vector - Fontys Lerarenopleiding Tilburg
vector - Fontys Lerarenopleiding Tilburg
vector - Fontys Lerarenopleiding Tilburg
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>vector</strong><br />
magazine nr.<br />
voor onderwijs 12+<br />
15 2011<br />
Nieuw Pedagogisch<br />
Educatief Centrum<br />
Kennisbases, een kwaliteitsslag<br />
in de lerarenopleiding<br />
Minor Educatieve<br />
Functies van ICT<br />
Passend onderwijs, geen<br />
kind tussen wal en schip<br />
Agenda<br />
26 mei 2011 – Docentendag bij FLOT<br />
30 juni 2011 – Onderzoeksdag FLOT
Ten geleide<br />
Ik hoop dat u, net zoals ik, tijdens<br />
het schrijven van deze “Ten geleide”<br />
geniet van het mooie lenteweer. De<br />
lente staat in de natuur voor nieuw<br />
leven, het aanwenden van toenemende<br />
energie en ontwikkeling. We hebben<br />
deze gelegenheid aangegrepen<br />
om de Vector in een nieuw, fris jasje<br />
te steken. We hopen dat de leesbaarheid<br />
voor u hierdoor is toegenomen.<br />
Veel parallellen zijn ook te trekken<br />
met onze educatieve opleidingen.<br />
Met name in Zuid-Limburg zijn<br />
de gevolgen van de demografische<br />
krimp merkbaar en worden in alle<br />
sectoren maatregelen genomen. Zo<br />
ook in het onderwijs en bij de opleidingen<br />
die daarvoor opleiden.<br />
Door de demografische krimp,<br />
veroorzaakt door ontgroening<br />
en vergrijzing, zijn de Limburgse<br />
pabo’s qua studentenaantallen sterk<br />
afgenomen. Om het voortbestaan<br />
van het opleiden tot docenten voor<br />
het basisonderwijs te waarborgen,<br />
zijn de Limburgse pabo’s intensief<br />
gaan samenwerken. Een gezamenlijk<br />
curriculum is afgelopen jaar opgestart<br />
en het komende jaar wordt één<br />
directeur aangesteld die de pabo’s<br />
van Hogeschool Zuyd (Heerlen<br />
en Maastricht) en die van <strong>Fontys</strong><br />
(Sittard) aanstuurt.<br />
Maar de samenwerking gaat nog verder.<br />
Alle educatieve en pedagogische<br />
opleidingen in Limburg verenigen<br />
hun krachten. Vanaf 2012 zal dat<br />
leiden tot één pedagogisch educatief<br />
centrum. Dit geeft nieuwe mogelijkheden<br />
binnen de curricula, inzet<br />
2<br />
Vector • nr. 15 • 2011<br />
van de kwaliteiten van het personeel<br />
en het sneller kunnen behalen van<br />
meerdere opleidingen.<br />
Dit proces betekent een kwaliteitsimpuls<br />
waarbij de samenwerking<br />
met het scholenveld waarvoor we<br />
opleiden cruciaal is. Maar ook het<br />
samenwerken met andere hogescholen<br />
en de regionale universiteiten. In<br />
deze Vector wordt hier uitgebreid op<br />
ingegaan.<br />
Ook binnen de bestaande<br />
opleiding en zijn veel ontwikkelingen<br />
gaande. De studenten van FLOS<br />
waren actief in allerlei workshops<br />
en enthousiast over het studentensymposium<br />
over diversiteit in het<br />
onderwijs dat voor hen afgelopen<br />
februari werd georganiseerd.<br />
Ook buiten de lesprogramma’s laten<br />
studenten zich van hun goede kant<br />
zien. Studenten wiskunde wonnen<br />
de eerste prijs in de wiskunde-<br />
lympiade waar ze aan mee hebben<br />
gedaan. Een andere student van<br />
FLOS, Madi Hermens, won de Limburgse<br />
talentenjacht, wat betekent<br />
dat ze volgend jaar met haar band<br />
het Pinkpop-festival mag openen.<br />
Binnen de lerarenopleidingen van<br />
<strong>Fontys</strong> worden nieuwe specialisaties<br />
en minoren ontwikkeld. Op het<br />
gebied van ICT is de laatste hand<br />
gelegd aan de minor educatieve<br />
functies, die ook voor zittende docenten<br />
is bedoeld. Hierover meer in<br />
deze Vector.<br />
Maar niet alleen in Limburg is<br />
energie om krachten te bundelen<br />
en nieuwe onderwijsinhouden te<br />
ontwikkelen. Op onderzoeksgebied<br />
heeft FLOT twee nieuwe lectoren geinstalleerd.<br />
Het ene lectoraat zoomt<br />
in op toetsen en beoordelen, het<br />
andere doet onderzoek naar de professionaliteit<br />
van de beroepsgroep<br />
leraren en lerarenopleiders.<br />
Samen met de collega’s van OSO<br />
(Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg)<br />
wordt onderzocht hoe we<br />
in het zuiden van het land professionalisering<br />
binnen het passend<br />
onderwijs kunnen vormgeven. De<br />
bezuinigingsplannen van het kabinet<br />
versnellen dit proces.<br />
Met onze Pedagogisch Technische<br />
lerarenopleidingen (PTH) zoeken we<br />
nieuwe wegen hoe we in het technisch<br />
beroepsonderwijs de didactiek<br />
voor deze specifieke sector kunnen<br />
doorontwikkelen.<br />
Al met al mag je stellen dat<br />
niet alleen onze studenten zich<br />
ontwikkelen, maar dat we onszelf<br />
als opleiders ook blijven<br />
professionali seren. Het oprichten<br />
van een landelijke registratieorganisatie<br />
van leraren en het van start<br />
gaan van een masteropleiding voor<br />
leraren opleiders dragen hiertoe bij.<br />
Misschien is het juister om<br />
professioneler ‘slimmer’ te noemen,<br />
nadat u de bijdrage over de nieuwe<br />
leergang Slimmerkunde hebt<br />
gelezen in deze Vector.<br />
Hopelijk levert de combinatie van<br />
het voorjaar en de inhouden van<br />
deze Vector zo veel energie op dat u<br />
de onderwijsontwikkelingen waar u<br />
voor staat succesvol aankunt.<br />
André Nijsen, directeur<br />
<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard
Inhoud<br />
4 Nieuw Pedagogisch<br />
educatief centrum<br />
André Nijsen over het<br />
onderwijs in Limburg<br />
7 Kennisbases<br />
Een kwaliteitsslag in de<br />
lerarenopleiding<br />
10 Minor educatieve Functies<br />
van Ict<br />
‘Hands-on, maar met<br />
verstand’<br />
13 Passend onderwijs<br />
Geen kind tussen wal en schip<br />
‘Onze mentor is echt chill’<br />
16 Het ruud de Moor<br />
centrum<br />
Brug tussen wetenschap,<br />
onderwijspraktijk en<br />
beleidsvorming<br />
20 Student aan het woord<br />
Maarten America ging in<br />
Ierland overstag voor het<br />
onderwijs<br />
22 Womanpower bij FLot en<br />
<strong>Fontys</strong><br />
Inauguratie lectoren FLOT<br />
Desirée Joosten en Quinta<br />
Kools<br />
Colofon<br />
© april 2011 <strong>Fontys</strong> Hogescholen<br />
Vector is een uitgave van <strong>Fontys</strong><br />
<strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard (FLOS) en<br />
<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong><br />
(FLOT).<br />
24 Symposium ‘Diversiteit in<br />
het onderwijs’<br />
‘Een symposium moet prikkels<br />
geven’<br />
27 10 suggesties voor actief<br />
leren<br />
Laat ze werken, laat ze<br />
ervaren!<br />
30 onderwijs in 2020 volgens<br />
studenten<br />
’De wereld wordt de<br />
methode’<br />
32 Slimmerkunde<br />
Ze zijn handig, maar zijn ze<br />
ook slim?<br />
34 team Sittard wint<br />
eerste prijs in Wiskunde<br />
A-lympiade<br />
35 column Maud Slaats<br />
36 citaten<br />
Agenda<br />
Redactie: Henk Naaijkens,<br />
Erno Mijland, Jos Schilleman<br />
Redactieadres:<br />
h.naaijkens@fontys.nl<br />
Adresmutaties:<br />
directiesecretariaat-lero@fontys.nl<br />
<strong>vector</strong><br />
magazine<br />
Ans Buys, directeur<br />
<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong><br />
André Nijsen, directeur<br />
<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard<br />
Vector op uw huisadres<br />
Als u het op prijs stelt om Vector<br />
gratis thuis te ontvangen, stuur dan<br />
s.v.p. een e-mail naar<br />
directiesecretariaat-lero@fontys.nl<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
3
Nieuw Pedagogisch<br />
educatief centrum in<br />
voorbereiding<br />
André Nijsen vindt samenwerking met<br />
het onderwijs in Limburg cruciaal<br />
4<br />
Vector • nr. 15 • 2011<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
Kent de regio Limburg binnenkort een Einstein Instituut, een<br />
Maas Hogeschool of een Euregion University for Applied Scien-<br />
ces? De nieuwe naam van het per 1 januari 2012 op te richten<br />
Pedagogisch Educatief Centrum is nog niet duidelijk, maar de<br />
opdracht aan André Nijsen, directeur van <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong><br />
Sittard, is dat wel. ‘De echte naam gaan we pas op 1 januari 2012<br />
onthullen’, verklapt hij alvast. ‘Maar wij zijn hier op dit moment<br />
giga-hard aan het werken om deze nieuwe hogeschool van de<br />
grond te krijgen.’
Op dit moment kent <strong>Fontys</strong> Sittard de volgende<br />
opleidingen:<br />
• de Sporthogeschool met 616 studenten;<br />
• de lerarenopleiding (FLOS) met 820 studenten;<br />
• de opleiding Pedagogiek met 650 studenten;<br />
• PABO Sittard met 344 studenten. (Deze ontwikkelt<br />
zich in een gezamenlijke aanpak met Hogeschool<br />
Zuyd tot de ‘Nieuwste pabo’.);<br />
• Opleidingcentrum Speciale Onderwijszorg (OSO) met<br />
150 studenten (die vooral de masteropleiding Special<br />
Educational Needs volgen);<br />
• de opleidingen Human Resource Management en<br />
Psychologie, totaal 70 studenten.<br />
‘Wil jij in Sittard een Pedagogisch Educatief Centrum<br />
gaan opzetten?’, was de vraag die het College van<br />
Bestuur aan André Nijsen stelde. Deze vraag was tegelijkertijd<br />
een opdracht en kwam voort uit de <strong>Fontys</strong>behoefte<br />
om de versnipperde educatieve opleidingen<br />
in Limburg te concentreren en daardoor te versterken.<br />
Dat vond de directeur van de lerarenopleidingen, die al<br />
geruime tijd in het Limburgse verankerd zit, een goed<br />
idee. Hij is uitstekend op de hoogte van de regionale<br />
ontwikkelingen en was al eerder betrokken<br />
bij plannen om het educatieve landschap<br />
efficiënter in te richten. Het betekende<br />
dus werk aan de winkel, want het is de<br />
bedoeling dat dit Pedagogisch Educatief<br />
Centrum op 1 januari 2012 van start gaat.<br />
Het centrum gaat plaats bieden aan de<br />
educatieve en pedagogische opleidingen<br />
van <strong>Fontys</strong> in Sittard. Het betreft de lerarenopleidingen<br />
(FLOS) en de opleiding<br />
Pedagogiek. Ook de ‘Nieuwste pabo’ die<br />
in september vorig jaar door <strong>Fontys</strong> PABO<br />
Limburg samen met Hogeschool Zuyd is<br />
gestart, zal in het centrum opgenomen worden.<br />
De positie van <strong>Fontys</strong> in Zuid-Limburg staat al enige<br />
tijd ter discussie. Het nieuwe College van Bestuur vroeg<br />
zich af of het zinvol was om al die kleiner wordende<br />
scholen te laten bestaan. Daarom werd bekeken of het<br />
mogelijk was om deze onderwijsinstellingen op een<br />
andere manier te organiseren. Toen bleek dat overdracht<br />
aan Hogeschool Zuyd financieel niet haalbaarheid was,<br />
werd besloten de bestaande opleidingen te handhaven.<br />
De opzet was om deze opleidingen per 1 januari 2012<br />
onder te brengen in een nieuw op te richten Pedagogisch<br />
Educatief Centrum.<br />
Krimp<br />
‘Puur omwille van de krimp is het bedrijfseconomisch<br />
noodzakelijk dat we onze krachten bundelen’, zegt<br />
André Nijsen. ‘Op demografisch gebied vinden er in<br />
Zuid-Limburg opvallende verschuivingen plaats. Omdat<br />
er minder kinderen geboren worden is de bevolkingssamenstelling<br />
in Limburg sterk veranderd. De behoefte<br />
aan onderwijsgevenden neemt hierdoor af en dus ook<br />
de kwantitatieve behoefte aan educatieve opleidingen.<br />
De gevolgen waren ook bij ons merkbaar, waardoor in<br />
‘Puur omwille van<br />
de krimp is het<br />
bedrijfs economisch<br />
noodzakelijk dat<br />
we onze krachten<br />
bundelen’<br />
augustus 2009 de Roermondse locatie van <strong>Fontys</strong> pabo<br />
Limburg gedwongen was te sluiten en de studenten<br />
werden overgedragen naar de locatie van <strong>Fontys</strong> Sittard.<br />
Over enkele jaren zal het aantal leerlingen in het voortgezet<br />
onderwijs eveneens fors gaan dalen. Conclusie: als<br />
wij onze bestaansvoorwaarde op langere termijn willen<br />
veiligstellen moeten we de aanwezige kennis integreren<br />
en de hogescholen ook fysiek gaan bundelen.’<br />
‘Met de ‘Nieuwste pabo’ is op het<br />
gebied van educatieve samen werking<br />
al een belangrijke stap genomen.’<br />
De ‘Nieuwste pabo’<br />
Met de ‘Nieuwste pabo’ is op het gebied van educatieve<br />
samen werking al een belangrijke stap genomen.<br />
De samenwerking van <strong>Fontys</strong> met Hogeschool Zuyd<br />
heeft geleid tot één nieuw curriculum voor de drie<br />
pabo’s in Zuid-Limburg. Dit zijn de pabo’s van Hogeschool<br />
Zuyd in Heerlen en Maastricht en die van<br />
<strong>Fontys</strong> in Sittard. Deze “Nieuwste pabo” is afgelopen<br />
augustus van start gegaan. André Nijsen:<br />
‘Deze samenwerking geldt niet alleen<br />
voor de pabo’s, maar is nodig in het totale<br />
onderwijs in Limburg. Dus ook voor het<br />
vmbo, mbo, havo en vwo. Bovendien geldt<br />
voor het speciaal onderwijs een extra<br />
probleem vanwege de bezuinigingen die<br />
op stapel staan. Het reguliere onderwijs<br />
krijgt de taak leerlingen die tot nu toe<br />
onder het speciaal onderwijs vallen onder<br />
hun hoede te nemen. Dat houdt in dat<br />
de lerarenopleidingen voor het basis- en<br />
voortgezet onderwijs aanstaande docenten<br />
extra kennis en vaardigheden dienen mee te geven om<br />
onderwijs te kunnen verzorgen voor leerlingen die passend<br />
onderwijs nodig hebben. Alleen door de expertise<br />
van álle onderwijsopleidingen in Sittard te bundelen kan<br />
vanuit opleidingsoogpunt aan deze taak worden voldaan.<br />
Deze expertise is des te harder nodig, omdat het aanbieden<br />
van specialisaties of uitstroomprofielen op vakinhoudelijk<br />
niveau, beroepsgerichtheid, internationale<br />
omgeving en gericht op zorgleerlingen een belangrijke<br />
taak geworden is van de pedagogisch educatieve opleidingen<br />
in ons land.’<br />
Meerwaarde<br />
Nijsen geeft enkele voorbeelden die synergie kunnen<br />
opleveren in een nieuw samenwerkingsverband. ‘Stel dat<br />
de lerarenopleiding de elektronische leeromgeving met<br />
het active board als specialisatie in huis heeft, hoe krijg<br />
je dan meer rendement met computers in de klas? Dan<br />
moet je ervoor zorgen dat je die knowhow, die stevig in<br />
de lerarenopleiding verankerd zit, terecht laat komen in<br />
een andere opleiding van hetzelfde niveau’. Een ander<br />
voorbeeld. ‘Wij hebben bij de lerarenopleiding docenten<br />
Nederlands in huis, dat zijn dus docenten die studenten<br />
opleiden tot leraar Nederlands. Bij de pabo lopen<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
5
ook docenten Nederlands rond. Als je die twee groepen<br />
bundelt, dan levert dat voor beide opleidingen een<br />
grote meerwaarde op.’ Laatste voorbeeld. ‘Hoe moet je<br />
omgaan met kinderen die hoogbegaafd zijn? Onze studenten<br />
van de pabo en de lerarenopleiding komen deze<br />
categorie kinderen tegen. Als je voor dit type kinderen<br />
experts in huis hebt, zorg er dan voor dat deze expertise<br />
zodanig gebundeld wordt dat het deze kinderen ten<br />
goede komt. Want het is natuurlijk niet efficiënt als je<br />
voor iedere opleiding apart drie experts hebt rondlopen.<br />
Neem dan één kei in huis die inzetbaar is voor het<br />
geheel.’<br />
Kwaliteitsimpuls<br />
André Nijsen ziet met de komst van het<br />
nieuwe Pedagogisch Educatief Centrum<br />
mogelijkheden om niet alleen het onderwijs<br />
efficiënter te maken maar tegelijkertijd<br />
ook het werkveld te professionaliseren.<br />
‘Onze taak is om ervoor te zorgen<br />
dat er voldoende kwaliteit in huis is om<br />
deze professionaliteit tot z’n recht te laten<br />
komen. En er moet onderzoek gedaan<br />
worden hoe je het personeel kunt scholen<br />
om het werkveld te bereiken. Dat gebeurt in de toekomst<br />
vanuit die ene hogeschool, met één directeur, één begroting<br />
en één afdeling personeelsbeleid. We kunnen dan<br />
met één gezicht naar buiten komen met onze educatieve<br />
pedagogische dienstverlening. Op die manier kunnen we<br />
het werkveld beter en eenduidiger bedienen en kunnen<br />
we onze professionaliteit optimaal benutten. Dat zal leiden<br />
tot een vernieuwingsslag en een kwaliteitsimpuls.’<br />
Het nieuwe centrum ziet het als haar missie om via<br />
competentiegericht onderwijs bij te dragen aan het<br />
ontplooien, opleiden en professionaliseren van professionals<br />
in de sectoren onderwijs en opvoeding. Daarnaast<br />
wil het centrum dat afgestudeerden in staat zijn een bijdrage<br />
te leveren aan innovaties en ontwikkelingen in de<br />
beroepspraktijk. Persoonlijke vorming en de ontwikkeling<br />
van waardebewustzijn rekent het nieuwe centrum<br />
ook tot haar taak. Nadenken en discussiëren over<br />
duurzaamheid, beroepsethiek en zingeving is noodzakelijk<br />
om bij te dragen aan de ontwikkeling van studenten<br />
tot professionele beroepsbeoefenaars en goede burgers.<br />
De via het centrum geschoolde professional werkt vanuit<br />
een persoonlijke pedagogische en/of onderwijskundige<br />
visie en betrokkenheid, is een ‘reflective professional’,<br />
bezit een gedegen kennisbasis, integreert theorie en<br />
praktijk, creëert betekenisvolle leer- en opvoedingssituaties<br />
voor kinderen en volwassenen, rekening<br />
houdend met verschillen in zelfstandigheid, en werkt samen<br />
met anderen binnen een permanent veranderende<br />
lerende organisatie.<br />
Samenwerken met andere partners<br />
Intussen kijkt André Nijsen alweer verder, want ‘wij<br />
bundelen nu intern onze krachten, maar we willen in de<br />
toekomst ook gaan samenwerken met andere educa-<br />
6 Vector • nr. 15 • 2011<br />
‘Wij leiden natuurlijk<br />
internationaal<br />
op en niet alleen<br />
voor de regio’<br />
tieve partners. Bijvoorbeeld met de Open Universiteit<br />
in Heerlen (de OU) en de Universiteit van Maastricht<br />
(UM). Deze universiteiten hebben een specifieke expertise<br />
en daar moet je met z’n allen gebruik van maken.<br />
Het onderwijs in deze regio moet absoluut zoveel<br />
mogelijk met elkaar samenwerken,’ concludeert hij. ‘Dat<br />
is ook een voorwaarde om de studenten goede opleidingen<br />
aan te bieden en ervoor te zorgen dat ze hier<br />
blijven.’<br />
Leefklimaat<br />
Er wordt in Limburg dus hard gewerkt om de onderwijskundige<br />
voorzieningen zo efficiënt<br />
mogelijk in te richten. Dat maakt het voor<br />
de student aantrekkelijker en overzichte-<br />
lijker een keuze te maken. Daarnaast benadrukt<br />
André Nijsen dat Zuid-Limburg een<br />
goed leefklimaat heeft. ‘Denk maar aan<br />
het landschap, de horeca en de gemoedelijkheid.<br />
Wonen en werken in Limburg<br />
is daardoor erg plezierig. Maar wij leiden<br />
natuurlijk internationaal op en niet alleen<br />
voor beroepen in de regio. Belangrijk is<br />
dat we met het hele onderwijsveld betrokkenheid<br />
moeten tonen en bereid moeten zijn de diepte<br />
in te gaan. Daarvoor heb ik mensen nodig met passie.<br />
Want als je het niet uitstraalt, dan haal je nooit de finale.<br />
Alle voorwaarden zijn hier aanwezig, we hebben een<br />
goede mix. Daar ben ik trots op!’<br />
Waarom studenten naar <strong>Fontys</strong>-Sittard moeten gaan.<br />
• Een hoogwaardig onderwijsaanbod, vanuit de diverse<br />
instituten op elkaar afgestemd met meerdere uitstroomprofielen,<br />
waar alle studenten hun voordeel<br />
mee kunnen doen.<br />
• Multicertificering: de mogelijkheid om versneld meerdere<br />
bevoegdheden te halen (bachelors en masters).<br />
• Excellent studentenbeleid (versnellen, verdiepen,<br />
verbreden, student-assistentschappen, speciale stages<br />
enzovoort, voor studenten die hoog scoren).<br />
• Uitdagend onderwijsaanbod op maat.<br />
• Een arsenaal aan lokale, regionale en buitenlandse<br />
stageplaatsen.<br />
• Curricula worden ontwikkeld samen met het beroepenveld.<br />
• Topkwaliteit door intensieve samenwerking met<br />
gerenommeerde binnen- en buitenlandse opleidingsinstituten.<br />
• Vwo-instroomprogramma, met de mogelijkheid om de<br />
bachelor in 3 jaar te halen.<br />
• Doorstroomprogramma’s naar educatieve en pedagogische<br />
masters.<br />
• Breed en hoog opgeleid palet aan experts op gebied<br />
van opleiden en onderzoeken.
Tekst: Henk Naaijkens<br />
Fotografie: Roel van Diem<br />
Het gaat voorspoedig met de<br />
ontwikkeling van de landelijke<br />
kennisbases en kennistoetsen.<br />
Daarom is het een goed moment<br />
om de stand van zaken onder<br />
de loep te nemen, vindt Arnoud<br />
van Leuven. Hij is namens <strong>Fontys</strong><br />
<strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong> ver-<br />
tegenwoordigd in het landelijk<br />
projectmanagementteam. Hierin<br />
is hij verantwoordelijk voor de<br />
ontwikkeling van de kennis-<br />
bases voor het gammacluster,<br />
de generieke kennisbasis, de<br />
lerarenopleidingen Pedagogiek<br />
en de Islamgodsdienst.<br />
Arnoud van Leuven:<br />
Met de kennisbases<br />
willen we een kwaliteitsslag<br />
maken in de lerarenopleiding<br />
‘Kennisbases ontwikkelen<br />
zich voorspoedig’<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
7
Een kennisbasis is een systematische<br />
beschrijving van de vereiste<br />
kennis en vaardigheden waarover<br />
de student beschikt aan het einde<br />
van de opleiding. De kennisbasis<br />
dient als informatiebron voor studenten,<br />
lerarenopleiders, vervolg-<br />
en vooropleidingen, het werkveld<br />
en de samenleving. Kennisbases<br />
bieden een referentiekader voor<br />
leerplanontwikkeling en kwaliteitszorg.<br />
De tweedegraads vakinhoudelijke<br />
kennisbases vormen<br />
het uitgangspunt voor landelijke,<br />
digitale toetsen.<br />
In december 2009 werd fase 1 van<br />
het project ‘Werken aan kwaliteit’<br />
afgerond. Aan de staatssecretaris<br />
werden de vak(didactische) kennisbases<br />
van de meeste tweedegraads<br />
vakken overhandigd. Begin<br />
2010 zijn de redactieteams van<br />
lerarenopleiders uit verschillende<br />
hogescholen aan de slag gegaan<br />
om kennisbases op te stellen voor<br />
de resterende bacheloropleidingen<br />
en voor alle masteropleidingen.<br />
Voor het algemeen beroepsvoorbereidende<br />
deel van de tweedegraads<br />
opleidingen werd een<br />
generieke kennisbasis ontwikkeld.<br />
Deze producten zijn voorgelegd<br />
aan legitimatiepanels van deskundigen<br />
uit wetenschap, werkveld en<br />
vakverenigingen.<br />
8 Vector • nr. 15 • 2011<br />
Oorsprong<br />
Wat is de oorsprong van de kennisbases? Even terug naar het begin.<br />
Grondslag is de nota Krachtig Meesterschap die toenmalig staatssecretaris<br />
Marja van Bijsterveldt in 2008 publiceert. Hierin bepleit ze een versterking<br />
van het lerarenberoep en de lerarenopleidingen in Nederland. Een van de<br />
aspecten in het rapport is de beschrijving van de kennisbases van de verschillende<br />
vakgebieden.<br />
Body of knowledge<br />
‘In de eerste fase was ik instituutscoördinator namens FLOT, om er voor te<br />
zorgen dat onze opleidingen de kennisbasis in hun eigen curriculum zouden<br />
invoeren’, zegt Arnoud van Leuven. ‘Een kennisbasis moet je zien als een<br />
body of knowledge van de opleidingen. Ze bestaat uit een robuust kenniscorps.<br />
Het gaat hierbij om kennisvereisten waaraan alle docenten in het<br />
land moeten voldoen als ze afgestudeerd zijn aan een lerarenopleiding. Je<br />
zou kunnen zeggen dat de kennisbasis een minimale voorwaarde is om een<br />
bachelordiploma te halen. Maar binnen de opleidingen gebeurt natuurlijk<br />
meer. Want een opleiding heeft daarnaast ook nog de ruimte om zich binnen<br />
het curriculum te profileren.’<br />
Generieke kennisbasis<br />
Een kennisbasis beschrijft zowel de vakinhoud als de vakdidactiek van een<br />
vakgebied. Daarnaast wordt er ook gewerkt aan een generieke kennisbasis,<br />
die bedoeld is voor de voorbereiding op het beroep van leraar.<br />
‘Noem het maar een onderscheid tussen vakmanschap en meesterschap’<br />
verduidelijkt Arnoud van Leuven. ‘We zijn hier eigenlijk al sinds 2000 mee<br />
bezig. Vanaf die tijd zijn de lerarenopleidingen per vak op landelijk niveau<br />
(ADEF) bezig om afspraken te maken over gezamenlijke kennisinhouden.<br />
De bedoeling is dat je hiermee als afgestudeerd docent de bevoegdheid<br />
krijgt om in het hele land les te geven. Deze behoefte was in brede zin ook<br />
nationaal gezien merkbaar. Lerarenopleiders wilden erg graag met anderen<br />
discussiëren over vakinhouden om deze sterker te maken. Daarnaast waren<br />
ze ook bereid om over de grenzen van hun vakgebied heen te kijken. De nota<br />
Krachtig Meesterschap gaf de aanzet om hiermee aan de slag te gaan.’<br />
Intensief proces<br />
Als projectmanager ervaart Arnoud van Leuven de totstandkoming van de<br />
kennisbases als een intensief proces, waarbij diverse geledingen binnen, maar<br />
ook buiten het onderwijs betrokken zijn. ‘Voor iedere opleiding werd een<br />
redactieteam geformeerd, bestaande uit zes tot negen redactieleden afkomstig<br />
uit de verschillende lerarenopleidingen. Zij hebben voor hun opleiding<br />
de vak- en vakdidactische kennisbasis beschreven. Vervolgens heeft de eigen<br />
instituutsachterban als klankbord gefungeerd. Tenslotte hebben externe<br />
deskundigen uit de wetenschap, het werkveld en beroepsverenigingen het<br />
uiteindelijke resultaat gelegitimeerd. Zó kun je de politiek en de maatschappij<br />
laten zien dat we de buitenwereld mee laten kijken in onze eigen keuken.<br />
Dat levert een hoge mate van transparantie op, want het geeft anderen inzicht<br />
in de kwaliteit van je werk. Dit had als gevolg, dat het er soms heftig aan toe<br />
ging. Maar de waardering voor de inspanning en het eerste resultaat was<br />
hierdoor des te groter.’<br />
Toekomstbestendig<br />
Arnoud van Leuven benadrukt dat het resultaat ook op langere termijn zijn<br />
vruchten zal afwerpen. ‘De kennisbasis moet als ijkpunt toekomstbestendig<br />
zijn: de student wordt breed opgeleid. Zodoende is hij altijd voorbereid op<br />
de toekomst als er veranderingen optreden in het voortgezet onderwijs. Om<br />
de ontwikkeling van het vakgebied te volgen, wordt een kennisbasis daarom<br />
eens in de vier jaar herzien.’
Kennistoetsen<br />
Hoe wordt nu eigenlijk gemeten of aankomende leraren de kennisbases<br />
beheersen? Arnoud van Leuven: ‘Vanaf januari 2010 zijn we begonnen met de<br />
ontwikkeling van de kennistoetsen. Hieraan moeten de studenten vanaf 2013<br />
of 2014 - afhankelijk van het vak - verplicht deelnemen. Deze toetsen komen<br />
bovenop de diversiteit van de instituutgebonden toetsing, zoals theorietentamens,<br />
werkstukken en assessments. Toetsredacties zijn bezig met de ontwikkeling<br />
van toetsvragen die geschikt zijn voor landelijke digitale toetsen van<br />
de tweedegraads kennisbases in 17 vakken. De kwaliteit van de toetsitems<br />
wordt in de redacties besproken waarna ze worden ingevoerd in een digitale<br />
bank. De eerste pre-tests hebben intussen landelijk plaatsgevonden. Hieraan<br />
hebben 2500 studenten deelgenomen.’<br />
Ontwikkeling in eigen hand<br />
2011 wordt een spannend jaar. De discussies in de panels draaien op volle<br />
toeren en het is de vraag hoe de diverse geledingen in en buiten het veld<br />
zullen reageren op het resultaat. Want nooit eerder werden zulke vergaande<br />
afspraken gemaakt over inhoud en toetsing van de lerarenopleiding, realiseert<br />
van Leuven zich. ‘Als het niet lukt, dan wordt het resultaat afgewenteld op de<br />
sector, bestaande uit de HBO-raad en de lerarenopleidingen. Toch is er voor<br />
gekozen de ontwikkeling, ook die van de toetsen, in eigen hand te houden en<br />
dit niet uit te besteden aan een derde partij. Wel worden daar diverse experts<br />
bij betrokken, zoals onze eigen lector Eigentijds toetsen en beoordelen,<br />
Desirée Joosten. Mede daardoor is er veel enthousiasme bij de betrokken collega’s<br />
van alle hogescholen en bij de andere projectleiders. De samenwerking<br />
verloopt dan ook uitstekend. Op den duur levert het proces niet alleen de<br />
gewenste producten maar ook een hoge mate van professionaliteit op. Want<br />
je bent vergelijkenderwijs bezig met de kern van het curriculum, waardoor<br />
je als lerarenopleider zicht krijgt op de kwaliteit van je werk. Dat geeft een<br />
enorme kwaliteitsimpuls.’<br />
In de volgende Vector wordt aandacht besteed aan de kennistoetsen van de<br />
bachelor, aan de generieke kennisbasis (voor het ‘meesterschap’) en aan de<br />
vakkennisbases masters.<br />
De pretests en het bijbehorende<br />
evaluatieformulier leveren veel<br />
informatie over de kwaliteit van<br />
toetsen en toetsitems, het kennisniveau<br />
van studenten, verschillen<br />
tussen opleidingen en eventuele<br />
uitvoeringsproblemen. Om het<br />
onderscheidend vermogen van de<br />
toets te helpen bepalen werd de<br />
pretest afgelegd door eerstejaars<br />
en vierdejaarsstudenten voltijd +<br />
deeltijd, en ook door lerarenopleiders<br />
en werkvelddocenten. Deelnemers<br />
uit elke categorie vulden de<br />
evaluatie in. De pretests brachten<br />
geen ernstige technische problemen<br />
aan het licht bij de uitvoering<br />
in de hogescholen.<br />
Sinds december 2010 zijn alle gelegitimeerde<br />
kennisbases te vinden<br />
op www.kennisbasis.nl. Ook de<br />
kennisbases van de masteropleidingen<br />
en de generieke kennisbasis<br />
zullen daar geplaatst worden. Er<br />
zijn links naar bestaande en nog te<br />
ontwikkelen kennisbronnen voor<br />
de lerarenopleiders. De landelijke<br />
expertisecentra zullen een belangrijke<br />
rol spelen bij het vullen van<br />
de kennisbanken. Op de website<br />
www.test.kennisbasislerarenopleiders.nl<br />
is een eerste versie van de<br />
kennisbasis van lerarenopleiders<br />
beschreven. Met ruim 140 bijdragen,<br />
geschreven door schoolopleiders<br />
en hoogleraren (waaronder<br />
de kersverse voorzitter van de<br />
Onderwijsraad), een promovenda<br />
en de inspecteur-generaal van<br />
het Inspectie van het Onderwijs,<br />
instituutsopleiders en lectoren, is<br />
het een rijke en breed gedragen<br />
website geworden.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
9
Minor Educatieve<br />
Functies van ICT gaat in<br />
september van start<br />
Jan van Bruggen en Maurice Smeets:<br />
‘Hands-on, maar met verstand’<br />
Tekst: Jan van Bruggen/Henk Naaijkens<br />
Op 1 september 2011 gaat bij <strong>Fontys</strong> lerarenopleiding Sittard de minor Educatieve Functies van ICT<br />
van start. De minor is ontwikkeld in samenwerking met het lectoraat, de kenniskring Educatieve Func-<br />
ties van ICT (FLOS) en docenten uit het voortgezet onderwijs.<br />
10 Vector • nr. 15 • 2011
ADEF-proof studenten<br />
Jan van Bruggen (lector ICT) en Maurice Smeets (docent<br />
exacte vakken, ICT-coördinator van FLOS en lid van de<br />
kenniskring) zijn collega’s die elkaar op aangename<br />
wijze aanvullen. Misschien verklaart dat de soepele samenwerking<br />
met medewerkers uit de verschillende <strong>Fontys</strong>geledingen,<br />
waardoor de minor Educatieve Functies<br />
van ICT zo goed van de grond gekomen is. ‘Aanleiding<br />
is de kennisbasis ICT die door ADEF (Algemeen Directeurenoverleg<br />
Educatieve Faculteiten) is vastgesteld’,<br />
legt Jan van Bruggen uit. ‘Deze kennisbasis beschrijft<br />
de ICT-competenties waarover de startbekwame docent<br />
moet beschikken. Omdat de kennisbasis nog in ontwikkeling<br />
is, zal het nog enkele jaren duren voordat de hele<br />
kennisbasis in de lerarenopleidingen is gerealiseerd.<br />
Maar met deze minor kan FLOS sneller ‘ADEF-proof’<br />
studenten afleveren. Daarnaast zijn delen van de minor<br />
ook interessant voor docenten in het primair en voortgezet<br />
onderwijs. Ook om die reden hebben we de minor<br />
modulair opgezet.’<br />
Computers, tablets, mobieltjes met snel Internet zijn alledaagse<br />
gebruiksvoorwerpen geworden. We kijken er niet<br />
meer van op dat een mobieltje ons kan vertellen waar<br />
wij en onze vrienden zich bevinden en welke route we<br />
het best kunnen nemen naar onze bestemming. Ook in<br />
het onderwijs is de opmars van ICT niet te stuiten, maar<br />
de invoering van ICT gaat vaak niet van een leien dakje.<br />
De leerling blijkt maar al te vaak beter op de hoogte van<br />
de mogelijkheden van ICT dan de docent. Ook voor de<br />
lerarenopleiding geldt dat competenties op ICT-gebied<br />
tot de uitrusting van nieuw opgeleide docenten moeten<br />
behoren. Dat is onderkend door de tweedegraads lerarenopleidingen<br />
die in ADEF-verband een ICT-kennisbasis<br />
voor de startbekwame docent hebben opgesteld. De<br />
lerarenopleidingen werken er naar toe om op termijn de<br />
hele kennisbasis in hun curriculum verwerkt te hebben.<br />
De inhoud van de minor wordt afgestemd op recente<br />
ontwikkelingen op het gebied van ICT en met de<br />
ICT-leerlijn bij FLOS. De leerlijn omschrijft hoe ICT is<br />
verweven in de opleiding.<br />
ICT is geen afzonderlijk vak, maar is<br />
ingebed in vak, vakdidactiek, onderwijskunde<br />
en stage.<br />
Hechte club<br />
Jan van Bruggen: ‘Dankzij een impuls uit de i<strong>Fontys</strong>-gelden<br />
hebben we de minor versneld kunnen ontwikkelen<br />
en ook de hardware kunnen aanschaffen waarmee wordt<br />
gewerkt. Het mooist vind ik de gezamenlijke ontwikkeling<br />
van de onderdelen van de minor. Er is een brede<br />
inzet vanuit de <strong>Fontys</strong> lerarenopleidingen door lectoren<br />
en kenniskringleden van FLOS, KLC en PTH en collegalector<br />
Desirée Joosten-ten Brinke (FLOT). Deze <strong>Fontys</strong><br />
medewerkers hebben in ontwikkelteams met vo-docenten<br />
de modulen ontwikkeld. De samenwerking met de<br />
vo-docenten is goed bevallen en zal worden voortgezet.<br />
We zijn op weg om een hechte club te smeden,’ stelt hij<br />
tevreden.<br />
‘Het karakter van de minor is: dingen<br />
doen, want toepassing van ICT in het<br />
onderwijs staat centraal’<br />
Dingen doen<br />
Maurice Smeets houdt zich als docent al lang bezig<br />
met toepassing van ICT.’ Het karakter van de minor is:<br />
dingen doen, want toepassing van ICT in het onderwijs<br />
staat centraal. Belangrijker dan techniek is de ontwikkeling<br />
van een positieve houding ten aanzien van ICT. Ook<br />
de ADEF-kennisbasis benadrukt dat studenten niet bang<br />
moeten zijn om ICT in te zetten en alert zijn om nieuwe<br />
mogelijkheden te zien en te benutten. Daarom hebben<br />
we ook onderdelen opgenomen waarin studenten actief<br />
gaan zoeken naar en werken met toepassingen en hulpbronnen<br />
en geconfronteerd worden met de ervaring van<br />
anderen zoals de ICT-ambassadeurs van Kennisnet’.<br />
De minor bestaat uit een aantal vaste componenten.<br />
Parallel aan de praktische modules loopt ‘Digital Creator’,<br />
een curriculum waarin de student digitaal materiaal<br />
leert ontwerpen, maken en delen met anderen.<br />
‘Digital Creator’ wordt afgesloten met een erkend internationaal<br />
certificaat. In de praktische modulen leren studenten<br />
werken met allerlei toepassingen, variërend van<br />
digitaal schoolbord tot mobiel leren (zie de tekst van<br />
de brochure in het kader). Excursies en lezingen tussen<br />
de modulen worden in het onderdeel ‘Meet the experts’<br />
verzorgd. Maar wat gebeurt er in Tools? Jan van Bruggen:<br />
‘We vinden het van belang dat onze studenten die<br />
we opleiden de weg weten in hulpbronnen als Leraar24,<br />
Wikiwijs, en het aanbod van Kennisnet. Ze moeten kennismaken<br />
met veel bronnen waaruit docenten kunnen<br />
putten. Daarnaast zijn er tal van toepassingen die in het<br />
onderwijs goed ingezet kunnen worden.<br />
In Tools stimuleren we dat studenten<br />
actief op zoek gaan naar bronnen en<br />
de toepassing van allerlei ICT-toepassingen<br />
in hun onderwijs.’<br />
‘Van de studenten die de minor doorlopen verwachten<br />
we dat ze binnen de scholen een voortrekkersrol zullen<br />
gaan vervullen, vooral als het gaat om het inzetten van<br />
educatief gebruik van ICT. Dat komt ook terug in onze<br />
modules: geen uitgebreide handleidingen en boeken<br />
lezen, maar doen! Hands-on, maar met verstand’, besluit<br />
Jan van Bruggen.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
11
Op elke school zijn er leerlingen die op de een of andere<br />
wijze meer ondersteuning en hulp nodig hebben dan<br />
normaal. Leerlingen die het waard zijn om er maximaal in<br />
te investeren. Zonder die investering wordt het heel moeilijk<br />
voor hen om een goede ontwikkeling door te maken,<br />
de schoolloopbaan met een diploma af te ronden en een<br />
gewaardeerde plaats in de samenleving in te nemen.<br />
Er zijn nog steeds te veel kinderen die vastlopen en buiten<br />
de boot vallen. Daar willen we iets aan doen. Geen kind<br />
tussen wal en schip, maximale kansen voor alle leerlingen<br />
om een diploma te halen waarmee ze iets kunnen in de<br />
maatschappij. En alle kinderen zo veel mogelijk in hun eigen<br />
buurt naar school, ook al hebben ze speciale aandacht<br />
nodig, dat is toch een geweldig idee.<br />
Dit is het vertrekpunt van passend onderwijs. In de meeste<br />
provincies hebben schoolbesturen van het basisonderwijs,<br />
het voortgezet onderwijs en het speciaal onderwijs in de<br />
afgelopen jaren de rijen gesloten. Er is actieve samenwerking<br />
gezocht met veel jeugdhulpverlenings- en jeugdzorginstellingen.<br />
De gemeenten zijn benaderd om mee te<br />
denken en te handelen.<br />
Het rugzakje (2003)<br />
In het schooljaar 2004/2005 deed ‘het rugzakje’ zijn intrede.<br />
Het rugzakje (2003) is geld waarmee scholen extra<br />
begeleiding kunnen geven aan kinderen met een aandoening.<br />
Denk aan autisme, ADHD of een lichamelijke handicap.<br />
Die school koopt met het geld extra hulp in, zoals een<br />
paar uur ‘remedial teaching’, of speciaal lesmateriaal. Geld<br />
aanvragen is gecompliceerd: ouders dienen een verzoek in<br />
bij een commissie, die bepaalt of het kind in kwestie ‘zorg’<br />
nodig heeft.<br />
Passend onderwijs (2013)<br />
Passend onderwijs betekent dat kinderen met een handicap<br />
of lichte psychische of gedragsproblemen zoveel<br />
mogelijk naar een gewone school gaan. Hiervoor komen<br />
er samenwerkingsverbanden van gewone scholen en het<br />
speciaal onderwijs. Het passend onderwijs moet op 1<br />
augustus 2013 in werking treden.<br />
12 Vector • nr. 15 • 2011<br />
De afgelopen maanden is in de onderwijspers<br />
druk gesproken over passend onderwijs. In dit<br />
artikel zetten we het wel en wee van passend<br />
onderwijs op een rij en werpen we een blik op<br />
de toekomst.<br />
Tekst: Jos Schilleman<br />
Passend<br />
Onderwijs<br />
Minister Van Bijsterveldt (Onderwijs, CDA) zet de geplande<br />
bezuiniging van 300 miljoen euro op ‘passend<br />
onderwijs’ door. Dat heeft ze eind januari aan de Tweede<br />
Kamer laten weten. Daardoor verdwijnt het ‘rugzakje’ voor<br />
zorgleerlingen.<br />
Vanaf augustus 2013 zullen meer leerlingen vanuit het<br />
speciaal onderwijs naar gewone scholen moeten. Die<br />
scholen zijn daar nog niet op toegerust. De bezuiniging,<br />
die daar bovenop komt, leidt tot nog slechter onderwijs<br />
voor alle leerlingen. Tenminste, daar zijn onderwijsmensen<br />
bang voor.<br />
De kosten van de aangepaste vormen van onderwijs<br />
voor de overheid zijn de laatste jaren fors opgelopen. Ze<br />
bedragen nu ongeveer 2,3 miljard euro per jaar, op een<br />
totaal van ruim 15,6 miljard voor basis- en voortgezet<br />
onderwijs. Dat is bijna 15 procent.<br />
Naar duurzame zorg<br />
Laten we vooral positief blijven denken. Het verhaal is nog<br />
lang niet af. Het verhaal van inspanningen die ertoe moeten<br />
leiden dat alle leerlingen passend onderwijs krijgen.<br />
Nog steeds lukt niet alles wat we willen of hopen, lukt<br />
het niet om iedere kind een diploma te laten halen of om<br />
ieder kind ‘binnenboord te houden’.<br />
Bescheidenheid is op zijn plaats, maar we zijn op de goede<br />
weg. De partners in onderwijs en zorg hebben elkaar<br />
overal in het land gevonden. De krachten worden gebundeld,<br />
de kennis en ervaring gedeeld en de onderwijskansen<br />
voor alle leerlingen vergroot. Zo maken we ons samen<br />
sterk voor een duurzame onderwijszorg.<br />
Good practice<br />
In het volgende artikel geeft Erno Mijland een voorbeeld<br />
van passend onderwijs in de vorm van een bijzondere klas<br />
op het vmbo: de ‘Basisklas Extra’ met veel praktijkelementen<br />
en toch met minder handen voor de klas.<br />
Geen kind<br />
tussen wal en schip
Begeleid zelfstandig werken in de leertuin van de school.<br />
Basisklas<br />
Extra<br />
‘Onze mentor<br />
is echt chill’<br />
Tekst: Erno Mijland<br />
Passend onderwijs betekent onder andere: opti-<br />
male ontwikkelingskansen bieden aan kinderen<br />
met speciale vragen op het gebied van leren,<br />
sociaal-emotionele ontwikkeling en sociale<br />
vaardigheden. Het Munnikenheide College doet<br />
dat op de vmbo-afdeling in Rucphen met een<br />
bijzondere klas: de ‘Basisklas Extra’.<br />
Het idee voor het vormen van deze bijzondere klas<br />
ontstond in het schooljaar 2008/2009, vertelt teamleider<br />
Angelique van den Diepstraten. ‘We wilden meer<br />
betekenen voor leerlingen met een leerachterstand op<br />
een specifiek terrein (zoals begrijpend lezen of rekenen),<br />
een beperking, een ontwikkelingsstoornis of<br />
sociaal-emotionele problemen, maar die tegelijkertijd in<br />
principe de intelligentie hebben om een vmbo-diploma<br />
te kunnen halen. Door te werken met een kleine groep<br />
van maximaal 12 leerlingen, een slim georganiseerde<br />
zorgstructuur en veel praktijkelementen in het onderwijs,<br />
wilden we de betrokken kinderen de kans geven<br />
om met extra begeleiding een reguliere vmbo-opleiding<br />
te doen.’ Met onderwijsadviesbureau Edux werd een<br />
projectplan opgesteld, met als doel in het schooljaar<br />
2009/2010 van start te gaan. Inmiddels zijn de leerlingen<br />
van die eerste groep allemaal over naar het tweede<br />
leerjaar. Ook daar krijgen ze extra zorg en aandacht. Een<br />
nieuwe lichting is ondertussen gestart in leerjaar 1.<br />
Het Munnikenheide College is een school voor<br />
Voorbereidend Middelbaar Beroepsonderwijs (vmbo)<br />
met twee locaties: het Trivium in Etten-Leur en de<br />
locatie aan de Bosheidestraat in Rucphen. De locatie in<br />
Rucphen heeft een regiofunctie voor een aantal kleine<br />
en grotere kernen in een straal van zo’n 20 kilometer.<br />
Met slechts 360 leerlingen en de ligging in een rustige<br />
omgeving aan de rand van een dorpskern is de school<br />
een aantrekkelijke keuze voor veel kinderen en hun<br />
ouders.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
13
Minder handen voor de klas<br />
In de Basisklas Extra heeft de pedagogische component,<br />
zeker aan het begin van het eerste leerjaar, meer aandacht<br />
dan de vakinhoudelijke, zegt Van den Diepstraten.<br />
‘Een veilig klimaat is een voorwaarde voor deze leerlingen<br />
om überhaupt te kunnen leren. Leerlingen komen<br />
hier vaak met negatieve ervaringen vanuit de basisschool,<br />
ze hebben weinig zelf vertrouwen of zijn gepest<br />
omdat ze ‘anders’ zijn.’ Onder het motto ‘minder<br />
handen voor de klas’ is er gekozen voor een klein team<br />
van slechts vijf vakdocenten, die bovendien invulling<br />
geven aan andere taken, zoals het mentoraat, begeleiding<br />
bij dyslexie en leerlingbegeleiding. Van den Diepstraten:<br />
‘Een deel van de docenten heeft een achtergrond in het<br />
basisonderwijs. Zij zijn gewend het kind centraal te<br />
stellen in plaats van het vak.’<br />
Meer praktijk<br />
In het onderwijs worden veel praktijkelementen<br />
verwerkt. Zo gebruiken de leerlingen een kassa om het<br />
rekenen realistisch te maken, beschikt de school over<br />
verschillende taal- en rekenspellen, is er een schooltuin<br />
voor biologie en verzorging en wordt er veel met de<br />
microscoop gewerkt bij het vak biologie. Dominique<br />
(14 jaar) is tweedejaars leerling: ‘Laatst hebben we bij<br />
biologie een koeienhart opengesneden. Niet zo fris,<br />
maar je leert er wel veel van. Met biologie gaan we ook<br />
vaker naar buiten dan de andere klassen. In de kaderklas<br />
moeten ze alles in het boek lezen.’ Er is ook veel<br />
aandacht voor het vergroten van de motivatie, onder<br />
andere door extra tijd in te ruimen voor Praktische<br />
Sector Oriëntatie. De motivatie neemt immers toe als<br />
leerlingen meer zicht hebben op waar ze naartoe willen.<br />
Leerlingen werken verder een aantal uren per week in<br />
een leertuin, waar ze zelfstandig aan opdrachten kunnen<br />
werken. Ze kiezen zelf hun taken en worden tijdens het<br />
werken gevolgd en begeleid.<br />
Meer handen om de klas<br />
De leerlingen van de Basisklas Extra krijgen als groep, in<br />
groepjes en als individu extra zorg en ondersteuning op<br />
het gebied van kennis en vaardigheden én sociaal-emotionele<br />
ontwikkeling en sociale vaardigheden. De zorg<br />
wordt deels geboden door de vakdocenten, deels door<br />
specialisten. De mentor zorgt ervoor dat de groep een<br />
groep wordt en blijft. Hij begeleidt de Basisklas Extra<br />
gedurende 2 uur per week. Johan Mathijssen is momenteel<br />
mentor in het eerste jaar en docent in de vakken<br />
14 Vector • nr. 15 • 2011<br />
biologie/verzorging en wiskunde/rekenen: ‘We steken<br />
er als mentoren veel energie in om van deze groep van<br />
twaalf individuele leerlingen een echte groep te maken.<br />
Ze moeten elkaar accepteren, elkaar durven aanspreken<br />
op gedrag, hun gevoelens durven uiten en er moet<br />
draagvlak zijn voor gezamenlijke afspraken. Veiligheid en<br />
onderling vertrouwen zijn enorm belangrijk. Wat binnen<br />
de klas besproken wordt, blijft binnen de klas.’ Kimberly<br />
(13): ‘Als je in de problemen zit, word je geholpen. Er<br />
wordt niemand buitengesloten. Wij hebben een fijne<br />
mentor, hij is echt “chill”, iemand die je echt kunt<br />
vertrouwen. Alles wat je hem vertelt houdt hij voor zich.<br />
Je kunt altijd bij hem terecht, bijvoorbeeld als er gepest<br />
wordt.’<br />
Zorg Advies Team<br />
De klas kan beschikken over een remedial teacher voor<br />
het begeleiden bij specifieke leerachterstanden. Een<br />
leerlingbegeleidster houdt zich vooral bezig met de<br />
sociaal-emotionele ontwikkeling en de sociale vaardigheden<br />
van leerlingen. Voor de kinderen die het nodig<br />
hebben wordt een faalangstreductietraining verzorgd. De<br />
dyslexiecoach biedt leerlingen met dyslexie ondersteuning.<br />
De schoolcoach begeleidt leerlingen die moeite<br />
hebben met plannen, op tijd op school komen enzovoort.<br />
De coach wordt ingezet op indicatie van jeugdzorg,<br />
bijvoorbeeld na veelvuldig verzuim. De schoolmaatschappelijk<br />
werker kijkt vooral naar de thuissituatie van het<br />
kind, op basis van signalen die op school opgepikt<br />
worden. Voor enkele individuele leerlingen met een<br />
specifieke hulpvraag komt een ambulant begeleider naar<br />
de school voor extra ondersteuning. Daarnaast beschikt de<br />
school over een Zorg Advies Team (ZAT) dat regelmatig<br />
overlegt. Het ZAT werkt voor alle leerlingen in de school<br />
en bestaat uit vier vaste deelnemers: de zorgcoördinator,<br />
de leerlingbegeleider, de leerplichtambtenaar en een<br />
orthopedagoog. Andere betrokken professionals sluiten<br />
aan bij besprekingen, waar dat nodig en relevant is.<br />
De angel eruit<br />
Dé grote kracht van het werken volgens het concept van<br />
de Basisklas Extra is volgens mentor Mathijssen het<br />
vroegtijdig signaleren en aanpakken van problemen op<br />
zowel sociaal-emotioneel en gedragsniveau als op<br />
onderwijsinhoudelijk gebied. ‘De angel eruit halen<br />
voordat er echt een probleem ontstaat, blijkt een<br />
krachtig principe. Door ruzies op te lossen voordat ze<br />
uit de hand lopen, besparen we ons tijd en energie en de
Leerlingen van de basisklas extra: even chillen!<br />
leerlingen onnodig leed.’ Leerlingen ervaren de Basisklas<br />
Extra als positief. Ze vinden de extra aandacht prettig en<br />
geven ook aan de helderheid in de aanpak te waarderen:<br />
duidelijke regels en afspraken. Intensievere contacten<br />
met ouders voorafgaand aan en tijdens het schooljaar<br />
zorgen voor een beter management van wederzijdse<br />
verwachtingen. Dat vergroot het begrip, ook als er voor<br />
de betrokkenen vervelende maatregelen genomen<br />
moeten worden. De tevredenheid onder ouders is dan<br />
ook toegenomen. Er is ook sprake van ‘spin off’ naar het<br />
werken met de andere klassen. Wat werkt in de Basisklas<br />
Extra, blijkt vaak ook elders effectief: aandacht voor sfeer<br />
en veiligheid, de theorie koppelen aan de praktijk...<br />
Deskundigheid<br />
Het project van de Basisklas Extra heeft ook veel positiefs<br />
opgeleverd voor het team, aldus Van den Diepstraten.<br />
‘Door intensief bezig te zijn met de didactiek, het<br />
pedagogisch klimaat en het werken met groeps- en<br />
individuele handelingsplannen zijn we ons bewuster<br />
geworden van onze aanpak. We hebben veel nagedacht<br />
over de manier van aanbieden van lesstof en hebben de<br />
kwaliteit van de handelingsplanning verbeterd door<br />
gebruik te maken van een met het Samenwerkingsverband<br />
VO ontwikkeld format. Extra metingen hebben de<br />
opbrengst van onze inspanningen beter in beeld gebracht.<br />
We zijn met het team deskundiger geworden. We vinden<br />
tegelijkertijd dat het nog beter kan. De schoolvorderingen<br />
van de leerlingen zijn relatief goed, met name bij spelling<br />
Passend Onderwijs<br />
en technisch lezen. Maar op het gebied van rekenen is er<br />
nog onvoldoende vooruitgang. En ook voor begrijpend<br />
lezen scoren de leerlingen met een IQ onder 80 minder<br />
goed dan beoogd. Er is dus nog volop werk aan de<br />
winkel. We doen veel aan intervisie, leren van en met<br />
elkaar. En zo komen we elke dag wat dichter bij ons doel.’<br />
De leerlingen van de Basisklas Extra hebben een<br />
rooster met zo weinig mogelijk tussenuren en waar<br />
mogelijk elke dag dezelfde begin- en eindtijd.<br />
In het weekprogramma zitten, naast de gebruikelijke<br />
lessen:<br />
- 1 lesuur steunles, waarin leerlingen achterstanden<br />
kunnen wegwerken voor specifieke vakinhouden of<br />
vaardigheden (begrijpend lezen, spelling, wiskunde/<br />
rekenen schrijfmotoriek);<br />
- 1 lesuur reken- en taalvaardigheden;<br />
- 2 mentoruren (in het eerste jaar), waarin veel aandacht<br />
is voor groepsvorming en het creëren van een<br />
veilig klimaat;<br />
- 1 huiswerkuur voor de leerlingen die daar behoefte<br />
aan hebben;<br />
- 4 vakken in de leertuin met extra ondersteuning<br />
(Nederlands, mens en maatschappij, biologie en<br />
wiskunde).<br />
Voor specifieke leerproblemen of ontwikkelingsstoornissen<br />
is extra ondersteuning beschikbaar op individueel<br />
niveau of in groepjes.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
15
Brug tussen wetenschap,<br />
onderwijspraktijk en<br />
beleidsvorming<br />
Het Ruud de Moor Centrum<br />
‘Professionaliseren<br />
doe je niet alleen -<br />
professionaliseren<br />
kun je niet alleen.’<br />
16 Vector • nr. 15 • 2011<br />
Tekst: Jos Schilleman<br />
Het Ruud de Moor Centrum (RdMC) voert in opdracht van het<br />
ministerie van OCW werkzaamheden uit voor de verdere profes-<br />
sionalisering van leraren. Het RdMC is een kennis- en expertise-<br />
centrum van de Open Universiteit. Jo Knarren, capaciteitsmanager<br />
ad interim en lid van het Management Team van het RdMC, licht<br />
de werkzaamheden van het centrum toe en maakt duidelijk dat<br />
het er bij professionele ontwikkeling om draait duurzaam bezig te<br />
zijn met die ontwikkeling samen met je collega’s.
Van aanbodgerichte producten naar vraaggestuurde projecten<br />
Het RdMC is in 2003 gestart in opdracht van het ministerie van OCW met<br />
een werkprogramma voor vier jaar, dat inmiddels al tweemaal is verlengd. In<br />
de projectperiodes van de afgelopen acht jaar hebben respectievelijk productontwikkeling<br />
en vraaggestuurde projecten centraal gestaan.<br />
Productontwikkeling<br />
Aanvankelijk was de opdracht oplossingen te vinden voor de problematiek<br />
van de zij-instromers. Vervolgens werd de doelgroep breder getrokken naar<br />
onderwijsprofessionals. De nadruk kwam al snel te liggen op een aanbodgerichte<br />
productontwikkeling in de vorm van instrumenten voor de professionalisering<br />
van onderwijsgevenden.<br />
De opgedane kennis en inzichten zijn en worden vastgelegd in schriftelijke<br />
publicaties en digitale middelen. Enkele van de vele voorbeelden:<br />
• Instrumenten voor zelfevaluatie;<br />
• Instrumenten voor coaching;<br />
• Persoonlijke competentiematrix;<br />
• De Schoolscan om na te gaan in welke situatie een school zich bevindt;<br />
• Kennisbanken voor diverse schoolvakken;<br />
• Toolkit netwerkleren.<br />
Twee voorbeelden van netwerkprojecten (activiteiten die het gebruik van<br />
leernetwerken stimuleren), waarbij het RdMC betrokken is: Leraar 24 en<br />
Wikiwijs.<br />
Vraaggestuurde projecten<br />
Uit een audit in opdracht van OCW bleek dat de werkzaamheden zich<br />
sterker zouden moeten richten op de professionaliseringsvragen uit het<br />
onderwijsveld, dus op vraagsturing. Sinds 2007 kunnen scholen jaarlijks een<br />
projectaanvraag indienen voor ondersteuning bij het innovatief oplossen van<br />
weerbarstige professionaliseringsvraagstukken. Bij de aanvraag is het belangrijk<br />
duidelijk te maken dat het project mogelijkheden biedt tot innovatie,<br />
co-creatie en netwerkontwikkeling.<br />
Voorbeelden van geplande projecten voor 2011:<br />
• Netwerkleren, de docent als sterke schakel (Baken Trinitas Gymnasium);<br />
• Leren in een leernetwerk (ROC Aventus);<br />
• Het teamontwikkelplan als grondplan voor innovatie (Zwijsen College<br />
Veghel);<br />
• De meerwaarde van de docentonderzoeker (Stichting LVO);<br />
• Werk maken van professionaliseren (Koning Willem I College);<br />
• Vakdidactische kenniskringen (<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong>).<br />
Sommige projectaanvragen hebben schoolgebonden, lokale dimensies, zoals<br />
een school die oplossingen zoekt voor een probleem hoe leraren meer en<br />
beter kunnen samenwerken bij het vormgeven en uitvoeren van bijvoorbeeld<br />
vakoverstijgend onderwijs op leerpleinen. Door de focus op álle scholen en<br />
álle leraren was en is het RdMC als expertisecentrum vooral op zoek naar<br />
de beantwoording van generieke vragen over de professionele ontwikkeling<br />
van leraren. Daarvoor zijn onderwerpen als teamontwikkeling vmbo beter<br />
geschikt dan vakgebonden thema’s.<br />
Nadat een school of onderwijsorganisatie een voorstel ingediend heeft bij<br />
het RdMC en het project wordt goedgekeurd, vindt vraagverheldering plaats<br />
opdat de onderzoeksvraag helder en ondubbelzinnig is. Leraren staan mede<br />
aan de basis van de aanvraag en er is bij hen aantoonbaar draagvlak, want het<br />
RdMC vormt geen verlengstuk van de directie. Vervolgens stelt een externe<br />
programmaraad (met vertegenwoordigers uit allerlei onderwijsgeledingen<br />
zoals besturen, directies en leraren) de keuze van de projecten over het betrokken<br />
projectjaar vast.<br />
Leraar 24<br />
Een platform met video’s en<br />
achtergronddossiers uit de<br />
onderwijs praktijk<br />
Wikiwijs<br />
Een website waarop elke leraar<br />
leermateriaal kan zoeken, gebruiken,<br />
aanpassen en zelf uploaden.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
17
Vijf samenhangende programmalijnen.<br />
1. Wat beweegt leraren?<br />
Wat motiveert leraren en wat<br />
remt of stimuleert hun motivatie?<br />
Het gaat in deze programmalijn<br />
om de rol van de leervitaliteit<br />
of leerbereidheid van<br />
leraren.<br />
2. Sociaal leren<br />
Hoe dragen de sociale verbanden<br />
waarin leraren functioneren bij<br />
aan hun professionele ontwikkeling?<br />
In deze programmalijn gaat<br />
het om professionaliseren door<br />
verbinden.<br />
3. Reflection in action<br />
Het gaat hier om het systematisch<br />
faciliteren van het leren op<br />
de werkplek met hulpmiddelen<br />
als assessment, pop’s, bekwaamheidsdossiers<br />
en tools voor conceptual<br />
change, action research<br />
en action learning.<br />
4. Organisatie en maatschappij<br />
Wat is de wisselwerking tussen<br />
de lerende professionals, de lerende<br />
organisatie en maatschappelijke<br />
ontwikkelingen?<br />
5. Look out functie<br />
Dit programma voorziet in het<br />
inventariseren van onderzoek en<br />
kennis die niet tot de focus van<br />
het RdMC behoren, maar wel<br />
relevant zijn voor het brede onderwerp<br />
van professionaliseren<br />
van leraren.<br />
Het Ruud de Moor Centrum is<br />
gevestigd in het gebouw Milton<br />
Keynes op de parkachtige campus<br />
van de Open Universiteit in Heerlen.<br />
Heerlen is de hoofdlocatie van<br />
het RdMC. Er is een dependance in<br />
Utrecht en verspreid over Nederland<br />
zijn er werkplekken voor het RdMC<br />
in de diverse studiecentra van de<br />
OU.<br />
Het RdMC heeft momenteel 65<br />
medewerkers, verdeeld over 56 fte’s.<br />
Het personeel bestaat voor een<br />
belangrijk deel uit onderzoekers en<br />
daarnaast uit onderwijsspecialisten<br />
en ondersteunend personeel.<br />
18 Vector • nr. 15 • 2011<br />
Tijdens de looptijd van het project gaat het RdMC samen met betrokkenen<br />
op zoek naar praktische oplossingen, waardoor er sprake is van co-creatie. De<br />
opgedane kennis en resultaten moeten overdraagbaar zijn voor andere leraren<br />
en scholen.<br />
OCW werkt met publieke gelden. Daarom zijn de ontwikkelde producten<br />
kosteloos voor scholen en lerarenopleidingen.<br />
De investering vanuit het RdMC in samenwerkingsprojecten is eveneens kosteloos<br />
voor scholen. De betrokken scholen moeten bereid zijn de opgedane<br />
kennis en ervaring beschikbaar te stellen aan andere scholen.<br />
Jo Knarren: ‘De reacties op de samenwerking in de vraaggestuurde projecten zijn positief. Tijdens<br />
een recente stuurgroepvergadering van een project rondom teamontwikkeling vmbo op scholengemeenschap<br />
Were Di, een OMO-school in Valkenswaard, werd bijvoorbeeld opgemerkt dat men de<br />
deelname vanuit het RdMC waardeert vanwege de rol van critical friend die de taal van de leraren<br />
spreekt en die een denkkader aanreikt dat nuttig is voor de voltooiing van het door de school in<br />
gang gezette proces.’<br />
Verdere ontwikkeling als expertisecentrum<br />
Uit een audit in 2010 bleek dat OCW een verdere ombuiging van de werkzaamheden<br />
wenste in de richting van een expertisecentrum dat zoekt naar<br />
generieke (voor alle leraren relevante) expertises door onderzoek dominanter<br />
in het werk op te nemen. Deze stap in het werkproces zorgt voor een verdere<br />
bundeling en borging van de kennis uit projecten.<br />
In samenwerking met leraren, lerarenopleiders en scholen gaat het RdMC<br />
zich verder ontwikkelen als een kennis- en expertisecentrum voor de (verdere)<br />
professionalisering van leraren(teams) op de werkplek. Door wetenschappelijk<br />
onderzoek te koppelen aan de werkzaamheden ontstaat duidelijkheid<br />
over wat wanneer en waarom werkt. Dat inzicht helpt bij de verdere professionele<br />
ontwikkeling.<br />
Jo Knarren: ‘Je moet de praktijk kennen om daar onderzoek naar te kunnen doen. Voor die praktijkkennis<br />
zorgen de leraren. Maar zij zijn aanmerkelijk minder vertrouwd met onderzoek naar de<br />
eigen werkzaamheden; dat zijn vaak nog gescheiden werelden. Daar hebben we dus nog een wereld<br />
te winnen. Anderzijds is het ook nog geen sinecure om de resultaten van onderzoek te vertalen in<br />
praktisch bruikbare tools voor leraren. Maar daar gaat het uiteindelijk wel om: leraren zitten niet<br />
te wachten op theoretische publicaties.’<br />
Een sterkere rol voor onderzoek<br />
Professor Rob Martens, adjunct-directeur en directeur Onderzoek van het<br />
RdMC, heeft een opzet voor een onderzoeksprogramma ontwikkeld dat zich<br />
niet profileert op de inhoud, maar op de proceskant. De onderzoeksvragen<br />
zijn teruggebracht tot een vijftal onderzoeksprogramma’s.<br />
De programma’s zijn leidend voor alle werkzaamheden van het RdMC en<br />
zorgen daardoor voor een bindend element tussen de uitwerking van de<br />
vraaggestuurde projecten met scholen en het toegankelijk maken van kennis.<br />
De kernvragen van de vijf onderzoeksprogramma’s brengen de structuur<br />
aan in de projecten en zorgen tevens voor de beantwoording van generieke<br />
vragen over de professionele ontwikkeling van leraren. Het onderzoek vindt<br />
zowel in de projecten plaats als over de projecten heen.<br />
Jo Knarren: ‘Het is belangrijk dat we ons werk legitimeren naar buiten door antwoord te geven<br />
op de vraag wat we verstaan onder de professionalisering van leraren en zichtbaar maken wat<br />
waarom werkt. Professionele ontwikkeling veronderstelt als basis de vakkennis en vakdidactiek die<br />
in de initiële lerarenopleiding aangebracht worden. Maar professionele ontwikkeling gaat verder,<br />
bijvoorbeeld over de ontwikkeling van een methode en het onderbouwen van die methode. En om<br />
de ontwikkeling van beroepsvaardigheden die generaliseerbaar zijn voor álle leraren ongeacht hun<br />
vakachtergronden.
Professionele ruimte voor leraren houdt meer in dan leraren de vrijheid geven om vanuit hun<br />
professionaliteit het onderwijs in de klas te bepalen; het brengt ook met zich mee dat leraren<br />
verantwoording af moeten leggen over hun professionele handelen. En dat vereist toch nog wel een<br />
omslag in het denken bij veel leraren. Vanouds was de leraar vaak koning in zijn eigen klas, maar<br />
van professionele verantwoording was nauwelijks sprake.<br />
We weten ook dat het beroep dynamisch is, het ontwikkelt zich voortdurend. Bovendien gaat het<br />
om een gezamenlijkheid, want leraren ontwikkelen hun beroep samen.<br />
Daar zitten aspecten van werkplekleren en informeel leren aan, die door leraren nog vaak beschouwd<br />
worden als niet belangrijk voor de professionele ontwikkeling, maar dat is in onze ogen<br />
niet terecht. We hebben dus nog wel een behoorlijke weg te gaan en daarbij kunnen we de hulp<br />
van de lerarenopleidingen goed gebruiken.’<br />
De leraren als beroepsgroep zijn niet eenduidig georganiseerd. Helaas kunnen<br />
de leraren, lerarenopleiders en mensen van het RdMC daardoor nog<br />
niet beschikken over een eensgezinde ‘beroepsvereniging’. Er bestaan op dit<br />
moment alleen allerlei verenigingen en stichtingen die zich goedbedoeld bekommeren<br />
over het lot van bepaalde groepen leraren, maar die nog lang geen<br />
gezamenlijke, gezaghebbende stem in het onderwijs en de onderwijspolitiek<br />
hebben. OCW heeft overigens afgelopen februari wel een coördinerende rol<br />
toebedeeld SBL om te vormen tot ‘Corporatie Leraren’.<br />
Jo Knarren: ‘De looptijd van een jaar voor een project is in veel gevallen eigenlijk te kort voor het<br />
realiseren en goed meten van de resultaten. Een jaar is bijvoorbeeld ontoereikend om de verandering<br />
door een aangebrachte interventie te kunnen meten maar ook om interventies uit te voeren<br />
in onderwijsland. Daarom gaan we nu ook meerjarige projecten in gang zetten over professionaliseringsvraagstukken.<br />
Daarvoor hebben we negen schoolbesturen benaderd, zoals OMO, Carmel en<br />
Landstede Zwolle.’<br />
De nagestreefde samenwerking en de centrale plaats van onderzoek zijn een<br />
belangrijke stap in de goede richting in de verdere ontwikkeling van het<br />
RdMC. Er wordt daarmee een begin gemaakt met de brugfunctie tussen wetenschap,<br />
onderwijspraktijk en beleidsvoorbereiding.<br />
Het RdMC en de lerarenopleidingen<br />
Het RdMC is zelf geen lerarenopleiding. Het richt zich geheel op de professionele<br />
ontwikkeling van leraren in alle fasen van hun loopbaan. Dat gebeurt<br />
door middel van werkplekleren op scholen ter ondersteuning van de dagelijkse<br />
onderwijspraktijk. Samenwerking met andere ketenpartners die op het<br />
terrein van het professionaliseren van leraren bezig zijn, zoals lerarenopleidingen<br />
en begeleidingsinstellingen is dan ook een belangrijk element van de<br />
RdMC-koers. (Opmerking: alleen al vanwege het feit dat het RdMC nooit in<br />
haar eentje 250.000 leraren kan bereiken en bedienen.)<br />
Jo Knarren: ‘De crux is professionele ontwikkeling die een duurzaam karakter heeft en waaraan<br />
door collega’s samengewerkt wordt op de werkplek. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat de basiskennis<br />
van het schoolvak en vakdidactiek aangebracht is tijdens de initiële lerarenopleiding, of in<br />
vervolgtrajecten zoals in het kader van lerarenbeurs.’<br />
Aanvraag vraaggestuurde project<br />
met het Ruud de Moor Centrum<br />
Scholen, vakverenigingen en groepen<br />
leraren kunnen ook in 2012<br />
een beroep doen op het RdMC voor<br />
ondersteuning bij de professionalisering<br />
van lerarenteams. Aanvragen<br />
kan tot uiterlijk 25 mei 2011.<br />
Aanvraag indienen<br />
Scholen, opleidingsinstituten, nonprofit<br />
organisaties (gefinancierd<br />
uit publieke middelen) en groepen<br />
leraren (bijvoorbeeld een lerarenvereniging)<br />
kunnen een aanvraag<br />
indienen. Het RdMC voert het<br />
project samen met de leraren en het<br />
management uit. De voorwaarden,<br />
procedure en aanvraagformulieren<br />
voor eenjarige aanvragen zijn te<br />
vinden op www.rdmc.ou.nl. Dit<br />
geldt ook voor voorlichtingsbijeenkomsten.<br />
Uitgangspunten<br />
De aanvraag moet vernieuwend<br />
zijn. De projecten zijn praktijkgericht<br />
en leveren een antwoord op<br />
professionaliseringsvragen van<br />
een lerarenteam en de school. De<br />
focus ligt op (online) leren op de<br />
werkplek. In nauwe samenwerking<br />
met leraren (co-creatie) gaan we op<br />
zoek naar praktische oplossingen en<br />
koppelen hieraan wetenschappelijk<br />
onderzoek.<br />
Meer informatie: www.rdmc.ou.nl<br />
Voor nader contact: 045 - 576 2961<br />
of rdmc@ou.nl<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
19
Maarten America: toen ik in Ierland op een<br />
meisjesschool een les gaf over Nederland ben ik<br />
overstag gegaan voor het onderwijs.<br />
20 Vector • nr. 15 • 2011<br />
Maarten America (27 jaar),<br />
woonachtig in Schin op Geul.<br />
Opleidingen<br />
1997 - 2000 Mavo Stella Maris Valkenburg aan de Geul<br />
2001 - 2004 MEAO Leeuwenborgh Maastricht, richting<br />
administratie<br />
2005 - 2008 <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Fontys</strong> Sittard tweedegraads<br />
Bedrijfseconomie<br />
2008 - 2011 <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Fontys</strong> <strong>Tilburg</strong> eerstegraads<br />
Bedrijfseconomie (nu in het derde jaar, scriptie<br />
schrijven)<br />
Dit schooljaar gestart met de eerstegraads opleiding<br />
Algemene Economie aan de <strong>Lerarenopleiding</strong> HAN in<br />
Nijmegen.<br />
Student aan het woord<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
Maarten America vond zijn roeping voor het<br />
leraarschap in Ierland, maar ook het lesgeven bij<br />
een zwemvereniging was van grote invloed op<br />
zijn keuze. Hij vindt dat een goede leraar niet<br />
alleen lesgeeft, maar ook een soort sociaal peda-<br />
gogische begeleider, een opvoeder en een coach<br />
moet zijn. ‘Want je moet jongeren gaan voorbe-<br />
reiden op de maatschappij, zodat ze ook buiten<br />
de klas goed op eigen benen kunnen staan.’
Hoe Maarten denkt over het leraarschap<br />
‘Het vak leraar is niet alleen lesgeven (je verhaal doen,<br />
huiswerk opgeven), maar ook het begeleiden van de<br />
jongeren tijdens en na de les. Je moet een luisterend oor<br />
bieden aan de leerlingen als ze problemen<br />
hebben of als ze even hun verhaal<br />
willen doen. Ik heb dit ook mogen<br />
ervaren tijdens mijn stage. Een leraar is<br />
tenslotte niet alleen iemand die les geeft,<br />
maar ook een soort sociaal pedagogische<br />
begeleider, een opvoeder en coach. Jongeren<br />
moet je gaan voorbereiden op de<br />
maatschappij. Ik vind het belangrijk om<br />
als begeleider te werken met leerlingen.<br />
Je moet jongeren stimuleren om samen te<br />
werken, maar ook die ervaringen meegeven<br />
dat ze in de les en ook buiten de klas<br />
goed op eigen benen kunnen staan.<br />
Ondernemingsgeest<br />
Al op de MEAO gaf Maarten blijk van een opmerkelijke<br />
ondernemingsgeest. In het tweede leerjaar richtte hij<br />
samen met zeven medestudenten een eigen bedrijfje op<br />
en ontpopte hij zich als de jeugdige directeur van een<br />
mini-onderneming. Vooralsnog ziet het er echter niet<br />
naar uit dat hij een knieval maakt voor het bedrijfsleven.<br />
Want in Ierland bleek dat zijn passie voorlopig in het<br />
onderwijs ligt. Dat ging als volgt.<br />
Leiding in handen van een non<br />
‘In het derde leerjaar deed ik mee met een project om<br />
buitenlandse stage te doen’, vertelt hij. ‘Ik ben toen drie<br />
maanden in Ierland geweest, waar ik gewerkt heb bij de<br />
grootste bouwmarkt van Ierland en bij een gastgezin<br />
was ondergebracht. Tijdens deze stage heb ik mijn roeping<br />
gevonden voor het leraarschap. Ik heb op de school<br />
van de dochter van het gastgezin een presentatie mogen<br />
geven over Nederland. Het was een traditionele meisjesschool,<br />
waar de leiding nog in handen was van een non.<br />
Ik heb daar een geweldige middag gehad en dit heeft er<br />
toe geleid dat ik voor het leraarschap heb gekozen. Als je<br />
al jong in aanraking komt met het leraarschap, in mijn<br />
geval door mijn vader - die leraar is op een middelbare<br />
school - heeft dat een bepaalde invloed op je keuze.’<br />
Zwemvereniging<br />
Eerder had Maarten al ervaring met lesgeven bij een<br />
zwemvereniging. ‘Eigenlijk was dat van nog grotere<br />
invloed. Je gaat een cursus volgen om bevoegd te worden<br />
tot zweminstructeur/trainer. Als je dan bijna 6 jaar<br />
les hebt gegeven is dat bepalend voor de de keuze die<br />
je later maakt. Maar doorslaggevend was mijn stage in<br />
Ierland.<br />
‘Een leraar krijgt<br />
het niet alleen<br />
voor elkaar om<br />
leerlingen iets<br />
mee te geven<br />
in hun leven.’<br />
De school en omgeving zijn hierbij ook erg belangrijk.<br />
Instanties als politie, jeugdzorg moeten bij de school<br />
betrokken zijn om de jongeren te helpen. In en rond de<br />
school moet het aangenaam zijn voor de<br />
jongeren. Zij moeten zich er thuis voelen.<br />
Dan pas kun je ook het doel bereiken dat<br />
je wilt bereiken: “jongeren iets meegeven<br />
in hun leven”! De school moet de leerlingen<br />
respecteren zoals ze zijn en ze niet<br />
als een nummer behandelen. Dus service<br />
bieden op verschillende vlakken. Het gaat<br />
niet alleen om lesgeven. De begeleiding,<br />
buitenschoolse activiteiten, stage, leren<br />
samenwerken en zelfstandigheid aanleren<br />
zijn net zo belangrijk. Jongeren moeten<br />
bij het onderwijs betrokken raken. Ze<br />
moeten mee kunnen denken over de wijze van onderwijs<br />
en andere zaken die erbij komen kijken. Zo krijg je een<br />
gezonde en aangename schoolsituatie. ‘<br />
Veel activiteiten<br />
Toen hij aan de lerarenopleiding van <strong>Fontys</strong> bedrijfseconomie<br />
ging studeren, werd hij in het tweede jaar lid van<br />
de IMR en de veldadviescommissie. In het derde leerjaar<br />
ging hij vervangen op het MBO Leeuwenborgh Opleidingen<br />
te Maastricht en lesgeven op de Meao Niveau<br />
2 & 3 en stages van leerlingen begeleiden. Met al dit<br />
initiatief was het niet verwonderlijk dat hij in het vierde<br />
leerjaar een baan kreeg aangeboden op het Charlemagne<br />
College voor 8 lessen in het vmbo. Dit resulteerde aan<br />
het eind van het schooljaar in een fulltime baan en een<br />
vast contract. ‘Ik gaf Economie in alle vier de lagen van<br />
het vmbo en bij de afdeling Handel & Administratie.<br />
Voor deze afdeling heb ik ook in een projectgroep<br />
Slide gezeten. Deze projectgroep heeft Euregionaal ondernemen<br />
geïmplementeerd op onze school. Daarnaast<br />
gaf ik les op de afdeling Sport, dienstverlening & Veiligheid.<br />
Dit is een jonge afdeling en het lesmateriaal hebben<br />
we zelf met zeven personen ontwikkeld voor onze<br />
afdeling. Dit schooljaar ben ik binnen het Charlemagne<br />
College naar een andere locatie overgestapt. Daar geef ik<br />
nu les in de bovenbouw Algemene Economie en M&O.’<br />
Gulpener bierfeesten<br />
Deze drukte belette hem niet om dit schooljaar van start<br />
te gaan met de masteropleiding Algemene Economie<br />
aan de <strong>Lerarenopleiding</strong> HAN in Nijmegen. En om zijn<br />
maatschappelijke betrokkenheid in de praktijk te brengen<br />
is hij lid van het bestuur van de Groëte Gulpener<br />
Vasteloaves finale in Gulpen. De Gulpener bierfeesten geven<br />
hem de gelegenheid de teugels even te laten vieren.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
21
In het begin valt het nog<br />
niet op, Langzaam begint<br />
het door te dringen en pas<br />
later valt de term die alles<br />
duidelijk maakt: Womenpower.<br />
Rondom de inauguratie<br />
van de twee bij FLOT<br />
werkzame lectoren Desirée<br />
Joosten-ten Brinke en<br />
Quinta Kools zijn het louter<br />
vrouwen die het podium<br />
bevolken om de goedgevulde<br />
zaal (waaronder veel<br />
mannen) toe te spreken.<br />
Womenpower<br />
bij FLot en <strong>Fontys</strong><br />
Inauguratie van Desirée Joosten-ten Brinke en Quinta Kools is<br />
logisch vervolg op vrouwelijke lectoraats geschiedenis bij FLOT maar<br />
ook in hoger management bij <strong>Fontys</strong><br />
22 Vector • nr. 15 • 2011<br />
Desirée Joosten-ten Brinke Quinta Kools<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
‘Een blik op de toekomst’, staat er op de uitnodiging en in haar openingswoord geeft Ans Buys<br />
de kinderen van beide lectoren alvast een zetje in die richting. ‘Jullie zijn de beste adviseurs van<br />
je moeder, want jullie maken dagelijks aan den lijve mee wat er op school gebeurt. Blijf je moeder<br />
dus vertellen wat er goed gaat op school en wat beter kan. Want dat zijn allemaal gratis adviezen<br />
waarmee ze hun voordeel kunnen doen in hun baan als lector.’
Wij ‘doen’ het gewoon<br />
Wilma de Koning, lid van het College van Bestuur,<br />
benadrukt het belang dat <strong>Fontys</strong> hecht aan de positie van<br />
onderzoek binnen het hbo en daarin de betekenis van<br />
het lectoraat. ‘Toegepast wetenschappelijk onderzoek<br />
heeft binnen het hbo zijn intrede gedaan vanuit de<br />
intrinsieke behoefte om de kwaliteit van het onderwijs<br />
te verbeteren. Onze gemeenschappelijke toekomst is<br />
de kenniseconomie en daarin ziet het onderwijs van<br />
morgen er heel anders uit dan dat van vandaag. Met<br />
de lectoraten van Desirée en Quinta sluiten we nauw<br />
aan bij de ontwikkelingen en ambities van de regio.<br />
Toetsen en beoordelen zijn cruciale elementen in het<br />
onderwijs, evenals professionalisering van leraren en<br />
lerarenopleiders.’<br />
‘En dan nog een heel ander punt. Deze bijeenkomst<br />
laat zien dat <strong>Fontys</strong> behoorlijk aan de weg timmert.<br />
Niet alleen 50% van ons hoger management is vrouw,<br />
maar ook bijna 30% van onze lectoren. Veel organisaties<br />
breken zich het hoofd over hoe ze dergelijke percentages<br />
kunnen bereiken. Wij ‘doen’ het gewoon!’<br />
Desirée Joosten-ten<br />
Brinke: toetsen vormt<br />
de ruggengraat van het<br />
curriculum van de opleiding<br />
Het is de beurt aan beide lectoren om hun status te<br />
onderstrepen met een officiële inauguratierede. Desirée<br />
bijt alfabetisch het spits af. ‘Als je regelmatig met de<br />
trein reist, hoor je ook veel verhalen van studenten’,<br />
ervaart ze. ‘Die praten vaak over hun<br />
resultaten die direct het gevolg zijn<br />
van toetsen en beoordelen. Het is een<br />
hot item in de studieloopbaan van de<br />
studenten.’<br />
‘Maar ook voor de leraar en de<br />
leraren opleider zijn toetsen en<br />
beoordelen cruciale onderdelen bij de<br />
uitvoering van hun beroep. Leraren<br />
moeten in staat zijn om op de juiste<br />
wijze toetsen te ontwikkelen en in<br />
te zetten in het onderwijs om een<br />
goed oordeel te kunnen geven over de ontwikkeling van<br />
leerlingen. Van lerarenopleiders, dit zijn de docenten aan<br />
de lerarenopleiding, mag je verwachten dat zij enerzijds<br />
het goede voorbeeld laten zien aan de eigen studenten<br />
in de toetsing en beoordeling van studenten en<br />
anderzijds de studenten expliciet leren hoe je als leraar<br />
bewust en bekwaam toetst en beoordeelt.<br />
En wat die studenten in de trein zich misschien niet<br />
realiseren: ‘Toetsen omvat meer dan het construeren<br />
van een toets alleen: het vormt de ruggengraat van<br />
het curriculum van de opleiding en is daarmee een<br />
sterk sturende factor in het bepalen van de kwaliteit<br />
van het onderwijs. Gezien het belang van kwalitatief<br />
goed toetsen en beoordelen zullen lerarenopleidingen<br />
moeten investeren in het ontwikkelen en onderzoeken<br />
van hun bekwaamheid rondom ‘Eigentijds toetsen<br />
en beoordelen’. Deze intentie is door <strong>Fontys</strong><br />
<strong>Lerarenopleiding</strong> opgepakt door dit thema te kiezen<br />
voor mijn lectoraat.’<br />
Quinta Kools: ‘future proof’<br />
past bij FLOT en bij de<br />
beleidsintentie om de beste<br />
leraren op te leiden.’<br />
Quinta Kools noemt de titel van haar lectorale rede<br />
‘future proof’. ‘Met de keuze voor dit lectoraat geeft<br />
FLOT aan dat er continue aandacht nodig is voor<br />
professionalisering. Leren en ontwikkeling stoppen<br />
niet bij het behalen van het diploma, maar worden<br />
voortgezet in de beroepsloopbaan. Het ‘future<br />
proof’ past bij FLOT en bij de beleidsintentie om de<br />
beste leraren op te leiden.’ Zij benadrukt de waarde<br />
van het informele proces binnen de dynamiek van<br />
professionaliseren,‘vanuit de eigen ervaring, de<br />
eigen werkplek en de contacten met collega’s. Als<br />
dit onderwerp ter sprake komt in gesprekken met<br />
leraren of schoolleiders roepen ze vaak meteen: ‘de<br />
studiedagen’ of ‘een scholing’... Ik vind het jammer als<br />
professionalisering meteen wordt vertaald als ‘scholing’,<br />
omdat het zoveel meer kan zijn dan het volgen van een<br />
cursus of studiedag. Professionaliseren betekent wel<br />
verder leren en ontwikkelen, maar leren kan op veel<br />
verschillende manieren. Iets anders wat ik vaak hoor<br />
als het over professionaliseren gaat,<br />
is ‘daar heb ik geen uren voor’.<br />
Voor mij is professionalisering een<br />
continu proces dat zich niet altijd in<br />
uren laat benoemen.<br />
Bij de invulling van haar lectoraat<br />
staat niet de inhoud, maar de<br />
manier waaróp geprofessionaliseerd<br />
wordt centraal. ‘Het doen van<br />
praktijkonderzoek vormt de ruggegraat<br />
van het lectoraat: hoe kunnen<br />
we studenten in de opleiding al<br />
leren hoe zij zich in hun beroepsloopbaan kunnen<br />
professionaliseren?’<br />
‘Een blik op de toekomst’<br />
Tenslotte verricht Ans Buys de officiële installatie van de<br />
lectoren. Daarbij schetst ze de lectoraatsgeschiedenis bij<br />
FLOT: Sanneke Bolhuis, Anne Kerkhoff, Desirée Joostenten<br />
Brinke, Quinta Kools. ‘Womenpower’, besluit Ans en<br />
gezien deze feminine krachtenbundeling, kan niemand<br />
hier verbaasd over zijn.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
23
Symposium diversiteit<br />
in het onderwijs<br />
Harry van Helden: ‘Een symposium<br />
moet prikkels geven aan studenten’<br />
24 Vector • nr. 15 • 2011<br />
Tekst: Henk Naaijkens<br />
<strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard organiseert jaarlijks voor alle<br />
voltijdstudenten van het eerste leerjaar een symposium rond een<br />
actueel thema. Doel van dit symposium is om de visie van de toe-<br />
komstige docenten over onderwijs en leerlingen verder te prikke-<br />
len en te verbreden. Dit gebeurt met een aantrekkelijk program-<br />
ma waarin plenaire sprekers en workshops voor afwisseling en<br />
verdieping zorgen. Dit studiejaar vond het symposium plaats op<br />
maandag 7 februari met als thema: ‘Diversiteit in het onderwijs,<br />
geen bedreiging, maar een verrijking met uitdagingen’.
Harry van Helden is docent wiskunde bij FLOS en betrokken<br />
bij de organisatie van het symposium . ‘Als opleider<br />
schiet je natuurlijk altijd op een aantal gebieden te kort’,<br />
weet hij als ervaren docent. ‘Hoewel in het curriculum<br />
een groot aantal thema’s is verwerkt, zeg je achteraf altijd:<br />
hieraan zou toch wel extra aandacht aan besteed mogen<br />
worden. Dat deden we bijvoorbeeld het vorig jaar met<br />
het thema criminaliteit en duurzaamheid. De laatste tijd<br />
is er veel aandacht voor burgerschapsvorming, omdat dit<br />
onderwerp ook deel uitmaakt van de SLB-competenties.<br />
Daarom was dit voor ons een uitgangspunt voor de<br />
onderwerpen op dit symposium. Doordat je betrokken<br />
bent met de organisatie kun je wat breder op zoek naar<br />
originele invalshoeken. Dat leidt soms tot verrassende<br />
onderwerpen die een relatie hebben met het hoofdthema,<br />
dit jaar dus de diversiteit in het onderwijs. Ik vind het wel<br />
belangrijk dat er vanuit de thema’s van het symposium<br />
impulsen moeten uitgaan naar de opleiding.’<br />
Embracing our differences is de ondertitel van het symposium.<br />
De verschillen die deze wereld te zien geeft, zijn enerzijds<br />
erg aantrekkelijk, maar kunnen ook beangstigend<br />
zijn, stelt dagvoorzitter Wim Hassing. ‘We leven in een<br />
wereld vol contrasten die tot botsingen kunnen leiden. De<br />
diversiteit op verschillende terreinen stelt ons voor grote<br />
uitdagingen. Maar wat heb je nu zelf met diversiteit? In<br />
zijn algemeenheid confronteert het zoeken naar diversiteit<br />
ons met andere waarden, gedrag en levensstijlen. Dat<br />
leidt dan automatisch tot reflectie op onze eigen waarden,<br />
gedrag en levensstijlen. Je gaat nadenken over de vraag;<br />
waarom gedraag ik me zoals ik mij gedraag?<br />
Waarom is aandacht voor diversiteit nu nodig? Je kunt<br />
daar in feite allerlei motieven voor noemen.<br />
• een innovatief motief<br />
Diversiteit kan nieuwe ideeën en vormen opleveren;<br />
de “fusion” levert onvermoede resultaten op; nieuwe<br />
smaken; nieuwe films, nieuwe muziek, enzovoort. Het<br />
houdt een samenleving spannend in plaats van stoffig.<br />
• een politiek motief<br />
Iedereen moet meedoen; iedereen moet een bijdrage<br />
leveren aan de samenleving.<br />
Uitsluiten leidt tot isolement en past niet in de idealen<br />
van onze parlementaire democratie.<br />
• een ethisch motief<br />
Ieder mens (wit, zwart, homo, hetero, autist of hoogbegaafd)<br />
is er een. Iedereen heeft het recht er te zijn en<br />
heeft recht op respect. Zie de grondwet en de Universele<br />
Verklaring van de Rechten van de Mens (Verenigde<br />
Naties) over goed (wereld)burgerschap.<br />
Tenslotte:<br />
• een economisch motief<br />
Veel bedrijven voeren momenteel een actief diversiteitsbeleid.<br />
Want goed omgaan met diversiteit levert geld<br />
op. Je gebruikt de capaciteiten van mensen optimaal als<br />
je op de eerste plaats kijkt naar de persoonlijke kwaliteiten<br />
die je nodig hebt in een baan. Dan is huidskleur<br />
of handicap meestal geen doorslaggevend criterium.<br />
We leven nu in een periode waarin diversiteit op allerlei<br />
terreinen niet voor iedereen vanzelfsprekend meer is. In<br />
de jaren ‘70 en ‘80 stonden we heel erg open voor verschillen.<br />
We waren op weg naar een multiculturele samenleving<br />
Het woord tolerantie stond hoog in het vaandel.<br />
In januari 2000 verscheen het artikel ‘Het multiculturele<br />
drama’ van journalist Paul Scheffer in NRC Handelsblad.<br />
Dat artikel vormde het begin van een publiek debat over<br />
de grenzen van tolerantie en van culturele en religieuze<br />
diversiteit. Is de multiculturele samenleving die wij voor<br />
ogen hadden wel gelukt of sterker nog… misschien wel<br />
gewoon mislukt! Je zou kunnen spreken van een omslag<br />
in het denken rondom het jaar 2000. Het denken over de<br />
samenleving is duidelijk veranderd. We zijn bijvoorbeeld<br />
nogal ruw wakker geschud uit een multiculturele droom.<br />
Maar de diversiteit blijft een realiteit; daar kunnen we<br />
maar beter aan wennen en er constructief mee omgaan,<br />
het biedt namelijk ook veel kansen.<br />
We hoeven niet te streven naar diversiteit, want het is er<br />
gewoon al en in heel veel uiteenlopende vormen. Al die<br />
verschillen, of je het nu leuk vindt of niet, krijg je - in meer<br />
of mindere mate - op je bordje in de klas tijdens je stage.<br />
• Leerlingen uit allerlei culturen;<br />
• Leerlingen uit allerlei landen;<br />
• Leerlingen met uiteenlopende capaciteiten;<br />
• Leerlingen met uiteenlopende zorgbehoeftes;<br />
• Leerlingen met allerlei waarden en normen.<br />
Diversiteit in het onderwijs is<br />
geen bedreiging, maar een<br />
verrijking met uitdagingen.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
25
Prikkels<br />
Doel van het symposium is om de visie van de toekomstige<br />
docenten over onderwijs en leerlingen verder te stimuleren<br />
en te verbreden. Het symposium moet prikkels geven<br />
aan de studenten om zich te oriënteren. Harry van Helden<br />
noemt een aantal programmaonderdelen die hiertoe uitdagen.<br />
‘Neem een onderwerp als ‘Burgerschapsvorming’,<br />
dat zich richt op sociaal-maatschappelijke vorming in het<br />
voortgezet onderwijs. In ‘Kleur Bekennen’ wordt op zoek<br />
gegaan naar de beeldvorming in een multiculturele samenleving.<br />
Dit thema biedt volop mogelijkheden om te praten<br />
over de invloed die je als leerkracht hebt op het beeld dat<br />
leerlingen ontwikkelen over andere culturen. Een ander actueel<br />
thema is ‘De zorgleerling’, vanwege de bezuinigingen<br />
die aan deze groep worden opgelegd. Tijdens de workshop<br />
‘Kanjertraining’ leert de student hoe hij steviger in zijn<br />
schoenen kan staan in de omgang met ‘andere’ mensen.<br />
Bijvoorbeeld: hoe ga je om met het onderwerp homoseksualiteit?<br />
We nodigden iemand uit van het COC die tegen<br />
de studenten zei: jullie maken het verschil! Ook lesgeven in<br />
meertalige klassen kwam aan de orde.’<br />
De lezingen die tijdens het<br />
symposium werden gehouden:<br />
• Hoogbegaafde leerlingen in het Voortgezet Onderwijs;<br />
• Positieve en negatieve effecten van etnische diversiteit<br />
in scholen op onderwijsprestaties.<br />
Let’s embrace<br />
our differences!<br />
26 Vector • nr. 15 • 2011<br />
Workshops<br />
• Pro-actief coachen van jongeren,<br />
• Kleur bekennen,<br />
• Diversiteit,<br />
• Actief burgerschap en sociale integratie,<br />
• Marokkaanse wortels,<br />
• Nederlandse grond (over een opbouwende benadering<br />
van jongeren van Marokkaanse afkomst),<br />
• Aan de slag met diversiteit,<br />
• Jij maakt het verschil (over<br />
omgaan met homoseksualiteit),<br />
• Een fiets is niet zomaar een vervoermiddel<br />
(over taal en denken),<br />
• Signalen van de zorgleerling,<br />
• De dramadriehoek: Speel je het drama mee?,<br />
• Multivlaai of een pot nat (over verschillen tussen religie<br />
en cultuur).<br />
Onderdeel van curriculum<br />
Het kiezen van de thema’s gaat gepaard met het nodige<br />
gepuzzel en is ook afhankelijk van de beschikbaarheid van<br />
personen en middelen. ‘Het is binnen een thema onmogelijk<br />
om volledig te zijn,’ zegt Harry van Helden. ‘Er is<br />
natuurlijk altijd sprake van een zekere willekeur. Maar op<br />
een gegeven moment moet je zeggen: hier doen we het<br />
mee. Iedere student kan dan zijn eigen keuzes maken uit<br />
een uitgebreid aanbod. Studenten zijn trouwens verplicht<br />
om bij het symposium aanwezig te zijn, want het vormt<br />
een onderdeel van het curriculum. Daarom ben ik benieuwd<br />
naar de satisfactie van de student bij de evaluatie.<br />
Maar waar iedereen het over eens is: stand-up comedian<br />
Roel C. Verburgh was als afsluiting van het symposium<br />
voor iedereen een groot succes!
Laat ze werken,<br />
laat ze ervaren!<br />
Tien suggesties voor actief leren<br />
Tekst: Erno Mijland<br />
Tien tegen een dat je als leraar keihard werkt,<br />
terwijl je leerlingen zich relaxed laten onder-<br />
wijzen. Wel zo gemakkelijk. En bovendien: jij<br />
wordt er voor betaald. Alle respect hoor, maar<br />
een slimme leraar draait de rollen om. Laat je<br />
leerlingen maar eens werken! Tien tips en een<br />
toelichting om nog morgen mee aan de slag te<br />
gaan.<br />
Bart (15) zit onderuitgezakt, hij speelt wat met een pen<br />
en kijkt af en toe gapend om zich heen. Lerares Mieke<br />
probeert ondertussen uit alle macht de aandacht van<br />
haar klas te vangen. Ze verheft haar stem, wandelt op<br />
en neer en onderstreept haar woorden met krachtige<br />
gebaren... Aan het einde van de les is Mieke moe. Ze<br />
haalt even diep adem, want zo meteen komt de volgende<br />
groep pubers binnenstormen. Bart sloft ondertussen op<br />
zijn gemak naar het volgende lokaal. Onderweg vraagt<br />
hij zich af: was die les van zojuist nou aardrijkskunde of<br />
geschiedenis?<br />
Hard werken<br />
Zwart-wit? Misschien, maar dat bij frontaal klassikaal<br />
onderwijs de gemiddelde leerling vaak minder hard<br />
hoeft te werken dan de docent, lijkt me een alleszins te<br />
verdedigen stelling. Net zoals de constatering dat het eigenlijk<br />
andersom zou moeten zijn. Leren is hard werken<br />
en ervaren, je neus stoten, voelen wat het effect van je<br />
handelingen is, kritiek krijgen, enthousiast doorgaan tot<br />
je je doelen bereikt hebt.<br />
Dit artikel gaat over hoe je leerlingen écht aan het werk<br />
zet en daarbij aansluit op de aanwezige talenten en<br />
interesses.<br />
Leren door doen<br />
Als je vervolgens leren door doen ook nog eens combineert<br />
met het leveren van een bijdrage aan de processen<br />
op de school snijdt het mes al snel aan vele kanten.<br />
Synergie heet dat. En het kan heel krachtig zijn. Ten<br />
eerste is het leren rijker. Actief ervaren leidt tot het beter<br />
beklijven van de opgedane kennis. Leerlingen leren<br />
hoe je kennis kunt toepassen en leren vaardigheden<br />
die maatschappelijk relevant zijn, maar die niet expliciet<br />
in de standaard lesmethodes terug te vinden zijn,<br />
zoals onderhandelen, organiseren, initiatief nemen en<br />
verantwoording afleggen. Ten tweede sluit je aan op<br />
hun belangstelling en talenten en verzilver je de kennis<br />
en ervaringen die ze binnen, maar zeker ook buiten de<br />
school al hebben opgedaan. Ten derde krijgen leerlingen<br />
meer gevoel van eigenaarschap over het leerproces en<br />
zullen meer trots op hún school aan de dag leggen. Ze<br />
geven immers zelf mede vorm aan het onderwijs, de<br />
omgang met elkaar en met het schoolgebouw. Het aantal<br />
conflicten zal drastisch verminderen; de sfeer zal verbeteren<br />
en het plezier in school zal toenemen. Leerlingen<br />
zullen zuiniger worden op wat ze als hún school zijn<br />
gaan beschouwen. Tot slot: het leraarschap zal afwisselender<br />
en leuker worden. Niet langer hard werken voor<br />
een passief publiek, maar een sprankelende samenwerking<br />
aangaan, waar je zelf ook nog het een en ander van<br />
opsteekt. Een leven lang leren begint hier.<br />
Docentenrol<br />
Leerlingen laten werken betekent zeker niet dat je op<br />
je lauweren kunt rusten. Je zult wel de rol van spreker/<br />
verteller moeten afwisselen met andere rollen. Het<br />
begint bij het bewust nadenken over formuleringen van<br />
slimme en uitdagende opdrachten, waarbij bij voorkeur<br />
ook en passant aan de kerndoelen gewerkt zal worden.<br />
Op de Nieuwste School in <strong>Tilburg</strong> hoorde ik het verhaal<br />
van een meisje dat alles wilde weten over het maken<br />
van kleren. De vakdocent wiskunde liet het haar uitzoeken,<br />
maar koppelde er direct ook een opdracht aan over<br />
verhoudingen bij kledingmaten. Leg de lat gerust hoog.<br />
Iedereen leert het meest in de zone van naaste ontwikkeling<br />
en veel minder in de comfort zone. De kunst is<br />
vervolgens om leerlingen ook los te laten. Ze mogen<br />
best even dobberen en af en toe vastlopen: van fouten<br />
leren ze immers het meest. Stel gedurende de activiteit<br />
wel vragen, geef positieve feedback en laat ze hun keuzes<br />
expliciteren en verantwoorden. Aan het einde van een<br />
project, doen ze verslag van hun ervaringen en reflecteren<br />
erop. Bang dat het volledig mis kan gaan? Bouw dan<br />
een veiligheidsklep in. Laat leerlingen bijvoorbeeld van<br />
tevoren hun plannen toelichten en bespreek met ze of ze<br />
de beste aanpak gekozen hebben.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
27
j suggesties<br />
Hoogste tijd voor de praktijk. Ik geef tien voor-<br />
beelden van activiteiten die waardevol kunnen<br />
zijn voor de leraar, de school én de leerling.<br />
a Laat leerlingen media creëren<br />
Een schoolkrant, bijdragen voor de website van de<br />
school, samenvattingen van de lesstof in een video- of<br />
animatiefilmpje, overhoringen in het online programma<br />
Wrts, een educatieve game in GameMaker, oefenstof<br />
voor leerlingen uit de lagere klassen, cartoons voor bij<br />
de lesstof... Laat leerlingen media creëren voor gebruik<br />
binnen de school. Sluit daarbij aan op hun vaardigheden<br />
en interessen. De een kan goed tekenen, de ander is een<br />
kei in het maken van een videomontage, weer een ander<br />
is in zijn vrije tijd aan het programmeren in Adobe<br />
Flash. Het motto bij deze opdracht is: ‘Je leert het meest<br />
van wat je uitlegt aan anderen’. En zo is het maar net.<br />
b Laat leerlingen bronnen zoeken<br />
Een online game die perfect aansluit op de behandelde<br />
lesstof of een filmpje op YouTube waarin die stof<br />
nog eens kort en helder wordt uitgelegd. Waarom<br />
zou je zelf gaan zoeken naar dit soort bronnen als je<br />
25 leerlingen het werk kunt laten doen? Geef ze de<br />
opdracht voorafgaand aan de volgende les je een link<br />
te sturen met de bron die ze gevonden heb. Bekijk en<br />
beoordeel de ingeleverde bronnen en bouw zo aan een<br />
verzameling voor je eigen onderwijs.<br />
28 Vector • nr. 15 • 2011<br />
c Laat leerlingen actief meepraten en<br />
-beslissen<br />
Heeft de school een actieve leerlingenraad? Dat is een<br />
goed begin. Maar meepraten kan ook door debatten te<br />
organiseren over de moeilijke vragen waar de school<br />
mee worstelt. Hoe verminderen we de afvalstroom<br />
die we als school produceren? Hoe kunnen we de<br />
betrokkenheid van ouders verbeteren? Hoe gaan we om<br />
met pestgedrag? Bedenk dat afspraken die leerlingen<br />
zelf hebben opgesteld en ondertekend beter worden<br />
nageleefd dan regels die van bovenaf worden opgelegd.<br />
Laat twee teams van leerlingen een voorstel doen met<br />
een begroting voor het opknappen van de aula. Een jury<br />
van personeel en leerlingen bepaalt welk team het beste<br />
voorstel heeft gedaan. Doe je dit allemaal al, ga dan naar<br />
het volgende level en nodig een aantal leerlingen uit<br />
voor een teamvergadering met de opdracht: als je dit zo<br />
ziet en hoort, hoe zou het beter kunnen?<br />
d Organiseer leerlingen-ondernemingen<br />
Ondernemerschap is een van de belangrijkste<br />
vaardigheden voor wie succesvol wil zijn in de<br />
samenleving en de economie van nu en morgen.<br />
Initiatief, creativiteit, durf en verantwoordelijkheid...<br />
je hebt het keihard nodig en niet alleen als je straks<br />
je eigen onderneming gaat starten. Steeds meer<br />
organisaties, ook in de nonprofit-sector, verlangen<br />
ondernemerschap als attitude van hun medewerkers.<br />
Laat leerlingen daarom vanuit de school hun eigen<br />
onderneming starten. Laat ze zelf producten of<br />
diensten bedenken en deze in de (lokale) markt<br />
zetten. Laat ze lokale ondernemers benaderen voor<br />
advies uit de eerste hand, bijvoorbeeld over het maken<br />
van een ondernemings- of communicatieplan. Werk<br />
kostendekkend of besteed de opbrengst aan een
doel dichtbij huis (aankleding van de school, een<br />
gamecomputer voor in de aula) of wat verder weg (een<br />
goed doel). Op www.jongondernemen.nl vind je ideeën,<br />
bronnen en informatie.<br />
e Laat leerlingen docenten coachen<br />
Moeite met het doorgronden van de geheimen van<br />
het digitale schoolbord? Lukt het niet een filmpje<br />
uit YouTube te verwerken in je Powerpoint? Je hoeft<br />
je niet te schamen. Je bent immers een digitale<br />
immigrant, opgegroeid in een tijd waarin we nog niet<br />
beschikten over YouTube, de iPad of de Xbox. Wijs een<br />
groep ‘digivaardige’ leerlingen aan als docentcoach,<br />
als helpdesk van jongeren voor wie het de ultieme<br />
uitdaging kan zijn: hoe leg ik iets uit wat voor mij<br />
vanzelfsprekend is, maar voor mijn docent volstrekt<br />
onbegrijpelijk? Op de Meppelse school Stad & Esch<br />
werken ze met dit concept. En het werkt!<br />
f Laat leerlingen gastdocenten regelen<br />
Een journalist, een artiest, een fysiotherapeut of een<br />
game designer... wat is er boeiender en leerzamer dan<br />
te luisteren naar iemand die met passie over zijn of haar<br />
beroep vertelt, ook in het kader van beroepenoriëntatie.<br />
Natuurlijk kun je zelf op zoek gaan naar sprekers van<br />
wie je denkt dat die het goed zullen doen voor de<br />
klas. Maar waarom zou je? Laat je leerlingen zelf hun<br />
gastdocenten regelen. Ze zullen op zoek gaan naar<br />
mensen die ze boeiend vinden en leren meteen wat er<br />
allemaal komt kijken bij het maken van afspraken met de<br />
betrokkenen. Laat de gastdocent maar vertellen hoe hij<br />
of zij de benadering door de leerlingen heeft ervaren.<br />
Feedback vanaf de bron.<br />
g Zet leerlingen in als tutor of<br />
begeleider<br />
Een huiswerkgroepje, bijles of extra handen in de klas...<br />
leerlingen zijn vaak prima in staat bepaalde stof op een<br />
begrijpelijke manier door te geven aan leeftijdsgenoten<br />
of jongere leerlingen. Ze snappen wat er moeilijk aan is<br />
en hebben zelf strategieën ontwikkeld om de stof onder<br />
de knie te krijgen. Maak gebruik van de beschikbare<br />
talenten: de kei in wiskunde helpt de kei in spelling en<br />
omgekeerd. Ook hier geldt: je leert het meeste van het<br />
uitleggen aan anderen.<br />
h Zet leerlingen in als inspecteur<br />
Wat zijn onveilige situaties op school? Waar is<br />
onderhoud nodig? Hoe kunnen we meer sfeer brengen<br />
in het schoolgebouw? Stuur een inspectieteam van<br />
leerlingen de school in met een gerichte opdracht.<br />
Wedden dat ze dingen zien, die je zelf over het hoofd<br />
ziet. En met ideeën komen waar niemand van het<br />
personeel opgekomen was. Kwestie van een frisse,<br />
andere blik. Maak er gebruik van!<br />
i Neem leerlingen mee naar buiten<br />
Een beurs of een studiedag? Neem eens een leerling<br />
mee. Wat vindt hij of zij van de gepresenteerde nieuwe<br />
methode? Dat digitale schoolbord, is dat wel een goede<br />
investering? Kan de leerling het verhaal dat verteld<br />
wordt op dat congres vertalen naar wat het betekent<br />
voor het onderwijs zoals leerlingen dat ervaren? Denk je<br />
dat leerlingen niet in staat zijn een zinvolle bijdrage te<br />
leveren, dat het allemaal te moeilijk voor ze is? Probeer<br />
het uit. The proof of the pudding is in the eating, zeggen<br />
de Engelsen. Nog een tip: laat de leerling een verslag<br />
maken in beeld en geluid, zodat collega’s die er niet bij<br />
konden zijn toch in 10 minuten een idee krijgen van het<br />
bezoek of de dag.<br />
j Laat leerlingen dingen regelen<br />
Er moet van alles gebeuren in een school. Schoolleiding,<br />
leraren en niet-onderwijzend personeel zijn dan ook<br />
altijd druk, druk, druk. Maar waarom zou je alles zelf<br />
doen als je een paar honderd energieke jonge mensen<br />
hebt rondlopen. De leerkracht van mijn dochter (groep<br />
8) heeft het begrepen. Hij liet haar samen met een<br />
medeleerling een inleverpunt voor lege batterijen regelen<br />
op school. Ze moesten zelf uitzoeken hoe, een plan van<br />
aanpak schrijven, afspraken maken met de directeur en<br />
zelf de publiciteit regelen (een stukje in de schoolkrant<br />
én het huis-aan-huisblad). De leerkracht volgde het<br />
proces, gaf hier en daar tips, maar liet ze het vooral zelf<br />
uitzoeken. Erg leerzaam allemaal. Wat kun je leerlingen<br />
allemaal laten regelen? Gezondere voeding in de kantine?<br />
Een enquête onder ouders? De open dag? Waarom niet!<br />
Erno Mijland is zelfstandig adviseur met als achtergrond<br />
een opleiding tot docent Nederlands en Engels.<br />
Hij schrijft voor onderwijsbladen en heeft boeken<br />
geschreven over onder andere het opvoeden van<br />
gamende kinderen, creatief denken, onderwijs,<br />
technologie en loopbaan. Erno verzorgt lezingen,<br />
presentaties en workshops over de impact van nieuwe<br />
technologie op leven en leren.<br />
Meer informatie: www.ernomijland.com.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
29
Ruben Adriaans van het <strong>Fontys</strong> PABO-team<br />
Tekst: Erno Mijland<br />
Volgens de studenten van<br />
nu ziet het onderwijs er over<br />
negen jaar totaal anders uit.<br />
Leerlingen zullen meer hun<br />
eigen leerdoelen formuleren.<br />
Er is nóg meer kennis gemak-<br />
kelijk beschikbaar. Iedereen<br />
gebruikt persoonlijke devices<br />
en leren gebeurt voor een<br />
belangrijk deel ook buiten<br />
het schoolgebouw.<br />
30 Vector • nr. 15 • 2011<br />
Yvette de Kruyf (links) en Anne Martine van Bijnen van het FLOT-team<br />
Onderwijs in 2020 volgens<br />
studenten<br />
‘De wereld wordt de methode’<br />
In de week van 28 februari kregen twee teams van respectievelijk <strong>Fontys</strong><br />
PABO Eindhoven en <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong> (FLOT) de opdracht een<br />
visie te ontwikkelen op het onderwijs in 2020, onder het motto ‘Get connected’.<br />
Het project was een initiatief van Schoolnet Brabant (zie kader) en werd<br />
georganiseerd in de vorm van een Challenge, een door TNO ontwikkelde<br />
werkvorm, bedoeld om in een relatief korte periode oplossingen te genereren<br />
voor ingewikkelde vraagstukken. Bij deze ‘stoompan’-methodiek gaat het<br />
erom ondergedompeld te worden in een vraagstuk en zoveel mogelijk ideeën<br />
te genereren. Tijdens het onderwijscongres ‘Duurzame vernieuwing in lerend<br />
Brabant: op zoek naar de sleutel voor versnelling’ op 17 maart in het Provinciehuis<br />
in Den Bosch, presenteerden de teams de opbrengst van hún week.<br />
Brainstormen<br />
Vijf dagen werkten de studenten in Seats2Meet, Eindhoven aan het project.<br />
Op maandagochtend ontvingen ze de opdracht, die kwam in de vorm<br />
van een videoboodschap van Jos Kusters, directeur van het Ruud de Moor<br />
Centrum in Heerlen. Daarna gingen de teams aan de slag. Ze bestudeerden<br />
onderzoeksrapporten, werkten in brainstorms, lieten zich inspireren in een<br />
sessie van onafhankelijk onderwijsdeskundige Peter te Riele en gebruikten<br />
sociale media als Twitter en LinkedIn om de buitenwereld te betrekken. Aan<br />
het eind van de week werkten ze de opbrengst uit in een presentatie om hun<br />
visie wereldkundig te maken. Hans Stavleu van TNO zorgde voor de begeleiding<br />
van de teams. Gedurende de week werd een weblog bijgehouden over<br />
de ontwikkelingen met foto’s, citaten en verslaglegging van de ervaringen:<br />
http://snbchallenge.tumblr.com.
Verbinding<br />
Vanuit het thema ‘Get Connected!’ onderzochten de teams vooral hoe verbinding<br />
een grotere rol gaat spelen in het onderwijs. We zijn steeds meer 24/7<br />
met elkaar verbonden, in steeds grotere netwerken. Internettechnologie is<br />
daarbij de drijvende kracht. Nieuwe verbindingen veranderen onze manier<br />
van samen leven, samen werken en samen leren. Wat betekent dat voor het<br />
onderwijs in 2020? Hoe werken leraren in 2020 samen en hoe leren ze van<br />
en met elkaar? Hoe leggen scholen verbindingen met de omgeving? Hoe<br />
zal de technologie verbindingen tussen lerenden verder gaan faciliteren?<br />
En bieden de ontwikkelingen ook mogelijkheden om de gevolgen van de<br />
vergrijzing te hanteren? Beide teams kozen een positieve insteek: in hun visie<br />
leggen ze de nadruk op de (nieuwe) mogelijkheden die de samenleving van<br />
de toekomst te bieden heeft.<br />
Jesse en Jasmijn<br />
Het team van de FLOT stelde in hun presentatie twee leerlingen uit 2020 aan<br />
het publiek voor. Jesse ontwerpt zijn eigen lampen. Op de ontwerpen rust<br />
geen copyright. Hij werkt ‘open source’. Overal ter wereld worden zijn ontwerpen<br />
gedownload en in 3D geprint. Jasmijn wil kapster worden. Ze krijgt<br />
de kans de leerstof te relateren aan haar toekomstige beroep. Zo onderzoekt<br />
ze de moleculaire structuur van gels en haarlakken. Thema’s van het onderwijs<br />
in 2020 zijn volgens het team onder andere het zelf leerdoelen stellen,<br />
creativiteit, samenwerken met de wereld buiten de school en het inzetten van<br />
senioren bij het onderwijs (‘Grijs helpt groen’).<br />
Passie<br />
De leraar van 2020 is een ‘sharp’, iemand die staat voor ‘sharing passion’. Dat<br />
beeld werd uitgewerkt door het pabo-team. Leerkrachten zijn volgens het<br />
team niet langer van het type ‘13 in een dozijn’, maar werken vooral vanuit<br />
hun persoonlijke drijfveren en met hun kwaliteiten en hun eigen netwerken.<br />
Ze begeleiden leerlingen op maat. Als een soort navigatiesysteem bieden ze<br />
op de leerling aangepaste routes. Aan de hand van een futuristisch voertuig<br />
als metafoor vertelde het team dat de leraar van morgen een open blik heeft<br />
op de wereld, flexibel is en carpoolen stimuleert: stukjes leerroutes doe je<br />
samen, de samenstelling is daarbij steeds wisselend, afhankelijk van de leervraag.<br />
Leerlingen leren nieuwe vaardigheden: naast begrijpend lezen, komt er<br />
aandacht voor begrijpend kijken, essentieel in de opkomende beeldcultuur.<br />
Informeel leren wordt belangrijk en schooltijden zijn flexibel. Onder andere<br />
via gastlessen wordt de buitenwereld binnengehaald, onder het motto ‘de<br />
wereld is onze methode’.<br />
Get Connected 2020<br />
De studenten gaven aan dat ze sinds de Challenge met een andere bril naar<br />
hun studie kijken. ‘Ik besef dat ik in stages te maken krijg met leerlingen die<br />
in 2020 nog aan het studeren zijn of net aan hun loopbaan beginnen. En dat<br />
de wereld er dan totaal anders uit zal zien.’ Het denken over de toekomst<br />
gaat wat de deelnemers betreft dan ook gewoon door. Ze hebben daartoe een<br />
website ingericht waarop iedereen met belangstelling voor onderwijs en de<br />
toekomst een bijdrage kan leveren: www.getconnected2020.nl.<br />
Team 1: <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong><br />
<strong>Tilburg</strong><br />
Rutger van de Sande (teamleider),<br />
Saskia Blom, Marly Gootzen, Vera<br />
Scheurkogel, Roel van der Sloot,<br />
Anne Martine van Bijnen en Yvette<br />
de Kruyf.<br />
Team 2: <strong>Fontys</strong> PABO Eindhoven<br />
Frank Verwater (teamleider),<br />
Annemarie van den Broek,<br />
dr. Cyrille van Bragt. Marly<br />
Leenders, Marcel Otten, Corné<br />
Damen, Marit Hermans, Ruben<br />
Adriaans, Alexandra Angles Isern<br />
en Inge Verwater.<br />
De leraar van<br />
2020 is een<br />
‘sharp’, iemand<br />
die staat voor<br />
‘sharing passion’.<br />
Schoolnet Brabant is een provinciaal<br />
initiatief om scholen en de<br />
wereld rondom scholen binnen de<br />
provincie Noord-Brabant meer met<br />
elkaar in verbinding te brengen<br />
met als doel de onderwijsvernieuwing<br />
in Brabant te versnellen. In<br />
het kader van Schoolnet Brabant<br />
worden projecten geïnitieerd en<br />
ondersteund en kennisoverdracht<br />
en kennisdeling georganiseerd.<br />
Het eerste congres van Schoolnet<br />
Brabant op 17 maart trok ruim<br />
250 deelnemers. Meer informatie:<br />
www.schoolnetbrabant.nl.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
31
Slimmerkunde<br />
32 Vector • nr. 15 • 2011<br />
Tjeu Seeverens van het Charlemagne College en enkele van zijn leerlingen<br />
Ze zijn handig, maar zijn ze ook slim?<br />
Tekst: Erno Mijland<br />
Meer leren in minder tijd, betere cijfers en meer tijd<br />
voor leuke dingen... klinkt goed, maar hoe doe je dat?<br />
Bijvoorbeeld door de juiste online gereedschappen en<br />
bronnen te gebruiken, vaker vragen te stellen en meer<br />
samen te werken, aldus de auteurs van de nieuwe<br />
Malmberg-leergang Slimmerkunde.
Hun mobiele telefoon kent geen<br />
geheimen voor ze, de nieuwste clips<br />
vinden ze razendsnel via YouTube<br />
en met een simpele ‘hack’ halen ze<br />
het volgende level in die moeilijke<br />
game. Handig hoor, maar kunnen ze<br />
technologie ook slim inzetten voor<br />
hun schoolzaken? Nee, constateerde<br />
Tjeu Seeverens, directielid van het<br />
Charlemagne College in Kerkrade,<br />
ruim een jaar geleden. ‘Leerlingen<br />
zijn misschien wel heel bedreven<br />
met de computer, maar ze weten<br />
hun kennis niet te verzilveren in het<br />
kader van leren en studeren.’ Binnen<br />
een jaar wist Seeverens met een team<br />
van zeventien auteurs een aanbod<br />
te creëren onder de titel Slimmerkunde,<br />
bestaande uit een werkboek,<br />
een website met aanvullende lessen,<br />
ook voor docenten en activiteiten<br />
in sociale media, zoals Twitter,<br />
Hyves, LinkedIn en Facebook. Deze<br />
media worden vooral gebruikt om<br />
ervaringen rond Slimmerkunde te<br />
delen en gebruikers op de hoogte te<br />
brengen van de laatste nieuwtjes op<br />
het gebied van digitale bronnen en<br />
hulpmiddelen.<br />
Slim, sociaal en serieus<br />
Slimmerkunde is vooral bedoeld<br />
voor leerlingen van het voortgezet<br />
onderwijs en het mbo en gaat dus<br />
over het op een slimme, sociale<br />
en serieuze manier toepassen van<br />
technologie voor het leven en het<br />
leren in de informatiemaatschappij.<br />
Het kan worden ingezet als<br />
zelfstandig project of als onderdeel<br />
van de lessen ICT, Nederlands of<br />
maatschappijleer. Het kan ook gebruikt<br />
worden bij lesuitval of thuis,<br />
eventueel samen met ouders/verzorgers.<br />
Het team van Slimmerkunde<br />
heeft daarnaast de ambitie ook<br />
docenten mediawijzer te maken.<br />
Want eerlijk is eerlijk: de generatie<br />
die vóór de klas staat, is nog lang<br />
niet uitgeleerd als het gaat om het<br />
slim toepassen van technologie.<br />
Rond het project is dan ook een<br />
train-de-docent-aanbod, verzorgd<br />
door een een aantal van de betrokken<br />
auteurs.<br />
Werkboek<br />
Een van de onderdelen van Slimmerkunde<br />
is een 64 pagina tellend<br />
werkboek dat bestaat uit twee<br />
delen. Seeverens: ‘In deel 1 maken<br />
leerlingen kennis met allerlei<br />
handige online diensten die het<br />
schoolwerk ondersteunen. Dit deel<br />
gaat ook in op de keerzijde van<br />
technologie. Internet en mobiele<br />
telefoons kunnen je afleiden, je<br />
kunt je verliezen in het gamen,<br />
zodat je geen tijd meer hebt voor<br />
andere belangrijke zaken en bronnen<br />
op het internet zijn niet altijd<br />
betrouwbaar. Slimmerkunde geeft<br />
adviezen om met deze keerzijde<br />
om te gaan. Een van de tips is om<br />
gebruik te maken van digitale<br />
tedoenlijstjes, zoals die van www.<br />
rememberthemilk.com. Ook is er<br />
een handige checklist opgenomen<br />
om te beoordelen of een website<br />
betrouwbaar is. In deel 2 gaan de<br />
leerlingen een niveau hoger: die<br />
van het bereiken van doelen op de<br />
wat langere termijn. Hoe zet je je<br />
online netwerk in om die doelen te<br />
bereiken? Hoe presenteer je je aan<br />
mensen die je daarbij kunnen helpen?<br />
En hoe kom je erachter waar<br />
je echte passies en talenten liggen?<br />
In beide delen maken de leerlingen<br />
veel opdrachten (Uitdagingen)<br />
die aan den lijve doen ervaren wat<br />
werkt en wat niet: Googel jezelf.<br />
Wat vind je allemaal over jezelf?’<br />
‘Googel jezelf.<br />
Wat vind je allemaal<br />
over jezelf?’<br />
Mediawijsheid<br />
Slimmerkunde lijkt perfect aan te<br />
sluiten op de huidige aandacht voor<br />
mediawijsheid in het onderwijs.<br />
Seeverens: ‘Klopt, maar Slimmerkunde<br />
gaat verder. Mediawijsheid<br />
gaat vaak over de risicokant van het<br />
internet: zorgvuldig omgaan met je<br />
eigen privacy en die van anderen,<br />
bronnen beoordelen op betrouwbaarheid<br />
of voorkomen dat je computer<br />
besmet raakt met een virus.<br />
Dat behandelen we ook, maar we<br />
laten vooral zien dat internet een<br />
goudmijn is voor iedere leerling.<br />
We bespreken de Khan Academy,<br />
waar je inmiddels ruim 2000 film-<br />
pjes vindt met uitleg over onderdelen<br />
van met name de bètavakken,<br />
vertellen hoe je snel in contact<br />
kunt komen met deskundigen op<br />
het gebied waar jij belangstelling<br />
voor hebt en hoe je kunt leren<br />
van games.’ Slimmerkunde leunt<br />
zwaar op het idee van kennis delen,<br />
vervolgt Seeverens. ‘Het werkboek<br />
sluit bijvoorbeeld af met twee<br />
eindopdrachten. Leerlingen kunnen<br />
de producten insturen, waarna ze<br />
gepubliceerd zullen worden op de<br />
website van het project. Zo delen ze<br />
hún kennis.’<br />
Practice what you preach<br />
Slim (samen)werken was ook het<br />
credo bij het maken van Slimmerkunde.<br />
Ofwel: practice what you<br />
preach. Hoe zag er dat uit? Seeverens:<br />
‘Slimmerkunde is heel organisch<br />
tot stand gekomen. We begonnen<br />
met een aantal plenaire sessies.<br />
Er was altijd wel iemand die er niet<br />
bij kon zijn, waardoor we tot nu<br />
toe nog nooit met de volledige club<br />
van makers bij elkaar zijn geweest.<br />
Dat bleek geen enkel probleem. Na<br />
de besprekingen nam ieder steeds<br />
zijn eigen verantwoordelijkheid en<br />
ontstond er al snel basismateriaal<br />
voor zowel een werkboek als een<br />
website. Er werd online gewerkt aan<br />
mindmaps en aan documenten met<br />
Google Docs, we communiceerden<br />
via e-mail en sociale media. Iedereen<br />
was enthousiast en betrokken,<br />
waardoor ik de regie durfde los te<br />
laten en erop vertrouwde dat het<br />
goed zou komen. Ieder bracht zijn<br />
eigen specialisme in én manier van<br />
werken. De één ontpopte zich als<br />
controleur en regisseur, de ander<br />
schoot alle creatieve kanten op. Veel<br />
problemen losten zich vanzelf op. Af<br />
en toe hadden we een pittige discussie,<br />
bijvoorbeeld over de manier<br />
waarop we de trainingen rond Slimmerkunde<br />
zouden gaan organiseren.<br />
Altijd kwam er weer een pragmatische<br />
oplossing uit voort. Ik heb<br />
als initiatiefnemer in feite alleen de<br />
grote lijnen uitgezet, bijvoorbeeld in<br />
de vorm van formats voor de teksten<br />
en het bewaken van de deadlines.’<br />
Meer informatie:<br />
www.slimmerkunde.nl<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
33
Sittard scoort hoog op<br />
gebied van wiskunde<br />
Wiskundeteam Sittard wint eerste prijs in de<br />
Wiskunde A-lympiade<br />
Tekst: Harry van Helden/Henk Naaijkens<br />
Dat <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> Sittard hoog scoort op het gebied van wiskunde, blijkt uit de presta-<br />
tie van de wiskundestudenten Jeroen Bindels, Branco Dortangs, Ron Engels en Casper Janssen. Zij<br />
wonnen afgelopen november de eerste prijs tijdens de Wiskunde A-lympiade Opleidingscompetitie.<br />
Hierbij worden niet alleen wiskundige vaardigheden, kennis en inzicht getest maar wordt ook een<br />
beroep gedaan op het flexibel inzetten van dat gereedschap in praktische problemen die zich in het<br />
dagelijks leven voordoen.<br />
Vitaliteit van de wiskunde<br />
De prijswinnende stormloop van de Sittardse FLOSstudenten<br />
op de Olympus van de wiskunde doet Harry<br />
van Helden, die het vak ‘Probleemoplossen’ doceert,<br />
natuurlijk goed. ‘Nagenoeg alle eerstejaars wiskundestudenten<br />
in Nederland doen in teamverband mee aan<br />
de wiskunde A-lympiade’, vertelt hij. ‘Het is van origine<br />
een wedstrijd voor scholierenteams waarbij het karakter<br />
van de opgaven heel contextrijk is. Het is de kunst<br />
om met deze opgaven aan de slag te gaan en daarbij je<br />
wiskundige gereedschap op een flexibele manier in te<br />
zetten. De studenten krijgen dan ook geen standaardopdrachten<br />
maar echte problemen die zich in de werkelijkheid<br />
voordoen. Het zijn vaak mooie voorbeelden<br />
waarbij de vitaliteit van de wiskunde in het oog springt.<br />
De student ervaart op deze manier hoe je wiskunde kunt<br />
inzetten bij het oplossen van herkenbare problemen uit<br />
het dagelijkse leven.’<br />
34 Vector • nr. 15 • 2011<br />
Parkeertarieven<br />
De opdracht van dit jaar had betrekking op<br />
parkeertarieven, een fraai voorbeeld van een realistische<br />
probleemstelling: ‘Meer parkeren voor minder’. Schiphol<br />
hanteert verschillende parkeertarieven voor klanten.<br />
Hoe kun je de opbrengst van een parkeergarage zo<br />
groot mogelijk maken als je uitgaat van een capaciteit<br />
van 500 parkeerplaatsen? Harry van Helden: ‘Dit is<br />
een complex probleem. Er ligt een systematiek aan ten<br />
grondslag waarbij je op basis van klantengedrag uit<br />
het verleden probeert een voorspelling te doen over de<br />
toekomst. Je hebt bijvoorbeeld te maken met aspecten<br />
als: concurrentie, vakantieperiodes, seizoenen en soorten<br />
van klanten. Het open karakter van de opdracht maakt<br />
dat de teams een complete weg af moeten leggen,<br />
van probleemstelling via strategiebepaling, oplossing<br />
en argumentatie naar presentatie van de gevonden<br />
oplossing. Het eindresultaat is een werkstuk waarin al<br />
deze aspecten terug te vinden moeten zijn.’
Revenue management<br />
Voor niet-wiskundigen een eenvoudig voorbeeld:<br />
afgeprijsde artikelen. Harry van Helden:<br />
‘Als je op zaterdag bij Albert Heijn door de winkel<br />
loopt, zie je veel afgeprijsde artikelen, die vanwege<br />
hun houdbaarheidsdatum verkocht moeten worden.<br />
Vraagstelling daarbij kan zijn: hoe ga je om met de<br />
prijs van producten die een beperkte houdbaarheid<br />
hebben? Op welk moment besluit je de prijs aan te<br />
passen, welke strategieën gebruik je daarbij en waarop<br />
zijn die gebaseerd? De mensen die hun boodschappen<br />
doen realiseren zich meestal niet dat hieraan allerlei<br />
wiskundige optimalisatiestrategieën ten grondslag<br />
liggen.<br />
En wat te zeggen van het lang van tevoren boeken van<br />
vluchten (goedkoper) en ‘last minute’ boekingen! De<br />
kans dat je buur in een vliegtuig een andere prijs voor<br />
zijn ticket heeft betaald dan jij, is erg groot! Raar?<br />
Helemaal niet! Want die is gebaseerd op wiskundige<br />
overwegingen. Binnen de wiskunde hebben ze voor het<br />
optimaliseren van dit soort specifieke problemen zelfs<br />
een naam: Revenue Management.<br />
Politiek en<br />
de draad<br />
kwijt zijn<br />
Tekst: Maud Slaats<br />
Na de verkiezingen, die ik zeer intensief gevolgd heb,<br />
krijgen we nu te maken met de praktijk van dit kabinet.<br />
De geluiden die hierover met betrekking tot onderwijs<br />
het land in druppelen baren mij zorgen. Eén woord komt<br />
steeds weer terug: bezuiniging.<br />
Bezuiniging op studiefinanciering, bezuiniging op<br />
hoger onderwijs, bezuiniging op passend onderwijs. De<br />
krantenkoppen schreeuwen het me dagelijks toe. En<br />
tegelijkertijd duikt er her en der ook een bericht op over<br />
de ambitie van de politiek het onderwijs een kwaliteitsimpuls<br />
te geven. Huh?<br />
Zo struinend over het internet en lezend in kranten,<br />
wordt het allemaal steeds verwarrender. Zelfs het scannen<br />
van de site van de Tweede Kamer of die van het<br />
ministerie van OCW levert me geen heldere antwoorden.<br />
En dan bedoel ik echte antwoorden. Waarom moeten we<br />
bezuinigen op het onderwijs? Terwijl onderwijs wel de<br />
drager is van de economie. En hoezo dan ook een kwaliteitsimpuls?<br />
Waar zit ‘m dat dan in? Hoe is de balans dan<br />
Nationale Wiskundedagen<br />
De prijswinnende studenten werden uitgenodigd<br />
om gratis deel te nemen aan de Nationale Wiskunde<br />
Dagen in Noordwijkerhout op 28 en 29 januari. Deze<br />
conferentie is een ontmoetingsplek en inspiratiebron<br />
voor wiskundedocenten. De namen van de prijswinnaars<br />
werden tijdens de opening van de conferentie<br />
bekendgemaakt. Een applaus van de 700 deelnemers viel<br />
hun te deel. Daarnaast ontvingen ze een oorkonde en<br />
een juryrapport. Al met al een geweldige, onvergetelijke<br />
ervaring voor deze vier Sittardse wiskundestudenten.<br />
Column<br />
tussen in- en uitgaven? En wat zijn de effecten op korte<br />
en lange termijn? En hoe is dat dan onderzocht?<br />
De kranten geven ons veel informatie. Toch betwijfel ik<br />
de volledigheid daarvan. Wanneer er in kranten gerapporteerd<br />
wordt over onderzoek, wordt namelijk ook<br />
altijd de kern eruit gehaald, enkel de belangrijkste resultaten<br />
beschreven. Met alle risico’s en gevolgen van dien:<br />
een vaak verdraaid beeld van het onderzoek door missende<br />
informatie. Ik snap dat niet iedereen de behoefte<br />
heeft aan detail info. Maar het is toch zorgwekkend dat<br />
er vaak wel op die summiere info voortgebouwd wordt.<br />
Wanneer we geen helder beeld hebben over de ins en<br />
outs van onderwijsbezuinigingen versus investeringen<br />
krijgen we vooral te maken met de directe effecten:<br />
baanverlies, minder mogelijkheid tot studeren in verband<br />
met oplopende kosten enzovoorts, enzovoorts. En zijn<br />
we minder bezig met het grote verband, ons blind starend<br />
op details en de negatieve gevolgen.<br />
Maar, -en nu ben ik rond- dat grote verband ontgaat mij<br />
dus volledig. Het kan liggen aan mijn gebrek aan inzicht.<br />
Het kan ook liggen aan een oerwoud van informatie<br />
waar een eenduidige heldere lijn moeilijk uit te destilleren<br />
valt. Ik ben de draad kwijt en verbaas me hoe de<br />
politiek zich ten opzichte van onderwijs ontwikkelt. Dus<br />
dan maar weer lekker kort door de bocht terug naar de<br />
gevolgen en mijn mening daarover:<br />
Stop bezuinigingen op onderwijs! Gewoon, omdat<br />
dat per definitie niets positiefs kan opleveren!<br />
Maud Slaats is promovendus leerstrategieën van docenten en werkzaam<br />
bij <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong> <strong>Tilburg</strong>. Regelmatig schrijft zij voor Vector een<br />
column over allerlei zaken die zij in haar baan als promovendus binnen<br />
<strong>Fontys</strong> tegenkomt.<br />
nr. 15 • 2011 • Vector<br />
35
Citaten Agenda<br />
‘Ze leren thuis programmeren, websites bouwen, zich<br />
verenigen in sociale netwerken, spelen uren games en met<br />
Blackberry’s, verwerken grote hoeveelheden informatie,<br />
terwijl wij moeizaam een digibord leren hanteren. Leerlingen<br />
leren hun docenten wat twitteren is. Docenten in<br />
de talen weten de vertaling van een woord niet, terwijl de<br />
leerling het al gevonden heeft op zijn iPhone. Wij straffen<br />
die leerling: hij is in overtreding. We lijken op kikkers<br />
in een pan water die aan de kook raakt: we springen er<br />
niet uit. Toch is het volgens mij de hoogste tijd dat we een<br />
sprong gaan maken.’<br />
Jos Baijens op de website Onderwijs Brabant, 5 maart 2011<br />
‘Hoewel ik de beste docenten op mijn school natuurlijk alle<br />
eer van de ‘excellent’-titel gun, heb ik er persoonlijk nauwelijks<br />
behoefte aan dat zij nóg beter in hun vak worden.<br />
Veel liever zou ik zien dat de onderste 5% van de lerarenbevolking<br />
aangepakt zou worden. Van leraren verwacht ik<br />
immers ook, dat zij meer energie besteden aan het helpen<br />
van faliekant in hun vak falende leerlingen, dan van leerlingen<br />
die uit pure genialiteit extra stof nodig hebben.’<br />
Columniste Fe Toussaint in trouw, 8 maart 2011<br />
‘Het internet stimuleert ons aan de oppervlakte te blijven<br />
van informatie. Het leidt ons voortdurend af met nieuwe<br />
boodschappen, nieuwe e-mailberichten en het moedigt ons<br />
aan van de ene naar de andere pagina te klikken.’<br />
Nicholas Carr, auteur van Het Ondiepe in 1Vandaag, 7 maart 2011<br />
‘De ruimte die we vroeger gebruikten om te denken en<br />
te onthouden zouden we nu kunnen gebruiken om na te<br />
denken over onszelf en de zin van het leven. Maar doen<br />
we dat ook? Of zijn wij een verlengstuk van de media<br />
geworden en vervreemd van het echte leven?’<br />
Columnist Merlijn in OWG DigiTaal, maart 2011<br />
‘De uitval in het hoger onderwijs is enorm. We hebben<br />
het over zo’n 40% van de studenten die hun studie niet<br />
afmaken. Een enorm verlies aan energie, geld en talent.<br />
Het gaat vaak om jonge mensen die een verkeerde keuze<br />
hebben gemaakt op basis van een vertekend beroepsbeeld.<br />
Ik ben ervan overtuigd dat we dat percentage van uitvallers<br />
kunnen terugbrengen naar 10% als we leerlingen een<br />
beter beeld geven van waar ze voor kiezen.’<br />
Ton Kox van het Heerbeeck College in Best op de website van Schoolnet<br />
Brabant, maart 2011<br />
‘Je hoeft niet je hele onderwijssysteem om te gooien om<br />
met ict aan de slag te gaan. Je hoeft ook niet altijd het<br />
nieuwste van het nieuwste op te pakken. Uiteindelijk gaat<br />
het erom dat je je doelen bereikt met je onderwijs. Als<br />
ict daar een goede bijdrage aan kan leveren, moet je die<br />
handschoen oppakken.’<br />
Gerard Dummer in een interview met COS, april 2011<br />
36 Vector • nr. 15 • 2011<br />
26 mei 2011 - Docentendag 2011<br />
Docentendag.......<br />
Op donderdag 26 mei 2011 vindt bij <strong>Fontys</strong> <strong>Lerarenopleiding</strong><br />
<strong>Tilburg</strong> de eerste Docentendag plaats. U en<br />
uw collega’s zijn hiervoor van harte uitgenodigd.<br />
U kunt kiezen uit een gevarieerd aanbod aan trainingen,<br />
workshops, presentaties en lezingen op het gebied van<br />
ICT, Vakdidactiek, Talen, Coachen, Onderzoek, Exacte<br />
vakken etc.<br />
Voor meer informatie en inschrijven: www.fontys.nl/flot.<br />
30 juni 2011 - Onderzoeksdag<br />
2011<br />
Praktijkonderzoek in en door het onderwijs zelf? Goed<br />
voor het onderwijs!<br />
Kom het meemaken:<br />
o Hoe ga je naar een onderzoekend leerklimaat in de<br />
school?<br />
o Voorbeelden praktijkonderzoek ‘onderweg’<br />
o Hoe doe je praktijkonderzoek?<br />
Voor meer informatie en inschrijven: www.fontys.nl/flot.<br />
fontys.nl/flot<br />
<strong>vector</strong><br />
magazine