staat is nodig)<br />
Privaatrechtelijke rechtspersonen sluiten overeenkomsten met staten over bijvoorbeeld de winning<br />
van olie en mineralen. In de meeste gevallen gaat het om het volgende contract:<br />
Geïnternationaliseerd contract: het contract zal worden beheerst door het internationale Recht<br />
omdat de onderneming niet wil onderwerpen aan het Recht van de staat, deze kan dan naar eigen<br />
mening het Contract beïnvloeden.<br />
De internationale rechtspersoonlijkheid van ondernemingen is nog erg omstreden.<br />
NGO’s<br />
Amnesty International en Greenpeace zijn door particulieren opgerichte organisaties voor bepaalde<br />
belangen behartiging. Hun belang wordt door de verschillende staten erkend. Toch is het niet mogelijk<br />
te zeggen dat deze organisaties internationale rechtspersoonlijkheid hebben.<br />
De Heilige Stoel heeft rechtspersoonlijkheid. De paus omdat hij hoofd is van de Rooms- Katholieke<br />
Kerk. Deze rechtspersoonlijkheid is uniek.<br />
Bevrijdingsbewegingen hebben rechtspersoonlijkheid. (PLO, ANC, PAC)<br />
Hoofdstuk 4: Jurisdictie<br />
Par 4.1<br />
Territoriale jurisdictie Het door de staat stellen, doorvoeren en afdwingen van regels op zijn territoir.<br />
(de bevoegdheid van een staat mag gedeeltelijk worden afgestaan aan bijv. de EG) Deze regels zijn<br />
dus van toepassing op iedereen die in het territoir aanwezig is, onderdaan of niet.<br />
Onderdelen van het territoir van een staat:<br />
• Landgebied<br />
• Binnenwateren: wateren gelegen aan de binnenzijde van de zgn. basislijn.<br />
• Territoriale zee: wateren aan de buitenzijde van de basislijn (max. 12 zeemijl) (de jurisdictie is<br />
beperkt, tenzij het gaat om een misdrijf)<br />
• Luchtruim (jurisdictie is niet beperkt, echter de ruimte is geheel vrij, voor ruimtevaart)<br />
Par. 4.2<br />
Functionele jurisdictie Sommige gebieden behoren niet tot het territoir van een staat maar deze<br />
mag daar toch in beperkte mate jurisdictie op uitoefenen.<br />
• Aansluitende of contigue zone: een zone afkondigen waar toezicht wordt gehouden om<br />
overtredingen te voorkomen (op zeegebieden)<br />
• Continentaal plat: voortzetting van vasteland onder de zeespiegel, recht op de exploitatie van de<br />
natuurlijke rijkdommen (vb. fossielen)<br />
• <strong>Ex</strong>clusieve economische zone: rechtsregime voor bepaald zeegebied, kuststaan heeft recht op<br />
exploitatie van (niet)levende natuurlijke rijkdommen. (visserij concurrentie tegen gaan)<br />
Het afbakenen van deze zone’s/plat dient te geschieden dmv onderhandelingen tussen de betrokken<br />
staten.<br />
5
Par. 4.3<br />
Gebieden buiten nationale jurisdictie.<br />
• Volle zee (iedereen mag hier onderzoek doen, navigeren, exploiteren, leidingenleggen, overvluchten.<br />
Een schip op volle zee valt onder de jurisdictie van de vlaggenstaat (staat waar schip geregistreerd<br />
staat)<br />
• Oceaanbodem<br />
• Ruimte en hemellichamen: als er onderzoek plaats vindt moet ten behoeve zijn van de hele<br />
mensheid, kernwapens in de ruimte zijn verboden, de natuurlijke rijkdommen zijn van iedereen, staat<br />
die onderzoek doet is aansprakelijk, mensen in moeilijkheden in de ruimte dienen geholpen te worden.<br />
• Antarctica:<br />
Par. 4.4 Personele jurisdictie.<br />
Nationaliteitswetgeving:<br />
• Ius soli-beginsel: plaats geboorte is bepalend.<br />
• Ius sanguinis-beginsel: nationaliteit van een of beide ouders is bepalend. (Nederland)<br />
Staatloosheid :geen recht op bescherming of verblijf in enig land.<br />
Bij personele jurisdictie is de nationaliteit van belang, het gaat hier om jurisdictie uitoefenen door de<br />
staat op zijn onderdaan, al is deze niet op het grondgebied van de staat.<br />
Er worden beginselen gehanteerd wanneer men een persoon wil berechten die zich op het territoir van<br />
een andere staat bevindt.<br />
a. Territorialiteitsbeginsel: subjectief: waar het strafbare feit begint/ objectief: waar het slachtoffer is<br />
gevallen.<br />
b. (Actieve) nationaliteitsbeginsel: iedere staat mag zijn onderdanen vervolgen, ook als deze in het<br />
buitenland zijn.<br />
c. Passieve nationaliteitsbeginsel / personaliteitsbeginsel: geen onderdaan toch vervolgen voor<br />
strafbaar feit buiten eigen grondgebied (niet in Nederland)<br />
d. Beschermingsbeginsel: staat mag niet-onderdaan vervolgen die strafbaar feit heeft gepleegd<br />
buiten de staat maar dit feit raakt de veiligheid van de staat die wil vervolgen.<br />
e. Universaliteitsbeginsel: een staat mag iemand vervolgen als deze de internationale gemeenschap<br />
in gevaar heeft gebracht door zijn daad.<br />
Uitlevering nu Overlevering wanneer een staat een persoon wil berecht maar deze bevindt zich niet<br />
op eigen territoir, kan men hem niet arresteren. Men kan wel om de uitlevering van deze persoon<br />
vragen.<br />
• Het beginsel van dubbele criminaliteit: uitlevering is slechts verplicht als het feit in beide staten<br />
(verzoekende en verzochte staat) strafbaar is.<br />
• Het specialiteitbeginsel: er mag slechts berecht worden voor het feit waarvoor de persoon is<br />
uitgeleverd.<br />
• Uitlevering is niet toegestaan voor politieke delicten (Attentatsklausule)<br />
• Ne bis in idem- beginsel: uitlevering weigeren als de persoon al (door de verzoekende) staat is<br />
vervolgd en berecht.<br />
• Aut dedere aut iudicare- beginsel: uitleveren of berechten.<br />
6
Par. 4.5 Beperkingen van jurisdictie.<br />
—> Immuniteit: vreemde staten en hun vertegenwoordigers.<br />
(soevereine en diplomatieke immuniteit)<br />
Soevereine of staatsimmuniteit.<br />
—> Vreemde staat of personen of zaken die daarmee gelijkgesteld worden.<br />
a. Immuniteit van de staat zelf: de rechter van de ene staat kan geen vonnis wijzen in een zaak<br />
waarin de andere staat gedaagde is.<br />
o Acta iure imperii: overheidshandelingen.<br />
o Acta iure gestionis: handelingen het gevolg van op dezelfde wijze deelnemen aan het<br />
economische verkeer als particulieren.<br />
b. Van staatsimmuniteit afgeleide immuniteiten: sommige personen zijn zo representatief voor het<br />
publieke gezag van de staat, dat aan hen absolute immuniteit wordt toegekend; deze mensen zijn dus<br />
voor de rechter niet aanspreekbaar voor de daden die zij in hun functie hebben verricht maar ook in<br />
hun privé leven. (hierbij valt te denken aan staatshoofden)<br />
Diplomatieke immuniteit.<br />
—> Officiële vertegenwoordigers van de vreemde staat in eigen land.<br />
a. Categorieën immuniteitsgerechtigden.<br />
o diplomaten: zijn werkzaam op de ambassades (permanente vertegenwoordiging)<br />
o Consulaire ambtenaren: zijn werkzaam op consulaire posten (meerdere in een land)<br />
—> Gedragen deze zich niet overeenkomstig hun functie dan persona non grata- verklaring: terug<br />
roepen en functie beëindigen<br />
b. Aard en omvang der diplomatieke immuniteiten: vrijstellingen van bijvoorbeeld belastingen en<br />
premies van de ontvangststaat en zijn geheel onttrokken van de rechtsmacht van de ontvangststaat,<br />
de woonhuizen hebben de zelfde onschendbaarheid als het ambassade gebouw zelf, dit zodat ze hun<br />
functie behoorlijk kunnen uitoefenen.<br />
Waiver of immunity: afstand doen van de immuniteit, door de staat zelf.<br />
De Act of State-doctrine: de sovereign act van een vreemde staat moet ten allen tijde worden<br />
gerespecteerd.<br />
Het gaat hierbij om het door een andere rechter (in andere staat) laten berechten van een conflict<br />
tussen twee particulieren, de rechter moet kijken naar de rechtsgeldigheid en gezagsdraad van een<br />
vreemde overheid (de particulieren vallen onder die overheid)<br />
Hoofdstuk 5: De verhouding tussen <strong>internationaal</strong> en nationaal recht.<br />
De vraag is of een onderdaan van een staat een bepaling van <strong>internationaal</strong> recht kan inroepen voor<br />
zijn eigen nationale rechter, teneinde een met die regel strijdige bepaling van nationaal recht buiten<br />
toepassing te doen laten verklaren. De vraag van het toepassen van bepalingen van <strong>internationaal</strong><br />
recht in de nationale rechtsorde is een vraag die speelt in een procedure voor de nationale rechter.<br />
Van hem wordt gevraagd het nationale recht buiten toepassing te laten ten behoeve van een regel van<br />
<strong>internationaal</strong> recht. Dit is afhankelijk van het hanteren van een monistisch stelsel of een dualistisch<br />
stelsel in een land.<br />
Monistisch stelsel:<br />
• internationale en nationale rechtsordes zijn niet gescheiden.<br />
• Rechtstreekse doorwerking van <strong>internationaal</strong> recht.<br />
• Burger kan zich rechtstreeks op het internationale recht beroepen, vb is Nederland.<br />
• Bij onverenigbaarheid heeft de regel van het hogere systeem voorrang, omdat de internationale<br />
rechtsorde hoger staat dan de nationale rechtsorde.<br />
• De nationale rechter moet dus een bepaling van nationaal recht buiten toepassing laten als zij<br />
onverenigbaar is met een bepaling van <strong>internationaal</strong> recht.<br />
• Een staat laat toe dat zijn rechter functionaris wordt van de internationale rechtsorde, bij een<br />
dualistisch stelsel houdt de staat de zaak liever in eigen hand.<br />
Dualistisch stelsel:<br />
7
• Gescheiden rechtsorders.<br />
• Pas doorwerking na transformatie, vb. in Engeland.<br />
• Burger kan zich pas op <strong>internationaal</strong> recht beroepen na transformatie.<br />
Transformatie = internationale recht wordt omgezet in een regel van het nationale recht. Pas dan kan<br />
de nationale rechter haar toepassen, maar dan niet als regel van <strong>internationaal</strong> recht, maar als regel<br />
van nationaal recht.<br />
• De nationale rechter heeft in eerste instantie alleen maar met nationaal recht te maken.<br />
• Het internationale recht regelt de betrekkingen tussen staten. Als deze zich tegenover elkaar<br />
verplichten bepaalde zaken in hun nationale recht op te nemen en zij laten dit na, dan zijn zij<br />
tegenover hun verdragspartij aansprakelijk wegens niet- nakoming van hun verplichtingen, maar op<br />
het nationale recht heeft dit geen invloed.<br />
Het internationale recht zegt dat staten hun verplichtingen moeten nakomen en dat zij aansprakelijk<br />
zijn als zij nalaten hun nationaal rechtssysteem zo aan te passen dat zij aan die verplichtingen kunnen<br />
voldoen.<br />
Nadeel monisme = nationale rechter kan de internationale rechtsregel verkeerd toepassen, wegens<br />
gebrek aan scholing op gebied van internationale recht.<br />
Nadeel dualisme = rechter kan het internationale rechtsregel niet toepassen, omdat het niet<br />
getransformeerd is. De staat is nu dus ook in gebreke.<br />
Voordeel dualisme = als echter iedere keer op tijd wordt getransformeerd kan het dualisme meer<br />
voordeel hebben. Transformatie in nationaal recht geeft de wetgever de mogelijkheid in de nationale<br />
wet de interpretatie te geven die als de juiste moet worden gezien. De wetgever is meer vertrouwd<br />
met het internationale recht en de nationale rechter weet beter waar hij aan toe is, want hij heeft alleen<br />
te maken met nationaal recht.<br />
Nadeel dualisme = dualistische benadering met haar ‘hokjesgeest’ past niet meer in een<br />
wereldsamenleving die steeds transparanter is geworden. Het past ook niet meer in een wereld waarin<br />
de mens niet uitsluitend als onderdaan van de staat, maar ook als individu met eigen waarde wordt<br />
gezien. Een dualistische benadering impliceert nl. dat de internationale rechten die de burger krijgt<br />
toegekend, door zijn eigen staat op nationaal niveau kunnen worden onthouden zonder dat hij<br />
daartegen iets kan ondernemen.<br />
Nadeel dualisme = wanneer in een monistisch stelsel een latere nationale regel in strijd is met een<br />
internationale al bestaande regel, krijgt de laatste voorrang. In een dualistisch stelsel is dat niet zo.<br />
Omdat de internationale regel is omgezet in een regel van nationaal recht, zal een latere wet die in<br />
strijd is met die regel voorrang hebben. De staat kan daardoor volkenrechtelijk weer in gebreke<br />
komen.<br />
Uit de aard van de rechtsregels blijkt, of daaruit kan worden afgeleid dat het de bedoeling was<br />
daarmee rechten te creëren waarop ook burgers een beroep kunnen doen. Wanneer een burger een<br />
beroep doet op een internationale rechtsregel, zal de rechter eerst bepalen of het hier gaat om een<br />
rechtstreekse werkende verdragsbepaling. Dit wil zeggen een bepaling die zich leent voor directe<br />
toepassing in het nationale rechtssysteem en derhalve door de burger kan worden ingeroepen. Of een<br />
bepaling rechtstreekse werking heeft hangt af van de interpretatie van die bepaling, een uitleg dus van<br />
<strong>internationaal</strong> recht.<br />
Nederland is een gematigd monistisch stelsel. Zie art. 93 en 94 Grondwet.<br />
Art. 93: Alle <strong>internationaal</strong> recht werkt door, maar wanneer het gaat om ‘een ieder verbindende<br />
bepalingen’ hebben die pas betekenis voor individuele burgers na bekendmaking.<br />
Art. 94: dit artikel vormt een belangrijke beperking van de bevoegdheid van de rechter. De rechter kan<br />
niet al het <strong>internationaal</strong> recht boven nationaal recht laten gaan, alleen een ieder verbindende<br />
bepaling. Ook <strong>internationaal</strong> ongeschreven recht is bindend, maar de Nederlandse rechter mag echter<br />
niet wettelijke voorschriften aan rechtstreeks werkende bepalingen van <strong>internationaal</strong> gewoonterecht<br />
toetsen.<br />
Hoofdstuk 6: Het verdragenrecht<br />
8
Wanneer een land geen partij is bij het Verdragenverdrag, is dat land gebonden door het<br />
gewoonterecht.<br />
Verdrag: Een schriftelijke overeenkomst tussen staten en/of intergouvernementele organisaties, die<br />
aan <strong>internationaal</strong> <strong>publiekrecht</strong> zijn onderworpen, ongeacht de benaming die eraan gegeven is.<br />
Wanneer men een reeds van kracht zijnd verdrag wil aanvullen, spreekt men vaak van een protocol.<br />
Zie bijvoorbeeld de protocollen bij het Europees Mensenrechtenverdrag.<br />
Paragraaf 6.1: Totstandkoming en inwerkingtreding van verdragen<br />
Verdragen komen doorgaans tot stand in een onderhandelingsproces. Bij bilaterale verdragen gebeurt<br />
dit vaak in een van de hoofdsteden, maar soms wordt ook de voorkeur gegeven voor een neutraal<br />
terrein.<br />
Multilaterale verdragen worden opgesteld ofwel tijdens daartoe speciaal bijeengeroepen diplomatieke<br />
conferenties ofwel in het kader van internationale organisaties.<br />
Personen die namens hun staat aan de onderhandelingen deelnemen, dienen daartoe gemachtigd te<br />
zijn: zij dienen over een volmacht te beschikken.<br />
Wanneer men het eens is over de inhoud van het verdrag wordt het verdrag gesloten. Hiermee staat<br />
de verdragsinhoud vast. Hierna gaat men tot ondertekening van het verdrag over. Hiermee is het<br />
verdrag nog niet van kracht geworden. Meestal zal immers nog aan bepaalde interne, door de<br />
nationale constitutie voorgeschreven, procedures moeten worden voldaan voordat een staat kan<br />
verklaren dat de uit het verdrag voortvloeiende verplichtingen ook metterdaad aanvaardt en zal<br />
derhalve worden ondertekend onder voorbehoud van bekrachtiging of ratificatie.<br />
Ondertekening wijst echter wel op de intentie van de ondertekende staat om partij te worden.<br />
Ondertekening is daarom ook geen vrijblijvende handeling. Art. 18 van het Weens Verdragenverdrag<br />
zegt namelijk dat een staat die een verdrag heeft ondertekend geen handelingen mag verrichten die<br />
voorwerp en strekking van het verdrag zouden frustreren.<br />
Soms kan het om spoedeisende redenen van belang zijn dat een verdrag onmiddellijk effect verkrijgt.<br />
Men kan dan besluiten een verdrag voorlopig toe te passen, hetgeen betekent dat de toepassing een<br />
einde neemt voor een staat als die staat de overige partners meedeelt niet langer voornemens te zijn<br />
partij te worden.<br />
In vele landen kan een staat pas partij worden bij een verdrag als daartoe goedkeurig verleend is door<br />
het parlement. In Nederland bepaalt art. 91, lid 1 Gw dat het koninkrijk niet aan verdragen wordt<br />
gebonden en dat deze niet worden opgezegd voordat de Staten-Generaal hier toestemming aan<br />
verleend heeft.<br />
Is de parlementaire goedkeurig verkregen, dan kan tot binding van de staat worden overgegaan. Dit<br />
gebeurt door het neerleggen van een zogenaamde oorkonde van bekrachtiging bij de depositaris. De<br />
depositaris is degene die beslast is met het bijhouden van de dagelijkse gang van zaken van<br />
het verdrag. Zijn functie is heel passief. Hij hoeft er slechts op toe te zien dat alle formaliteiten in acht<br />
worden genomen.<br />
Bij bilaterale verdragen zal het neerleggen van de bekrachtigingsoorkonde door beide partijen het<br />
verdrag in werking kunnen doen treden.<br />
Bij multilaterale verdragen is veelal bepalend dat inwerkingtreding pas plaatsvindt na bekrachtiging<br />
door een nader genoemd aantal staten.<br />
Goedkeuring door het parlement wil echter niet zeggen dat de regering onmiddellijk tot bekrachtiging<br />
moet overgaan. Vindt het parlement dat de regering te traag is, dan kan het haar volgens de normale<br />
parlementaire procedure tot de orde roepen. Bijvoorbeeld door het aannemen van een motie.<br />
Ondertekening van een verdrag kan meestal maar gedurende een bepaalde periode. Wil een staat die<br />
niet in deze periode heeft ondertekent alsnog partij worden bij het verdrag spreken we van toetreding.<br />
Het juridische effect is hetzelfde als dat van bekrachtiging. Het is hier ook uitdrukkelijk de wil van de<br />
staat om gebonden te worden.<br />
Bij een bilateraal verdrag is het nog mogelijk dat de onderhandelingen achteraf weer heropend<br />
worden. Bij een multilateraal verdrag is dit onmogelijk. Wat wel mogelijk is, is dat men het verdrag<br />
onder voorbehoud of reserve maakt. Onder voorbehoud wil zeggen dat een verbindende staat zegt<br />
met betrekking tot bepaalde verdragsbepalingen niet gebonden te willen zijn.<br />
Wanneer een staat toe wil treden tot een reeds bestaande internationale organisatie en een<br />
voorbehoud wil maken op het oprichtingsverdrag, dan wordt over de aanvaardbaarheid van dit<br />
voorbehoud, tenzij anders bepaald, beslist door het bevoegde orgaan van die organisatie dat daartoe<br />
veelal bij enkelvoudige of gekwalificeerde meerderheid van stemmen zal kunnen overgaan. Bij<br />
bilaterale verdragen speelt dit geen rol, bij multilaterale verdragen wel.<br />
9
Paragraaf 6.2: Interpretatie van verdragen<br />
Verdragen kunnen op verschillende manieren geïnterpreteerd worden:<br />
• Objectieve methode: Hierbij let men op de betekenis van de verdragstermen in het normale<br />
spraakgebruik.<br />
• Subjectieve methode: Men let op de bedoelingen van de partijen zoals die blijkt uit bijvoorbeeld<br />
onderhandelingsstukken.<br />
• Teleologische methode: men kijkt naar het doel van het verdrag.<br />
Bij de interpretatie moet men altijd uitgaan van de authentieke tekst. Is er meer dan één authentieke<br />
tekst dan dient men aan te sluiten bij de tekst die het doel en de strekking van het verdrag het beste<br />
tot zijn recht laten komen.<br />
Paragraaf 6.3: Toepassing en geldigheid van verdragen<br />
Verdragen gelden alleen tussen partijen. Derde staten hebben in beginsel niks met deze verdragen<br />
te maken. Toch kunnen staten bij een verdrag beogen ook effecten voor derden staten te creëren.<br />
Wanneer het hierbij om plichten gaat dan dient de derde staat hiertoe uitdrukkelijk toestemming te<br />
geven.<br />
Een verdrag geldt op heel het grondgebied van de betrokken partijen. Gaat een deel van het<br />
grondgebied verloren, dan volgt het verdrag deze grenswijziging. Men noemt dit de beweeglijke<br />
verdragsgrenzen.<br />
Er bestaat echter een belangrijke uitzondering op deze regel. Is een verdrag of een verdragsbepaling<br />
specifiek aan het betrokken gebied verbonden,Dan gaan de daaraan verbonden rechten en plichten<br />
over op de nieuwe soeverein van het betrokken grondgebied.<br />
De staat is verantwoordelijk voor de uitvoering van het verdrag, welke te goeder trouw moet<br />
geschieden. Loyale uitvoering van een verdrag vergt veelal een aanpassing in de nationale wetgeving.<br />
Toepassing van verdragen geschiedt ook vaak door de nationale rechter, zeker in een land met een<br />
monistisch systeem, waar de rechter de nationale wettelijke bepalingen kan toetsen aan rechtstreeks<br />
werkende verdragsbepalingen.<br />
Een staat kan zich niet aan zijn verdragsverplichtingen onttrekken met een beroep op andere<br />
verdragsverplichtingen tegenover anders staten. Als er zich conflicten voordoen, dienen deze door<br />
onderhandelingen worden opgelost.<br />
Wanneer tussen partijen bij een verdrag een nieuw verdrag wordt gesloten dat (gedeeltelijk)<br />
betrekking heeft op oude materie, dan wordt volgens het lex posterior derogat legi priori het nieuwe<br />
verdrag geacht in plaats te zijn getreden van het oude verdrag. Worden niet alle partijen lid van het<br />
nieuwe verdrag dan blijven de relaties tussen die partijen en de partijen van het nieuwe verdrag<br />
bepaald door het oude verdrag.<br />
Van vernietigbaarheid is sprake bij de zogenaamde wilsgebreken. Aangezien het hier gaat om staten,<br />
gaat het bij dwaling en bedrog om zeer exceptionele gevallen.<br />
Een verdrag is nietig als het in strijd is met een norm van dwingend recht.<br />
Paragraaf 6.4: Beëindiging van verdragen<br />
Verdragen kunnen op een aantal manieren beëindigd worden:<br />
• Door het aflopen van de termijn van de geldigheid van een verdrag<br />
• Door het in werking treden van een van de in het verdrag opgenomen beëindiging gronden<br />
• Door overmacht: Een gebeurtenis waardoor een partij onmogelijk aan de verdragsverplichtingen kan<br />
voldoen<br />
• Door wanprestatie of verdragsschending door de tegenpartij<br />
• Door de verandering van fundamentele omstandigheden waaronder het verdrag was gesloten<br />
Paragraaf 6.5: Statenopvolging en verdragen<br />
Wanneer een oorspronkelijke verdragspartij geheel of gedeeltelijk wordt vervangen door een andere is<br />
in beginsel de aangegane verdragsverplichting ook bindend voor de nieuwe partij.<br />
Wanneer er echt sprake is van een nieuwe staat (onafhankelijkheid) als nieuwe partij, dan is deze niet<br />
gebonden aan een verdrag gesloten door een voorgangerstaat.<br />
Hoofdstuk 7 Staatsaansprakelijkheid<br />
10
Paragraaf 7.1: Wanneer is een staat aansprakelijk?<br />
Wanneer een staat een <strong>internationaal</strong>rechtelijke verplichting geschonden heeft, is deze staat hiervoor<br />
aansprakelijk. --> rechtstreekse aansprakelijkheid<br />
Belangrijk om te weten is of een dergelijke schending een staat toegerekend kan worden.<br />
Een staat is aansprakelijk voor diegene die in de hoedanigheid van een orgaan van de staat hebben<br />
opgetreden.. Voor datgene wat staatsorganen buiten hun functie verrichten is de staat niet<br />
aansprakelijk.<br />
Een zeer bijzondere categorie particulieren vormen opstandige bewegingen, die veelal bepaalde<br />
gedeelten van het staatsterritoir volledig onder handen hebben. Voor hun handelen is de staat niet<br />
aansprakelijk. Zij zijn immers particulieren.<br />
Slagen de opstandelingen er echter in de macht over te nemen en een nieuwe regering te vormen,<br />
dan is de staat aansprakelijk voor datgene wat zij als opstandige beweging heeft gedaan.<br />
Verder is de staat natuurlijk ook aansprakelijk voor wat de uit het zadel gelichte regering heeft gedaan.<br />
Paragraaf 7.2: Staatsaansprakelijkheid ter zak van de behandeling van vreemdelingen<br />
De staat heeft ook aansprakelijkheid voor onderdanen uit andere staten die zich op haar jurisdictie (=<br />
grondgebied) bevinden --> indirecte aansprakelijkheid.<br />
Een staat wordt echter niet verplicht vreemdelingen toe te laten, maar wanneer ze dit wel doet dan is<br />
ze ook verplicht ze een redelijke behandeling te geven.<br />
Wanneer een staat diplomatieke bescherming uitoefent doet zij dit uit hoofde, dus niet als<br />
vertegenwoordiger van de onderdaan. Het is aan de staat zelf om te bepalen of zij diplomatieke<br />
bescherming zal uitoefenen of niet..<br />
Wel is het zo dat een staat alleen voor haar eigen onderdanen op mag komen. Een probleem doet<br />
zich hier dus voor bij mensen met een dubbele nationaliteit. Volgens een nieuwe theorie mag alleen<br />
de staat van de dominante nationaliteit bescherming bieden.<br />
Ook bij rechtspersonen speelt dit probleem. Het Internationaal Gerechtshof heeft bepaald dat de staat<br />
waar de rechtspersoon geregistreerd staat voor deze rechtspersoon op mag komen.<br />
Over het feit welke behandeling een vreemdeling als persoon moet krijgen is de jurisprudentie heel<br />
duidelijk: de mensenrechten moeten gegarandeerd worden.<br />
De staatsaansprakelijkheid jegens een vreemdeling ontstaat pas indien de betrokken vreemdeling zelf<br />
alle rechtsmiddelen die hem binnen de staat wiens orgaan onjuist jegens hem heeft gehandeld ten<br />
dienste staan, heeft benut zonder dat hij daarbij genoegdoening heeft gekregen. Hij moet tot in de<br />
hoogste instantie geprocedeerd hebben --> local remedies rule.<br />
Paragraaf 7.3: Gevolgen van staatsaansprakelijkheid<br />
Wanneer de staatsaansprakelijkheid vastgesteld is, moet het onrecht ongedaan gemaakt worden. Dit<br />
kan langs verschillende wegen:<br />
• Het terugbrengen in oorspronkelijke toestand --> restitutio in integrum.<br />
• Wanneer het terugbrengen in de oude toestand niet meer mogelijk is, volgt compensatoire<br />
schadevergoeding, waarbij het bedrag dat vergoed moet worden de restitutio in integrum moet<br />
vertegenwoordigen.<br />
• Verder bestaat er nog genoegdoening dit kan de vorm aannemen van een verontschuldiging.<br />
• Als laatste mogelijkheid kan de gelaedeerde verlangen van de andere staat dat deze garandeert dat<br />
een dergelijke onrechtmatige daad zich niet meer voor zal doen.<br />
Paragraaf 7.4: Verdere ontwikkeling van het aansprakelijkheidsrecht<br />
Er is tot op heden geen rechter die staten strafrechtelijk kan en mag vervolgen.<br />
Een tweede probleem is de vraag welke staat is gerechtigd om een andere staat aansprakelijk te<br />
stellen voor een internationale onrechtmatige daad.<br />
Er wordt gewerkt aan een aantal ontwerp artikelen om deze problemen op te lossen.<br />
Hoofdstuk 8 Geschillenbeslechting<br />
11
Er zijn verschillende methoden van geschillenbeslechting, die de staten zelf mogen bepalen ( free<br />
choice of means):<br />
Onderhandelingen of consultatie (overleg, raadpleging):<br />
Begrijpelijk is, dat men allereerst probeert een geschil door onderhandelingen uit de wereld te helpen.<br />
De meeste geschillen worden ook door onderhandelingen tot een oplossing gebracht.<br />
Methode van geschillenbeslechting m.b.v. derden met niet- bindend resultaat (in laatste instantie is het<br />
aan de partijen om te beslissen of zij het resultaat zullen aanvaarden of verwerpen):<br />
• Goede diensten:<br />
Soms is de communicatie tussen partijen bij een geschil grondig verstoord. In zo’n situatie kan een<br />
derde staat zijn goede diensten aanbieden om de communicatie weer op gang te brengen. De derde<br />
partij blijft in beginsel passief, hij fungeert slechts als communicatiekanaal.<br />
• Bemiddeling of mediatie:<br />
Hier gaat de derde partij een actieve rol spelen. Hij formuleert voorstellen die hij aan beide partijen<br />
voorlegt en die hij vervolgens kan bijstellen. Vaak gaan goede diensten geleidelijk over in bemiddeling.<br />
VB is het Midden- Oosten conflict, waar de Amerikaanse regering in het kader van de<br />
vredesbesprekingen tussen de verschillende partijen een actieve rol speelt. Een alternatief voor deze<br />
‘shuttle- diplomacy’, waarbij slechts een persoon heen en weer vliegt tussen conflictlanden en<br />
thuisbasis, is het bijeenbrengen van de hoofdrolspelers in een conflict op één plaats. In zulke gevallen<br />
wordt gekozen voor ‘zichtbare’ onderhandelingen. De druk van de media speelt dan een rol om<br />
partijen tot een akkoord te laten komen. Meestal vervult de Secretaris- Generaal van de VN een<br />
bemiddelende functie. De partijen zijn, evenals bij goede diensten voortdurend bij het geschil<br />
betrokken. Er is sprake van een ‘onderhandelen op afstand.’<br />
• Onderzoek of feitenconstatering:<br />
Hierbij wordt het onderhandelingsproces tijdelijk onderbroken. Een derde (commissie van<br />
onafhankelijke deskundigen) wordt gevraagd de ware feiten vast te stellen en daarover een rapport op<br />
te stellen. Op basis van dat rapport worden de onderhandelingen tussen de partijen dan weer<br />
voortgezet teneinde het geschil te beslechten. VB van feitenconstatering is: het toezicht op de<br />
naleving door Irak van de in de wapenstilstandsovereenkomst getroffen regelingen betreffende de<br />
ontwapening van Irak.<br />
• Conciliatie of verzoening:<br />
Hiervan is sprake, wanneer men een commissie van onderzoek om op basis van de door haar<br />
vastgestelde feiten een voorstel te formuleren tot beslechting van het geschil. Beide partijen wijzen<br />
één lid van de commissie aan, die in onderling overleg een derde lid (umpire) mag benoemen. De<br />
partijen zijn formeel volstrekt vrij om het verzoeningsadvies van de commissie te verwerpen, maar<br />
politiek gezien zal dit toch moeilijk zijn, vanwege het onafhankelijke advies. Soms is er in verdragen<br />
sprake van een verplichte conciliatie bij geschillen, het resultaat is echter niet bindend.<br />
• Geschillenbeslechting via regionale organisaties:<br />
Dit is geen afzonderlijke methode. Binnen regionale organisaties probeert men eerst een conflict tot<br />
een oplossing te brengen, voordat ze in de VN aan de orde komen. VB zijn de bemiddelingspogingen<br />
van de Europese Unie in het conflict in het voormalig Joegoslavië.<br />
Methoden van geschillenbeslechting met bindend resultaat:<br />
• Arbitrage:<br />
Men kan besluiten één bepaald geschil aan arbitrage te onderwerpen, men zal dan een overeenkomst<br />
sluiten waarin het mandaat van de arbiters en het door hen toe te passen recht benevens eventueel te<br />
hanteren procedureregels worden vastgelegd. We spreken dan van ad- hoc arbitrage ( van geval tot<br />
geval beslissen). Men kan ook besluiten alle uit een bepaalde situatie voortvloeiende geschillen aan<br />
arbitrage te onderwerpen. Het Permanente Hof van Arbitrage stamt uit 1899 en staat in Den Haag.<br />
Van arbitrage wordt niet alleen gebruik gemaakt bij geschillen tussen staten onderling, maar ook bij<br />
geschillen tussen staten en ondernemingen. Op een contract tussen staten en ondernemingen (state-<br />
contract) is privaatrecht van toepassing. De arbiters moeten op het contract regels van <strong>internationaal</strong><br />
recht toepassen = geïnternationaliseerd contract. Een arbitragetribunaal komt op dezelfde wijze tot<br />
stand als een conciliatiecommissie.<br />
• Rechtspraak:<br />
van rechtspraak wordt gesproken, wanneer er een permanent rechterlijk orgaan is dat te allen tijde<br />
kan functioneren. VB is Internationaal Gerechtshof. Op Europees niveau heb je ook een aantal<br />
rechterlijke instanties zoals het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen.<br />
Het internationale Gerechtshof:<br />
Het IG is het belangrijkste rechterlijk orgaan van de VN. ( zie art. 92- 96 Handvest en het Statuut van<br />
12
het hof). Het Hof zetelt in Den Haag en bestaat uit 15 rechters die met een gewone meerderheid van<br />
het aantal stemhebbende leden in de Algemene Vergadering en in de Veiligheidsraad worden<br />
gekozen. Men moet dus in beide organen een meerderheid verkrijgen, waarbij in de Veiligheidsraad<br />
het vetorecht van de 5 permanente leden niet geldt. Belangrijk is dat alle rechtssystemen in de wereld<br />
in het Hof zijn vertegenwoordigd. Verschijnt er een partij voor het Hof die geen onderdaan onder de<br />
rechters heeft, mag hij zelf een rechter aanwijzen. Heeft geen van beide partijen een onderdaan in het<br />
Hof, dan kan het hof voor dat bepaalde geschil 17 rechters tellen. Partijen kunnen bij een geschil het<br />
Hof verzoeken zijn geschil te laten behandelen door een Kamer en niet door het Hof in zijn volledige<br />
samenstelling. Ook hier geldt de regel dat partijen een rechter ad hoc kunnen aanwijzen als zij geen<br />
onderdaan onder de zittende rechters hebben. Staten hebben zo een iets grotere vrijheid in het<br />
samenstellen van het rechterlijk college. Wanneer het Hof uitspraak doet, wordt vermeld welke<br />
rechters tot de meerderheid en welke tot de minderheid behoren. De rechters die tot de meerderheid<br />
behoren hebben het recht om, indien zij zich niet geheel in de argumentatie van het<br />
meerderheidsstandpunt kunnen vinden, hun opvatting in een ‘seperate opinion’ neer te leggen.<br />
Degene die tot de minderheid behoren kunnen dat in een ‘dissenting opinion’.<br />
Functies Hof:<br />
• A: geschillen beslechten tussen staten.<br />
• B: Adviezen uitbrengen aan de VN en daarmee gelieerde internationale organisaties.<br />
A: alleen staten kunnen een geschil aanhangig maken bij het Hof. Het Hof is dus niet bevoegd kennis<br />
te nemen van geschillen die door een niet- statelijke instantie zijn aangebracht. Maar ook wanneer<br />
een geding wordt aangespannen door een staat die partij is bij het Statuut betekend dat niet<br />
automatisch dat het Hof bevoegd is. Het internationale recht kent nl. geen verplichte rechtspraak. In<br />
iedere zaak dient het Hof zich ervan te vergewissen dat beide partijen voor het in casu voorgelegde<br />
geschil de rechtsmacht van het hof expliciet dan wel impliciet hebben erkend. Deze aanvaarding kan<br />
op verschillende manieren blijken:<br />
• Een overeenkomst die het karakter draagt van een verdrag en waarbij de partijen besluiten een<br />
geschil voor te leggen aan het Hof, wordt een compromis genoemd. Partijen richten zich gezamenlijk<br />
tot het Hof. In het compromis wordt het geschilpunt nader omschreven en de rechtsvraag<br />
geformuleerd.<br />
• Partijen sluiten een verdrag met een bepaling dat eventuele geschillen over uitleg en toepassing aan<br />
het Hof zullen kunnen worden voorgelegd. Bevat zo’n verdrag een bepaling ( compromissoire<br />
clausule), dan kan indien zich een geschil voordoet één partij dat geschil eenzijdig aan het Hof<br />
voorleggen. De andere partij heeft immers bij voorbaat de rechtsmacht van het Hof voor dit geschil<br />
erkend.<br />
• Facultatieve clausule: staten kunnen een verklaring afleggen waarin zij stellen dat zij de<br />
bevoegdheid van het Hof erkennen om kennis te nemen van ieder geschil dat tegen hen aanhangig<br />
wordt gemaakt door een staat die eenzelfde verklaring heeft afgelegd. Indien alle staten zo’n<br />
verklaring zouden hebben afgelegd, zou het systeem van verplichte rechtspraak zich in de praktijk<br />
hebben gerealiseerd. Dit ideaal is door 2 oorzaken niet verwezenlijkt:<br />
o deze verklaring is slechts door 1/3 van de 62 leden v.d. internationale gemeenschap afgelegd.<br />
o Bovendien kan men gebruik maken van een temporele beperking van de rechtsmacht van het<br />
Hof = een voorbehoud, waarbij men slechts geschillen door het Hof behandeld wil zien. Men<br />
kan ook een materiële begrenzing aangeven door bv te stellen dat de rechtsmacht niet wordt<br />
aanvaard door geschillen betreffende de grenzen of voor geschillen die betrekking hebben op de<br />
veiligheid van de staat.<br />
Wanneer een partij bij een geschil in zijn verklaring een voorbehoud heeft gemaakt, kan de tegenpartij<br />
zich ook op dit voorbehoud beroepen, ook al heeft hij het zelf niet gemaakt. Dit brengt het beginsel<br />
van de wederkerigheid mee. Het maken van veel voorbehouden kan dus een averechts effect hebben,<br />
als men zelf een geding wil aanspannen kan men een koekje van eigen deeg gepresenteerd krijgen.<br />
Zo heb je het ‘automatische voorbehoud’ = een zaak die door het internationale recht wordt<br />
overgelaten aan de nationale staat leent zich niet voor internationale geschillenbeslechting en<br />
als zich zo’n geval voordoet zal het Hof zich dan ook onbevoegd verklaren. Niet het hof, maar de<br />
nationale staat maakt zelf uit of iets behoort tot de uitsluitend nationale bevoegdheid.<br />
VB: Noorwegen, dat zelf geen enkel voorbehoud had gemaakt, heeft zich eens met succes een<br />
Franse claim van het lijf gehouden, toen het zich beriep op het automatische voorbehoud dat Frankrijk<br />
bij de aanvaarding van de rechtsmacht van het Hof had gemaakt en stelde dat het onderwerp van<br />
geschil binnen de rechtsmacht van Noorwegen viel, hoewel dat naar geldend <strong>internationaal</strong> recht<br />
duidelijk niet het geval was.<br />
• een staat kan ook door zijn gedrag laten blijken de rechtsmacht van het Hof te aanvaarden.<br />
13
Wanneer een staat eenzijdig door een andere staat voor het Hof wordt gedaagd zonder dat uit enig<br />
geschrift blijkt dat hij ooit de rechtsmacht van het Hof heeft erkend, dan zou het Hof zich onbevoegd<br />
moeten verklaren. Wanneer die staat niettemin voor het Hof verschijnt, geen verweer voert m.b.t. de<br />
bevoegdheid maar wel op de hoofdzaak, mag worden afgeleid dat de rechtsmacht van het Hof wordt<br />
erkend. Dit heet: forum prorogatum = uitgebreide rechtsmacht.<br />
Verloop van de procedure:<br />
Het is mogelijk dat de verweerder preliminaire bezwaren opwerpt. Dit zijn bezwaren die geen<br />
betrekking hebben op het onderwerp van het geschil zelf, maar op de bevoegdheid van het Hof of de<br />
ontvankelijkheid van de eiser. Verweerder kan bv stellen dat de rechtsmacht van het Hof nimmer door<br />
hem is aanvaard dan wel dat een door hem bij aanvaarding van de rechtsmacht gemaakt voorbehoud<br />
van toepassing is. Hij kan ook stellen dat de eiser niet ontvankelijk is, omdat de natuurlijke persoon<br />
geen onderdaan is van die staat ( de nationality of the claim ontbreekt) of omdat de betrokkene de<br />
lokale rechtsmiddelen niet heeft uitgeput. In het geval van preliminaire bezwaren wordt de procedure<br />
gesplitst. Eerst wordt de schriftelijke/ mondelinge fase gevoerd m.b.t. de preliminaire bezwaren.<br />
Vervolgens doet het Hof bij vonnis uitspraak. Duren procedures in het Hof over het algemeen lang,<br />
wanneer een voorlopige voorziening gevraagd wordt is het Hof in staat om op korte termijn een<br />
uitspraak te doen.<br />
Effect van de uitspraak:<br />
Uitspraken van het Hof in geschillen tussen staten zijn bindend ( zowel op preliminaire bezwaren als<br />
hoofdzaak). Blijft een partij in gebreke dat te doen, dan kan de andere partij zich wenden tot de<br />
Veiligheidsraad, die dan gemachtigd is tegen de nalatige staat maatregelen te treffen ( VS heeft echter<br />
het recht van veto in de Veiligheidsraad!). Tegen een uitspraak van het Hof is geen hoger beroep<br />
mogelijk. Wel kan elk van de partijen om een interpretatie van de uitspraak vragen. Ook kan<br />
herziening van een uitspraak worden gevraagd, wanneer belangrijke nieuwe feiten zich voordoen.<br />
Adviesprocedure:<br />
Het IG heeft de taak de VN en de met haar verbonden organisaties desgevraagd juridische adviezen<br />
te geven. Bevoegd tot het vragen van advies zijn de Algemene Vergadering en de Veiligheidsraad,<br />
ook al de VN- organen en met de VN verbonden internationale organisaties die daartoe uitdrukkelijk<br />
gemachtigd zijn door de Algemene Vergadering. Ook de Economische en Sociale Raad en de<br />
Beheerschapsraad van de VN zijn gemachtigd. Staten kunnen dus nooit advies vragen! Wanneer een<br />
adviesvraag bij het Hof is gedeponeerd kunnen alle staten die partij zijn bij het Statuut en alle<br />
internationale organisaties die naar het oordeel van de Hof relevante informatie kunnen geven,<br />
schriftelijk en/of mondeling hun opvatting m.b.t. de opgeworpen vragen te kennen geven. Een advies<br />
is echter niet bindend en verloopt dezelfde procedure als de contentieuze procedure, maar dan zonder<br />
preliminaire fase. De organisatie die om het advies heeft gevraagd handelt meestal wel naar het<br />
advies, gezien het gezag dat ervan uitgaat.<br />
Beroemdste advies: dreiging met of gebruik van kernwapens in het algemeen is strijdig met<br />
<strong>internationaal</strong> recht, maar dat het recht onvoldoende aanknopingspunten biedt om te concluderen dat<br />
dit ook zo is als het voortbestaan van de staan op het spel staat. Het Hof stelde dat het dan wel<br />
geoorloofd is.<br />
Conclusie<br />
De uitspraken van het Hof hebben een grote betekenis als kernbron van het internationale recht. De<br />
rol van het Hof als uitlegger en vormer van het internationale recht is belangrijker geweest dan die van<br />
geschillenbeslechter. Steeds merkbaarder tekort van het Statuut is dat internationale organisaties,<br />
zoals EG geen partij kan zijn voor het Hof. Een geschil zal dan aan arbitrage moeten worden<br />
onderworpen. De lidstaten hebben bepaalde bevoegdheden overgedragen en kunnen dus zelf geen<br />
procespartij meer zijn, omdat ze dus op het desbetreffende gebied niet langer bevoegd zijn.<br />
Hoofdstuk 9 Rechtshandhaving of rechtsverwerkelijking<br />
In onze internationale samenleving is er geen centraal gezag met een daarbij behorend<br />
rechtsapparaat. Hoe kan een staat, die in zijn rechten geschonden is, rechtsherstel verkrijgen.<br />
Ook al komt de zaak voor bij een <strong>internationaal</strong> gerechtshof, vaak werkt de staat die de rechten<br />
geschonden heeft niet mee. De getroffen staat zal dus zelf maatregelen moeten nemen/ Ze mogen<br />
echter geen gebruik maken van geweld( verbod van geweld) m.u.v. bepaalde gevallen dan. Er zijn<br />
14
een aantal niet gewelddadige en een aantal gewelddadige maatregelen.<br />
Niet-gewelddadige middelen<br />
1. Retorsies: men kan een staat tot zijn verplichtingen dwingen door maatregelen te treffen die uiterst<br />
onaangenaam zijn voor die staat. Vb) boycotten. Retorsiemaatregelen zijn rechtmatig: rechtmatig<br />
daad ,onrechtmatige daad<br />
2. Represailles: een represaille maatregel is een onrechtmatige daad:<br />
onrechtmatige daad ,onrechtmatige daad. Om deze maatregel te rechtvaardigen moet er<br />
evenredigheid bestaan tussen de maatregel en de schade toegebracht door de onrechtmatige daad<br />
van een ander (proportionaliteitseis). Toch hoeft de maatregel ook niet van het zalfde karakter te<br />
zijn(in kind). Proportionaliteitseis kan goed worden geïllustreerd met het geschil tussen Slowakije en<br />
Hongarije. Er worden wel grenzen gesteld aan de toelaatbaarheid van de maatregelen. Deze staan in<br />
het ILC-ontwerp (welke ik overigens nergens kan vinden!!!!!)<br />
Verboden maatregelen zijn:<br />
1. Gebruik van geweld in strijd met het VN-handvest<br />
2. Inbreuk op diplomatieke en consulaire onschendbaarheid<br />
3. Inbreuk op de meest fundamentele mensenrechten<br />
4. Andere handelingen in strijd met een norm van dwingend recht<br />
De represaillemaatregel moet worden beëindigd zodra de andere staat zijn onrechtmatig gedrag heeft<br />
gestaakt. ER mag ook geen geweld worden gebruikt als tegenmaatregel als er bij de onrechtmatige<br />
daad ook geen geweld bij betrokken was. Is dat wel het geval dan spreekt men van zelfverdediging.<br />
(dit komt later)<br />
5. Noodzaak: een andere vorm van zelfhulp kan zich voordoen als men ter bescherming van de eigen<br />
rechten gedwongen wordt om de rechten van een andere staat te schenden zonder dat deze staat<br />
een onrechtmatige daad heeft begaan. Het ILC- ontwerp (art. 33) zegt hierover dat van dit<br />
noodzaakprincipe als onrechtmatigheidsuitsluitingsgrond geen gebruik mag worden gemaakt tenzij de<br />
handeling het enige middel is om de eigen staat te beschermen tegen onmiddellijk dreigend gevaar in<br />
het belang van de staat. Dit mag echter alleen als de handeling niet een wezenlijk belang aantast van<br />
de staat tegenover wie men zich niet conform de rechtsregels gedraagt. Bij noodzaak gaat het dus om<br />
rechtshandhaving, bescherming van het eigen rechtsbelang, ten koste van een andere, zalf niet<br />
onrechtmatig handelende staat.<br />
Deze maatregelen hebben als doel het beëindigen van onrechtmatig handelen en het verkrijgen van<br />
rechtsherstel. Het gaat om een bilaterale relatie tussen rechtsovertreder en de<br />
tegenmaatregelennemer. Toch nemen ook andere staten, die niet direct zelf slachtoffer zijn,<br />
maatregelen wanneer zich een ernstige overtreding van het internationale recht voordoet. Deze<br />
maatregelen worden aangeduid als sancties. Zolang deze maatregelen slechts retorsies zijn is er niets<br />
aan de hand. Zijn deze maatregelen echter represailles dan wordt het ingewikkelder. Is er wel een<br />
onrechtmatige daad jegens een van deze staten gepleegd. In hoeverre hebben deze staten<br />
verplichtingen t.o.v. de statengemeenschap als geheel. ER zijn verplichtingen en regels ter<br />
bescherming van de fundamentele waarden en belangen van de internationale gemeenschap als<br />
geheel. In hoeverre geeft schending van deze verplichtingen andere landen het recht tegen<br />
maatregelen te nemen.Het enige dat vaststaat is dat andere landen maatregelen mogen nemen als<br />
daarvoor een machtiging van de Veiligheidsraad is gegeven.<br />
Gewelddadige middelen<br />
Vroeger was geweld bij uitstek het meest effectieve middel om recht af te dwingen. Nu is zelfs bij wet<br />
bepaald(art.2 lid 4 Hv) dat lidstaten zich zullen onthouden van bedreiging met of het gebruik van<br />
geweld dat gericht is tegen de territoriale integriteit of de politieke onafhankelijkheid van een staat.<br />
Voor de handhaving van de internationale vrede is er een orgaan in het leven geroepen, de<br />
Veiligheidsraad. Deze heeft vergaande bevoegdheden. De Veiligheidsraad kan de lidstaten opdragen<br />
tegen een verstoorder van de vrede op te treden. Het kan ze opdragen dwangmaatregelen te nemen<br />
en het kan ze een machtiging verstrekken tegen de agressor geweld te gebruiken. In zo’n geval is<br />
geweld geoorloofd. De Veiligheidsraad heeft deze bevoegdheid nog maar een keer gebruikt: bij de<br />
Korea-oorlog. Struikelblok was altijd weer het vaststellen wie er verantwoordelijk was voor de<br />
verstoring van de vrede. De veiligheidraad was wel in staat effectief te reageren op de aanval van Irak<br />
op Koeweit.<br />
De Veiligheidsraad is dus niet echt goed in staat goed op te treden in geval van verstoring van de<br />
vrede, daardoor is een andere vorm van legitiem geweldgebruik toegenomen: zelfverdediging. Een<br />
15
staat hoeft niet te wachten op een actie van de Veiligheidsraad. Art. 51 Hv staat een staat toe gebruik<br />
te maken van het recht op zelfverdediging. Hij mag das het tegen hem uitgeoefende geweld<br />
beantwoorden met tegengeweld, mits hij zich aan de proportionaliteits eis houdt. Zo’n tegenaanval<br />
moet wel direct gemeld worden aan de Veiligheidsraad. De staat is echter niet gerechtigd om een preemptive<br />
strike uit te voeren. Dat wil zeggen dat hij niet de eerste klap mag geven als hij weet dat een<br />
andere staat hem aan gaat vallen. Dat zou het geweld verbod teniet doen.<br />
Art. 51 Hv staat ook collectieve zelfverdediging toe. Er hebben zich dan ook bondgenootschappen<br />
gevormd die één blok vormen als een van de bondgenoten wordt aangevallen?NAVO. Ook in geval<br />
van collectieve zelfverdediging moeten de genoemde maatregelen onmiddellijk aan de Veiligheidsraad<br />
worden gemeld en vervalt het recht als de Raad maatregelen heeft genomen.<br />
Sommige staten vinden dat het geweldverbod wat minder strict moet worden gehanteerd. Als geweld<br />
bijvoorbeeld het enige middel zou blijken te zijn waarmee onrecht kan worden beëindigd( denk aan<br />
gijzelingen). Dergelijke gewapende interventies kunnen met name worden gerechtvaardigd voor strikt<br />
humanitaire doeleinden. (humanitaire interventie)<br />
Anderen vinden juist dat uitbreiding van uitzonderingen op het geweldverbod veel misbruik tot zich<br />
meebrengt en dat het geweldverbod steeds verder zal worden ontkracht.<br />
Een zeer zuivere vorm van humanitaire interventie was het optreden van een aantal lidstaten(waaronder<br />
Nederland) ter bescherming van de Koerden in Noord-Irak in 1991. De<br />
Veiligheidsraad had de onderdrukking van de Koerden door het regime in Bagdad een zaak genoemd<br />
waarvan de consequenties een bedreiging van de internationale vrede vormden. Er werd daar aan alle<br />
eisen voldaan.<br />
Hoofdstuk 10 Het recht der internationale organisaties<br />
Het recht van coöperatie betreft de behartiging van de door staten als gemeenschappelijk ervaren<br />
belangen, en heeft grotendeels gestalte gekregen binnen internationale organisaties. Staten zijn ertoe<br />
overgegaan internationale organisaties op te richten wanneer men bepaalde doeleinden slechts door<br />
gemeenschappelijk optreden kan bereiken(wereld Post Unie (UPU) van 1874) Tegenwoordig kent de<br />
wereld honderden internationale organisaties. Ook Nederland en België zijn lid van een groot aantal<br />
organisaties. Zij verwachten dat zij daardoor beter geïnformeerd zijn op de betreffende terreinen van<br />
samenwerking, plus dat zij hopen dat zij op deze manier meer invloed uit kunnen oefenen dan zij<br />
anders als klein land alleen zouden kunnen doen. Er zijn ontzettend veel verschillende internationale<br />
organisaties. Toch zijn ze wel onder te verdelen:<br />
Soorten internationale organisaties<br />
Universele of open organisaties:<br />
Het lidmaatschap staat open voor allen staten(VN).<br />
Niet-universele of gesloten organisaties:<br />
Alleen staten die tot een bepaalde groep behoren kunnen lid worden(Benelux, EU). Dit hoeven niet<br />
per se geografische criteria te zijn(OPEC = Olie export)<br />
Algemene (politieke) organisaties:<br />
Houden zich bezig met allerlei zaken(VN)<br />
Speciale of functionele organisaties:<br />
Deze organisaties hebben een heel beperkt arbeidsterrein. (Internationaal atoomagentschap)<br />
Zuiver intergouvernementele organisaties:<br />
Lidstaten die samenwerken met volledig behoud van hun soevereiniteit.<br />
Organisaties met supranationele elementen:<br />
Lidstaten hebben bepaalde bevoegdheden overgedragen zodat zij door de organisatie, eventueel<br />
tegen hun wil, gebonden kunnen worden.(VN op het gebied van vrede en veiligheid)<br />
Institutioneel en materieel recht<br />
Binnen de zuiver intergouvernementele organisatie bestaan twee soorten recht. Het institutionele en<br />
het materiële recht. Het institutionele recht heeft betrekking op het functioneren van de organisatie.<br />
Deze is opgericht bij verdrag, dit verdrag geldt als de constitutie van de organisatie. In deze constitutie<br />
staat:<br />
16
1. de reden waarom de organisatie is opgericht(het doel)<br />
2. langs welke weg de doelstellingen moeten gerealiseerd<br />
3. er worden organen in het leven geroepen: aangegeven wordt welke bevoegdheden deze hebben<br />
enz.<br />
4. nadere bepalingen en regelgevingen:<br />
o procedureregels<br />
o welke staat de organisatie haar zetel heeft<br />
Wanneer de organisatie zich tot haar eigenlijk taak verzet wordt er recht gevormd. Dit recht, dat wordt<br />
gevormd door o.a. besluitvorming wordt het materiële recht genoemd. Hier gaan we echter niet verder<br />
op in. Het institutionele recht is in al die organisaties verschillend, toch vertoont het op veel punten<br />
overeenstemming.<br />
Bevoegdheden<br />
Internationale organisaties krijgen bevoegdheden geattribueerd door de lidstaten (attributiebeginsel).<br />
De toebedeelde bevoegdheden omvatten in ieder geval de bevoegdheden die uitdrukkelijk bij de<br />
constitutie door de lidstaten zijn toegekend(expliciete bevoegdheden). Toch beschikken organisaties<br />
ook over impliciete bevoegdheden. Dit houdt in dat de organisatie ook over bevoegdheden moet<br />
beschikken die nodig zijn voor het uitvoeren van de functie. Impliciete bevoegdheden dienen voort te<br />
vloeien uit de taken en doelstellingen van de organisatie. Door deze interpretatie is de organisatie in<br />
staat in een snel veranderende wereld invulling te geven aan datgene waarvoor ze ooit is opgericht.<br />
Sommige staten zijn bang dat de internationale organisaties meer en meer zelf invulling geven aan<br />
hun bevoegdheden, daarom zijn er in de constitutie bepalingen opgenomen die paal en perk moeten<br />
stellen aan de ambities van organisaties. Toch hebben deze bepalingen nooit in de weg gestaan bij de<br />
ontplooiing van de activiteiten van de internationale organisaties.<br />
In de meeste gevallen worden specifieke bevoegdheden toebedeeld aan verschillende organen van<br />
de organisatie, dus niet alle bevoegdheden vallen onder het hoofdorgaan. Elk orgaan mag zijn eigen<br />
bevoegdheid interpreteren, daardoor ontstaan er weleens situaties dat organen van dezelfde<br />
organisaties in elkaars vaarwater komen. Het Europese Hof heeft daarom het beginsel van het<br />
institutionele evenwicht ontwikkeld, wat inhoudt dat ieder van de drie organen, te weten het Europees<br />
Parlement, de Commissie en de Raad, de bevoegdheden van de andere twee moet respecteren.<br />
Structuur<br />
Oorspronkelijk konden organisaties alleen opgericht worden door staten. Tegenwoordig kunnen ook<br />
organisaties, organisaties oprichten. De meeste constituties bieden de mogelijkheid dat andere staten<br />
na het begin van de werkzaamheden van de nieuw opgerichte organisatie kunnen toetreden. Dit hangt<br />
echter af van de voorwaarden voor het lidmaatschap/ Bij de EU en de NAVO moeten alle zittende<br />
leden bepalen over de komst van een nieuw land. Bij de VN gaan aparte organen daarover.<br />
Er bestaan ook nog andere vormen van participatie anders dan lidmaatschap. Zo kan een staat<br />
geassocieerd lidmaatschap krijgen( kwam veel voor bij koloniën) of men kan een waarnemersstatus<br />
krijgen, dat komt veel voor bij de VN. Waarnemers hebben in zekere mate toegang tot bijeenkomsten<br />
van de desbetreffende organisatie, maar mogen niet stemmen.<br />
Lidmaatschap kan ten einde komen door:<br />
1. het ophouden van de organisatie(Volkenbond)<br />
2. het niet langer bestaan van de lidstaat(DDR)<br />
3. sommige organisaties stoten leden uit<br />
4. lid trekt zich terug<br />
Bij veel organisaties is het belangrijkste orgaan de Algemene Ledenvergadering. Hierin zijn alle<br />
lidstaten vertegenwoordigd. In omvangrijke organisaties komt dit orgaan dan ook slechts periodiek<br />
bijeen. Voor het dagelijks beleid wordt meestal een klein orgaan ingesteld, de Raad. De leden worden<br />
gekozen op geografische spreiding. De Belangrijkste leden zitten vaak permanent. Het werk van de<br />
organisatie wordt ondersteund door het Secretariaat, o.l.v. de Secretaris Generaal, welke soms ook<br />
een politieke rol te vervullen heeft.(VN, Koffi Annan). Het secretariaat is veelal betrokken bij<br />
besluitvorming en uitvoeren van besluiten. Afgelopen eeuw is er veel getwist over wie er nu in het<br />
Secretariaat moest zitten.<br />
Tegenwoordig worden deze mensen gerekruteerd op onafhankelijkheid, bekwaamheid en wordt er<br />
gekeken naar geografische spreiding. De lidstaten hebben er namelijk belang bij dat er onderdanen<br />
van hun lidstaat op het Secretariaat werken. Dan loopt de samenwerking tussen de organisatie en de<br />
lidstaat soepeler. DE leden van het Secretariaat mogen geen instructies van regeringen aanvaarden.<br />
Sommigen organisaties hebben ook nog een orgaan dat belast is met de controle op de naleving van<br />
17
het recht, een rechterlijke instantie. Ook zijn er organen die een vertegenwoordiging van bevolkingen<br />
hebben. Deze komen echter niet meer zoveel voor, omdat de internationale organisaties steeds groter<br />
zijn geworden en het daarom steeds moeilijker wordt voor deze organen om hun taken goed uit te<br />
voeren.<br />
Rechtspersoonlijkheid. Privileges en immuniteiten<br />
Bijna alle internationale organisaties bevatten rechtspersoonlijkheid. Men kan de rechtspersoonlijkheid<br />
indelen in rechtspersoonlijkheid naar nationaal en naar <strong>internationaal</strong> recht. Rechtspersoonlijkheid<br />
naar nationaal recht stelt internationale organisaties in staat privaatrechtelijke handelingen te<br />
verrichten. Internationale rechtspersoonlijkheid stelt organisaties in staat in het internationale verkeer<br />
drager zijn te zijn van rechten en plichten. Internationaal <strong>publiekrecht</strong> is echter irrelevant voor deze<br />
organisaties.<br />
Een internationale organisatie is aansprakelijk voor de schending van haar verplichtingen, zou men dit<br />
niet accepteren dan zou niemand contact willen hebben met de desbetreffende organisatie.<br />
Organisaties zijn onderworpen aan het nationale recht van de landen waarin zij opereren, aangezien<br />
zij niet boven de wet staan. Er worden echter wel privileges en immuniteit toegekend aan<br />
internationale organisaties.<br />
Deze worden bij constituties, hetzij bij verdrag geregeld.<br />
Voorbeelden van gebruikelijk verstrekte privileges en immuniteiten zijn:<br />
1. Organisaties en hun personeel zijn vrijgesteld van belastingbetaling<br />
2. Gebouwen en archieven zijn doorgaans onschendbaar: nationale autoriteiten kunnen niet zomaar<br />
binnenvallen<br />
3. In een aantal gevallen zijn bepalingen geformuleerd die bewegingsvrijheid geven aan internationale<br />
ambtenaren of experts die taken uitvoeren voor organisaties<br />
4. Immuniteit van jurisdictie: nationaal recht blijft volledig van toepassing alleen afdwinging voor een<br />
nationale rechter is uitgesloten.<br />
Besluitvorming en besluiten<br />
Internationale organisaties kennen een zeer grote variëteit aan besluitvormingsprocedures. Toch is er<br />
een algemene ontwikkeling in te herkennen. Voor WOII werden besluiten genomen bij unanimiteit. Na<br />
afloop van de oorlog veranderde dit. Er werden toen besluiten genomen bij meerderheid. Daar kwam<br />
echter veel verzet tegen. Een oplossing werd gevonden in besluitvorming bij consensus, wat inhield<br />
dat men net zolang doorging met onderhandelen tot men een formule had gevonden die voor iedereen<br />
aanvaardbaar is. Bij deze methode wordt niet gestemd: de voorzitter constateert dat niemand om een<br />
stemming heeft gevraagd, het desbetreffende voorstel is dan dus aanvaard. De laatste twee stappen,<br />
de meerderheid en de consensus, zijn ook zichtbaar binnen de EG.<br />
Besluitvormingsprocedures zijn van groot belang, aangezien zij bepalend zijn voor de wijze waarop<br />
internationale organisaties hun doelstellingen in de praktijk verwezenlijken. Door middel van concrete<br />
besluiten moeten organisaties inhoud geven aan deze doelstellingen. ER wordt meestal gebruik<br />
gemaakt van niet-bindende besluiten. Als er sprake is ven een bindend besluit dan gaat het vaak over<br />
conventies.<br />
Financiën<br />
De meeste internationale organisaties zijn voor hun inkomsten afhankelijk van de lidstaten die<br />
contributie betalen. Deze contributie is afhankelijk van de betalingscapaciteit van de lidstaat. Ook<br />
hebben ze inkomsten via vrijwillige bijdragen en giften(denk aan UNICEF). Enkele organisaties<br />
hebben specifieke eigen bronnen van inkomsten( EG). Over de uitgaven van internationale<br />
organisaties kan niks algemeens worden gezegd alleen dat de meeste uitgaven administratieve<br />
uitgaven zijn.<br />
Iedere organisatie heeft haar eigen begroting. Deze machtigt de organisatie tot het doen van de<br />
overeengekomen uitgaven en vormt de rechtsbasis voor contributiebetaling van de lidstaten. De<br />
begroting moet worden aangenomen door het orgaan waarin alle lidstaten zijn vertegenwoordigd.<br />
Hoofdstuk 11 De verenigde Naties<br />
Doelstelling van de VN is het handhaven van de internationale vrede en veiligheid. Maar vrede en<br />
veiligheid zijn afhankelijk van meer factoren dan van de afwezigheid van geweld alleen. Dus ook het<br />
bevorderen van economische en sociale vooruitgang en van de eerbiediging van de rechten van de<br />
mens behoren tot de doelstelling. De VN telt 189 leden. Nieuwe leden worden toegelaten door de<br />
Algemene Vergadering die hierover met 2/3 meerderheid beslist, op aanbeveling van de<br />
18
Veiligheidsraad. Permanente leden van de Raad kunnen hier een veto uitspreken. Men kan zo ook<br />
worden geschorst of uitgesloten.<br />
Het Handvest stelt dat de organisatie zich niet mag mengen in aangelegenheden die wezenlijk vallen<br />
binnen de uitsluitend nationale bevoegdheid van de lidstaten. De organisatie bepaalt zelf of dit het<br />
geval is.<br />
Hoofdorganen:<br />
Algemene Vergadering:<br />
Alle lidstaten zijn hierin vertegenwoordigd. Ze komen 1 keer per jaar bijeen. Ook kan de Algemene<br />
Vergadering in bijzondere spoedzitting bijeen worden geroepen als de Veiligheidsraad is verlamd<br />
wegens het vetorecht. De Algemene Vergadering kan alle zaken bespreken die binnen het<br />
arbeidsterrein van de VN vallen. Tijdens de normale zittingsperiode splitst zij zichzelf op in 6 vaste<br />
commissies: economische en financiële zaken, internationale veiligheid, ontwapening etc. De plenaire<br />
vergadering bespreekt de belangrijkste zaken, zoals het Midden- Oosten. Resoluties van de<br />
Algemene Vergadering zijn niet bindend, behalve als zij betrekking hebben op de interne organisatie.<br />
Wanneer een lid- staat zijn contributie 2 jaar niet heeft betaald, verliest die staat zijn stemrecht in de<br />
Algemene Vergadering. Een belangrijke functie van de AV is als instantie die rapporten van organen<br />
van de VN beoordeeld en bespreekt.<br />
Veiligheidsraad:<br />
Primaire verantwoordelijkheid is de handhaving van de internationale vrede en veiligheid. Het orgaan<br />
telt 15 leden en is permanent in functie. De wereldvrede zou echter gevaar kunnen lopen, wanneer de<br />
Raad een besluit zou kunnen nemen tegen de wil van een grote mogendheid. Om dit te voorkomen<br />
hebben de SU, UK, VS en China het vetorecht en een permanent lidmaatschap. Het vetorecht houdt<br />
in dat een besluit van de Veiligheidsraad pas rechtsgeldig is als geen van de 5 grote mogendheden<br />
zich daartegen heeft verzet. Het Handvest stelt dat een besluit over procedurele zaken genomen kan<br />
worden zonder veto.<br />
Permanent lid kan een veto uitspreken m.b.t. het procedurele karakter van het besluit en vervolgens<br />
m.b.t. het besluit zelf = dubbele veto. De vijf grote mogendheden zijn permanent lid van de<br />
Veiligheidsraad. De resterende 10 zetels rouleren onder de overige VN- leden, er worden jaarlijks 5<br />
niet- permanente leden gekozen door de AV voor 2 jaar.<br />
De Raad kan zich bezighouden met de vreedzame beslechting van geschillen en zo aanbevelingen<br />
doen aan de partijen bij het geschil. Indien de Raad besluit dat zich een actuele bedreiging of<br />
verstoring van de vrede voordoet, kan hij vaststellen wie daarvoor verantwoordelijk is en de overige-<br />
lidstaten aanbevelen tegen de schuldige staat maatregelen te treffen. Deze maatregelen kunnen ook<br />
gewapend geweld inhouden. Of zich een bedreiging van de internationale veiligheid en vrede voordoet<br />
is geheel aan de Veiligheidsraad om dat te beslissen.<br />
Ook kan de Veiligheidsraad een staakt- het- vuren gelasten. De VR kan ook een vredesbewarende<br />
operatie als instrument inzetten. Dit instrument is anders dan de dwangsanctie. De internationale<br />
gemeenschap treedt als geheel op tegen een als verstoorder van de vrede aangemerkte staat.<br />
Wanneer een conflict is uitgebroken, kan de VN de partijen in overweging geven een VN-<br />
troepenmacht toe te laten als soort buffer die de strijdende partijen uit elkaar houdt. Zo’n<br />
troepenmacht kan uitsluitend worden gelegerd met toestemming van het gastland, op wiens<br />
grondgebied zij haar taken moet uitoefenen. De troepenmacht dient een strikte neutraliteit in acht te<br />
nemen tegenover de partijen bij het conflict. Slechts als de eigen veiligheid in gevaar komt mag de<br />
troepenmacht geweld gebruiken. Deelneming aan de troepenmacht door de lid- staten geschiedt<br />
vrijwillig. Vredesbewarende operaties worden ook wel bij interne conflicten ingezet. De AV heeft de<br />
bevoegdheid aan zich getrokken om, als de Veiligheidsraad door het gebruik van het veto is verlamd,<br />
de taak van de Raad over te nemen, incl. de mogelijkheid om bij een gewapend conflict de lid- staten<br />
(niet- bindend) op te roepen tegen de agressor niet- militaire en zelfs militaire maatregelen te treffen.<br />
De Veiligheidsraad kan zijn taak alleen vervullen met steun van de 5 permanente leden.<br />
Crisis waarin de Veiligheidsraad een actieve rol speelde is het conflict Irak- Koeweit. De Raad stelde<br />
Irak een ultimatum. Voldeed het daaraan niet, dan waren de andere lid- staten gemachtigd desnoods<br />
geweld te gebruiken om het gestelde doel te bereiken. Toen de bevrijding van Koeweit was<br />
gerealiseerd, werd Irak verplicht de zware wapenindustrie te ontmantelen en herstelbetalingen te<br />
verrichten.<br />
4 activiteiten van de VN m.b.t. de vredestaken:<br />
19
• preventieve diplomatie: hieronder valt alles wat een eventuele verstoring van de vrede kan<br />
voorkomen, incl. vormen van vreedzame geschillenbeslechting. VB is het preventief belegeren van<br />
VN- troepen in een potentieel conflictgebied. Toestemming van de staat waar de VN- troepen worden<br />
gelegerd is noodzakelijk.<br />
• Vredesafdwinging (peace enforcement) : als de vrede, ondanks de preventieve maatregelen toch<br />
dreigt te worden verstoord, kan de Veiligheidsraad dit formeel vastleggen. De Raad kan dan<br />
voorlopige maatregelen treffen, bv. Een staakt- het- vuren. Wordt hier niet naar geluisterd, dan kan de<br />
Raad niet- militaire of militaire maatregelen treffen. VB. is Irak.<br />
• Vredebewaring (place keeping) : wanneer de vrede wat hersteld is, dan kunnen vredesbewarende<br />
troepen op de naleving van die vrede toezicht houden en eventuele verstoringen proberen te<br />
voorkomen, in afwachting van een meer definitieve vredesregeling. De VN- vredesmacht treedt als<br />
een soort buffer op.<br />
• Vredesopbouw ( peace building) : indien een vredesregeling is getroffen, dan kunnen VN- troepen<br />
behulpzaam zijn bij het daaraan uitvoering geven om stabiele verhoudingen te vergemakkelijken. Het<br />
gaat om een normalisering van de samenleving.<br />
Anders dan in de actie tegen Irak ( betrof tussen staten) gaat het ook vaak om een intern conflict (vb.<br />
Joegoslavië).<br />
Je hebt 5 typen vredesoperaties:<br />
• de klassieke vredesoperatie waarbij de VN- macht gestationeerd wordt tussen partijen op basis van<br />
een overeengekomen bestand na eerdere vijandigheden.<br />
• Een preventieve vredesoperatie, waarbij een VN- macht wordt gelegerd in een land teneinde te<br />
voorkomen dat dit land betrokken raakt in een gewapend conflict.<br />
• Een vredesoperatie, waarbij VN- troepen worden ingezet om een regering te assisteren bij herstel<br />
van orde en gezag in het land, aangezien bij verder voortduren van die onrust de internationale vrede<br />
in gevaar zou kunnen komen.<br />
• De vredesoperatie waarbij na beëindiging van een intern conflict hulp wordt verleend bij de<br />
wederopbouw van het land.<br />
• De vredesoperatie ter uitvoering van humanitaire taken in situaties van burgeroorlogen of waar het<br />
nationale gezag geheel is ingestort.<br />
Typen lopen vaak in elkaar over. Wanneer bv de strijdende partijen de uitvoering van deze<br />
humanitaire missie belemmeren, wordt door de Veiligheidsraad een machtiging tot geweldgebruik<br />
gegeven.<br />
ECOSOC= Economische en Sociale Raad:<br />
Deze heeft tot taak het bevorderen van de samenwerking op economisch, sociaal en humanitair<br />
gebied. Hij telt 54 leden, waarvan 1/3 jaarlijks door de Algemene Vergadering wordt gekozen. De<br />
permanente leden van de Veiligheidsraad maken continu deel uit van ECOSOC. Besluitvorming<br />
geschiedt bij gewone meerderheid van stemmen. De functie van dit orgaan is een meer<br />
toezichthoudende en coördinerende dan een beleidsvormende. Ook is de ECOSOC het<br />
verbindingskanaal met de zgn. gespecialiseerde organisaties.<br />
Het Secretariaat:<br />
De VN wordt ambtelijk ondersteund door een secretariaat. De VN- ambtenaren zijn volstrekt<br />
onafhankelijk en dienen geen instructie van de regering van het land waar zij vandaan komen te<br />
krijgen. Hun onafhankelijkheid wordt versterkt door het feit dat zij bepaalde immuniteiten binnen de lid-<br />
staten genieten. Het Secretariaat wordt geleid door de Secretaris- Generaal. De SG heeft behalve een<br />
administratieve functie, ook een politieke functie. Iedere zaak die een gevaar vormt voor de int. Vrede<br />
kan hij onder de aandacht van de Veiligheidsraad brengen. Ook brengt hij jaarlijks rapport uit over het<br />
functioneren van de organisatie aan de AV.<br />
Je hebt autonome organen en gespecialiseerde organisaties. Deze laatste berust hun instelling niet op<br />
een verdrag, maar op een resolutie van de Algemene Vergadering. Voordeel bij deze organen is dat<br />
de werkzaamheden onmiddellijk een aanvang kunnen nemen, omdat niet gewacht hoeft te worden tot<br />
het noodzakelijke aantal bekrachtigingen is ontvangen en dat alle leden van de VN bij die activiteiten<br />
betrokken zijn.<br />
VB autonome organen= UNICEF en UNCTAD.<br />
Gespecialiseerde organisaties zijn organisaties die berusten op een verdrag en dus naast de VN een<br />
afzonderlijke status hebben. Ze zijn met de VN in verband gebracht d.m.v. een door de ECOSOC met<br />
hen gesloten overeenkomst. Het zijn functionele organisaties en hebben een tot 1 onderwerp<br />
20
afgebakend werkterrein. VB is het IMF.<br />
Belangrijk = WTO (Wereldhandelsorganisatie)= opvolger van GATT.<br />
De WTO is ene op een verdrag berustende intergouvernementele organisatie. De organisatie is<br />
gericht op vrijmaking van de internationale wereldhandel. De WTO bestrijkt ook de internationale<br />
handel in diensten. Ook kent de WTO een regeling voor de beslechting van handelsgeschillen.<br />
Hoofdstuk 12 Regionale organisaties met een intergouvernementeel karakter<br />
Paragraaf 12.1: Inleiding<br />
Nederland is lid van een aantal mondiale organisaties en van een aantal regionaal georiënteerde<br />
organisaties.<br />
De regionale organisaties waarvan Nederland lid is, kunnen worden onderscheiden in:<br />
• Algemene organisaties. Bijvoorbeeld de Raad van Europa en de organisatie voor veiligheid en<br />
samenwerking in Europa.<br />
• Collectieve verdedigingsorganisaties. Bijvoorbeeld de West-Europese Unie en de NAVO.<br />
• Economische organisaties. Bijvoorbeeld de Benelux en de Europese organisatie voor economische<br />
samenwerking en ontwikkeling.<br />
Paragraaf 12.2: De Raad van Europa<br />
Na afloop van de Tweede wereldoorlog was de sterke overtuiging aanwezig dat een nauwere<br />
samenwerking tussen de Europese staten gewenst was.<br />
5 mei 1949 wordt het statuut van de Raad van Europa getekend, waarbij voor het eerst in de<br />
geschiedenis ook een orgaan werd gecreëerd dat de bevolkingen van de lidstaten zou<br />
vertegenwoordigen. Binnen deze nieuwe organisatie zouden alle zaken kunnen worden besproken die<br />
voor samenwerking van belang zijn (defensie uitgezonderd) met als doel onder meer het bereiken van<br />
grotere Europese eenheid.<br />
In 1950 ging de Raad van Europa van start. De Raad staat open voor alle Europese staten die de<br />
beginselen van de rechtsstaat erkennen en de rechten van de mens beschermen. Om deze reden<br />
konden enkele landen, Spanje, Portugal en Midden-Oost Europa, pas later tot de raad toetreden.<br />
Op dit moment zijn op 3 na, alle 41 landen van Europa lid van de organisatie.<br />
De Raad van Europa heeft niet de functie vervuld die men hem oorspronkelijk had toegedacht.<br />
Een aantal landen was namelijk niet bereid verder te gaan dan grotendeels intergouvernementele<br />
samenwerking. Andere landen besloten buiten het kader van de raad een verregaande samenwerking<br />
op gang te brengen met supranationale trekken. Dit leidde tot de oprichting van de Europese<br />
Gemeenschap.<br />
De Raad van Europa kent de volgende organen:<br />
• Het comité van ministers: In dit orgaan zijn de regeringen van de lidstaten vertegenwoordigd door of<br />
hun minister van buitenlandse zaken of door (wat regel is) hun permanente vertegenwoordigers. In het<br />
comité geldt de unanimiteitsregel (= een lidstaat kan nooit tegen zijn zin tot iets verplicht worden). Men<br />
kan ook deelakkoorden afspreken. Dit zijn akkoorden waarin slechts een deel van de lidstaten<br />
participeert. Voorbeeld Europese Commissie voor Democratie door Recht.<br />
• De raadgevende vergadering (ook wel parlementaire vergadering of Assemblee genoemd): Bestaat<br />
ui 291 leden van de nationale parlementen die ook door de nationale parlementen worden<br />
aangewezen. Nederland mag 7 afgevaardigden sturen. Het aantal afgevaardigden dat een land mag<br />
sturen hangt af van de grootte van de bevolking in een bepaald land.<br />
• Het congres van lokale en regionale autoriteiten van Europa: Dit tweede raadgevende orgaan werd<br />
in 1994 opgericht. De activiteiten van het congres zijn er vooral op gericht om lokaal eb regionaal<br />
zelfbestuur te bevorderen in de nieuwe lidstaten uit Oost- en Midden Europa.<br />
• Het secretariaat onder leiding van de Secretaris-generaal<br />
De gebruikelijke procedure is dat, wanneer uit het debat blijkt dat op een bepaald gebied een nadere<br />
regeling gewenst is, een aanbeveling dienaangaande tot het comité wordt gericht. Als deze het eens<br />
is met de vergadering wordt een comité van regeringsdeskundigen ingesteld, dat tot het ontwerpen<br />
van de regeling overgaat.<br />
Het resultaat wordt door de vergadering en het comité besproken en vervolgens aan de lidstaten<br />
voorgelegd ter tekening en bekrachtiging.<br />
Op deze wijze is bijvoorbeeld de Europese Conventie voor de Mensenrechten tot stand gekomen.<br />
Paragraaf 12.3: De organisatie voor veiligheid en samenwerking in Europa (OVSE)<br />
21
De OVSE was aanvankelijk niet opgezet als een internationale organisatie. Op initiatief van de Sovjet<br />
Unie werd in 1973 een conferentie bijeen geroepen waaraan alle landen van Europa (met uitzondering<br />
van Albanië), de Verenigde Staten en Canada deelnamen.<br />
Dit resulteerde in 1975 in de plechtige ondertekening van de Slotakte van Helsinki (geen verdrag).<br />
Deze slotakte bevat naast een groot aantal regels die de onderlinge betrekkingen zullen beheersen<br />
een groot aantal afspraken ter versterking van de economische samenwerking, ter bevordering van de<br />
menselijke contacten op allerlei gebied en ter vermindering van de militaire confrontatie.<br />
Typerend voor de gekozen vorm van samenwerking was dat er voorzien werd in vervolg<br />
bijeenkomsten tijdens welke periode geëvalueerd wordt in hoeverre de gestelde doeleinden zijn<br />
bereikt en de toekomstige route wordt bepaald.<br />
Alhoewel samenwerking in eerste instantie zeer stroef verliep, is als gevolg van de ontwikkelingen in<br />
Oost-Europa de OVSE thans een intensief gebruikt kader voor onderling overleg geworden. Soms<br />
leidend tot zeer gedetailleerde afspraken.<br />
Hiermee is een wat paradoxale situatie ontstaan. Aan de ene kant berust deze organisatie nog steeds<br />
niet op een verdrag. Nog steeds wil men de OVSE-landen niet aanduiden als lidstaten, maar alleen<br />
als deelnemende landen. Verder is er nog geen overeenstemming bereikt tussen de deelnemende<br />
landen over het toekennen van rechtspersoonlijkheid aan de OVSE.<br />
Anderzijds verschilt de OVSE in haar institutionele structuur niet van andere internationale<br />
organisaties en functioneert zij in de praktijk ook als zodanig.<br />
De overeengekomen gedragsregels zijn verplichtend.<br />
Inmiddels is er een discussie op gang gekomen over het toekennen van rechtspersoonlijkheid aan de<br />
OVSE. Enkele landen, met name de VS, verzetten zich hiertegen. In de praktijk wordt echter steeds<br />
meer de behoefte gevoeld de organisatie een meer formele status te geven, vooral nu regelmatig<br />
OVSE-missies naar crisisgebieden worden gezonden en daarnaast OVSE-functionarissen behoefte<br />
hebben aan een rechtspositie vergelijkbaar met die van personeel van andere internationale<br />
organisaties.<br />
Institutioneel ziet de OVSE er als volgt uit:<br />
Het hoogste orgaan is de bijeenkomst van staatshoofden dan wel regeringsleiders die eenmaal per<br />
twee jaar plaatsvindt.<br />
De Raad van ministers (van buitenlandse zaken) is het centrale besluitvormend en besturend orgaan<br />
en komt eenmaal per jaar bijeen met als ondergeschikt lichaam een ambtelijke raad die tweemaal per<br />
jaar vergadert.<br />
De dagelijkse gang van zaken wordt geregeld in de permanente raad op ambassadeursniveau (komt<br />
bijeen in Wenen) onder leiding van de fungerend voorzitter, een land dat voor een periode van een<br />
jaar wordt aangewezen.<br />
Sinds 1992 is er tevens een Secretaris-Generaal.<br />
In 1991 is door afgevaardigden van de parlementen van de aan de toenmalige CVSE deelnemende<br />
staten overgegaan tot oprichting van een Parlementaire Assemblee, bestaande uit delegaties uit de<br />
nationale parlementen. Dit is een delibererend orgaan waaraan geen bevoegdheden zijn toegekend.<br />
Het secretariaat van het Assemblee is gevestigd in Kopenhagen.<br />
Een van de belangrijkste taken van de OVSE is conflictvoorkoming en crisisbeheersing.<br />
Voor wat betreft de conflictvoorkoming kan in de eerste plaats worden genoemd de instelling van de<br />
hoge functie van Hoge Commissaris inzake minderheden. De Hoge Commissaris kan zich op eigen<br />
gezag bemoeien met minderhedenproblemen die zich zouden kunnen ontwikkelen tot conflicthaarden<br />
en gaat met name bemiddelend te werk.<br />
Op het gebied van crisisbeheersing kunnen vredesbewarende operaties worden ingesteld. Aangezien<br />
de OVSE zelf niet over militaire middelen beschikt, kan zij een beroep doen op de NAVO en/of WEU<br />
dan wel op het GOS.<br />
In de OVSE participeren thans alle Europese Staten, de Verenigde Staten en Canada. Doch ook die<br />
voormalige republieken van de Sovjet-Unie die in Azië zijn gelegen. Desalniettemin beschouwt de<br />
OVSE zich als een regionale organisatie.<br />
Alhoewel de binnen de organisatie bestaande unanimiteitsregel op een aantal punten is afgezwakt, is<br />
zij toch nog in hoge mate bepalend over het functioneren ervan. Aangezien ieder deelnemend land<br />
potentieel over een veto beschikt, is doorgaans langdurig onderhandelen nodig, hetgeen de slagkracht<br />
nadelig beïnvloedt.<br />
Paragraaf 12.4: De West-Europese Unie (WEU)<br />
In 1948 werd een verdrag gesloten tussen Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en de drie Benelux-<br />
22
staten, waarin zij zich verplichtten elkaar gewapend te hulp te komen indien een van hen zou worden<br />
aangevallen. Deze zogenaamde West-Europese Unie werd in belang al spoedig overvleugeld door de<br />
het volgend jaar opgerichte NAVO en leidde derhalve een sluimerend bestaan.<br />
Later werd het lidmaatschap uitgebreid met Duitsland en Italië. In november 1988 zijn ook Spanje en<br />
Portugal tot de organisatie toegetreden.<br />
Bij het verdrag van Maastricht is overeengekomen dat de WEU een integrerend deel uitmaakt van de<br />
ontwikkeling van de Europese Unie. Men zou de WEU derhalve de toekomstige militaire component<br />
van de Unie kunnen noemen. In verband daarmee is Griekenland in 1994 tot de WEU toegetreden,<br />
terwijl Ierland en Denemarken en, na de uitbreiding van de Unie in 1994 ook Finland, Oostenrijk eb<br />
Zweden als waarnemer zijn toegelaten.<br />
Tijdens de in juni 1997 gehouden top in Amsterdam, waar het Verdrag van Maastricht werd herzien,<br />
bleek het echter nog niet mogelijk de WEU te doen opgaan in de EU. Maar de crisis rondom Kosovo<br />
heeft opnieuw de noodzaak onderstreept om vaart te maken met Europese samenwerking op defensie<br />
terrein.<br />
Tegenwoordig is van belang dat de WEU gelegen in het feit dat zij de lidstaten verdergaande<br />
verplichtingen oplegt in geval van een gewapende aanval op één hunner dat uit het NAVO-verdrag,<br />
waarvan zij ook allemaal lid zijn, voortvloeien. Het verdrag van de West-Europese Unie verplicht tot<br />
gewapende bijstand.<br />
In 1992 is besloten dat de WEU niet meer uitsluitend dient ter beveiliging van het territoir der lidstaten,<br />
doch dat de WEU-eenheden ook op verzoek van de VN, de OVSE en de EU kunnen worden ingezet<br />
voor humanitaire operaties en voor vredesbewarende en vredesafdwingende taken.<br />
Andere WEU taken zijn het opnieuw opbouwen van het politieapparaat in Albanië en het assisteren bij<br />
het opruimen van mijnen in Kosovo.<br />
Paragraaf 12.5: De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO)<br />
De NAVO werd in 1949 opgericht, na de communistische machtsovername in het toenmalige Tsjecho-<br />
Slowakije, ter bezegeling van de betrokkenheid van de VS bij de verdediging van Europa.<br />
Binnen de NAVO geldt dat een aanval op een van de lidstaten moet worden gezien als een aanval op<br />
alle lidstaten (art. 5 NAVO Verdrag). Iedere staat beslist echter op eigen wijze op welke wijze hij de<br />
direct aangevallene te hulp zal komen. Van deze vrijheid is in de praktijk echter weinig overgebleven.<br />
De grond van nader overeengekomen regelingen zijn de strijdkrachten van de lidstaten namelijk<br />
grotendeels geïntegreerd. In vredestijd staan zijn onder nationale soevereiniteit, maar bij een<br />
gewapend conflict worden zij ter beschikking gesteld van de NAVO die hiervoor verschillende<br />
commando’s heeft ingesteld.<br />
Het belangrijkste commando is SACEUR (= Supreme Allied Commander in Europe). De<br />
SACEUR heeft alle landstrijdkrachten op het West- en Centraal Europese vasteland onder zijn bevel.<br />
Het belangrijkste orgaan is de Noord-Atlantische Raad (NAR), bestaande uit de ministers van<br />
buitenlandse zaken of hun permanente vertegenwoordigers. De NAR is een permanent orgaan, omdat<br />
hij ten alle tijden kan worden ingeroepen.<br />
In de NAR worden gecoördineerde beleidsafspraken gemaakt, waaraan regeringen zich committeren.<br />
De vergaderingen van de NAR en die van het DPC (Defence Planning Commitee), waarin de<br />
ministers van defensie van de lidstaten bijeen komen, staan onder voorzitterschap van de Secretarisgeneraal<br />
van de organisatie.<br />
De functie van deze Secretaris-Generaal is niet puur administratief. De Secretaris-generaal zal zich<br />
ook niet van politieke uitspraken onthouden.<br />
Buiten het verdrag om heeft zich een parlementair lichaam geconstitueerd, bestaande uit<br />
afgevaardigde van de nationale parlementen. Deze Noord Atlantische Vergadering of NAVOassemblee<br />
publiceert studies en houdt de nationale parlementen betrokken bij de<br />
defensieaangelegenheden. Juridisch gezien heeft zij geen bevoegdheden.<br />
Verder kent de NAVO tal van suborganen.<br />
De huidige taak van de NAVO is neergelegd in het zogenaamde Strategisch Concept dat in 1999 in<br />
Washington werd aanvaard. Hierin is onder meer overeengekomen dat de NAVO ook een preventieve<br />
taak heeft en dat zij ook in crisissituaties zal kunnen optreden die buiten de reikwijdte van art. 5 vallen.<br />
Evenals de WEU heeft ook de NAVO zich beschikbaar gesteld voor het vervullen van vredestaken op<br />
verzoek van de VN en de OVSE.<br />
Paragraaf 12.6: De organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling (OESO)<br />
Nadat Europa zich had hersteld en de geldstroom van de Marshallhulp was opgedroogd, besloot men<br />
de economische samenwerking en consultatie voort te zetten. De organisatie werd in 1960<br />
23
omgevormd tot de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). In Engelse<br />
afkortingen OECD.<br />
De OESO dient voornamelijk als forum waarbinnen het economisch en sociaal beleid wordt besproken<br />
en ontwikkeld.<br />
Na de oliecrisis van 1974 werd in het kader van de OESO het Internationaal Energie Agentschap<br />
opgericht, waarvan alle lidstaten deel uitmaken. Doelstelling is het stroomlijnen en beperken van het<br />
energiegebruik van de lidstaten en het vormen van een vangnetconstructie voor tijden van crisis,<br />
bijvoorbeeld door het aanhouden van voorraden.<br />
Het belangrijkste orgaan binnen de OESO is de Raad van ministers, waarvan de lidstaten niet alleen<br />
door de ministers van buitenlandse zaken vertegenwoordigd kunnen worden, maar ook door<br />
vakministers wanneer voor die ministers van belang zijnde aangelegenheden aan de orde zijn.<br />
Besluiten bij unanimiteit genomen, kunnen bindend zijn voor de lidstaten. Onthouding is geen<br />
belemmering voor de totstandkoming van een rechtsgeldig besluit. In dat geval zijn alleen de staten<br />
die een voorstem hebben uitgebracht gebonden.<br />
Naast de Raad van ministers kent de OESO een secretariaat, onder leiding van een Secretarisgeneraal<br />
die ook weer niet alleen een zuivere administratieve functie bekleedt en de vergaderingen<br />
van de raad voorzit.<br />
De OESO die in Parijs is gevestigd, is vooral bekend geworden door haar jaarlijkse prognoses op het<br />
gebied van economische ontwikkelingen en werkgelegenheid.<br />
Paragraaf 12.7: De Benelux<br />
Reeds tijdens de Tweede Wereldoorlog spraken de regeringen van Nederland, België en Luxemburg<br />
af om na de oorlog tot een nauwere samenwerking te komen.<br />
Via allerlei partiële regelingen leidde dit in 1958 tot de sluiting van het Benelux Unie Verdrag.<br />
Doelstelling is de totstandkoming van een economische unie waarbij de binnengrenzen vrijwel volledig<br />
geslecht worden voor wat het economisch verkeer en het verkeer van personen betreft.<br />
Hoewel deze doelstelling tot op grote hoogte is verwezenlijkt, is de Benelux in grote mate<br />
overschaduwd door de Europese Gemeenschap.<br />
Het belangrijkste orgaan is het Comité van Minsiters, dat bestaat uit telkens drie ministers van elk der<br />
deelnemende staten. Onder toezicht van het Comité wordt het eigenlijke werk, de verwezenlijking van<br />
de economische unie, verricht door commissie van ambtenaren uit de deelnemende staten onder<br />
leiding van de Benelux-raad, een ambtelijk orgaan.<br />
Omdat tal van zaken die vroeger behoorden tot de nationale bevoegdheid, zijn overgebracht naar<br />
Benelux-niveau en zich derhalve onttrekken aan de controle der nationale parlementen, is men<br />
overgegaan tot oprichting van een parlementair orgaan. Dit parlementaire orgaan bestaat uit 21<br />
Nederlandse, 21 Belgische en 7 Luxemburgse parlementariërs.<br />
Deze groep parlementariërs wordt ook wel de Interparlementaire Raad genoemd. Deze raad heeft<br />
slechts een adviserende bevoegdheid. Het belang van de raad is echter een communicatiefunctie<br />
tussen de nationale parlementen.<br />
Het secretariaat van de Benelux is gevestigd in Brussel. Aan het hoofd staat altijd een uit Nederland<br />
afkomstige Secretaris-generaal.<br />
De Benelux is een vorm van harmonisatie. Een verregaand voorbeeld van deze harmonisatie is het<br />
opstellen van een eenvormige wet. Dit wil zeggen dat in elk deelnemend land dezelfde wet wordt<br />
ingevoerd. In het geval van de Benelux is het merkenrecht een goed voorbeeld.<br />
Hoofdstuk 13 De Europese Unie – achtergronden en institutionele structuur<br />
Samenwerking Omschrijving<br />
EGKS (Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal) Opgericht na de WO II in 1951 voor een duur<br />
van 50 jaar. Het doel was het voorkomen van een nieuwe wereldoorlog door afspraken te maken over<br />
de inperking van de oorlogsindustrie.<br />
EDG (Europese Defensie Gemeenschap) Opgericht in 1952 door de landen die ook het EGKSverdrag<br />
ondertekenden (Frankrijk, BRD, Italië, België, Nederland en Luxemburg). Doel was<br />
voorkomen dat de deelnemers hun legers niet tegen elkaar in zouden zetten. Dit door de<br />
strijdkrachten te integreren en onder supranationaal gezag te stellen.<br />
EEG (Europese en Economische Gemeenschap) Opgericht in 1957 in Rome. Samenwerking op<br />
economisch gebied. Ook weer tussen de EGKS-landen<br />
EURATOM (Europese Gemeenschap voor Atoomenergie) Op aandringen van de Fransen<br />
24
tegelijkertijd met de EEG opgericht.<br />
Een aantal jaren hebben de drie (EGKS, EDG en EEG) gefunctioneerd met afzonderlijke<br />
regelgevende en uitvoerende instellingen. In 1965 is echter een fusieverdrag ondertekend waarin<br />
staat dat de aparte regelgevende en uitvoerende instellingen tot één Raad van Ministers en één<br />
Commissie worden gefuseerd. Voor de rest zijn de gemeenschappen niet samengegaan. Dit heeft tot<br />
gevolg dat de Europese Commissie de ene keer als EEG-instelling functioneert en dan weer als<br />
EGKS-instelling.<br />
Het aantal lidstaten is uitgegroeid van zes naar vijftien. De toelatingsprocedure is vastgelegd in art. 49<br />
EU-verdrag.<br />
De samenwerking in het kader van de gemeenschappen bedroeg in beginsel uitsluitende een<br />
economisch karakter.<br />
Er zijn verschillende vormen van economische samenwerking denkbaar:<br />
• De vrijhandelszone. De daaraan deelnemende landen schaffen onderling alle douanerechten en<br />
andere handelingsbelemmeringen af. Tegenover derden handhaaft ieder land echter zijn eigen<br />
nationale douaneregeling. Alleen binnen de regionale samenwerking geproduceerde goederen mogen<br />
van de liberalisatie profiteren. Om te voorkomen dat derden hun producten alleen maar exporteren via<br />
de lidstaat met de laagste douanetarieven, is het verplicht dat producten een certificaat van oorsprong<br />
bevatten waarin de herkomst staat. Het derdeland moet dan het verschil in douanerechten tussen het<br />
land van import en land van bestemming betalen.<br />
• De douane-unie (Art. 23 EG). Bij dit model worden door de leden ook onderling de douanerechten en<br />
andere handelsbelemmeringen onderling afgeschaft. Ze treden echter met een gezamenlijk<br />
buitentarief naar buiten. Alle verrekeningen aan de binnengrens kunnen dan achterwege blijven. Er<br />
bestaat nog wel een verschil doordat de accijnzen en omzetbelastingen niet in alle lidstaten gelijk zijn<br />
gesteld.<br />
• De gemeenschappelijke markt (Art. 2 EG). De bovenstaande twee hebben alleen betrekking op het<br />
goederenverkeer. Door de afschaf van de douanerechten gaan producenten voor een grotere markt<br />
produceren. Toch is die markt nog niet geheel vrij, omdat men de plaats van productie niet zelf kan<br />
kiezen. Voor een vrije markt moet sprake zijn van vrij verkeer van producten, werknemers, diensten<br />
betalingen en kapitaal. Voor het goed functioneren van de gemeenschappelijke markt, moeten<br />
nationale wetgevingen op bepaalde gebieden geharmoniseerd worden.<br />
• De economische Unie. Bij de vorige ging het om wegnemen van belemmeringen, hierbij gaat het ook<br />
om een actief gemeenschappelijk handelen. Nationale wetgeving moet op veel gebieden<br />
geharmoniseerd worden om ongelijkheid af te schaffen en zo het gemeenschappelijke beleid te<br />
stimuleren. Nationale prioriteitstellingen kunnen niet gehandhaafd blijven.<br />
De EG beruste aanvankelijk op de gedachte van de gemeenschappelijke markt. De laatste<br />
belemmeringen moesten weggenomen zijn voor 31 december 1992. Dit is voor een groot deel gelukt<br />
in de vorm van een interne markt. Dit is een ruimte zonder binnengrenzen waarin het vrije verkeer van<br />
goederen, personen, diensten en kapitaal is gewaarborgd volgens de bepalingen van het EG-Verdrag.<br />
Dit beleid is minder ruim dan de ‘gemeenschappelijke markt’ dat ook verzekering van een regime van<br />
onvervalste mededinging en een gemeenschappelijke handelspolitiek omvat.<br />
Voorstanders van Europese integratie hebben de economische integratie gezien als middel om tot<br />
nauwere politieke samenwerking te komen (spill-over-concept). Dit bleek ook waar te zijn. Nauwere<br />
politieke samenwerking ontstond in 1970 op het gebied van de buitenlandse politiek. Deze<br />
samenwerking is de EPS (Europese Politieke Samenwerking) en berustte op een verdrag, de<br />
Europese Akte (1986). Hierin stond ook dat de interne markt in 1992 voltooid moest zijn. De politieke<br />
samenwerking kreeg een nieuwe impuls tijdens een intergouvernementele conferentie waar met het<br />
het Verdrag van Maastricht (1993) de EU werd opgericht. Naast verdieping van de economische<br />
integratie en verbetering van het gemeenschappelijke buitenlands- en veiligheidsbeleid, moet ook<br />
samengewerkt gaan worden op gebied van justitie en binnenlandse zaken.<br />
EUROPESE UNIE berust op drie pijlers: De gewijzigde EG-verdragen. Gemeenschappelijk<br />
buitenlands – en veiligheidsbeleid. Politiële en justitiële samenwerking. Samenwerking is<br />
supranationaal Samenwerking is intergouvernementeel.<br />
Dit blijkt uit de volgende verschillen:<br />
1. In kader van de EG-verdragen beschikken de communautaire instellingen over wezenlijk meer<br />
bevoegdheden dan de andere twee pijlers.<br />
2. Raad kan beslissen krachtens een gekwalificeerde meerderheid, bij andere twee pijlers moet<br />
25
esloten worden op basis van unanimiteit.<br />
3. Communautaire besluiten werken veel indringender door in de nationale orde dan besluiten van de<br />
andere twee pijlers.<br />
Het Unieverdrag in vogelvlucht:<br />
I. Gemeenschappelijke bepalingen.<br />
o Besluit tot oprichting van de EU (art. 1 EU).<br />
o Unie beschikt over 1 institutioneel kader dat zorg draagt voor samenhang in intern en extern<br />
optreden (art. 3 EU).<br />
o Unie is gegrondvest op beginselen van vrijheid, democratie en rechtsstaat (art. 6 EU).<br />
o Gevolgen van schenden van deze beginselen staan in art. 7 EU.<br />
II. III, en IV: wijzigingen van de drie EG-verdragen. -Nieuwe bepalingen over de invoer van de EMU<br />
(artt. 98-111 EG). Bevat ook meer niet-economische onderwerpen.<br />
o Titel IV is nieuw ingevoerde titel bij Verdrag van Amsterdam.<br />
o Art. 13 EG is ruim geformuleerd.<br />
o Doelstellingen van EG staan in art. 2 EG. Deze moeten worden bereikt met de middelen genoemd in<br />
art. 3 en 4 EG.<br />
o Art. 5 Eg: bij optreden 3 beginselen in acht nemen: attributiebeginsel(organisatie beschikt alleen<br />
over de bevoegdheden die ze door lidstaten toebedeeld hebben gekregen), subsidiariteitsbeginsel<br />
(bestuur moet zo dicht mogelijk bij de burger, dus alleen optreden wanneer lidstaat zelf de doelstelling<br />
niet voldoende kan realiseren.) en het proportionaliteitsbeginsel (optraden van de Gemeenschap mag<br />
niet verder reiken dan nodig is om doelstellingen van EG-verdrag te realiseren).<br />
III. het gemeenschappelijke buitenlands –en veiligheidsbeleid. (GBVB) Europese Raad stelt bij<br />
consensus de beginselen, algemene richtsnoeren en strategieën vast voor GBVB (art. 13 EU). De<br />
Raad van Ministers neemt de besluiten voor bepalen en uitvoeren GBVB. Raad wordt bijgestaan door<br />
Secretaris-generaal (art. 26 EU). EPS was alleen voor coördinatie van buitenlandbeleid, GBVB is er<br />
voor een gemeenschappelijk beleid.<br />
o Art. 12 Eu noemt de vijf middelen om de doelstellingen van het GBVB nader gestalte te geven.<br />
o Besluiten worden genomen bij unanimiteit, er is echter de mogelijkheid tot constructieve onthouding,<br />
stemonthouding staat niet in de weg aan aanvaarden Raadsbesluit (art. 23 lid 1 EU).<br />
o Twee uitzonderingen op unanimiteitsregel:<br />
1. procedurekwesties.<br />
2. Art. 23 lid 2<br />
o GBVB-aangelegenheden die leiden tot economische sancties worden met gekwalificeerde<br />
meerderheid genomen. Maatregelen van economische aard vallen immers binnen de eerste pijler.<br />
IV. politiële en justitiële samenwerking in strafzaken (PJSS). -Doelstellingen staan in art. 29 EU.<br />
o Middelen ook in dit artikel.<br />
o Het gaat om samenwerking en niet om gemeenschappelijk beleid zoals bij GBVB.<br />
o Instrumenten voor de samenwerking staan in art. 34 lid 2 EU.<br />
o Besluitvormingsprocedures staan in art. 34, lid 3 en 4.<br />
V. nauwere samenwerking. Er is sprake van gedifferentieerde integratie. Dit houdt in dat landen die<br />
nauwer samen willen werken, hiertoe gemachtigd zijn. Andere lidstaten kunnen zich desgewenst later<br />
bij de samenwerking aansluiten.<br />
VI. slotbepalingen<br />
Instellingen en organen:<br />
Verwezenlijken doelstellingen: 5 organen instellingen (at 7, lid 1 EG):<br />
1. Europese Parlement<br />
2. De Raad<br />
3. Commissie<br />
4. Hof van Justitie<br />
5. Rekenkamer<br />
De Europese Raad<br />
Deze is samengesteld uit staatshoofden en regeringsleiders van de lidstaten en de voorzitter van de<br />
Commissie. Zij worden bijgestaan door ministers van Buitenlandse Zaken. De Raad komt minstens<br />
tweemaal per jaar bijeen onder voorzitterschap van staatshoofd/regeringsleider die het voorzitterschap<br />
voert. Na elke bijeenkomst brengt de Raad verslag uit aan het Parlement. Ook moet ieder jaar een<br />
jaarverslag gemaakt worden over de vorderingen van de Unie (art. 4 EU). De raad is ook het hoogste<br />
Unieorgaan. De oprichting en het functioneren van de Raad hebben aanvankelijk veel kritiek<br />
losgemaakt. Vooral werd gevreesd voor aantasting van supranationale model. Het exclusieve<br />
initiatiefrecht van de Commissie zou erdoor aangetast worden en het Europese Parlement (EP) zou<br />
26
uitenspel komen te staan. Art. 4 EU betrekt het EP wel bij het werk van de Europese Raad, maar die<br />
betrekking is minimaal en beperkt zich vooral tot het in ontvangst nemen van de verslagen. De positie<br />
van de Commissie is iets sterker, omdat zij deel uitmaakt van de Europese Raad. De laatste jaren is<br />
de kritiek verstomd doordat de Raad belangrijke besluiten wist te nemen ( EMU, Verdragen van<br />
Maastricht enz…..).<br />
Het Europees Parlement (EP)<br />
Is de EG-instelling die de bevolking van de lidstaten en daarmee ook het democratische gehalte van<br />
het Europese integratieproces vertegenwoordigt (art. 189 EG). Sinds 1979 worden leden voor een<br />
termijn van 5 jaar rechtstreeks gekozen. In iedere lidstaat wordt volgens de daar geldende<br />
kiesprocedure gekozen. Voor de toekomst is eenvormige procedure voorzien (art. 190 EG). Het aantal<br />
leden is 626. Afhankelijk van grootte en gewicht kiest iedere bevolking een aantal afgevaardigden.<br />
Eenmaal gekozen, functioneert men niet naar nationaliteit, maar naar politieke gezindheid. Art. 191<br />
bepaalt dat Europese politieke partijen een belangrijke rol spelen bij de integratie. Het EP werkt met<br />
bepaalde commissies voor speciale deelonderwerpen. EP heeft in tweede en derde pijler vooral een<br />
adviserende bevoegdheid. In de eerste pijler heeft zij ook nog andere bevoegdheden:<br />
• Politieke controle. Het EP oefent controle uit op de Commissie. Relevante artikelen hierbij zijn: art.<br />
214, 201, 193 EG.<br />
• Wetgevende bevoegdheden. De Raad kon weliswaar geen regel stellen zonder het EP te<br />
raadplegen, maar de gegeven adviezen waren niet bindend en konden door de Raad naast zich<br />
neergelegd worden. Geleidelijk zijn de wetgevende bevoegdheden van het Parlement uitgebreid.<br />
• Budgettaire bevoegdheden. Het EP kan de ontwerpbegroting vanaf 1977 verwerpen ‘om gewichtige<br />
redenen’. Een tweederde meerderheid is dan wel vereist (art. 272 EG). Ook de Raad moet met de<br />
ontwerpbegroting instemmen. Raad + EP = begrotingsautoriteit. Ook moet het EP achteraf<br />
goedkeuring verlenen over de uitvoering van de begroting door de Commissie (kwijting).<br />
• Overige bevoegdheden. EP kan de Commissie verzoeken haar initiatiefrecht te gebruiken (art. 192<br />
EG) en kan verzoekschriften van burgers van de Unie in ontvangst nemen (art. 194 EG).<br />
De Raad van de Europese Unie<br />
Raad van Ministers van de Unie wordt gevormd door vertegenwoordigers van de lidstaten en telt dus<br />
15 leden. Voorzitterschap wisselt per 6 maanden, gaat op alfabetische volgorde (art. 203 EG). Wie de<br />
lidstaat vertegenwoordigt, zal in EG-kader afhangen van onderwerp dat in de Raadsvergadering wordt<br />
behandeld. (art. 203 EG). Algemene beleid wordt bepaald door de Raad in samenstelling met<br />
ministers van Buitenlandse Zaken. Het kan voorkomen dat de Raad in verschillende samenstellingen<br />
tegelijkertijd op verschillende plaatsen bijeenkomt. De Raad is het besluitvormende orgaan bij uitstek<br />
van de EG, alleen heeft het wel de Europese Raad boven zich en op sommige terreinen het EP als<br />
medewetgever gekregen. Daarnaast heeft de Raad de taak het algemene economische beleid te<br />
coördineren en verdragen te sluiten met derde landen of andere internationale organisaties (art. 300<br />
EG)<br />
Alle lidstaten hebbenen permanente vertegenwoordiging bij de Europese Unie. De hoofden hiervan<br />
(ambassadeurs) vormen het Comité van permanente vertegenwoordigers (COREPER). Dit comité<br />
komt enkele keren per week bijeen en speelt een belangrijke rol bij het functioneren van de Raad.<br />
Formeel heeft het COREPER geen beslissingsbevoegdheid, de macht moet echter niet onderschat<br />
worden. Zijn onzichtbare machtsfactor in het communautaire besluitvormingsproces. Tenzij het EGverdrag<br />
anders bepaalt, worden besluiten genomen bij volstrekte meerderheid van stemmen. De Raad<br />
heeft zeker niet de positie van alleenheerser: hij is afhankelijk van een voorstel van de Commissie en<br />
veel gevallen is medewerking van het Parlement vereist.<br />
De Europese Commissie<br />
Bestaat uit 20 Commissarissen die op grond van hun algemene bekwaamheid gekozen worden. (art.<br />
213, lid 1 EG) Zij worden door de regeringen van de lidstaten gezamenlijk benoemd voor een termijn<br />
van 5 jaar en zijn herbenoembaar (art. 214, lid 1 EG). De leden zijn onafhankelijk en staan niet onder<br />
instructie van regering of enig ander lichaam (art. 213, lid 2 EG). Heeft het karakter van een<br />
supranationale instelling. De hoofdtaken van de Commissie:<br />
• Initiatiefrecht. Zonder een voorstel van de Commissie kan een EG-besluit meestal niet rechtsgeldig<br />
tot stand laten komen.<br />
• Autonome beslissingsbevoegdheden. Als het EG-verdrag hiervoor grondslag biedt. Dit is m.n. het<br />
geval op gebied steunverlening en mededingingsbeleid.<br />
• <strong>Ex</strong>terne vertegenwoordiging. Bv. Bij diplomatieke betrekkingen of bij het voeren van<br />
onderhandelingen met derden/internationale organisaties.<br />
• Toezichthoudende functie. Naleving van het gemeenschapsrecht door natuurlijke en rechtspersonen.<br />
27
Onder tweede en derde pijler zijn de bevoegdheden van de Commissie veel beperkter.<br />
Het Hof van Justitie van de EG<br />
Kerntaak staat in art. 220 EG. Bestaat uit 15 rechters, benoemd voor 6 jaar en herbenoembaar (art.<br />
223 EG). Ook zijn er 8 advocaten-generaal. Taken: art. 222 EG. Heeft integrale rechtsmacht in het<br />
kader van de eerste pijler, een beperkte rechtsmacht in het kader van de derde pijler en nog geen<br />
bevoegdheid onder de tweede pijler. Het Hos spreekt recht volgens beginsel van het geheim van de<br />
Raadskamer. Het is niet mogelijk na te gaan hoe de opvatting van de individuele rechters is geweest.<br />
Toenemende werklast heeft gezorgd voor instelling Gerecht van eerste aanleg ( art. 225 EG). Deze is<br />
met name bevoegd kennis te nemen van klachten van EG-ambtenaren, van beroepen tot<br />
nietigverklaring en van schadevergoedingstransacties. Gerecht is vooral een feitenrechter. Het Hof is<br />
herhaaldelijk een motor van integratie gebleken.<br />
De Rekenkamer<br />
Bestaat uit 15 leden die bij unanimiteit door de Raad worden benoemd voor een periode van 6 jaar en<br />
ook weer herbenoembaar zijn (art. 247 EG). De Rekenkamer onderzoekt de rekeningen van alle<br />
ontvangsten en uitgaven van de Gemeenschappen en brengt rapport uit aan het EP en de Raad (art.<br />
148 EG).<br />
Andere op de EG-verdragen gebaseerde organen:<br />
• Economisch en Sociaal Comité van de EG. Is raadgevend en allerlei sectoren van het economisch<br />
en sociale leven zijn hierin vertegenwoordigd (art. 257 EG).<br />
• Het Comité van de Regio’s. Staat ten dienste van het algemeen belang van de EG. (belangrijk: art.<br />
263-265 EG).<br />
• De Europese Investeringsbank. Vergemakkelijken van de economische expansie (belangrijk: art. 266<br />
en 267 EG).<br />
• ECB. Spilfunctie in vervullen Economische en Monetaire beleid. Handhaving van prijsstabiliteit is erg<br />
belangrijk.<br />
Begroting wordt jaarlijks vastgesteld volgens de procedure van art. 272 EG. De Raad heeft het laatste<br />
woord inzake verplichte uitgaven. Het Parlement heeft amenderingrecht ten aanzien van nietverplichte<br />
uitgaven. Sinds 1971 beschikken de Gemeenschappen over een gemeenschappelijke<br />
begroting. Ook beschikken ze over eigen middelen:<br />
• Heffingen, premies e.d. I.v.m. gemeenschappelijk landbouwbeleid. Op landbouwproducten uit derde<br />
landen wordt bij import in de EG heffing gelegd.<br />
• Douanerechten geheven over geïmporteerde goederen op basis van het gemeenschappelijke<br />
douanetarief.<br />
• Deel van de BTW<br />
• Aanvullende middelenbron. Rechtstreekse bijdragen van de lidstaten. Is een bepaald percentage<br />
van het BNP.<br />
Bevoegdheid tot sluiten verdragen door de EG o.a. in art. 170, 131, 174, 310. De Gemeenschappen<br />
kunnen niet alleen verdragen sluiten, ze kunnen ook zelfstandig toetreden tot internationale<br />
organisaties. Als de materie van het verdrag een aan het supranationale gezag overgedragen<br />
bevoegdheid betreft, kan alleen de EG partij zijn bij het Verdrag met uitsluiting van de lidstaten. Door<br />
de Gemeenschappen gesloten verdragen waarbij een samenwerkingsverband met derden wordt<br />
gecreëerd, dat wordt gekenmerkt door wederzijdse rechten en plichten, gemeenschappelijk optreden<br />
en bijzondere procedures, worden associaties (art. 310 EG) genoemd.<br />
Hoofdstuk 14 De communautaire rechtsorde: bronnen,<br />
besluitvormingsprocedures en karakteristieken<br />
De drie Europese Gemeenschappen (EGKS, Euratom, E(E)G) – waartoe wij ons hier beperken –<br />
vormen de zgn. eerste pijler van de Europese Unie. Het recht van deze gemeenschappen wordt ook<br />
wel communautair recht genoemd. De rechtsbronnen ervan worden vaak onderscheiden in primair<br />
en secundair (afgeleid) gemeenschapsrecht. Het primaire gemeenschapsrecht heeft binnen de<br />
communautaire rechtsorde de hoogste rang. Al overige bepalingen e.d. moeten hierin hun basis<br />
kunnen vinden, en kunnen derhalve op verenigbaarheid met dit recht (primaire EG-recht) worden<br />
getoetst.<br />
Het secundaire gemeenschapsrecht bestaat uit besluiten van EG-instellingen en besluiten van andere<br />
organen. Zij komen via verschillende besluitvormingsprocedures tot stand, welke we nog zullen<br />
28
ehandelen in dit hoofdstuk.<br />
—> nieuwe autonome en supranationale rechtsorde, blijkt uit:<br />
brede reikwijdte van bevoegdheden:<br />
• besluitvormingsmechanisme die toestaan lidstaten tegen hun wil te binden<br />
• juridisch instrumentarium dat burgers en bedrijven, zonder tussenkomst van de staat, rechtstreeks<br />
kan binden ongeacht of er sprake is van een monistisch of dualistisch stelsel (=kenmerkende verschil<br />
tussen EG-recht en het traditionele internationale recht)<br />
• verplichting van nationale rechter tot ‘conforme interpretatie’<br />
• EG-recht heeft voorrang boven onverenigbare nationale wetgeving<br />
Het primaire gemeenschapsrecht (blz. 241)<br />
1. De oprichtings- en wijzigingsverdragen:<br />
o EGKS-verdrag (1951)<br />
o Euratom-verdrag (1957)<br />
o E(E)G-verdrag (1957<br />
Inclusief bijbehorende protocollen, en alle andere verdragen en regelingen waarbij die verdragen zijn<br />
gewijzigd en aangevuld.<br />
2. Algemene rechtsbeginselen<br />
a. Ongeschreven rechtsbeginselen<br />
i. goede trouw,<br />
ii. vertrouwens- en rechtszekerheidbeginsel,<br />
iii. verbod van terug werkende kracht,<br />
iv. ne-bis-in-idem-principe<br />
b. Gepositiveerde rechtsbeginselen<br />
i. Evenredigheidsbeginsel art. 30 EG,<br />
ii. Gelijkheidsbeginsel art. 12 EG,<br />
iii. Het subsidiariteitsbeginsel art. 5 EG,<br />
iv. Het beginsel van Gemeenschapstrouw art. 10 EG<br />
v. Motiveringsbeginsel art. 253 EG<br />
c. Grondrechten art. 6 lid 2 EG —> ook nationale wetgeving en administratie kan hieraan getoetst<br />
worden, niet alleen administratieveen wetgevende handelingen van EG-instellingen<br />
Internationale verdragen<br />
1. Door de EGKS, Euratom en/og EG gesloten internationale verdragen met derde landen of andere<br />
internationale organisaties<br />
2. Internationale verdragen die aanvankelijk alleen door de lidstaten waren gesloten, indien deze zijn<br />
aanvaard door de EG en de overige verdragsluitende partijen.<br />
—> ook verbindend voor de lidstaten en niet alleen voor de EG en haar instellingen.<br />
3. Internationaal <strong>publiekrecht</strong><br />
EG-besluiten kunnen worden getoetst op evenredigheid met het internationale <strong>publiekrecht</strong>, en<br />
derhalve moet de EG het internationale <strong>publiekrecht</strong> eerbiedigen en kan het als een primaire bron<br />
gezien worden. Soms wordt voor de interpretatie van EG-recht gekeken naar het internationale<br />
<strong>publiekrecht</strong>.<br />
Het secundaire gemeenschapsrecht: besluiten van de EG-instellingen art. 249 EG (blz. 244)<br />
1. bindende besluiten<br />
a. verordeningen (vergelijkbaar met wet in materiële zin)<br />
i. algemene strekking<br />
ii. verbindend in al haar onderdelen (integrale verbindendheid jegens alle justitiabelen)<br />
iii. rechtstreeks toepasselijk in elke lidstaat<br />
iv. burgers worden er onmiddellijk door gebonden en kunnen er direct rechten en plichten aan<br />
ontlenen zonder enige tussenkomst van de lidstaat, tevens tegenover particulieren.<br />
b. richtlijnen<br />
i. altijd gericht tot lidstaten, alleen bindend voor de geadresseerde<br />
ii. de staat wordt opgedragen ervoor te zorgen dat binnen een in de richtlijn zelf bepaalde, dwingende<br />
termijn een bepaald resultaat in de nationale rechtsorde wordt verwezenlijkt<br />
iii. Implementatie in nationale wet- en regelgeving, dus niet rechtstreeks toepasselijk.<br />
iv. Doelgebonden verbindendheid: slechts bindend ten aanzien van het voorgeschreven resultaat.<br />
v. Kunnen alleen rechten aan particulieren opleggen, geen plichten en zijn slechts inroepbaar tegen<br />
de bij implementatie nalatige autoriteiten van een lidstaat en niet tegenover andere particulieren<br />
c. Beschikkingen<br />
29
i. Altijd individueel gericht (dus geen algemene strekking), oftewel tegen een lidstaat dan wel tot een<br />
natuurlijk persoon of rechtspersoon ,geïndividualiseerde toepassing van een algemene regel van<br />
primair of secundair gemeenschapsrecht<br />
ii. Verbindend in al hun onderdelen<br />
iii. Burgers worden er onmiddellijk door gebonden en kunnen er direct rechten en plichten aan<br />
ontlenen<br />
iv. Kunnen zowel belastend als begunstigend zijn<br />
v. Kunnen declaratoir (rechtsvaststellend) zijn of constitutief (rechtsvormend)<br />
—> Het uitgangspunt voor de typering ‘beschikking’ is of duidelijk blijkt dat het een EG-besluit betreft<br />
waarmee beoogd wordt voor de adressant definitief bindende rechtsgevolgen en daarmee een<br />
wijziging van zijn rechtspositie te creëren. Dit is van belang i.v.m. de mogelijkheid van particulieren om<br />
een actie tot nietigverklaring bij het Hof van Justitie in te dienen.<br />
Geen formele hiërarchie, echter a.d.h.v. art. 5 EG (subsidiariteitsbeginsel) moet de EG haar<br />
wetgevende taak zoveel mogelijk beperken, derhalve hebben richtlijnen de voorkeur boven<br />
verordeningen en kaderrichtlijnen boven gedetailleerde maatregelen.<br />
2. niet bindende besluiten<br />
a. adviezen<br />
b. aanbevelingen<br />
Vormvoorschriften voor EG-besluiten (blz. 248)<br />
1. Motiveringsplicht (art. 253 EG)<br />
a. Geldend voor verordeningen, richtlijnen en beschikkingen<br />
b. De motivering moet op duidelijke en ondubbelzinnige wijze de gronden en de motieven van de EGinstellingen<br />
weergeven<br />
c. Juiste weergave van de rechtsgrondslag, in verband met:<br />
i. Toetsing attributiebeginsel (bevoegdheid EG?)<br />
ii. Controle of de juiste voorgeschreven besluitvormingsprocedure is gevolgd<br />
d. schending van de vormvereisten leveren grond op voor nietig verklaring van het besluit<br />
2. Publicatie en inwerkingtreding<br />
a. Alle volgens de codecisieprocedure (art. 252 EG) aangenomen verordeningen, richtlijnen en<br />
beschikkingen evenals alle overige verordeningen en tot alle lidstaten gerichte richtlijnen moeten<br />
worden gepubliceerd in het Publicatieblad van de EG (art. 254 EG)<br />
b. Inwerkingtreding op de 20e dag na bekendmaking, tenzij anders bepaald.<br />
Communautaire besluitvormingsprocedures<br />
De raadplegingprocedure (art. 250 EG)<br />
Bij de raadplegingprocedure ligt het recht van initiatief bij de Commissie en bestaat uit 3 fases. Het<br />
Commissievoorstel (fase 1) wordt gezonden naar de Raad. Vervolgens wint de Raad het advies van<br />
het Europees Parlement (fase 2) in, waarna het met gekwalificeerde meerderheid of unanimiteit een<br />
besluit kan nemen (fase 3). De Raad is hierbij niet gebonden aan het parlementaire advies. Wil de<br />
Raad een besluit nemen dat afwijkt van het Commissievoorstel, dan kan dat alleen met unanimiteit.<br />
De Commissie kan, zo lang de Raad nog geen besluit heeft genomen, het oorspronkelijke voorstel<br />
intrekken of wijzigen. Trekt de Commissie het voorstel in, dan kan de Raad geen besluit nemen.<br />
Wijzigt de Commissie het voorstel, dan kan de Raad alleen met unanimiteit een hiervan afwijkend<br />
besluit nemen.<br />
De samenwerkingsprocedure (art. 252 EG)<br />
De samenwerkingsprocedure (art. 252 EG) werd ingevoerd bij de Europese Akte en wordt enkel nog<br />
in de EMU gebruikt. De procedure vangt aan met een voorstel tot wetgeving van de Europese<br />
Commissie. Na inwinnen van advies van het Europees Parlement stelt de Raad met gekwalificeerde<br />
meerderheid een gemeenschappelijk standpunt vast (eerste lezing). Dit gemeenschappelijk standpunt<br />
geeft aan hoe de Raad zou willen besluiten.<br />
Het gemeenschappelijke standpunt wordt aan het Parlement gezonden voor de tweede lezing. Neemt<br />
het Parlement het gemeenschappelijk standpunt aan of spreekt het zich niet uit, dan zet de Raad het<br />
gemeenschappelijk standpunt om in een besluit.<br />
Het Parlement kan echter ook het gemeenschappelijk standpunt verwerpen of amenderen met<br />
absolute meerderheid van stemmen. Indien het gemeenschappelijk standpunt wordt verworpen, kan<br />
de Raad alleen met unanimiteit een besluit vaststellen.<br />
Stelt het Parlement amendementen voor, dan kan de Commissie deze eventueel overnemen en een<br />
gewijzigd voorstel overleggen aan de Raad. De Raad besluit vervolgens met gekwalificeerde<br />
meerderheid als het een besluit neemt volgens het (herziene) Commissievoorstel. Een van het<br />
voorstel afwijkend besluit nemen kan alleen met unanimiteit.<br />
30
De codecisieprocedure (art. 251 EG)<br />
De medebeslissingsprocedure, zoals de codecisieprocedure ook wel genoemd wordt, (art 251 EG)<br />
werd ingevoerd bij het Verdrag van Maastricht en is sinds het Verdrag van Amsterdam de<br />
belangrijkste methode van besluitvorming. Bij deze methode van besluitvorming is het Parlement<br />
samen met de Raad wetgever.<br />
Net als alle andere besluitvormingsprocedures, vangt ook de medebeslissingsprocedure aan met een<br />
voorstel van de Commissie. Het Parlement brengt vervolgens advies uit over het voorstel, waarin het<br />
eventueel amendementen voorstelt. Maakt het Parlement geen amendementen of neemt de Raad ze<br />
over, dan kan de Raad met gekwalificeerde meerderheid een besluit nemen.<br />
In het geval dat de Raad de amendementen niet overneemt, stelt het een gemeenschappelijk<br />
standpunt vast dat, nadat de Commissie hierover een mening heeft gegeven, naar het Parlement<br />
wordt gezonden.<br />
Spreekt het Parlement zich niet uit, of neemt het met absolute meerderheid het gemeenschappelijk<br />
standpunt aan, dan is het besluit genomen. Het Parlement kan het gemeenschappelijk standpunt ook<br />
amenderen of verwerpen. In het laatste geval is het besluit niet genomen.<br />
In geval van amendementen door het Parlement spreekt de Commissie zich eerst hierover uit. Bij een<br />
negatief advies van de Commissie kan de Raad alleen met unanimiteit de amendementen overnemen<br />
en is het besluit genomen. Bij een positief advies volstaat een gekwalificeerde meerderheid.<br />
De Raad kan ook besluiten niet akkoord te gaan. Dan wordt een Bemiddelingscomité met daarin 15<br />
Raadsleden en 15 Parlementsleden samengesteld. Komt het comité niet tot een gemeenschappelijke<br />
tekst, dan is er geen besluit genomen. Komen ze wel tot een gemeenschappelijke tekst, dan is een<br />
gekwalificeerde meerderheid van de Raad en een gewone meerderheid van het Parlement vereist<br />
waarin beide de gemeenschappelijke tekst bevestigen, voordat het besluit is genomen. Zoals blijkt is<br />
de positie van de Commissie afgezwakt, zij verliest de controle over een voorstel zodra een kwestie<br />
wordt voorgelegd aan het Bemiddelingscomité.<br />
De instemmingprocedure<br />
De instemming- of goedkeuringsprocedure reflecteert de meest vergaande betrokkenheid van het<br />
Europees Parlement in het communautaire besluitvormingsproces.<br />
Karakteristieken van de communautaire rechtsorde<br />
1. Autonoom en supranationaal karakter;<br />
De status van het gemeenschapsrecht in de nationale rechtsorden van de lidstaten vloeit voort uit de<br />
communautaire rechtsorde. Daarmee wijkt het EG-recht af van het klassieke beginsel van het<br />
internationale recht, dat een staat zelf de positie bepaalt die internationale verdragen in zijn rechtsorde<br />
innemen en in beginsel soeverein beslist over de wijze van naleving van zin volkenrechtelijke<br />
verplichtingen.<br />
De arresten Van Gend & Loos en Costa/E.N.E.L.: de communautaire rechtsorde is een eigen, nieuwe<br />
rechtsorde in het volkenrecht, ten bate waarvan de lidstaten, zij het op beperkt terrein, hun<br />
soevereiniteit definitief hebben begrensd en waarbinnen niet alleen lidstaten, maar ook particulieren<br />
gerechtigd zijn. lex posteroir derogat legi priori geldt niet.<br />
De implicaties hier van zijn duidelijk verwoord n het Simmenthal-arrest: krachtens het beginsel van<br />
voorrang van gemeenschapsrecht hebben de verdragsbepalingen en de rechtstreeks toepasselijke<br />
handelingen van de EG-instellingen tot gevolg:<br />
a. dat zij met hun inwerkingtreding elke strijdige bepaling van de bestaande nationale wetgeving van<br />
rechtswege buiten toepassing doen treden,<br />
b. dat zij in de weg staan aan de geldige totstandkoming van nieuwe nationale regelgeving, voor zover<br />
die onverenigbaar met het EG-recht zou zijn.<br />
Verder mogen lidstaten geen maatregelen nemen die afbreuk kunnen doen aan het nuttige effect<br />
(effet utile) van het EG-recht (art. 10 EG).<br />
2. rechtstreekse werking van voorschriften van gemeenschapsrecht<br />
a. criteria rechtstreekse werking<br />
Van Gend & Loos-arrest: hierin werd de directe werking van verdragsbepalingen afhankelijk gemaakt<br />
van geest, inhoud en bewoording van de ingeroepen verdragsvoorschriften.<br />
Tevens kunnen internationale verdragen die door de gemeenschap gesloten zijn en verordeningen<br />
ook rechtstreekse werking hebben. In het Van Duyn-arrest is uitgemaakt dat richtlijnen en<br />
beschikkingen rechtstreekse werking kunnen hebben als:<br />
i. de uitvoeringstermijn is verstreken<br />
ii. de richtlijnbepaling in kwestie niet, niet tijdig of incorrect in nationaal recht is omgezet en<br />
31
iii. Deze onvoorwaardelijk en voldoende nauwkeurig is of rechten creëert die een burger tegenover de<br />
staat kan inroepen.<br />
b. horizontale en verticale rechtstreekse werking:<br />
i. Verticale rechtstreekse werking: wanneer een rechtstreeks werkende bepaling tegen een lidstaat<br />
en/of overheidsinstantie kan worden ingeroepen is hiervan sprake.<br />
ii. Horizontale rechtstreekse werking: hierbij is sprake van inroepbaarheid tegenover particulieren.<br />
c. de notie ‘lidstaat’:<br />
i. Een rechtssubject dat, ongeacht de juridische vorm, ‘krachtens een overheidsmaatregel is belast<br />
met de uitvoering van een dienst van openbaar belang, onder toezicht van de overheid, en dat hiertoe<br />
over bijzondere, verdergaande bevoegdheden beschikt dan die welke voortvloeien uit de regels die in<br />
de betrekkingen tussen particulieren gelden.<br />
• richtlijn- en gemeenschapsconforme interpretatie:<br />
a. effet utile: aldus te realiseren dat het met een richtlijn dwingend voorgeschreven resultaat bij<br />
gebreke aan een tijdige en correcte implementatie door de lidstaten toch daadwerkelijk en ten volle<br />
wordt bereikt.<br />
b. te voorkomen dat er onaanvaardbare verschillen ontstaan tussen het nationale recht en het EGrecht,<br />
met als gevolg dat het nationale recht, althans op onderdelen, krachtens het fundamentele<br />
beginsel van voorrang van het gemeenschapsrecht buiten toepassing gelaten zou moeten worden of<br />
zelfs onverbindend zou blijken te zijn<br />
c. De burger extra rechtsbescherming te bieden bij te late en/of onjuiste richtlijnimplementatie in<br />
gevallen waarin de rechtsfiguur van de directe werking geen soelaas biedt, omdat niet aan de daartoe<br />
gestelde criteria is voldaan.<br />
Inmiddels is de plicht van de nationale rechter tot richtlijnconforme interpretatie uitgebreid tot een<br />
algemene verplichting tot gemeenschapsconforme uitleg van het nationale recht. Kenmerkend voor<br />
deze interpretatiemethode is het feit, dat het door het EG-recht beoogde resultaat per saldo wordt<br />
bereikt door uitleg en toepassing van het nationale recht.<br />
Hoofdstuk 15 De verzekering van de naleving van het gemeenschapsrecht door<br />
de rechter<br />
Het communautaire stelsel van rechtsbescherming onderscheidt:<br />
1. Directe beroepen;<br />
a. Actie tot nietigverklaring (art. 230 EG)<br />
b. Actie wegens nalaten (art. 232 EG)<br />
c. De kortgedingprocedure (art. 242 en 243 EG)<br />
d. De schadevergoedingsactie (art. 235 EG jo. Art. 288 EG)<br />
e. Inbreuk- of infractieprocedure (art. 226-228 EG)<br />
2. indirecte rechtswegen<br />
a. Prejudiciële procedure (art. 234 EG)<br />
b. <strong>Ex</strong>ceptie van onwettigheid (art. 241 EG)<br />
3. speciale procedures<br />
a. De bevoegdheid van het Hof om via een advies een uitspraak te doen over de (on)verenigbaarheid<br />
met het EG-verdrag van door de EG en/of lidstaten gesloten (ontwerp) internationale akkoorden (art.<br />
300, lid 6 EG)<br />
Art. 220 EG bepaalt dat het Hof van Justitie van de EG de eerbiediging van het recht bij de uitlegging<br />
en toepassing van het verdrag verzekert. Het Hof van Justitie (art. 7 EG) bestaat uit twee organen: het<br />
Hof en het Gerecht. De rechtsmacht van het Gerecht is beperkt tot directe beroepen die tegen de EG<br />
zijn ingesteld door natuurlijke of rechtspersonen.<br />
De prejudiciële procedure<br />
a. karakter van de procedure:<br />
Schwarze-arrest: ‘een rechterlijke samenwerking, waarbij de nationale rechter en het Hof van Justitie<br />
geroepen zijn om rechtstreeks en wederzijds bij te dragen tot het vinden van een beslissing, waardoor<br />
de uniforme toepassing van het gemeenschapsrecht in alle lidstaten wordt gewaarborgd.<br />
De nationale rechter kan – en moet soms – vragen omtrent het gemeenschapsrecht aan het Hof<br />
voorleggen, omdat het antwoord op die vraag beslissend is voor het geven van een eindbeslissing. Er<br />
worden in art. 234 EG twee soorten prejudiciële vragen onderscheiden:<br />
i. de uitlegging van het primaire en secundaire gemeenschapsrecht<br />
ii. de geldigheid van handelingen die door instellingen van de Gemeenschap of de Europese Centrale<br />
Bank zijn aanvaard, zoals verordeningen, richtlijnen en beschikkingen.<br />
In de praktijk komt daar nog een derde mogelijkheid bij, namelijk wanneer een particulier in een<br />
32
nationale procedure aanvoert dat en nationale overheidshandeling strijdig is met een direct werkende<br />
bepaling van communautair recht.<br />
b. de notie ‘rechterlijke instantie’<br />
Alle onafhankelijke rechterlijke colleges die rechtspreken in de normale betekenis van het woord.<br />
c. Verwijzingsbevoegd of verwijzingsverplicht?<br />
Art. 234 Eg bepaalt dat iedere nationale rechter bevoegd is zich met prejudiciële vragen tot het Hof te<br />
wenden; daarnaast formuleert art. 234 EG in sommige gevallen ook een verwijzingsverplichting:<br />
i. Verwijzingsverplichting bij alle gevallen waarin rechterlijke beslissingen volgens het nationale recht<br />
niet vatbaar zijn voor een hogere voorziening. Kortom, de verwijzingsplicht betreft uitsluitend de<br />
hoogste rechtsprekende instanties.<br />
ii. Op die verwijzingsverplichting bestaan twee uitzonderingen:<br />
1. de theorie van acte clair: verwijzing kan achterwege blijven als ‘de juiste toepassing van het<br />
gemeenschapsrecht zo evident is dat redelijkerwijs geen twijfel kan bestaan omtrent de wijze waarop<br />
de (voor de nationale rechter) gestelde vraag moet worden opgelost.<br />
2. de theorie van acte eclaire / acte clarifie: of wanneer er al eerder in een prejudiciële procedure of<br />
andere procedure een eenduidige interpretatie van de betreffende bepaling van het<br />
gemeenschapsrecht is gegeven.<br />
De nationale rechter blijft echter wel altijd bevoegd om vragen te stellen.<br />
Wanneer er een vraag is omtrent de geldigheid van gemeenschapsbesluiten is het uitgesloten dat een<br />
nationale rechter op eigen gezag zou besluiten dat een EG-besluit ongeldig is, dit is een exclusieve<br />
bevoegdheid van het Hof van Justitie. Dan is dus ook de ‘lagere’ rechter verwijzingsplichtig!<br />
d. Effect van de prejudiciële beslissing:<br />
Het besluit van het Hof van Justitie is bindend voor de verwijzende nationale rechter. Heeft de<br />
prejudiciële vraag betrekking op de geldigheid van een gemeenschapsbesluit, dan kan het Hof tot<br />
ongeldigverklaring van dat besluit overgaan; vernietiging is niet aan de orde, als was het maar omdat<br />
de termijn voor het instellen van een beroep tot nietigverklaring meestal verlopen zal zijn.<br />
e. Specifieke prejudiciële procedures<br />
Meer specifiek procedures zijn bij het Verdrag van Amsterdam geïntroduceerd m.b.t.:<br />
i. Het communautaire asiel- en visumbeleid, het immigratiebeleid, het vrij verkeer van personen en de<br />
justitiële samenwerking in burgerlijke zaken (art. 68 EG); hierbij zijn ook de Raad, de Commissie of<br />
een lidstaat bevoegd om een prejudiciële vraag te stellen aan het Hof omtrent titel IV: vrij verkeer van<br />
personen, asiel en immigratie.<br />
ii. en ten aanzien van bepaalde aangelegenheden in het kader van de derde pijler van de Unie (art. 35<br />
EU); het gaat hierbij om de bevoegdheid om prejudiciële beslissingen te geven over de geldigheid en<br />
interpretatie van besluiten, conventies en uitvoeringsmaatregelen die in het kader van de 3e pijler tot<br />
stand zijn gekomen. Deze prejudiciële bevoegdheid moet echter door iedere lidstaat via een separate<br />
verklaring uitdrukkelijk worden aanvaard (zgn. opt in-constructie). In dat geval zijn de hoogste<br />
rechterlijke, of –naar keuze – alle rechterlijke instanties van die staat bevoegd – niet verplicht – tot het<br />
stellen van prejudiciële vragen.<br />
In beide gevallen oefent het Hof dus een beperkte rechtsmacht uit.<br />
Het beroep tot nietigverklaring en de actie wegens nalaten<br />
a. Tegen welke handelingen / nalaten kan beroep worden ingesteld?<br />
i. Handelingen van de Raad en het Parlement gezamenlijk (codecisieprocedure)<br />
ii. Besluiten van de Raad, de Commissie en de ECB, voor zover het geen (niet-bindende)<br />
aanbevelingen of adviezen betreffen.<br />
iii. Handelingen van het Eur. Parlement die beogen rechtsgevolgen ten aanzien van derden te hebben.<br />
In beginsel is dus een actie tot nietigverklaring denkbaar tegen alle bindende EG-besluiten of nalaten,<br />
ongeacht de aard of vorm, dat wil zeggen besluiten waardoor bindende rechtsgevolgen in het leven<br />
worden geroepen die de belangen van de verzoeker kunnen aantasten.<br />
b. Wie zijn gerechtigd tot het instellen van een beroep?<br />
Zowel de lidstaten als de Raad en de Commissie zijn gerechtigd om – afgezien van de beroepstermijn<br />
- zonder enige beperking beroep in te stellen tegen alle voor beroep vatbare besluiten. Tevens heeft<br />
het Hof het Parlement in 1990 bevoegd verklaard beroep in te stellen tegen een verordening die naar<br />
het oordeel van het Parlement ten onrechte niet aan de samenwerkingsprocedure was onderworpen.<br />
Voor burgers en bedrijven is het beroepsrecht beperkter. Zij kunnen allereerst beroep instellen tegen<br />
tot hun gerichte beschikkingen. Daarnaast is onder het EG-verdrag beroep mogelijk tegen:<br />
i. ‘verkapte beschikkingen’ (beschikkingen die formeel in de vorm van een verordening zijn aanvaard)<br />
ii. Beschikkingen gericht tot een derde, hetgeen in de praktijk vaak een lidstaat zal zijn.<br />
Daarentegen staat geen beroep open tegen ‘echte’ verordeningen en richtlijnen. Dit vertaalt zich in de<br />
essentiële voorwaarden dat de betrokken beschikking de particulier ‘rechtstreeks en individueel’ moet<br />
33
aken (art. 230, vierde alinea, EG).<br />
c. Beroepsgronden<br />
i. Onbevoegdheid<br />
ii. Schending van wezenlijke vormvoorschriften<br />
iii. Schending van het EG-verdrag<br />
iv. Misbruik van bevoegdheid (detournement de pouvoir)<br />
d. Effect van de nietigverklaring<br />
Verklaart de communautaire rechter het beroep gegrond, dan wordt het betrokkken EG-besluit geheel<br />
of ten dele vernietigd (art. 231, eerste alinea, EG). Het wordt geacht nietig te zijn geweest vanaf het<br />
moment dat het besluit genomen is. Deze nietigverklaring jegens alle (erga omnes) en met terug<br />
werkende kracht (ex tunc) kan met name bij verordeningen tot ongewenste gevolgen leiden doordat<br />
er mogelijk al tal van uitvoeringshandelingen op zijn gebaseerd, hetgeen tot grote rechtsonzekerheid<br />
kan leiden. In dit geval kan de EG-rechter vaststellen welke gevolgen van de vernietigde verordening<br />
– in afwachting van reparatiewetgeving – voorlopig in stand blijven (art. 231, tweede alinea, EG). Bij<br />
wijze van analogie is deze voorziening inmiddels uitgebreid tot vernietigde richtlijnen.<br />
De acties wegens schending van het gemeenschapsrecht door lidstaten<br />
De commissie is belast met het toezicht op de naleving van het Verdrag, derhalve is zij de eerste die<br />
geroepen is om in geval van schending op te treden. Daartoe kent het EG-recht de zgn. infractie- of<br />
inbreukprocedure (art. 226 EG). Deze procedure bestaat uit twee fasen:<br />
1. de vertrouwelijke administratieve fase:<br />
o ingebrekestelling door de Commissie<br />
—> hoor en wederhoor<br />
—> Commissie brengt ‘met redenen omkleed advies’ uit, waarin de nalatige lidstaat een redelijke<br />
termijn wordt gesteld om de vermeende verdragsschending te beëindigen<br />
In veel van de gevallen eindigt de art. 226-procedure in deze fase met een schikking in der minne,<br />
hetzij omdat de staat in kwestie de Commissie van haar ongelijk heeft weten te overtuigen, hetzij zijn<br />
verzuim herstelt op een voor de Commissie acceptabele wijze. Anders volgt de rechterlijke fase.<br />
2. De rechterlijke fase:<br />
In deze fase kan de Commissie de zaak aan het Hof voorleggen. Deelt de rechter het oordeel van de<br />
Commissie dan is de lidstaat verplicht onverwijld alle maatregelen te treffen die nodig zijn ter<br />
uitvoering van het arrest (art. 228, lid 1, EG).<br />
Het verdrag van Maastricht heeft hieraan een extra dimensie in de vorm van een financiële sanctie<br />
toegevoegd.<br />
Een burger kan de Commissie niet dwingen een lidstaat via de 226-procedure voor het Hof te dagen,<br />
wel kan zij de Commissie attenderen op een verdragsschending. Ook wanneer een lidstaat meent dat<br />
een andere lidstaat het verdrag schendt dient eerst de Commissie te worden ingeschakeld. Slechts als<br />
de Commissie nalaat aan dit verzoek te voldoen, kan de lidstaat zelf een klacht bij het Hof indienen<br />
tegen de door hem in gebreke geachte staat.<br />
De schadevergoedingsactie<br />
Artikel 288, tweede en derde alinea, EG-verdrag stelt dat de Gemeenschap cq. de ECB verplicht is de<br />
schade van derde te vergoeden die het gevolg zijn van het optreden van Gemeenschapsinstellingen<br />
of van de bij hen in dienst zijnde ambtenaren in uitoefening van hun functie. Art. 235 EG verklaart het<br />
Hof van Justitie, inmiddels samen met het Gerecht van eerste aanleg, exclusief bevoegd om van<br />
geschillen inzake deze zgn. niet-contractuele aansprakelijkheid (onrechtmatige daad) kennis te<br />
nemen. Er geldt echter wel een verjaringstermijn van 5 jaar (art. 43 Statuut Hof EG). Verder heeft een<br />
arrest onder art. 288, tweede alinea, EG slechts werking tussen de procederende partijen (inter<br />
partes), en dus niet –zoals een nietigverklaring onder art, 230 EG – werking ex tunc en erga omnes.<br />
De rechtspraak inzake de niet-contractuele aansprakelijkheid heeft zich in hoofdzaak langs twee lijnen<br />
ontwikkeld:<br />
1. ‘Gewone onrechtmatige daad’: hierbij volstaat het bewijs van de drie traditionele<br />
aansprakelijkheidscriteria:<br />
i. onrechtmatigheid<br />
ii. (im)materiele schade<br />
iii. causaal verband tussen beide.<br />
2. Echter geldt een verzwaard aansprakelijkheidsregime voor onrechtmatige wetgeving, of normatieve<br />
handelingen die economische beleidskeuze impliceren. Dan volstaat de loutere onrechtmatigheid.<br />
De communautaire kortgedingprocedure<br />
Een procedure in Luxemburg neemt een aantal jaren in beslag, om rechtsonzekerheid en andere<br />
nadelige gevolgen te voorkomen, kent het EG-verdrag een communautaire kortgedingprocedure<br />
waarin het Hof cq het Gerecht de opdracht geven tot de opschorting van de uitvoering van de<br />
34
estreden handeling, of de noodzakelijke voorlopige maatregelen kan verplichten. Er moet daarnaast<br />
wel een bodemprocedure gestart worden. Hierbij zijn drie cumulatieve eisen van toepassing:<br />
1. In kort geding gevraagde maatregelen moeten zowel feitelijk als rechtens, aanvankelijk<br />
gerechtvaardigd voorkomen.<br />
2. Er moet uiteraard sprake zijn van spoedeisendheid in die zin, dat zij ter vermijding van ernstige,<br />
onherstelbare schade nog voor de uitspraak van de rechter ten gronde moeten worden genomen en<br />
effect sorteren.<br />
3. De maatregelen moeten voorlopig zijn.<br />
De voorlopige maatregelen in kort geding kunnen niet alleen aan de gedaagde EG- instellingen<br />
worden opgelegd maar ook aan de lidstaten.<br />
De exceptie van onwettigheid<br />
Op basis van ongeldige verordening wordt een nationale of communautaire beschikking tot een burger<br />
gericht hij kan de beschikking voor de nationale rechter bestrijden.<br />
Als de onrechtmatigheid van de aan de beschikking ten grondslag liggende verordening niet aan de<br />
orde kan worden gesteld ,exceptie van onwettigheid (art. 241 EG)<br />
De exceptie van onwettigheid is geen zelfstandige rechtsweg doe zonder termijnbeletsel kan worden<br />
gevolgd, en is geen substituut voor het beroep tot nietigverklaring, het kan ook niet in een procedure<br />
voor de nationale rechter worden ingeroepen.<br />
De adviesbevoegdheid van het Hof van Justitie<br />
De Raad, de Commissie of een lidstaat kunnen een bindend advies inwinnen van het Hof van Justitie,<br />
over de verenigbaarheid vaan een beoogd <strong>internationaal</strong> verdrag met het Verdrag tot oprichting van<br />
de Europese Gemeenschap. Komt er een afwijzend advies ,het akkoord kan alleen in werking treden<br />
door:<br />
• het akkoord is verdragsconform gemaakt.<br />
• het EG-verdrag wordt gewijzigd overeenkomstig de daartoe vast gestelde procedure.<br />
Communautaire randvoorwaarden aan adequate rechtsbescherming in de nationale rechtsorde<br />
Vereiste van effectieve rechtsbescherming ,algemeen beginsel van EG-recht (art.6 en art. 13 EVRM)<br />
Wanneer schade is geleden door het niet, te laat, of onjuist invoeren van maatregelen om aan een<br />
richtlijn te voldoen, mag er schadevergoeding worden vereist (Dillenkofer arrest)<br />
Drie basiscriteria voor de aansprakelijkheid van een lidstaat:<br />
1. De richtlijn moet voorzien in de toekenning van de rechten aan particulieren.<br />
2. De rechter moet de inhoud van deze rechten kunnen vaststellen op basis van de richtlijn zelf.<br />
3. Er moet een causaal verband zijn tussen aan de lidstaat toerekenbare schending en de geleden<br />
schade.(Brasserie du Pecheur arrest)<br />
Gelijkheidsvereiste :procesregels voor rechtsvordering mogen niet ongunstiger zijn dan die voor<br />
soort gelijke nationale verordeningen.<br />
Effectiviteitvereiste :uitoefening van de aanspraken niet onmogelijk of heel moeilijk maken.<br />
Het nuttige effect (effect utile) van het gemeenschapsrecht te verzekeren dmv de volgende<br />
richtsnoeren.<br />
1. Nationale procedurele bepalingen mogen niet discrimineren of vrijheden beperken.<br />
2. Nationale sancties mogen niet de grens overschrijden (niet meer dan noodzakelijk)<br />
3. Overtreding gemeenschapsrecht moet onder gelijke voorwaarden worden bestraft.<br />
Nationale rechtsregels mogen voor schendingen van het communautaire recht geen ongunstiger<br />
regime instellen dan voor de overeenkomstige schendingen van het nationaal recht.<br />
Resumé<br />
De bescherming van de aan het EG-recht ontleende aanspraken van particulieren dmv een<br />
verwarrend stelsel van rechtsmiddelen op een bevredigende wijze is verzekerd en heeft zich<br />
bovendien bepaald dynamisch heeft ontwikkeld.<br />
Hoofdstuk 16.1 t/m 16.11 Het materiële recht van de EG<br />
Het materiële gemeenschapsrecht is in de afgelopen jaren uitgegroeid tot een zeer omvangrijk<br />
rechtsgebied dat wordt gevormd door bepalingen van het EG-verdrag en de bepalingen van het<br />
secundaire gemeenschapsrecht. De kern van het materiële gemeenschapsrecht wordt gevormd door<br />
de bepalingen van de interne markt en de mededingingsregels. Deze regels hebben betrekking tot het<br />
35
vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal(vier vrijheden) het kartelrecht en de regels<br />
over steunverlening.<br />
Er is een sterke wisselwerking tussen de ontwikkeling van het institutionele recht en het materiële<br />
gemeenschapsrecht. Het materiële gemeenschapsrecht gaat aan de ene kant over de fundamentele<br />
karaktertrekken van het gemeenschapsrecht, te weten de directe werking van de bepalingen ervan en<br />
de voorrang van het gemeenschapsrecht over nationaal recht. Aan de andere kant zij het juist de<br />
behoeften van het materiële recht geweest die de aanleiding zijn geweest voor belangrijke<br />
institutionele en procedurele ontwikkelingen. Deze ontwikkeling is altijd strek bepaald door de<br />
doelstellingen en de middelen ter verwezenlijking van de Gemeenschap.<br />
Doelstellingen en middelen ter verwezenlijking van de Gemeenschap<br />
In art.2 EG-verdrag staan de doelstellingen van de Europese Gemeenschap. Een van deze<br />
doelstellingen is het bevorderen van de harmonische ontwikkeling van de economische activiteit<br />
binnen de gemeenschap(zie verder art. 2 EG-verdrag).<br />
In art.2 EG-verdrag worden verder middelen genoemd hoe deze doelstellingen moeten worden<br />
bereikt:<br />
1. Instelling van de gemeenschappelijke markt en een Economische Monetaire Unie(EMU)<br />
2. Het uitvoeren van het gemeenschappelijk beleid of de gemeenschappelijke activiteiten.<br />
In art.3 lid 1 EG-verdrag worden deze middelen verder uitgewerkt. Sommige hebben betrekking op de<br />
instelling van de gemeenschappelijke markt, de overige op specifieke beleidsterreinen. De instelling<br />
van de gemeenschappelijke markt rust op een paar beginselen:<br />
1. Vrij verkeer van goederen<br />
2. Vrij verkeer van personen, diensten en kapitaal<br />
3. Invoering van een regime waardoor wordt gewaarborgd dat de mededinging binnen de<br />
gemeenschappelijk markt niet wordt vervalst<br />
4. Het nader tot elkaar brengen van nationale wetgevingen/<br />
Zie verder art.3 lid 1 EG-verdrag.<br />
Art. 3 EG-verdrag streeft ernaar de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen op te heffen. Alle<br />
doelstellingen van art. 2 zijn gebaseerd op inachtneming van de openmarkt economie(vrij verkeer van<br />
goederen, diensten enz.).<br />
Art.5 gaat over het subsidiariteitsbeginsel.<br />
Art.6 gaat over eisen voor milieubescherming worden geïntegreerd inde overige beleidsterreinen, om<br />
duurzame ontwikkeling te bevorderen.<br />
Art.12 verbiedt alle discriminatie op grond van nationaliteit door de lid-staten en hun onderdanen.<br />
Structuur en systeem van het materiële gemeenschappelijke recht<br />
Het EG-verdrag heeft een bepaalde structuur die de volgorde volgt van de verschillende fasen van het<br />
proces van economische en politieke integratie:<br />
1. Vrije handelszone: vrij verkeer van goederen voor deelnemende lidstaten(deze stap wordt<br />
overgeslagen in het verdrag<br />
2. Douane-unie: vrij verkeer van goederen voor goederen afkomstig uit derde landen<br />
3. Gemeenschappelijke markt: vrij verkeer van personen, diensten en kapitaal<br />
4. Economische en monetaire unie(EMU)<br />
Hoe verder de integratie vordert hoe meer bevoegdheden de lidstaten moeten overdragen.<br />
Gemeenschappelijke karaktertrekken in de jurisprudentie over de vier vrijheden<br />
De uitleg die het Hof in de loop van de tijd heeft gegeven aan de basisverbodsbepaling over de vier<br />
vrijheden vertoont geleidelijk aan een grote mate van overeenkomst. Man kan namelijk bepalingen,<br />
zoals bijv. Art. 28 EG, normaal en vergaand uitleggen. Kiest men voor de vergaande uitleg dan<br />
ontstaat er een grotere behoefte aan uitzonderingsmogelijkheden. In art 28. is de normale uitleg dat<br />
het een verbod van discriminatie is, vergaande uitleg is dat alle beperkingen voor buitenlandse<br />
producten verboden zijn. In het Dassonville arrest is voor de ruime uitleg van art.28 gekozen waardoor<br />
het hof werd genoodzaakt het aantal uitzonderingsmogelijkheden uit te breiden, dit gebeurde in het<br />
Cassis de Dijon –arrest.<br />
Onderscheid intern-extern regime<br />
Regels betreffende het vrije verkeer van personen, diensten en de vrije vestiging zij alleen binnen de<br />
gemeenschap van toepassing. Als ondernemingen uit derde landen zich in een lidstaat hebben<br />
gevestigd mogen zij aan het vrije verkeersregime deelnemen volgens art.48 EG. Zij mogen zich dan<br />
ook elders binnen de EG vestigen en daar diensten aanbieden. Dit geldt echter niet voor<br />
36
zelfstandigen.<br />
Voor het goederenverkeer geldt dat goederen afkomstig uit derde landen die binnen de Gemeenschap<br />
in het vrije verkeer zijn gebracht ook mee mogen doen aan het vrije goederenverkeer. (vb: Product uit<br />
Mexico dat in Nederland is ingevoerd mag vrij circuleren binnen de EG)<br />
Het vrije verkeer van goederen<br />
Een douane-unie berust op de afschaffing van de onderlinge douane rechten en de instelling van een<br />
gemeenschappelijke buitentarief. De Gemeenschap is gegrondvest op een douane-unie en de<br />
afschaffing van onderlinge in en uitvoerrechten en van alle heffingen van gelijke werking.(art.9 EG).<br />
Wat wordt er verstaan onder heffingen van gelijke werking.Dat zijn heffingen die bij<br />
grensoverschrijding worden geheven op uit andere lidstaten afkomstige goederen die niet volgens<br />
dezelfde criteria aan uit eigen land afkomstige producten in rekening worden gebracht. De handel<br />
tussen lidstaten kan ook worden belemmerd door maatregelen die de invoer van goederen<br />
belemmeren. Ook kwantitatieve in-en uitvoerbeperkingen en alle maatregelen van gelijke strekking<br />
zijn verboden. Wat verstaan we hier nu weer onder maatregelen van gelijke werking.Het hof heeft een<br />
brede definitie gegeven in de zaak Dassonville: het gaat daarbij om iedere handelsregeling der<br />
lidstaten die handel al dan niet rechtstreeks kan belemmeren.<br />
Het verdrag erkend echter een aantal gronden waarop verboden of beperkingen van in-,uit-,en<br />
doorvoer gerechtvaardigd kunnen worden geacht. Deze gronden staan in art. 30 EG-verdrag. Het gaat<br />
dan bijvoorbeeld om de bescherming van de openbare orde. Het moet gaan om maatregelen waaraan<br />
een niet-economisch motief ten grondslag ligt.<br />
Volgens het arrest Cassis de Dijon moeten de lidstaten ervan uit gaan dat wanneer producten<br />
rechtmatig op de markt zijn gebracht in een andere lidstaat, deze producten dan tevens voldoen aan<br />
de betreffende producteisen die gelden in de lidstaat van bestemming. Men noemt dit het wederzijdse<br />
aanvaardingsbeginsel.<br />
Het vrije verkeer van personen en diensten en het recht van vrije vestiging<br />
Het vrije verkeer van werknemers wordt voorgeschreven door art.39-41 EG-verdrag.Iedere onderdaan<br />
van een lidstaat heeft in beginsel de status van een begunstigd EG-onderdaan. Dit houdt in dat een<br />
onderdaan van een lid-staat( een persoon die de nationaliteit van een lidstaat bezit ongeacht waar hij<br />
woont) in de hele Gemeenschap arbeid in loondienst mag aanvaarden en verrichten. ER is weliswaar<br />
geen echte definitie van werknemer of arbeid, maar het Hof houdt aan dat het criterium de<br />
arbeidsverhouding is, waarbij reële en daadwerkelijk arbeid verricht moet worden. Als een werknemer<br />
werk heeft gevonden in het buitenland dient hem een verblijfskaart van vijf jaar te worden toegekend,<br />
tenzij de arbeid minder dan een jaar duurt, dan kan men volstaan met verlening van een<br />
verblijfsvergunning voor de duur van de werkzaamheden.<br />
Art.39 lid 2 zegt dat er een verbod op discriminatie bestaat op grond van nationaliteit tussen<br />
werknemers van de lidstaten in wat betreft de werkgelegenheid, de beloning en de overige<br />
arbeidsvoorwaarden. Op de in loondienst werkende EG-onderdaan is het hele stelsel van regels<br />
inzake belonings- en arbeidsvoorwaarden van toepassing dat geldt voor de eigen werknemers.<br />
Komt aan de werkzaamheden een definitief einde, bv. door pensioen dan heeft de voormalige<br />
werknemer recht om te blijven in het land waar hij voor het laatst werkzaamheden heeft verricht.<br />
Komt aan de werkzaamheden een einde door verlies van werk, dan gelden verschillende regelingen<br />
voor vrijwillige en onvrijwillige werkeloosheid. Bij onvrijwillige werkloosheid gaat de status van<br />
begunstigd EG-onderdaan niet meteen verloren, als bij verlenging van de verblijfskaart blijkt dat men<br />
al meer dan 12 mnd werkeloos is dan wordt de kaart met 1 jaar verlengd. Men heeft dus eigenlijk 2<br />
jaar de tijd om nieuw werk te zoeken. Is hij nadien nog werkloos dan verliest hij zijn status. Niet alleen<br />
de werknemer heeft recht op verblijf, ook de echtgenoot en de kinderen benden de 21 jaar. De plicht<br />
om geen onderscheid te maken tussen onderdanen van lidstaten bij het verrichten van loondienst<br />
heeft één uitzondering en dat is bij het werken bij de overheid.<br />
Het recht van vrije vestiging is geregeld in art.43-48 EG-verdrag. Daarbij gaat het om vrije bedrijfs- en<br />
beroepsuitoefening van zelfstandigen en ondernemingen. De vrijheid van vestiging kan worden<br />
uitgeoefend door natuurlijke en rechtspersonen, mits ze onderdaan zijn van een lidstaat. Een<br />
rechtspersoon is onderdaan van een lidstaat als hij is opgericht volgens het recht van een lidstaat en<br />
als hij zijn hoofdvestiging heeft binnen de Gemeenschap. De rechtspersoon moet winst beogen. Art.<br />
43 EG verdrag houdt een algeheel discriminatie verbod in op grond van nationaliteit. De primaire in<br />
houd van het recht op vestiging staat in de wetsartikelen 43/48. DE secundaire inhoud van het recht<br />
van vrije vestiging betreft niet/ discriminatoire maatregelen met betrekking tot de bedrijfs- en<br />
beroepsuitoefening, zoals vestigingbesluiten en eisen met betrekking tot diploma´s. Deze maatregelen<br />
37
kunnen het voor onderdaan uit een andere lid/staat onmogelijk maken zich te vestigen in een andere<br />
lidstaat.<br />
In art. 49/55 EG Verdrag is het vrije dienstverkeer geregeld. In de loop van de afgelopen veertig jaar is<br />
het belang van de dienstensector in de economie enorm toegenomen. Denk aan de informatica<br />
sector. Binnen de EG heeft dit geleid tot veel jurisprudentie en wetgeving over het vrije diensten<br />
verkeer. In art. 49 EG staan alleen situaties omschreven waarbij onderdanen van een lidstaat zich<br />
begeven naar een ander lidstaat. Dit hoeft echter niet altijd zo te zijn, men kan ook diensten verrichten<br />
zonder het land uit te gaan. Diensten verrichten per mail, post enz. Of waarbij de dienstontvanger de<br />
grens overschrijd. De reikwijdte van het verbod van belemmeringen op het vrije dienstenverkeer is<br />
door het Hof op dezelfde manier uitgelegd als het verbod van maatregelen van gelijke werking in<br />
art.28.<br />
In het EG verdrag staan ook bepalingen over het burgerschap van de Unie(art.17t/m 22). Iedereen die<br />
een nationaliteit van een lidstaat bezit is lid van de Unie.<br />
De belangrijkste rechten van het burgerschap omvatten het recht van het vrij reizen binnen de<br />
Unie.<br />
Dat houdt in:<br />
1. De grensbewaking is bijna overal afgeschaft<br />
2. Daar waar nog een grenscontrole is hebben EG/onderdanen toegang tot dat land op het enkele<br />
vertoon van hun paspoort<br />
3. EG-onderdanen die een economische activiteit uitoefenen in een andere lidstaat hebben recht op<br />
een verblijfsvergunning<br />
4. Onderdanen die geen economische activiteiten uitvoeren hebben ook verblijfsrecht als zij over<br />
voldoende middelen beschikken.<br />
Tevens geeft het unieburgerschap recht op actief en passief kiesrecht op gemeenteniveau in de<br />
lidstaat waarin men verblijft dan waarvan men de nationaliteit bezit.<br />
Een gemeenschappelijk beleid voor asiel en immigratie is van zeer groot belang voor de sociale en<br />
politieke coherentie van de EG. De huidige verschillen tussen de lidstaten heeft ertoe geleid dat<br />
asielzoeker naar de lidstaat gaan met de soepelste eisen, hetgeen weer leid tot grote verschillen in<br />
aantallen vluchtelingen en illegalen.<br />
Het vrije betalings- en kapitaalverkeer<br />
Door de inwerkingtreding van het verdrag van Maastricht is dit onderdeel heel overzichtelijk geworden.<br />
Art.56 van het EG-verdrag schrijft vrij betalings- en kapitaalverkeer voor, zowel binnen de EG als in<br />
derde landen. Dit artikel heeft ook ene rechtstreekse werking. Ook op het gebied van kapitaal en<br />
betalingsverkeer komen uitzonderingsmogelijkheden voor, voor de lidstaten.<br />
De economische en monetaire unie(EMU)<br />
Na het instellen van de interne markt is het instellen van de EMU een logisch gevolg. Als eenmaal de<br />
belemmeringen voor het vrije verkeer van goederen, diensten en kapitaal zijn opgeheven, vormen<br />
verschil in wisselkoersen een belangrijke hinderpaal voor het bereiken van de volledige voordelen van<br />
een interne markt. Toch heeft het ook nadelen, de afzonderlijke lid-staten beschikken niet over<br />
instrumenten om schokken op de kapitaalmarkt op te kunnen vangen. Dit heeft ertoe geleid dat er een<br />
monetaire unie is opgericht. Daarbinnen is er één wettig betaalmiddel en daarbij wordt de monetaire<br />
politiek door een centrale instantie gevoerd: de Europese Centrale bank(ECB). Het doel van deze<br />
instantie is het handhaven van de prijsstabiliteit. Om dat te bereiken maakt de ECB gebruik van het<br />
instrument van de verhoging of verlaging van de rentestand. DE ECB moet wel onafhankelijk zijn. De<br />
ECB regelt de uitgifte van bankbiljetten. Lidstaten mogen wel munten uitgeven maar hebben daarvoor<br />
de goedkeuring van de Bank nodig. De ECB staat aan het hoofd van een organisatie van nationale<br />
banken, zijn kan aan deze banken de nodige instructie geven. Een belangrijk element van de<br />
monetaire politiek is de ontwikkeling van de koers van de euro ten opzichte van de valuta van derde<br />
landen, vooral de dollar. DE ECB voert het dagelijks beleid over de wisselkoersen.<br />
Hoewel het anders lijkt is er in het EG-verdrag geen sprake van een gemeenschappelijke<br />
economische politiek. De lidstaten blijven hun eigen economische politiek voeren. Nauwe coördinatie<br />
tussen de lidstaten en de ECB is wel vereist. De rechtshandelingen van de ECB zijn ingebed in het<br />
gemeenschappelijke stelsel van de rechtsbescherming. Het Hof van Justitie kan daarom door de ECB<br />
uitgevaardigde verordeningen en besluiten toetsen. Het besluit tot verhoging of verlaging van de rente<br />
is in principe ook aan toetsing onderworpen.<br />
Harmonisatie van wetgeving<br />
38
Om een zo goed mogelijk lopende interne markt te krijgen moeten alle belemmeringen uit de weg<br />
worden geruimd. Zo hebben we gezien bij de vier vrijheden. Als er daarna toch nog belemmeringen<br />
bestaan kunnen deze worden verwijderd door middel van harmonisatie.(art.94 en 95)<br />
Bevoegdheden voor de lidstaten<br />
Doordat er zoveel wetgeving en jurisprudentie is op het gebied van de vier vrijheden kan men zich<br />
afvragen wat er nog overblijft van de nationale bevoegdheden. De voorrang van het<br />
gemeenschapsrecht over het nationale recht doet zich hier uiteraard gelden. Men kan de vraag in een<br />
aantal stappen beantwoorden:<br />
1. Is er op het desbetreffende terrein een EG-regeling van toepassing.Zo ja dan dient binnen de EGregeling<br />
nog te worden bekeken of er ook nog nationale regels mogelijk zijn. Vaak zijn er namelijk ook<br />
nog nationale regels mogelijk.<br />
2. Vervolgens moet men zich de vraag stellen welke harmonisatiemethode door de EG-regeling,<br />
meestal een richtlijn, wordt gevolgd. Dat kan zijn of de totale harmonisatie methode, wat inhoudt dat<br />
de lidstaten verplicht zijn de normen van de richtlijn in de nationale wetgeving over te nemen. Of er<br />
kan sprake zijn van minimumharmonisatie. In dat geval hebben de staten we de vrijheid van de<br />
normen van die richtlijn af te wijken.<br />
3. Bevatten de richtlijnen uitzonderingsmogelijkheden.Zulke clausules laten in bepaald soort<br />
omstandigheden nationale maatregelen toe.<br />
4. Als wordt geconstateerd dat er geen EG-regeling is op het terrein waar de lidstaat nationale<br />
maatregelen wil nemen dan moet de nationale regel altijd nog in overeenstemming zijn met de<br />
basisregel.<br />
Hoofdstuk 17 De mens in het <strong>internationaal</strong> <strong>publiekrecht</strong><br />
Burgers kunnen rechtstreeks aansprakelijk worden gesteld voor internationale misdrijven.<br />
Internationaal misdrijf: misdrijven die binnen de internationale samenleving als zo ernstig worden<br />
ervaren dat de pleger ervan niet aan bestraffing behoort te ontsnappen. Voorbeelden zijn zeeroof en<br />
slavenhandel. Na de twee WO hebben nieuwe internationale misdrijven hun intrede gedaan: o.a.<br />
misdrijven tegen de vrede en tegen de menselijkheid. Ook deze misdrijven behoren tot het<br />
internationale gewoonterecht. Deze misdadigers kunnen worden berecht door nationale of<br />
internationale rechter. Voor veel staten zou <strong>internationaal</strong> gerecht een te grote inbreuk op de nationale<br />
rechtsmacht zijn, daarom is de internationale gemeenschap er in eerste instantie op gericht geweest<br />
dat de misdadigers voor nationale rechters bestraft kunnen worden.<br />
Criminele jurisdictie van een staat strekt zich uit tot:<br />
• Strafbare feiten gepleegd op zijn territoir (territorialiteitsbeginsel).<br />
• Strafbare feiten gepleegd buiten zijn territoir, maar de persoon heeft zijn nationaliteit. (actief<br />
nationaliteitsbeginsel)<br />
• In uitzondering ook tot feiten gepleegd buiten zijn territoir door niet-onderdanen als het misdrijf<br />
gericht is tegen de veiligheid of essentiële belangen van de staat (beschermingsbeginsel)<br />
• Wanneer noch de territoriale staat, noch de staat van de nationaliteit tot vervolging overgaat, bestaat<br />
de kans dat de pleger van het <strong>internationaal</strong> misdrijf berechting en bestraffing ontloopt. Om dit te<br />
voorkomen is het universaliteitsbeginsel ingevoerd.<br />
In geval van het verplicht invoeren van het universaliteitsbeginsel wordt veelal gecombineerd met<br />
toepassing van het beginsel aut dedere aut indicare. Dit houdt in dat de staat op wiens territoir zich<br />
de van misdrijf beschuldigde verdachte bevindt, of wel deze moet uitleveren indien hierom gevraagd is<br />
ofwel zelf tot strafvervolging over moet gaan.<br />
Om het universaliteitsbeginsel toe te passen, moet:<br />
• Het internationale recht middels verdrag of gewoonte dit beginsel op een misdrijf van toepassing<br />
hebben verklaard.<br />
• Het nationale recht de rechter de bevoegdheid geven om dit beginsel ook daadwerkelijk toe te<br />
passen.<br />
Naast bestraffing door nationale rechters bestaat de mogelijkheid plegers van internationale misdrijven<br />
te laten berechten door een internationale rechter. Dit is echter wel bij uitzondering (WO II). Deze<br />
tribunalen worden ook wel ad hoc tribunalen genoemd. De strafbare feiten waarvoor de Tribunalen<br />
bevoegd zijn, zijn vermeld in het Statuut. Oplegging van de doodstraf is niet mogelijk (art. 24 ),<br />
berechting bij verstek is uitgesloten (art. 21, lid 4 sub d), iedere verdachte heeft recht op een eerlijk<br />
proces (art. 21) en de mogelijkheid van hoger beroep (art. 25).<br />
39
De Tribunalen zijn ingesteld onder Hoofdstuk VII van het VN-handvest. De VN-lidstaten zijn verplicht<br />
met de Tribunalen samen te werken. De positie van het internationale Strafhof is anders dan die van<br />
de ad hoc Tribunalen. Deze laatste zijn door de Veiligheidsraad ingesteld en de staten zijn verplicht<br />
met deze Tribunalen samen te werken. Het <strong>internationaal</strong> Strafhof is gebaseerd op een multilateraal<br />
verdrag en zal dus in beginsel alleen tussen de deelnemende partijen scheppen. Het Statuut geeft<br />
jurisdictie over misdrijven tegen de mensheid, oorlogsmisdrijven en agressie. Het Strafhof gaat alleen<br />
tot berechting over wanneer een verdragspartij afziet van vervolging.<br />
De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is niet bindend en beoogt dat ook niet te zijn.<br />
Deze Verklaring bevat 30 vrijheden en rechten. Enkele grondrechten hebben echter na 50 jaar het<br />
karakter van ius cogens gekregen. Een algemene plicht tot eerbiediging van de mensen is onderdeel<br />
van het gewoonterecht geworden. Ieder land, ongeacht partij bij de mensenrechtenverdragen , kan<br />
op ernstige schending van de mensenrechten worden aangesproken. Twee bindende<br />
mensenrechtenverdragen: Bupo-verdrag ( burgerlijke en politieke grondrechten waarbij de overheid<br />
zich dient te onthouden van bemoeienis met de privélevenssfeer, het gaat om<br />
resultaatsverplichtingen) en het ESC-verdrag, dit verdrag heeft betrekking op economische, sociale en<br />
culturele grondrechten. Hiervoor is een actief overheidsbeleid vereist, het gaat om<br />
inspanningsverplichtingen. Naast deze algemene verdragen zijn ook nog enkele specifieke verdragen<br />
tot stand gekomen. Hierin worden bepalingen uit de algemene verdragen nader uitgewerkt of worden<br />
de rechten van een kwetsbare groep beoogd te beschermen.<br />
Ook in regionaal verband zijn verdragen ter bescherming van de rechte van de mens gesloten:<br />
1. EVRM (politieke en burgerrechten)<br />
2. Europees Sociaal Handvest (economische en sociale grondrechten)<br />
Verdragen m.B.t burgerlijke politieke rechten gelden voor iedereen die zich binnen de jurisdictie van<br />
een verdragspartij bevindt, onverschillig of men onderdaan is of niet. Vrijwel alle<br />
mensenrechtenverdragen kennen instanties die belast zijn met toezicht op de naleving van de daarin<br />
vervatte verplichtingen.<br />
Er bestaan vier implementatiemethoden:<br />
1. Rapportageplicht. Staten zijn verplicht aan het toezichthoudend orgaan periodiek verslag uit te<br />
brengen over hetgeen ze gedaan hebben om de verdragsrechten binnen nationale rechtsorde aan de<br />
burgers te garanderen. A.d.h van dit rapport verdragsorgaan nadere vragen stellen en commentaar<br />
geven. Deze plicht bestaat onder alle VN-verdragen. Het toezichthoudend orgaan kan geen bindende<br />
aanwijzingen geven, daarom zijn sancties op niet-naleving via het rapportagemechanisme gering.<br />
2. Het statenklachtrecht. Als staat A de rechten van zijn onderdanen schendt, raakt dat staat B niet<br />
direct. De vraag is dan of B wel een rechtsbelang heeft bij het op het matje roepen van A. Bij<br />
verdragen inzake burgerlijke en politieke rechten wordt daarom een bepaling opgenomen dat wanneer<br />
de ene partij zijn verplichten niet nakomt, de andere partij een klacht in kan dienen tegen deze staat<br />
(statenklachtrecht). Meestal is statenklachtrecht facultatief, dit houdt in dat een klacht alleen ingediend<br />
kan worden als beide partijen de bevoegdheid van het toezichthoudende orgaan hebben erkend<br />
(uitzondering: EVRM). Deze methode wordt niet vaak gebruikt, staten voelen er niets voor hun<br />
betrekkingen met andere staten aan verslechtering bloot te stellen.<br />
3. Het individuele klachtrecht. Het idee dat een onderdaan zijn eigen overheid voor een onafhankelijke<br />
internationale instantie ter verantwoording kan roepen, was voor de meeste lidstaten zo vreemd dat<br />
die mogelijkheid alleen werd verschaft als de staat zijn onderdanen dit recht expliciet toekende. Vanaf<br />
1998 echter is het individuele klachtrecht als recht erkend in Protocol 11 bij het EVRM. Voor gebruik<br />
van het individuele klachtrecht moet men eerst op nationaal niveau geprobeerd hebben rechtsherstel<br />
te verkrijgen. Hierna moet de klacht binnen 6 maanden na de laatste nationale uitspraak worden<br />
ingediend. Wanneer het toezichthoudend orgaan de klacht verbindend verklaard, dient commentaar<br />
gevraagd te worden aan de nationale regering. Er wordt gestreefd naar een minnelijke schikking (art.<br />
38 EVRM). Wordt deze niet bereikt dan volgt een procedure. Onder VN-verdragen geeft de instantie<br />
zijn opvattingen door aan de desbetreffende regering. Dit commentaar is niet bindend. Onder het<br />
EVRM kan na uitputting van de nationale rechtsmiddelen een beroep worden gedaan op het Europese<br />
Hof voor de Rechten van de Mens. Als het hof de klacht gegrond verklaard, is de uitspraak bindend<br />
voor de staat die in het ongelijk is gesteld (art. 46 EVRM). De gehele procedure is nogal tijdrovend,<br />
daarom is het hof bevoegd voorlopige maatregelen te nemen. Aanvankelijk waren twee organen<br />
belast met toezicht op naleving van het EVRM: Europese Commissie voor de Rechten van de Mens<br />
en het Europese Hof voor de Rechten van de Mens. Gezien de enorme werklast is besloten deze<br />
twee samen te voegen tot 1 Hof. Het nieuwe Hof bestaat uit evenveel rechters als verdragspartijen (41<br />
dus) die voor een termijn van 6 jaar zijn gekozen. Ontvankelijkheid en gegrondheid wordt behandeld<br />
door 7 rechters. Onderzoek naar de ontvankelijkheid van de individuele klachten vindt plaats door<br />
40
Comités van drie. Er is ook nog een Opper Kammer bestaande uit 17 rechters die zaken van groot<br />
gewicht kan afhandelen.<br />
4. Zelfstandig onderzoek. Bij de vorige mogelijkheden was het toezichtorgaan passief. Het kon pas<br />
handelen als een rapport was ingediend of een klacht was voorgelegd. Zich op eigen initiatief<br />
bezighouden met situatie van mensenschendingen in een land dat partij is bij een verdrag is<br />
onmogelijk. Uitzondering: art. 20 Verdrag tegen foltering.<br />
Niet-verdragsmatige implementatiemechanismen<br />
De Economische en Sociale Raad van de VN mag in bijzondere gevallen speciale rapporteurs<br />
benoemen of werkgroepen instellen die zich met zeer ernstige vormen van<br />
mensenrechtenschendingen bezighouden. Zij kunnen zich al tot een regering wenden zodra hen ten<br />
ore is gekomen dat mensenrechtenschending plaatsvindt of dreigt plaats te vinden. Zij handelen dus<br />
niet op grond van een klacht, maar op grond van informatie (bijv. afkomstig van Amnesty<br />
International). Kunnen zich ook tot niet-leden richten. Optreden heeft dus een humanitaire aard.<br />
Vanaf 1993 instelling van Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens. Beschikt over de<br />
volgende middelen: overreding en politieke druk.<br />
De mensenrechten dienen te worden gegarandeerd aan een ieder, ongeacht of het onderdanen of<br />
vreemdelingen betreft.<br />
Belangrijk instrument voor handhaven van het vreemdelingenbeleid is de grenscontrole. Deze is vanaf<br />
1960 binnen de BENELUX opgeheven. Dit recht geldt nog, maar wordt overschaduwt door het<br />
Eg/Schengenrecht. Dit houdt geleidelijke opheffing in van de binnengrenzen tussen DuiFraBENELUX.<br />
Bij het Verdrag van A’dam is het Schengenrecht t.a.v. het personenverkeer opgenomen in het EGrecht<br />
(Titel IV EG-Verdrag)<br />
Een vreemdeling komt in aanmerking voor kort verblijf (max. 3 maanden) als hij:<br />
1. beschikt over een geldig paspoort<br />
2. geen gevaar is voor de openbare orde<br />
3. niet geregistreerd in Schengen Informatiesysteem<br />
4. informatie geeft over het doel van de reis en middelen heeft om terugkeer te betalen.<br />
Een visum geeft aan dat er in beginsel geen bezwaar bestaat tegen toegang van de betrokkene tot het<br />
grondgebied. Wil een vreemdeling voor langere tijd in een land verblijven, moet hij machtiging van<br />
voorlopig verblijf aanvragen (mvv). Na binnenkomst kan dan een verblijfsvergunning aangevraagd<br />
worden. Over de verstrekking hiervan oordeelt iedere lidstaat afzonderlijk. Aan een vergunning van<br />
verblijf is een termijn van een jaar verbonden. Doorgaans kan na verloop van tijd (5 jaar) permanent<br />
verblijf toe worden gestaan. Vrijheid van de staat in het toelatingsbeleid van vreemdelingen wordt<br />
beperkt door de mensenrechtenverdragen (bijv. art. 8 EVRM, recht op familylife en familielid in<br />
buitenland).<br />
In 1951 is een verdrag gesloten ter bescherming van vluchtelingen. Vluchteling is een persoon die<br />
zich buiten het land van zijn eigen nationaliteit bevindt en die wegens een gegronde vrees voor<br />
vervolging op grond van ras, godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep of<br />
politieke overtuiging , niet in staat of bereid is de bescherming van die staat in te roepen. Belangrijkste<br />
bepaling uit dit verdrag: persoon van wie is vastgesteld dat hij vluchteling is, mag niet terug worden<br />
gezonden (non-refoulementbeginsel).<br />
41