You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
jaargang 13 - nummer 1 - september 1997<br />
Tijdschrift voor <strong>en</strong> over J<strong>en</strong>aplanonderwijs<br />
IN DIT NUMMER:<br />
KINDEREN EN POËZIE
Jaargang 13, nummer 1, september 1997.<br />
Uitgegev<strong>en</strong> door de Nederlandse J<strong>en</strong>aplanver<strong>en</strong>iging.<br />
Abonnees, individuele led<strong>en</strong>, schol<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> bestur<strong>en</strong> of medezegg<strong>en</strong>schapsrad<strong>en</strong><br />
ontvang<strong>en</strong> dit tijdschrift vijf keer per schooljaar.<br />
M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-<strong>kinder<strong>en</strong></strong> verschijnt in september/<br />
november/januari/maart <strong>en</strong> mei.<br />
Losse abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> à ƒ 37,50 per jaar<br />
schriftelijk op te gev<strong>en</strong> bij het administratieadres:<br />
J<strong>en</strong>aplanbureau, Rembrandtlaan 50,<br />
1741 KJ Schag<strong>en</strong>.<br />
Voor z<strong>en</strong>ding<strong>en</strong> aan één adres geldt: 5 tot 9<br />
exemplar<strong>en</strong> ƒ 35,-- per abonnem<strong>en</strong>t, 10 <strong>en</strong><br />
meer exemplar<strong>en</strong> ƒ 32,50 per abonnem<strong>en</strong>t.<br />
Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>/cursist<strong>en</strong> ƒ 20,-- per abonnem<strong>en</strong>t,<br />
mits opgegev<strong>en</strong> via hogeschool <strong>en</strong> aan één<br />
adres gezond<strong>en</strong>.<br />
Mutaties <strong>en</strong> abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ingaan op<br />
1 sept., 1 nov., 1 jan., 1 maart <strong>en</strong> 1 mei, op te<br />
gev<strong>en</strong> aan het administratie-adres.<br />
Redactie: Ad Boes, Kees Both, Kor Posthumus,<br />
Cees Jansma, Felix Meijer <strong>en</strong> Jan Tomas.<br />
Hoofdredactie: Kees Both (CPS)<br />
Redactieadres: CPS-J<strong>en</strong>aplan, Postbus 1592,<br />
3800 BN Amersfoort, tel. 033-4534343.<br />
Layout <strong>en</strong> opmaak:<br />
Amanda van d<strong>en</strong> Oever, Deil.<br />
Fotografie:<br />
omslag: Joop Luimes, Epe<br />
Advert<strong>en</strong>ties: (te regel<strong>en</strong> via het J<strong>en</strong>aplanbureau,<br />
Rembrandtlaan 50, 1741 KJ Schag<strong>en</strong>;<br />
tel. 0224-213306)<br />
kost<strong>en</strong> ƒ 500,-- per pagina, ƒ 250,-- per halve<br />
<strong>en</strong> ƒ 125,-- per kwart pagina.<br />
Personeelsadvert<strong>en</strong>ties 2 wek<strong>en</strong> voor het<br />
uitkom<strong>en</strong> aan te lever<strong>en</strong>, in het goede formaat <strong>en</strong><br />
drukgereed, met logo van school of bestuur.<br />
Druk:<br />
De Branda<strong>en</strong> Grafische Totaalservice,<br />
Amersfoort.<br />
Gedrukt op totaal chloorvrij papier.<br />
Oplage: 1000<br />
© Copyright Nederlandse J<strong>en</strong>aplan Ver<strong>en</strong>iging<br />
ISSN 0920-3664<br />
2 MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
Tijdschrift voor <strong>en</strong> over J<strong>en</strong>aplan onderwijs.<br />
INHOUD<br />
VAN DE REDACTIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3<br />
Kees Both<br />
SAMEN OP REIS. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4<br />
Ti<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> ti<strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong> over poëzie op school<br />
Pieter Quelle<br />
IK LEG EEN SCHATKIST AAN. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6<br />
Over inspiratie, inspiratiebronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> het verzamel<strong>en</strong> van bouwst<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
Pieter Quelle<br />
IK HEB DE WITTE WATERLELIE LIEF. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9<br />
Over het gereedschap van de dichter.<br />
Pieter Quelle<br />
'T BEVIEL MIJ NIET. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14<br />
Over herschrijv<strong>en</strong> van gedicht<strong>en</strong><br />
Pieter Quelle<br />
LUISTER NAAR MIJN LIED. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15<br />
Over pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> van gedicht<strong>en</strong><br />
Pieter Quelle<br />
EEN KUNSTZINNIG HOOFDSTUK: OMGAAN MET POËZIE . . . . . . . . . . . .17<br />
Jaap Meijer<br />
AL HOUDT MAAR EEN WOORD ZE EVEN BEZIG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21<br />
Wouter van der Horst<br />
STICHTING KINDEREN EN POËZIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26<br />
Pieter Quelle<br />
BRONNEN OVER/VOOR KINDEREN EN POËZIE OP SCHOOL . . . . . . . . .29<br />
Pieter Quelle
Het is met heel veel g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> dat ik<br />
dit themanummer over '<strong>kinder<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
poëzie' inleidt. De lezers van M<strong>en</strong>s<strong>en</strong><strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
hebb<strong>en</strong> gemerkt dat ik wat<br />
'met gedicht<strong>en</strong> heb'. In ons blad zijn<br />
al heel wat gedicht<strong>en</strong> gepubliceerd,<br />
<strong>en</strong> dan niet alle<strong>en</strong> als 'vulling' voor<br />
lege plekk<strong>en</strong>, maar ook omdat poëzie<br />
e<strong>en</strong> heel eig<strong>en</strong> medium is. Het is e<strong>en</strong><br />
geconc<strong>en</strong>treerde manier van schrijv<strong>en</strong>,<br />
waarin elk woord telt: precies dat<br />
woord hoort op die plek <strong>en</strong> er is ge<strong>en</strong><br />
woord teveel of te weinig. Toon Telleg<strong>en</strong>,<br />
vooral bek<strong>en</strong>d van het schrijv<strong>en</strong><br />
van meesterlijke verhal<strong>en</strong>, is ook dichter<br />
<strong>en</strong> in dit nummer wordt hij geciteerd.<br />
Hij vertelt dat hij, als hij met e<strong>en</strong><br />
verhaal bezig is, dat verhaal bij herzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
steeds langer wordt. Bij<br />
gedicht<strong>en</strong> is dat anders, dan wordt er<br />
vooral geschrapt, ze word<strong>en</strong> steeds<br />
korter. Iemand heeft ooit gezegd:<br />
'Dicht<strong>en</strong> is woord<strong>en</strong> schrapp<strong>en</strong> tot je<br />
stilte overhoudt'. Zo'n versje op e<strong>en</strong><br />
bladzijde met veel wit er omhe<strong>en</strong>, dat<br />
heeft voor mij wel wat.<br />
Op de kweekschool is mij belangstelling<br />
voor poëzie bijgebracht. De liefde<br />
kwam later. Wat is het dat mij aantrekt<br />
Kosmos<br />
Het spel van lijn <strong>en</strong> kleur <strong>en</strong> van schakering<br />
dat leeft in de natuur, het donker <strong>en</strong> het licht<br />
-wett<strong>en</strong> van wisseling <strong>en</strong> wederkering -,<br />
ik vind het terug in het voltooid gedicht.<br />
De groeiwijs van de plant, het lev<strong>en</strong>d zich ontvouw<strong>en</strong><br />
van vorm na vorm, weer rust<strong>en</strong>d in de regelmaat<br />
die fijn vertakt door bloem <strong>en</strong> blad <strong>en</strong> st<strong>en</strong>gel gaat,<br />
is mij e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong> dat het stil, geduldig bouw<strong>en</strong><br />
van woord aan woord gehoorzaamt aan e<strong>en</strong>zelfde strev<strong>en</strong>.<br />
- Wij luist'r<strong>en</strong>: hoorbaar, op ons adem<strong>en</strong> bewog<strong>en</strong>,<br />
stuw<strong>en</strong>de <strong>en</strong> gestadig is het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong><br />
verborg<strong>en</strong> arbeid<strong>en</strong>d: totdat het diepst verlang<strong>en</strong><br />
tot rust wordt in het woord. Dan ligt voor onze og<strong>en</strong><br />
de vorm, waarin het trill<strong>en</strong>de is ingevang<strong>en</strong>.<br />
Ida Gerhardt<br />
in goede gedicht<strong>en</strong>? Kees Schuyt<br />
heeft voor zichzelf (in Roodkoper,<br />
augustus 1997) antwoord<strong>en</strong> op deze<br />
vraag geformuleerd <strong>en</strong> ik kan me daar<br />
sterk in vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> formuleer ze op<br />
mijn manier:<br />
1.poëzie ontroert; dat geldt voor<br />
gedicht<strong>en</strong> die door <strong>kinder<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
door volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong>;<br />
2.poëzie is raadselachtig, intigreert,<br />
roept vrag<strong>en</strong> op;<br />
3.poëzie doet glimlach<strong>en</strong>, is puntig <strong>en</strong><br />
speels; er wordt gespeeld met de<br />
taal <strong>en</strong> de werkelijkheid;<br />
4.poëzie maakt, troost <strong>en</strong> spoort aan<br />
tot gevoelig <strong>en</strong> fijnzinnig lev<strong>en</strong>;<br />
5.poëzie kan inspirer<strong>en</strong> tot lev<strong>en</strong>skracht,<br />
is oriëntatie van het hart;<br />
6.poëzie geeft diepgang aan de ding<strong>en</strong>,<br />
is het ontdekk<strong>en</strong> van nieuwe<br />
wereld<strong>en</strong> <strong>en</strong> nieuwe verband<strong>en</strong>;<br />
7.poëzie geeft de kern weer, is de<br />
beknopste manier om onze ervaring<strong>en</strong><br />
te beschrijv<strong>en</strong>.<br />
Tot nu toe wordt gesprok<strong>en</strong> over<br />
'poëzie' in het algeme<strong>en</strong>. Niet alles<br />
kan altijd <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>zeer aansprek<strong>en</strong>.<br />
Kees Both<br />
Daarin verschill<strong>en</strong> lezers van elkaar <strong>en</strong><br />
dat is maar goed ook. Onder de dichters<br />
die voor volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong><br />
zijn bij mij Ida Gerhardt (onlangs overled<strong>en</strong>)<br />
<strong>en</strong> Judith Herzberg favoriet, <strong>en</strong><br />
was de Poolse dichteres Wislawa<br />
Szymborska (Nobelprijs literatuur<br />
1996) e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>baring. Voor door <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
geschrev<strong>en</strong> poëzie kunn<strong>en</strong><br />
bov<strong>en</strong>staande criteria voor goede<br />
poëzie ev<strong>en</strong>zeer geld<strong>en</strong>.<br />
Dit nummer is geredigeerd door<br />
ondergetek<strong>en</strong>de <strong>en</strong> Cees Jansma,<br />
maar vooral ook door oud-redactielid<br />
Pieter Quelle, die ook de meeste artikel<strong>en</strong><br />
schreef. Als redactie dank<strong>en</strong> wij<br />
hem hierbij voor zijn belangrijke bijdrag<strong>en</strong><br />
aan dit nummer. Het is grot<strong>en</strong>deels<br />
'zijn nummer' geword<strong>en</strong>.<br />
Het eerste artikel geeft antwoord op<br />
veelgestelde vrag<strong>en</strong> over poëzie op<br />
school <strong>en</strong> is daardoor e<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>de<br />
inleiding tot het thema. Ge<strong>en</strong> poëzie<br />
zonder inspiratie <strong>en</strong> inspiratiebronn<strong>en</strong>,<br />
daarover gaat het tweede artikel.<br />
Maar er is ook e<strong>en</strong> ambachtelijke kant<br />
aan het dicht<strong>en</strong>: het gereedschap<br />
(waarover het derde artikel gaat) <strong>en</strong><br />
het herschrijv<strong>en</strong> van, het 'slijp<strong>en</strong>' aan<br />
gedicht<strong>en</strong> (het vierde artikel). E<strong>en</strong><br />
gedicht moet verklankt <strong>en</strong> gehoord<br />
word<strong>en</strong>, oftewel gepres<strong>en</strong>teerd, <strong>en</strong> in<br />
het vijfde artikel wordt e<strong>en</strong> overzicht<br />
gegev<strong>en</strong> van mogelijkhed<strong>en</strong> daarvoor.<br />
Jaap Meijer beschrijft de praktijk van<br />
e<strong>en</strong> school, ev<strong>en</strong>als, op e<strong>en</strong> andere<br />
manier, Wouter van der Horst doet.<br />
De Stichting 'Kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> poëzie'<br />
organiseert jaarlijks e<strong>en</strong> poëziewedstrijd,<br />
<strong>en</strong> Pieter maakt niet alle<strong>en</strong><br />
att<strong>en</strong>t op de wedstrijd van dit jaar,<br />
maar roept ook op om daaraan mee<br />
te do<strong>en</strong>. Het juryrapport van vorig jaar<br />
is bijgevoegd. Dit nummer wordt<br />
beslot<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> overzicht van bronn<strong>en</strong>.<br />
In de artikel<strong>en</strong> <strong>en</strong> 'tuss<strong>en</strong>door'<br />
zijn veel gedicht<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong>. Daarop<br />
kunn<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>staande criteria toegepast<br />
word<strong>en</strong>, maar het belangrijkste is<br />
toch: inspiratie om zelf met <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
<strong>en</strong> poëzie aan de slag te gaan.<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 3
Pieter Quelle<br />
SAMEN OP REIS<br />
ti<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> ti<strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong> over<br />
poëzie op school<br />
Aan de hand van ti<strong>en</strong> vaak gestelde vrag<strong>en</strong> wordt het thema ingeleid.<br />
Stelling<strong>en</strong> aan het eind van elk antwoord dag<strong>en</strong> de lezer uit, bijvoorbeeld 'g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van<br />
gedicht<strong>en</strong> kan iedere<strong>en</strong>' <strong>en</strong> 'leer <strong>kinder<strong>en</strong></strong> rijmdwang af. Zo spoedig mogelijk'.<br />
1. Waarom poëzie op school?<br />
Om alle <strong>kinder<strong>en</strong></strong> de taal van poëzie te<br />
ler<strong>en</strong> verstaan. Die taal is soms e<strong>en</strong>voudig,<br />
maar dikwijls behoorlijk ingewikkeld.<br />
Bij poëzie wil de dichter 'iets'<br />
met weinig woord<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong>. Dat<br />
'iets' kunn<strong>en</strong> diepzinnige gedacht<strong>en</strong><br />
zijn maar ook doorleefde gevoel<strong>en</strong>s.<br />
Door de keuze <strong>en</strong> rangschikking van<br />
de woord<strong>en</strong> ontstaat het gedicht. Vaak<br />
hebb<strong>en</strong> woord<strong>en</strong> meerdere betek<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>.<br />
Daar maakt de dichter bewust<br />
gebruik van. Bijvoorbeeld in de uitspraak:<br />
'Poëzie is e<strong>en</strong> verdichting van de werkelijkheid.'<br />
Poëtische taal ler<strong>en</strong> verstaan betek<strong>en</strong>t:<br />
metafor<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong>, de schoonheid<br />
van klank <strong>en</strong> taal kunn<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
woord<strong>en</strong> achter de woord<strong>en</strong> ler<strong>en</strong><br />
begrijp<strong>en</strong>. 'Lees maar, er staat niet wat<br />
er staat', schreef de dichter Nijhoff in<br />
het beroemde gedicht Awater.<br />
"Er staat: 'O moeder nooit zult gij de<br />
bontjas drag<strong>en</strong> waarvoor elk dubbeltje<br />
werd omgedraaid, <strong>en</strong> niet meer ga ik<br />
op mijn vrije dag<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> paar bloem<strong>en</strong><br />
naar het hospitaal, maar br<strong>en</strong>g de<br />
roz<strong>en</strong> naar de Kerkhoflaan..."<br />
De woord<strong>en</strong> achter de woord<strong>en</strong> ler<strong>en</strong><br />
verstaan, poëtische leesvaardigheid<br />
ontwikkel<strong>en</strong>, de hoor-or<strong>en</strong> op<strong>en</strong><strong>en</strong> van<br />
de <strong>kinder<strong>en</strong></strong>, daar gaat het om.<br />
Bed<strong>en</strong>k e<strong>en</strong>s wat jij het allermooiste<br />
gedicht vindt. Lees het hardop voor<br />
aan je beste vri<strong>en</strong>d of vri<strong>en</strong>din (goede<br />
vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> vri<strong>en</strong>dinn<strong>en</strong> zijn daar<br />
zeer geïnteresseerd in) <strong>en</strong> probeer<br />
uit te legg<strong>en</strong> waarom jij dit gedicht<br />
nu zo'n mooi gedicht vindt. Zo boor<br />
je je eig<strong>en</strong> poëtische bron (weer)<br />
aan <strong>en</strong> let op: je krijgt als gesch<strong>en</strong>k<br />
vast e<strong>en</strong> prachtig gedicht terug.<br />
4<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
2. Is gedicht<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> leuk?<br />
Ja, dicht<strong>en</strong> is heel leuk, want dicht<strong>en</strong><br />
is e<strong>en</strong> vorm van spel<strong>en</strong>. Spel<strong>en</strong> met<br />
taal. Niets is fout. Want 'goed' <strong>en</strong><br />
'fout' bestaan niet in de wereld van de<br />
poëzie. Wat wel bestaat is 'goed',<br />
'beter' <strong>en</strong> 'nog beter' maar wie dat uitmaakt<br />
is de dichter zelf. Je hoeft niets<br />
te verander<strong>en</strong> t<strong>en</strong>zij je zelf vindt dat<br />
e<strong>en</strong> ander woord of e<strong>en</strong> andere zin<br />
beter is. Duidelijker maakt wat je wil<br />
zegg<strong>en</strong>. Of krachtiger overkomt... of<br />
geheimzinniger... Dat maakt gedicht<strong>en</strong><br />
schrijv<strong>en</strong> zo anders dan gewoon taalonderwijs.<br />
Dicht<strong>en</strong> is natuurlijk meer dan alle<strong>en</strong><br />
maar spel<strong>en</strong> met taal. Het is in de eerste<br />
plaats iets vertell<strong>en</strong>, meestal over<br />
jezelf. Over ding<strong>en</strong> die jij hebt gezi<strong>en</strong>,<br />
gehoord, gevoeld, meegemaakt. En je<br />
vertelt het op e<strong>en</strong> bijzondere wijze met<br />
je eig<strong>en</strong> woord<strong>en</strong>.<br />
Dicht<strong>en</strong> is dus goed kijk<strong>en</strong>, goed luister<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> daarna de juiste woord<strong>en</strong><br />
vind<strong>en</strong>. Dat is leuk, spann<strong>en</strong>d <strong>en</strong><br />
inspann<strong>en</strong>d.<br />
Zorg in ieder geval dat <strong>kinder<strong>en</strong></strong> het<br />
mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gedicht leuk vind<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> leuk blijv<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>.<br />
3. Kunn<strong>en</strong> <strong>kinder<strong>en</strong></strong> ler<strong>en</strong> dicht<strong>en</strong>?<br />
Alle <strong>kinder<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> dicht<strong>en</strong>.<br />
Net zoals alle <strong>kinder<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong><br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong>, schilder<strong>en</strong>, toneelspel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
piano spel<strong>en</strong>.<br />
Niet alle <strong>kinder<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> dat ev<strong>en</strong><br />
goed <strong>en</strong> niet alle <strong>kinder<strong>en</strong></strong> vind<strong>en</strong> dat<br />
ev<strong>en</strong> leuk. Dat hoeft ook niet want niet<br />
iedere<strong>en</strong> hoeft dichter te word<strong>en</strong>. Je<br />
moet e<strong>en</strong> zeker tal<strong>en</strong>t hebb<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
bepaalde gedrev<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> je moet<br />
ook iets te vertell<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />
Als je dichter b<strong>en</strong>t of wordt moet je<br />
dus affiniteit met taal hebb<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
innerlijke drang om te will<strong>en</strong> dicht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> heleboel zelfdiscipline <strong>en</strong> doorzettingsvermog<strong>en</strong>,<br />
want gedicht<strong>en</strong> ontstaan<br />
niet vanzelf.<br />
Niet alle <strong>kinder<strong>en</strong></strong> hoev<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
dichter te word<strong>en</strong>.<br />
4. Waarom alle <strong>kinder<strong>en</strong></strong> lastig<br />
vall<strong>en</strong> met dicht<strong>en</strong>?<br />
Je valt er <strong>kinder<strong>en</strong></strong> niet mee lastig. Ook<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> die ge<strong>en</strong> tal<strong>en</strong>t hebb<strong>en</strong> om<br />
e<strong>en</strong> groot voetballer te word<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong><br />
voetball<strong>en</strong> leuk vind<strong>en</strong>.<br />
En je weet van te vor<strong>en</strong> niet welke <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
wel <strong>en</strong> welke <strong>kinder<strong>en</strong></strong> ge<strong>en</strong><br />
dichter word<strong>en</strong>. Alle <strong>kinder<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong><br />
de mogelijkheid krijg<strong>en</strong> ermee in aanraking<br />
mee te kom<strong>en</strong>, zodat ze zelf<br />
kunn<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong>.<br />
Daarbij komt dat <strong>kinder<strong>en</strong></strong> door zelf<br />
gedicht<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> het vakmanschap<br />
van echte dichters beter ler<strong>en</strong> waarder<strong>en</strong>.<br />
En die doelstelling geldt wel voor<br />
iedere<strong>en</strong>.<br />
G<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van gedicht<strong>en</strong> kan iedere<strong>en</strong>.<br />
5. Wat is het verschil tuss<strong>en</strong><br />
gedicht<strong>en</strong> van, voor <strong>en</strong> over<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong>?<br />
E<strong>en</strong> gedicht van e<strong>en</strong> kind is e<strong>en</strong><br />
gedicht dat door e<strong>en</strong> kind is geschrev<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> gedicht voor e<strong>en</strong> kind is e<strong>en</strong><br />
gedicht van e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong>e die speciaal<br />
voor <strong>kinder<strong>en</strong></strong> dat gedicht heeft<br />
gemaakt. Hij heeft zich 'aangepast'<br />
aan de leef- <strong>en</strong> begripswereld van <strong>kinder<strong>en</strong></strong>.<br />
Er zijn ook m<strong>en</strong>gvorm<strong>en</strong>. 'Gedicht<strong>en</strong><br />
voor <strong>kinder<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> andere volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>'.<br />
Zo luidt de ondertitel van "Goedemorg<strong>en</strong>,<br />
welterust<strong>en</strong>", e<strong>en</strong> verzameling<br />
gedicht<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> door Kees F<strong>en</strong>s.<br />
Het gaat om gedicht<strong>en</strong> die volg<strong>en</strong>s de<br />
sam<strong>en</strong>steller door zowel <strong>kinder<strong>en</strong></strong> als<br />
volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> begrep<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> waar ze ook plezier aan kunn<strong>en</strong><br />
belev<strong>en</strong>.<br />
Gedicht<strong>en</strong> over <strong>kinder<strong>en</strong></strong> zijn gedicht<strong>en</strong><br />
van volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> voor volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
over <strong>kinder<strong>en</strong></strong>, dikwijls over de<br />
eig<strong>en</strong> kindertijd.<br />
Sommige gedicht<strong>en</strong> zijn beter geschikt<br />
om met <strong>kinder<strong>en</strong></strong> te behandel<strong>en</strong> dan
andere. Omdat ze speciaal voor <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
zijn geschrev<strong>en</strong> of omdat ze toegankelijker<br />
zijn voor <strong>kinder<strong>en</strong></strong>.<br />
Bed<strong>en</strong>k dat <strong>kinder<strong>en</strong></strong> meer kunn<strong>en</strong><br />
begrijp<strong>en</strong> -verstaan- dan m<strong>en</strong>ig volwass<strong>en</strong>e<br />
vermoedt.<br />
"To<strong>en</strong> ik e<strong>en</strong> kleine jong<strong>en</strong> was las ik<br />
<strong>en</strong> las (....), ik las wat ik begreep <strong>en</strong><br />
wat ik niet begreep. 'Dat is niets voor<br />
jou', zei mijn moeder, 'dat begrijp je<br />
nog niet!' Desondanks las het ik toch.<br />
En ik dacht: 'Begrijp<strong>en</strong> de volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
alles wat ze lez<strong>en</strong>?' Nu b<strong>en</strong> ik zelf<br />
volwass<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik kan de vraag als<br />
deskundige beantwoord<strong>en</strong>: Ook de<br />
volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> niet alles. En<br />
als ze slechts laz<strong>en</strong> wat ze begrep<strong>en</strong>,<br />
dan hadd<strong>en</strong> de drukkers <strong>en</strong> de zetters<br />
in de krantegebouw<strong>en</strong> maar weinig<br />
te do<strong>en</strong>". (Erich Kästner, Als ich<br />
ein kleiner Junge war (1957).<br />
6. Waarom lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>?<br />
Je leert iets pas echt wanneer je er zelf<br />
mee bezig b<strong>en</strong>t geweest. Je leert ook<br />
pas iets echt begrijp<strong>en</strong> als je zelf met<br />
het probleem hebt kunn<strong>en</strong> stoei<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
naar mogelijke oplossing<strong>en</strong> hebt<br />
gezocht.<br />
Als we zelf tek<strong>en</strong><strong>en</strong> of prober<strong>en</strong> te<br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong>, begrijp<strong>en</strong> we pas iets van het<br />
meesterschap van de schilder.<br />
Met poëzie is dat niet anders. 'Zo lief<br />
als....', dat kunn<strong>en</strong> we <strong>kinder<strong>en</strong></strong> gemakkelijk<br />
ler<strong>en</strong>, maar waarom je<br />
iemand nou de allerliefste vindt...? tja:<br />
Bas Rompa vroeg het zich ook af:<br />
Ik<br />
Ik b<strong>en</strong> verliefd op...Marian<br />
En snap maar niet hoe dat nu kan<br />
Zij heeft rood haar, ik val op blond<br />
Ik hou van slank <strong>en</strong> zij is rond<br />
Het is haar stem, het is haar geur<br />
Het is haar blik, waar ik van kleur<br />
Schrijv<strong>en</strong> van gedicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> lez<strong>en</strong> van<br />
gedicht<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> elkaar regelmatig moet<strong>en</strong><br />
afwissel<strong>en</strong>.<br />
7. Is er e<strong>en</strong> verschil tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
versje of e<strong>en</strong> gedicht?<br />
Natuurlijk zijn er verschill<strong>en</strong>, anders<br />
zoud<strong>en</strong> er niet twee woord<strong>en</strong> bestaan.<br />
Maar de verschill<strong>en</strong> zijn gradueel niet<br />
ess<strong>en</strong>tieel. Voor ons doel: de taal van<br />
poëzie ler<strong>en</strong> verstaan, zijn de verschill<strong>en</strong><br />
ook niet interessant. Versjes zijn<br />
'e<strong>en</strong>voudige' gedicht<strong>en</strong>, die gemakkelijk<br />
lijk<strong>en</strong> maar soms is dat ook maar<br />
schijn.<br />
Versjes word<strong>en</strong> vaak gezong<strong>en</strong>. Dat<br />
noem<strong>en</strong> we dan liedjes. Bij liedjes zijn<br />
het aantal lettergrep<strong>en</strong> <strong>en</strong> de klank<br />
vaak heel belangrijk. Het moet ritmisch<br />
klopp<strong>en</strong> <strong>en</strong> rijm is vaak belangrijk.<br />
Maak zowel gebruik van e<strong>en</strong>voudige<br />
versjes als van officiële gedicht<strong>en</strong>.<br />
Alles di<strong>en</strong>t het doel.<br />
8. Moet<strong>en</strong> gedicht<strong>en</strong> rijm<strong>en</strong>?<br />
Nee, gedicht<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> helemaal niet<br />
rijm<strong>en</strong>. Dat is e<strong>en</strong> hardnekkig misverstand.<br />
Vaak is rijm zelfs e<strong>en</strong> belemmering<br />
om te dicht<strong>en</strong>.<br />
Gedicht<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> rijm<strong>en</strong>. Rijm kan<br />
e<strong>en</strong> belangrijke functie hebb<strong>en</strong> maar<br />
'rijmdwang' keert zich vaak teg<strong>en</strong> de<br />
maker <strong>en</strong> dat gebeurt nog al e<strong>en</strong>s bij<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong>. Ze zett<strong>en</strong> dan twee regels<br />
achter elkaar die wel rijm<strong>en</strong> maar niets<br />
met elkaar te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. De vorm<br />
gaat dan de inhoud bepal<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan is<br />
het gevaar dat het resultaat pure onzin<br />
wordt, rijmelarij.<br />
Vorm <strong>en</strong> inhoud moet<strong>en</strong> elkaar versterk<strong>en</strong>.<br />
Kinder<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> dat poëzie<br />
in eerste instantie e<strong>en</strong> auth<strong>en</strong>tieke<br />
uiting is. Daarna kunn<strong>en</strong> ze gaan<br />
experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met vorm om te<br />
onderzoek<strong>en</strong> op welke wijze de uiting<br />
het meeste zeggingskracht krijgt.<br />
Leer <strong>kinder<strong>en</strong></strong> rijmdwang af. Zo<br />
spoedig mogelijk. Geef desnoods<br />
opdracht<strong>en</strong> waarbij hun gedicht niet<br />
mag rijm<strong>en</strong>.<br />
9. E<strong>en</strong> dichter op school?<br />
Ja, nodig e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> echte dichter uit.<br />
Dat stimuleert ontzett<strong>en</strong>d. De <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
ontmoet<strong>en</strong> zo e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>d persoon die<br />
vertelt hoe moeilijk hij het mak<strong>en</strong> van<br />
gedicht<strong>en</strong> vindt. Het is e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>baring<br />
voor <strong>kinder<strong>en</strong></strong> om te hor<strong>en</strong> dat dichters<br />
'worstel<strong>en</strong>' met hun gedicht<strong>en</strong>.<br />
Belangrijk is dat de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> kijkje<br />
in de dichtkeuk<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong><br />
wil hij wel sam<strong>en</strong> met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong><br />
gedicht mak<strong>en</strong>.<br />
Bereid het bezoek goed voor. Haal<br />
<strong>en</strong>kele bundels van hem uit de bibliotheek,<br />
bespreek <strong>en</strong>kele gedicht<strong>en</strong>, laat<br />
ze op verschill<strong>en</strong>de wijz<strong>en</strong> door de <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
voordrag<strong>en</strong>. Bed<strong>en</strong>k opdracht<strong>en</strong><br />
bij de gedicht<strong>en</strong>, bijvoorbeeld:<br />
maak het gedicht af (bij de eerste helft<br />
van het gedicht); speel het e<strong>en</strong>s uit;<br />
maak er e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>ing bij; maak zelf<br />
e<strong>en</strong> gedicht vanuit dezelfde inspiratie.<br />
<strong>en</strong>z. <strong>en</strong>z.<br />
Bel het regionale steunpunt kunstzinnige<br />
vorming om e<strong>en</strong> project<br />
'Dichter op school' te realiser<strong>en</strong>.<br />
10. Moet je verstand hebb<strong>en</strong> van<br />
poëzie om <strong>kinder<strong>en</strong></strong> te ler<strong>en</strong> dicht<strong>en</strong>?<br />
Ja <strong>en</strong> Nee.<br />
Je moet natuurlijk wel wet<strong>en</strong> wat poëzie<br />
is, anders kun je er ge<strong>en</strong> les in<br />
gev<strong>en</strong>. En het is best belangrijk dat je<br />
er affiniteit mee hebt want anders kun<br />
je het beter aan e<strong>en</strong> collega overlat<strong>en</strong>.<br />
Maar het is natuurlijk niet zo dat je e<strong>en</strong><br />
groot k<strong>en</strong>ner van poëzie moet zijn om<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> te kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> dicht<strong>en</strong>.<br />
Belangrijk is dat je stapsgewijs met<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> aan het werk kunt gaan, aan<br />
de hand van e<strong>en</strong> aantal richtlijn<strong>en</strong>. En<br />
dat je de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> kunt stimuler<strong>en</strong> tot<br />
schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> herschrijv<strong>en</strong>, tot lez<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
herlez<strong>en</strong>. Je zou het als e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke<br />
ontdekkingsreis kunn<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong>.<br />
Sam<strong>en</strong> op reis. En als je e<strong>en</strong>maal<br />
onderweg b<strong>en</strong>t, blijf je reiz<strong>en</strong>.<br />
Er ligg<strong>en</strong> nog vele<br />
belangwekk<strong>en</strong>de<br />
ontdekking<strong>en</strong> te<br />
wacht<strong>en</strong>.<br />
Zorg dat je <strong>en</strong>kele<br />
handboek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verzamelbundels<br />
met poëzie in de<br />
klas hebt staan <strong>en</strong><br />
ga sam<strong>en</strong> met de<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> op reis.<br />
ik zoek<br />
e<strong>en</strong> hoekje<br />
heel geheim<br />
e<strong>en</strong> plaatsje<br />
in mijn huis<br />
waar niemand<br />
mij ooit<br />
vind<strong>en</strong> kan<br />
<strong>en</strong> in mijn ééntje<br />
d<strong>en</strong>k ik dan<br />
weg zijn<br />
<strong>en</strong> toch thuis<br />
Nannie Kuiper<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 5
Pieter Quelle<br />
IK LEG EEN SCHATKIST AAN<br />
Over inspiratie, inspiratiebronn<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
het verzamel<strong>en</strong> van bouwst<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
HET KIND EN IK<br />
Ik zou e<strong>en</strong> dag uit viss<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> voelde mij moedeloos.<br />
Ik maakte tuss<strong>en</strong> de liss<strong>en</strong><br />
met de hand e<strong>en</strong> wak in het kroos.<br />
Er steeg licht op van b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong><br />
uit de zwarte spiegelgrond.<br />
Ik zag e<strong>en</strong> tuin onbetred<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kind dat daar stond.<br />
Het stond aan zijn schrijftafel<br />
te schrijv<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> lei.<br />
Het woord onder de griffel<br />
herk<strong>en</strong>de ik, was van mij.<br />
Maar to<strong>en</strong> heeft het geschrev<strong>en</strong>,<br />
zonder haast <strong>en</strong> zonder schroom,<br />
al wat ik van mijn lev<strong>en</strong><br />
nog ooit te schrijv<strong>en</strong> droom.<br />
En telk<strong>en</strong>s als ik ev<strong>en</strong><br />
knikte dat ik het wist,<br />
liet hij het water bev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> werd het uitgewist.<br />
Martinus Nijhoff<br />
Inspiratie<br />
'Inspiratio' betek<strong>en</strong>t letterlijk 'inblazing'.<br />
In de oudheid dacht m<strong>en</strong> dat de<br />
god<strong>en</strong> goede ideeën of invall<strong>en</strong> in de<br />
hoofd<strong>en</strong> van de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> bliez<strong>en</strong>.<br />
Ideeën zweefd<strong>en</strong> in de lucht <strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
ingeademd. Zoals je het inadem<strong>en</strong><br />
van lucht nodig had om in lev<strong>en</strong> te blijv<strong>en</strong>,<br />
zo had je de goddelijke invall<strong>en</strong><br />
nodig voor je geestelijk lev<strong>en</strong>. Later<br />
kwam<strong>en</strong> er andere opvatting<strong>en</strong> over<br />
inspiratie. Poesjkin noemde het 'het<br />
lev<strong>en</strong>dig op<strong>en</strong>staan van de ziel voor<br />
indrukk<strong>en</strong>'. Maar dan zitt<strong>en</strong> we met<br />
e<strong>en</strong> ander probleem: Wat is de ziel?<br />
Teg<strong>en</strong>woordig beschouwt m<strong>en</strong> inspiratie<br />
als e<strong>en</strong> prikkeling, meestal van<br />
buit<strong>en</strong>, die in het hoofd e<strong>en</strong> proces op<br />
gang br<strong>en</strong>gt waaruit e<strong>en</strong> kunstwerk<br />
kan ontstaan.<br />
Maar... waarom staat m<strong>en</strong> wel op<strong>en</strong><br />
voor de <strong>en</strong>e indruk <strong>en</strong> niet voor de<br />
6<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
andere? Er moet dus e<strong>en</strong> wil tot inspiratie<br />
opdo<strong>en</strong> aanwezig zijn, wil m<strong>en</strong><br />
door iets geïnspireerd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Kunst<strong>en</strong>aars hal<strong>en</strong> overal inspiratie<br />
vandaan hal<strong>en</strong>. Wat ze zi<strong>en</strong>, binn<strong>en</strong> of<br />
buit<strong>en</strong>; wat ze opvalt; wat ze d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>;<br />
wat ze voel<strong>en</strong>; wat ze fantaser<strong>en</strong>; wat<br />
ze mooi vind<strong>en</strong>; wat ze fijn vind<strong>en</strong>;<br />
waar ze graag naar toe gaan; wat ze<br />
graag will<strong>en</strong> do<strong>en</strong>; waar ze e<strong>en</strong> hekel<br />
aan hebb<strong>en</strong>; wat ze nooit zoud<strong>en</strong><br />
do<strong>en</strong>; wie ze aardig vind<strong>en</strong>, of lief <strong>en</strong><br />
wie niet. Wat ze vind<strong>en</strong> dat er moet<br />
gebeur<strong>en</strong> als... Wat ze w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> of wat<br />
ze drom<strong>en</strong>.<br />
Onthull<strong>en</strong>d is de bijzondere animatiefilm<br />
'D...' van Harrie Geel<strong>en</strong>, die<br />
geproduceerd is door de Stichting<br />
Schrijversschool Sam<strong>en</strong>leving (SSS)<br />
<strong>en</strong> aldaar ook verkrijgbaar. Het gaat<br />
over de inspiratiebronn<strong>en</strong> van schrijvers<br />
<strong>en</strong> dichters. Ruim 30 verschill<strong>en</strong>de<br />
auteurs kom<strong>en</strong> aan het woord <strong>en</strong><br />
na het bekijk<strong>en</strong> ervan blijft één allesoverheers<strong>en</strong>de<br />
gedachte achter:<br />
schrijvers <strong>en</strong> dichters hal<strong>en</strong> hun inspiratie<br />
overal vandaan: uit hun fantasie,<br />
uit e<strong>en</strong> situatie in de trein, uit e<strong>en</strong> bijnaongeluk,<br />
uit oude literatuur, uit plekk<strong>en</strong><br />
in andere land<strong>en</strong>, noem maar op.<br />
Film 'D' te bestell<strong>en</strong> bij SSS,<br />
Huddestraat 7, 1018 HB Amsterdam,<br />
tel. 020 - 6234923.<br />
Inspiratiebronn<strong>en</strong><br />
Om <strong>kinder<strong>en</strong></strong> op weg te help<strong>en</strong> volgt<br />
hierbij e<strong>en</strong> aantal suggesties.<br />
1. De eig<strong>en</strong> ervaring<strong>en</strong><br />
Alle <strong>kinder<strong>en</strong></strong> mak<strong>en</strong> dagelijks gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
mee die ze bewust of onbewust<br />
bezighoud<strong>en</strong>. Die dagelijkse<br />
ervaring<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> bron van inspiratie.<br />
Kinder<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> om die dagelijkse<br />
ervaring<strong>en</strong> te beschrijv<strong>en</strong>. In proza:<br />
'omschrijf e<strong>en</strong>s zo nauwkeurig mogelijk<br />
hoe je kamer eruit ziet, of je moeder<br />
of vader, je broer of zus, de klok, het<br />
klaslokaal, de tuin <strong>en</strong>z.<br />
Nauwkeurig ler<strong>en</strong> beschrijv<strong>en</strong> is de<br />
basis van nauwkeurig (=bewust) waarnem<strong>en</strong>,<br />
is de basis van poëzie. Oog<br />
krijg<strong>en</strong> voor het bijzondere.<br />
"Als je goed<br />
om je he<strong>en</strong> kijkt<br />
zie je dat alles<br />
gekleurd is"<br />
is e<strong>en</strong> gedicht van K. Schippers<br />
2. gedicht<strong>en</strong><br />
Misschi<strong>en</strong> is er ge<strong>en</strong> betere inspiratiebron<br />
dan e<strong>en</strong> gedicht van iemand<br />
anders. Daarin herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> we immers<br />
de hand van de meester. E<strong>en</strong> gedicht<br />
mak<strong>en</strong> als Buddingh, Gezelle, Biemans<br />
of Dorrestijn geeft veel plezier <strong>en</strong> veel<br />
inzicht in de kracht van 'de meester'.<br />
Wel moet<strong>en</strong> we oppass<strong>en</strong> dat inspiratie<br />
niet vervalt tot imitatie. En daar<br />
bedoel<strong>en</strong> we mee: het geheel of<br />
gedeeltelijk overschrijv<strong>en</strong> van tekst<strong>en</strong><br />
van ander<strong>en</strong>. Soms gaat het niet e<strong>en</strong>s<br />
om overschrijv<strong>en</strong> maar zing<strong>en</strong> er e<strong>en</strong><br />
aantal regels in je hoofd waar je niet<br />
meer precies van weet waar ze vandaan<br />
kom<strong>en</strong>. Het gaat bij gedicht<strong>en</strong><br />
mak<strong>en</strong> niet om de beloning: e<strong>en</strong> pluim<br />
van meester of juf of de ereprijs op e<strong>en</strong><br />
poëziewedstrijd, maar om de eig<strong>en</strong><br />
auth<strong>en</strong>tieke vormgeving.<br />
M<strong>en</strong> kan zich lat<strong>en</strong> inspirer<strong>en</strong> door de<br />
vorm van e<strong>en</strong> gedicht, door de inhoud<br />
of door de klank. Variatie in de<br />
opdracht<strong>en</strong> is daarom belangrijk.<br />
E<strong>en</strong> voorbeeld<br />
Laat de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> gedicht uit e<strong>en</strong><br />
bloemlezing kiez<strong>en</strong>. Vraag ze één<br />
kernwoord op te schrijv<strong>en</strong>. Laat de<br />
kernwoord<strong>en</strong> doorgev<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong><br />
buurman of buurvrouw.<br />
Vraag het tweede kind e<strong>en</strong> werkwoord<br />
bij het kernwoord te schrijv<strong>en</strong>.<br />
Verzamel alle briefje <strong>en</strong> leg ze op e<strong>en</strong><br />
tafel. De <strong>kinder<strong>en</strong></strong> mog<strong>en</strong> nu kiez<strong>en</strong><br />
van welk twee woord<strong>en</strong> zij e<strong>en</strong><br />
gedicht gaan mak<strong>en</strong>.<br />
Variatie: In plaats van e<strong>en</strong> kernwoord<br />
laat je ze e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>ing mak<strong>en</strong>. Herhaal<br />
verder de procedure.<br />
Nog e<strong>en</strong> voorbeeld<br />
Maak werkwijzerkaart<strong>en</strong> op de<br />
manier zoals beschrev<strong>en</strong> staat in<br />
'Plezier met Poëzie'(zie lijst van aanbevol<strong>en</strong><br />
literatuur aan het ein van dit<br />
nummer).
3. situaties<br />
Er zijn vele situaties die aanleiding zijn<br />
tot het schrijv<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> verhaal of het<br />
mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gedicht.<br />
In de animatiefilm '...D...' (zie hiervoor)<br />
vertelt Rindert Kromhout dat hij in de<br />
trein zit <strong>en</strong> ziet dat iemand teg<strong>en</strong>over<br />
hem e<strong>en</strong> koek uitpakt <strong>en</strong> die op begint<br />
te peuzel<strong>en</strong>. Op dat mom<strong>en</strong>t bed<strong>en</strong>kt<br />
hij er e<strong>en</strong> verhaal omhe<strong>en</strong>. Hij geeft de<br />
man e<strong>en</strong> naam, familie, vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
plaats waar hij woont, e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> om in<br />
de trein te zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> de koek op te<br />
et<strong>en</strong>. Dat verzint hij ter plekke. Thuis<br />
hoeft hij het alle<strong>en</strong> nog maar op te<br />
schrijv<strong>en</strong>.<br />
In dezelfde film vertelt Willem van<br />
Toorn hoe hij e<strong>en</strong>s in Si<strong>en</strong>a tuss<strong>en</strong> de<br />
zwaluw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kraai zag vlieg<strong>en</strong> of liever<br />
gezegd: fladder<strong>en</strong>. Hij beschreef<br />
onmiddellijk het beeld maar kon dat<br />
beeld pas veel later in e<strong>en</strong> gedicht verwerk<strong>en</strong>:<br />
'Hoe e<strong>en</strong> kraai vliegt over de heuvels<br />
bij Si<strong>en</strong>a: e<strong>en</strong> verkreukelde zwarte lap<br />
bov<strong>en</strong> het koper<strong>en</strong> landschap<br />
Werkt zich rot, d<strong>en</strong>k je van onder af,<br />
met die averechtse vleugels....'<br />
4. foto's<br />
Kopieer e<strong>en</strong> foto <strong>en</strong> geef elk kind e<strong>en</strong><br />
fotoblad. Laat ze vertell<strong>en</strong> wat ze zi<strong>en</strong>.<br />
Daarna mog<strong>en</strong> ze op het fotoblad<br />
schrijv<strong>en</strong> met behulp van de volg<strong>en</strong>de<br />
vrag<strong>en</strong>: Schrijf in de linkerhoek wat je<br />
ziet op de foto <strong>en</strong> wat je d<strong>en</strong>kt dat er<br />
ook is, maar niet op de foto is gekom<strong>en</strong>.<br />
Let ook op details.<br />
In de rechterhoek schrijf je welke geluid<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> geur<strong>en</strong> je bij de afbeelding<br />
vindt hor<strong>en</strong>. Linksonder kom<strong>en</strong> je<br />
gedacht<strong>en</strong> te staan. Rechtsonder je<br />
gevoel<strong>en</strong>s.<br />
Onderstreep in elk gebied woord<strong>en</strong> die<br />
je wilt gebruik<strong>en</strong> in het gedicht.<br />
Ev<strong>en</strong>tueel kun je de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> eerst e<strong>en</strong><br />
verhaal lat<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarna pas<br />
het gedicht. Ook kan je de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> op<br />
e<strong>en</strong> spoor zett<strong>en</strong> door h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gedicht<br />
te lat<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> dat betrekking heeft<br />
op e<strong>en</strong> persoon op de foto.<br />
Ook kan m<strong>en</strong> de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> beginzin<br />
gev<strong>en</strong>.<br />
Ieder gedicht krijgt dan dezelfde<br />
begin-zin.<br />
Om het schrijv<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> foto te vergemakkelijk<strong>en</strong>,<br />
kunn<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de vrag<strong>en</strong><br />
help<strong>en</strong>:<br />
Waar is de foto gemaakt?<br />
Waaraan kun je dat zi<strong>en</strong>?<br />
Wanneer is de foto gemaakt?<br />
Hoe oud zijn de person<strong>en</strong> op de<br />
foto?<br />
Wat zijn ze aan het do<strong>en</strong>?<br />
Do<strong>en</strong> ze allemaal hetzelfde?<br />
Zie je iets op de foto wat je nog nooit<br />
hebt gezi<strong>en</strong>?<br />
Wat zie je op de foto wat je goed<br />
k<strong>en</strong>t?<br />
Welke kleur<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> je op?<br />
Welke geluid<strong>en</strong> hoor je in de foto?<br />
Welke voorwerp<strong>en</strong> zie je die je mooi<br />
of raar of gewoon vindt?<br />
Welke sfeer heeft de foto?<br />
Wat vertelt de foto?<br />
E<strong>en</strong> bijzonder fotoboek dat speciaal<br />
voor <strong>kinder<strong>en</strong></strong> gemaakt is <strong>en</strong> dat zeer<br />
geschikt is als inspiratiebron om<br />
gedicht<strong>en</strong> bij foto's te schrijv<strong>en</strong>, is:<br />
'Klik, ik heb je', van Marije van der<br />
Hoev<strong>en</strong>. Uitgeverij Sjaloom, Postbus<br />
1895 , 1000 BW Amsterdam.<br />
E<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> bijzonder boek, met intriger<strong>en</strong>de<br />
fotos's <strong>en</strong> tekst<strong>en</strong> is: 's Nachts<br />
op dak, 50 kindervoorstelling<strong>en</strong>, van<br />
K. Schippers, Uitgeverij Querido te<br />
Amsterdam.<br />
5. Pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek<strong>en</strong><br />
Pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek<strong>en</strong> zijn beeldboek<strong>en</strong>.<br />
Pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beeld<strong>en</strong> het verhaal uit <strong>en</strong> ter<br />
illustratie is in de meeste pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek<strong>en</strong><br />
nog e<strong>en</strong> tekst opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Deze<br />
tekst is niet meer dan e<strong>en</strong> aangeklede<br />
verhaallijn, e<strong>en</strong> beknopte weergave<br />
van het verhaal.<br />
De pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn sterk sfeerbepal<strong>en</strong>d <strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> allerlei poëtische gevoel<strong>en</strong>s<br />
oproep<strong>en</strong>.<br />
Nu kan je op minst<strong>en</strong>s drie manier<strong>en</strong><br />
te werk gaan:<br />
a. Vertel het verhaal(tje). Laat <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
vertell<strong>en</strong> waar het in dit verhaal over<br />
gaat, het thema dus. Vraag hun daarover<br />
e<strong>en</strong> gedicht te mak<strong>en</strong>.<br />
b. Laat de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> pr<strong>en</strong>t zi<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
laat de pr<strong>en</strong>t de inspiratiebron zijn voor<br />
e<strong>en</strong> gedicht.<br />
c. E<strong>en</strong> pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek verdicht<strong>en</strong>.<br />
Het is spann<strong>en</strong>d om de pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek die je gekopieerd<br />
hebt, aan twee of drie <strong>kinder<strong>en</strong></strong> te<br />
gev<strong>en</strong>. Van te vor<strong>en</strong> heb je naast iedere<br />
pr<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> kader getek<strong>en</strong>d. De<br />
opdracht luidt: maak e<strong>en</strong> gedicht van<br />
vier of zes regels (al of niet rijm<strong>en</strong>d) die<br />
bij de pr<strong>en</strong>t hoort. Schrijf dat gedicht in<br />
het aangegev<strong>en</strong> kader. Verzamel alle<br />
pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> lees het zelfgedichte boek<br />
voor.<br />
Doe hetzelfde met e<strong>en</strong> heel pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek,<br />
waarbij de tekst afgeplakt is.<br />
Laat de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> het verhaaltje bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
dat bij de plaatjes hoort <strong>en</strong> daarna<br />
het verhaal in twee- of vier- regelige<br />
gedichtjes verwoord<strong>en</strong>. Neem bijvoorbeeld<br />
'Het allermooiste ei' van Helme<br />
Heine (Gottmer-Haarlem). Dit oorspronkelijk<br />
in het Duits geschrev<strong>en</strong><br />
pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek is prachtig door Willem<br />
Wilmink vertaald:<br />
'To<strong>en</strong> zei de koning van dat land:<br />
Het mooie van de buit<strong>en</strong>kant,<br />
dat gaat voorbij, dat houdt ge<strong>en</strong> stand.<br />
Maar als je mooi b<strong>en</strong>t, diep van binn<strong>en</strong>,<br />
dan kun je hier de wedstrijd winn<strong>en</strong>.<br />
Is dat begrep<strong>en</strong>, drie vri<strong>en</strong>dinn<strong>en</strong>?<br />
Dus wie het mooiste ei kan legg<strong>en</strong>,<br />
die wordt prinses. Dat wou ik zegg<strong>en</strong>.'<br />
E<strong>en</strong> ander voorbeeld, speciaal<br />
geschikt voor jongste kleuters <strong>en</strong> peuters<br />
zijn de pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek<strong>en</strong> van Nannie<br />
Kuiper <strong>en</strong> The Tjong Khing (Leopold,<br />
Amsterdam). E<strong>en</strong> gedicht van Nannie<br />
Kuiper, 'Bijvoorbeeld Bar<strong>en</strong>d', is de<br />
basis van dit boek, dat zijn charme<br />
ontle<strong>en</strong>t aan de prachtige tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>.<br />
Kopieer de pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Laat <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> kleur<strong>en</strong> <strong>en</strong> lees regelmatig<br />
e<strong>en</strong> aantal regels voor. Kleuters k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
de tekst snel uit het hoofd.<br />
'Bar<strong>en</strong>d mag nu uit de box<br />
Bar<strong>en</strong>d wordt al groot<br />
<strong>en</strong> hij zit niet meer zo graag<br />
op zijn moeders schoot.'<br />
Nog e<strong>en</strong> voorbeeld: Het bek<strong>en</strong>de<br />
gedicht van Annie M.G. Schmidt<br />
'Beertje Pippelo<strong>en</strong>tje' is twee jaar<br />
geled<strong>en</strong> opnieuw uitgegev<strong>en</strong> met<br />
tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van Harry Geel<strong>en</strong>.<br />
Ook het prachtige boek "Dichter bij de<br />
dier<strong>en</strong>" van Eric Carle, J.H. Gottmer te<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 7
Haarlem is zeer bruikbaar.<br />
Als de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> bij de afgebeelde dier<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> gedicht gemaakt hebb<strong>en</strong>, zijn<br />
ze daarna natuurlijk nieuwsgierig wat<br />
de professionele dichters ervan hebb<strong>en</strong><br />
gemaakt.<br />
Vergelijk de verschill<strong>en</strong>de manier<strong>en</strong><br />
waarop de dichters met de opdracht:<br />
"Maak e<strong>en</strong> gedicht bij dit dier" zijn<br />
omgegaan.<br />
Gebruik die verschill<strong>en</strong>de invalshoek<strong>en</strong><br />
voor je eig<strong>en</strong> opdracht<strong>en</strong> aan de <strong>kinder<strong>en</strong></strong>.<br />
6. tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> schilderij<strong>en</strong><br />
Het 'pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek' "Mijn botjes zijn<br />
bekleed met deftig vel" van Ted van<br />
Lieshout, Leopold te Amsterdam, is<br />
ge<strong>en</strong> verhal<strong>en</strong>d pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek, zoals<br />
hierbov<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>. Het is eerder<br />
e<strong>en</strong> verzameling gedicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>,<br />
collages, <strong>en</strong> andere beeld<strong>en</strong>de<br />
techniek<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
thema. Fasciner<strong>en</strong>d hoe tekst <strong>en</strong><br />
beeld met elkaar te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>de inspiratiebron -wat<br />
beeld <strong>en</strong> tekst betreft- om met de klas<br />
e<strong>en</strong> dergelijk boek te mak<strong>en</strong>.<br />
Je kunt start<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>ing die de<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> hebb<strong>en</strong> gemaakt. Of bij e<strong>en</strong><br />
tek<strong>en</strong>ing van e<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aar, in dit<br />
geval Ted van Lieshout. In wez<strong>en</strong> kun<br />
je start<strong>en</strong> bij ieder schilderij of iedere<br />
tek<strong>en</strong>ing.<br />
In het bijzondere boek: "Ik heb het<br />
Rood van 't Joodse Bruidje lief", staan<br />
gedicht<strong>en</strong> van bek<strong>en</strong>de Nederlandse<br />
dichters geïnspireerd door beroemde<br />
schilderij<strong>en</strong>. De bundel is sam<strong>en</strong>gesteld<br />
door Tom van Deel <strong>en</strong> uitgegev<strong>en</strong><br />
door Querido in Amsterdam.<br />
Van e<strong>en</strong> iets andere orde zijn de posters<br />
<strong>en</strong> ansichtkaart<strong>en</strong> van Stichting<br />
Plint te Eindhov<strong>en</strong> (zie adreslijst). Hierbij<br />
gaat het om gedicht<strong>en</strong> waardoor<br />
beeld<strong>en</strong>de kunst<strong>en</strong>aars zich lat<strong>en</strong><br />
inspirer<strong>en</strong>. Ieder jaar verschijnt e<strong>en</strong><br />
nieuwe reeks gedicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> beeld<strong>en</strong> op<br />
ansichtkaart<strong>en</strong> <strong>en</strong> posters. Prachtig<br />
om in de klas of elders op school op te<br />
hang<strong>en</strong>.<br />
7. beeld<strong>en</strong><br />
Overal in e<strong>en</strong> stad of dorp staan beeld<strong>en</strong><br />
(sculptur<strong>en</strong>). Die beeld<strong>en</strong> staan er<br />
niet zonder bedoeling. Soms is het e<strong>en</strong><br />
monum<strong>en</strong>t ter nagedacht<strong>en</strong>is van ...,<br />
8<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
soms e<strong>en</strong> autonoom kunstwerk. E<strong>en</strong><br />
beroemd monum<strong>en</strong>t, met e<strong>en</strong> gedicht<br />
van A. Roland Holst erin gebeiteld, is<br />
het monum<strong>en</strong>t op de Dam te Amsterdam.<br />
De autonome kunstwerk<strong>en</strong> verbeeld<strong>en</strong><br />
dikwijls e<strong>en</strong> bepaalde gedachte.<br />
D<strong>en</strong>k bijvoorbeeld aan het<br />
beroemde werk van Zadkine in Rotterdam<br />
'Stad zonder hart' of 'De Dokwerker'<br />
te Amsterdam.<br />
Beeld<strong>en</strong> l<strong>en</strong><strong>en</strong> zich uitstek<strong>en</strong>d als<br />
inspiratiebron voor e<strong>en</strong> gedicht. Je<br />
kunt natuurlijk met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> naar de<br />
beeld<strong>en</strong> toegaan -ontwerp e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
beeld<strong>en</strong>route in de buurt- je kunt<br />
natuurlijk ook plaatjes spar<strong>en</strong> of e<strong>en</strong><br />
diaserie kop<strong>en</strong>.<br />
8. muziek<br />
Veel liedjes zijn gedicht<strong>en</strong>. Vaak realiseert<br />
m<strong>en</strong> zich dat niet, omdat e<strong>en</strong><br />
gedicht iets verhev<strong>en</strong>s zou moet<strong>en</strong><br />
zijn.<br />
Het is interessant om met <strong>kinder<strong>en</strong></strong> de<br />
tekst van e<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d liedje te besprek<strong>en</strong>.<br />
Hoe zit het in elkaar? Rijmt het?<br />
Wat betek<strong>en</strong>t de tekst?<br />
Kinder<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> bij dit soort tekst<strong>en</strong><br />
snel ontdekk<strong>en</strong> dat rijm, ritme <strong>en</strong><br />
regell<strong>en</strong>gte e<strong>en</strong> functie hebb<strong>en</strong>. Je<br />
hoeft maar e<strong>en</strong> woord dat uit uit één<br />
lettergreep bestaat te verander<strong>en</strong> in<br />
e<strong>en</strong> woord van twee of drie lettergrep<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> dan loopt het niet meer.<br />
Laat de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> zelf e<strong>en</strong> keer e<strong>en</strong><br />
tekst mak<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>de melodie.<br />
Het kan ook andersom. Het gedicht,<br />
met name het metrum, stimuleert tot<br />
het componer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> melodie.<br />
Muziek roept vaak e<strong>en</strong> stemming op.<br />
Je kunt de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> inspirer<strong>en</strong> tot het<br />
mak<strong>en</strong> van gedicht<strong>en</strong>, door h<strong>en</strong> bewust<br />
naar bepaalde muziek te lat<strong>en</strong><br />
luister<strong>en</strong>. Al luister<strong>en</strong>d mog<strong>en</strong> ze woord<strong>en</strong><br />
opschrijv<strong>en</strong> waar ze aan d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Enkele woord<strong>en</strong>, zinn<strong>en</strong>. Het gedicht<br />
hoeft niet klaar te kom<strong>en</strong>. Als ze maar<br />
de impressies opschrijv<strong>en</strong>. Daarna<br />
komt pas de fase van het schikk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
schav<strong>en</strong>.<br />
Het verzamel<strong>en</strong> van bouwst<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
Inspiratie is het begin.<br />
Hoe ga je nu verder?<br />
Materiaal verzamel<strong>en</strong> waar je later uit<br />
kunt kiez<strong>en</strong> is belangrijk. Materiaal ver-<br />
zamel<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t bouwst<strong>en</strong><strong>en</strong> zoek<strong>en</strong>,<br />
die je straks misschi<strong>en</strong> kunt<br />
gebruik<strong>en</strong>. Of je ze werkelijk zult<br />
gebruik<strong>en</strong> beslis je pas later. Eerst<br />
staat de vraag c<strong>en</strong>traal: "Hoe kom je<br />
aan de bouwst<strong>en</strong><strong>en</strong>?"<br />
1. mooie woord<strong>en</strong> of mooie zinn<strong>en</strong><br />
zoek<strong>en</strong><br />
Overal kan m<strong>en</strong> 'gratis' mooie woord<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> mooie zinn<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>. Je hoeft<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> er alle<strong>en</strong> maar op te wijz<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
dan kunn<strong>en</strong> ze die woord<strong>en</strong> <strong>en</strong> zinn<strong>en</strong><br />
zomaar overal vandaan plukk<strong>en</strong>.<br />
In de klas circuler<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal<br />
gedicht<strong>en</strong>. De <strong>kinder<strong>en</strong></strong> lez<strong>en</strong> ze, deze<br />
keer niet om de gedicht<strong>en</strong> te besprek<strong>en</strong>,<br />
maar om 'op jacht' te gaan naar<br />
mooie woord<strong>en</strong>.<br />
Ieder kind kiest e<strong>en</strong> gedicht uit <strong>en</strong> leest<br />
dat voor. Hij mag aangev<strong>en</strong> welk<br />
woord, zinsdeel of zin hij mooi vindt.<br />
Dat schrijft hij op e<strong>en</strong> strookje papier.<br />
Als iedere<strong>en</strong> aan de beurt geweest is,<br />
lez<strong>en</strong> de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> de woord<strong>en</strong> of zinn<strong>en</strong><br />
nog e<strong>en</strong> keer achter elkaar voor.<br />
M<strong>en</strong> staat versteld van de oogst.<br />
Natuurlijk zijn er meerdere mogelijkhed<strong>en</strong><br />
om op zoek te gaan naar mooie<br />
woord<strong>en</strong> of mooie zinn<strong>en</strong>.<br />
Enkele suggesties:<br />
- <strong>kinder<strong>en</strong></strong> lez<strong>en</strong> voor uit e<strong>en</strong> pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek;<br />
- <strong>kinder<strong>en</strong></strong> lez<strong>en</strong> e<strong>en</strong> passage voor uit<br />
hun leesboek;<br />
- <strong>kinder<strong>en</strong></strong> interview<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> 'stel<strong>en</strong>' de mooie woord<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
zinn<strong>en</strong>;<br />
- <strong>kinder<strong>en</strong></strong> interview<strong>en</strong> elkaar <strong>en</strong> do<strong>en</strong><br />
het zelfde.<br />
2. associër<strong>en</strong><br />
Associër<strong>en</strong> is je gedacht<strong>en</strong> de vrije<br />
loop lat<strong>en</strong>. Het kan alle kant<strong>en</strong> opgaan.<br />
Het moet ook alle kant<strong>en</strong> op<br />
kunn<strong>en</strong> gaan. Je start bij e<strong>en</strong> onderwerp,<br />
bijvoorbeeld 'geluid'.<br />
"Wat schiet als eerste in je gedacht<strong>en</strong>?<br />
Gewoon opschrijv<strong>en</strong>. En daarna?<br />
Niet oordel<strong>en</strong> of het goed of fout is<br />
maar schrijv<strong>en</strong>, schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> nog e<strong>en</strong>s<br />
schrijv<strong>en</strong>."<br />
Als <strong>kinder<strong>en</strong></strong> niet (meer) kunn<strong>en</strong> associër<strong>en</strong>,<br />
kun je ze help<strong>en</strong>:<br />
D<strong>en</strong>k e<strong>en</strong>s aan kleur<strong>en</strong>, aan (andere)<br />
geluid<strong>en</strong>, voorwerp<strong>en</strong>, person<strong>en</strong>, dier<strong>en</strong>,<br />
werkwoord<strong>en</strong>.
3. rubricer<strong>en</strong><br />
Als er e<strong>en</strong> heleboel willekeurige woord<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> rij staan, wordt rubricer<strong>en</strong><br />
belangrijk. "Wat hoort bij elkaar?, Wat<br />
kan je combiner<strong>en</strong>? Wat is dubbel?"<br />
Geef opdracht om te rubricer<strong>en</strong> rond<br />
bepaalde onderwerp<strong>en</strong>. Zo krijg<strong>en</strong> de<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> lijstjes met ervaring<strong>en</strong>, gevoel<strong>en</strong>s,<br />
gedacht<strong>en</strong>, m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, onderwerp<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong>z.<br />
4. lijstjes mak<strong>en</strong><br />
Je kunt natuurlijk ook mete<strong>en</strong> lijstjes<br />
lat<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Het voordeel is dat je de<br />
onderwerp<strong>en</strong> kunt opgev<strong>en</strong>. Laat <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
in ieder geval oef<strong>en</strong><strong>en</strong> in vrij<br />
associër<strong>en</strong> <strong>en</strong> in het direct mak<strong>en</strong> van<br />
lijstjes. Ze kunn<strong>en</strong> dan later zelf bepal<strong>en</strong><br />
hoe ze het liefst zelf werk<strong>en</strong>.<br />
Enkele onderwerp<strong>en</strong>:<br />
-Maak e<strong>en</strong> lijstje van woord<strong>en</strong> over<br />
ding<strong>en</strong> die je allemaal kunt hor<strong>en</strong>, zi<strong>en</strong>,<br />
ruik<strong>en</strong>, proev<strong>en</strong>, voel<strong>en</strong> of die je werkelijk<br />
hoort, zoet, ruikt, proeft of voelt.<br />
-Maak e<strong>en</strong> lijstje met woord<strong>en</strong> die e<strong>en</strong><br />
bepaalde smaak aangev<strong>en</strong>, bijvoorbeeld:<br />
honingzoet, mierzoet, suiker-<br />
DE WATERLELIE<br />
Ik heb de witte water-lelie lief,<br />
daar die zo blank is <strong>en</strong> zo stil haar kroon<br />
uitplooit in 't licht.<br />
Rijz<strong>en</strong>d uit donker-koel<strong>en</strong> vijvergrond,<br />
heeft zij het licht gevond<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontsloot<br />
to<strong>en</strong> blij het goud<strong>en</strong> hart.<br />
Nu rust zij peinz<strong>en</strong>d op het watervlak<br />
<strong>en</strong> w<strong>en</strong>st niet meer...<br />
Frederik van Eed<strong>en</strong><br />
zoet, bitterzoet. Vraag ze de woord<strong>en</strong><br />
in volgorde te zett<strong>en</strong>. Wat is het zoetst?<br />
Misschi<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ze zelf e<strong>en</strong> woord<br />
bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> voor het allerzoetste.<br />
Doe dat ook met de andere zintuig<strong>en</strong>.<br />
In e<strong>en</strong> groep kunn<strong>en</strong> <strong>kinder<strong>en</strong></strong> elkaar<br />
goed help<strong>en</strong> met het mak<strong>en</strong> van lijstjes.<br />
E<strong>en</strong> voorbeeld:<br />
- Schrijf e<strong>en</strong> woord op e<strong>en</strong> blaadje<br />
- Vraag aan je buurman of buurvrouw<br />
of ze e<strong>en</strong> woord dat erbij hoort, eronder<br />
will<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>.<br />
- Herhaal dat bij de volg<strong>en</strong>de.<br />
- Het laatste woord is voor deg<strong>en</strong>e die<br />
gestart is<br />
Dat woord mag/moet je gebruik<strong>en</strong> in<br />
e<strong>en</strong> zin. Deze zin is nu de eerste zin<br />
van je gedicht.<br />
of:<br />
- Ieder schrijft één woord op één<br />
kaartje.<br />
- De kaartjes word<strong>en</strong> door elkaar gehusseld.<br />
- Ieder trekt e<strong>en</strong> kaartje, net als bij<br />
lootjes, <strong>en</strong> moet dat woord in e<strong>en</strong><br />
zin gebruik<strong>en</strong>.<br />
IK HEB DE WITTE<br />
WATER-LELIE LIEF<br />
Over het gereedschap van de dichter<br />
Gereedschap<br />
De dichter heeft net als de timmerman<br />
of de muzikant gereedschap nodig om<br />
e<strong>en</strong> gedicht te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Hij<br />
heeft de beschikking over vele mogelijkhed<strong>en</strong><br />
die de taal biedt. Voor <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
is het zelf experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met die<br />
mogelijkhed<strong>en</strong> e<strong>en</strong> boei<strong>en</strong>de bezigheid.<br />
Ze krijg<strong>en</strong> daardoor e<strong>en</strong> beter<br />
inzicht in het gereedschap van de<br />
dichter <strong>en</strong> dus ook in de werking van<br />
taal. M<strong>en</strong> kan dit met recht 'taalexperim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>'<br />
noem<strong>en</strong>. Taalexperim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn<br />
belangrijk om <strong>kinder<strong>en</strong></strong> los te mak<strong>en</strong><br />
van standaardtaal.<br />
Als er nu nog niet g<strong>en</strong>oeg bouwst<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
zijn?!<br />
Maaike Meijer heeft de poëzie van<br />
Judith Herzberg e<strong>en</strong>s gekrakteriseerd<br />
als 'het bestrijd<strong>en</strong> van taalverkalking,<br />
(...) het omverhal<strong>en</strong> van gevestigd<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarnem<strong>en</strong>, toegepast op<br />
het dagelijks lev<strong>en</strong>. (...) Herzberg<br />
gedicht<strong>en</strong> l<strong>en</strong><strong>en</strong> zich voor e<strong>en</strong> zeer<br />
bepaald poëtisch effect: ze de-automatiser<strong>en</strong><br />
de lezer in haar gewone<br />
waarnem<strong>en</strong>ing van het schijnbaar zo<br />
onverdachte. Ze op<strong>en</strong><strong>en</strong> lezersog<strong>en</strong><br />
voor het verget<strong>en</strong>e, het verborg<strong>en</strong>e,<br />
het onverwachte, de schaduwkant<br />
<strong>en</strong> het incompatibele van de ding<strong>en</strong><br />
(...) <strong>en</strong> daarmee ontwricht<strong>en</strong> ze de<br />
tevor<strong>en</strong> zo als vanzelfsprek<strong>en</strong>d aanvaarde<br />
werkelijkheidvisie van de<br />
lezer'.<br />
Roodkoper, juni/juli, 1997<br />
Pieter Quelle<br />
M<strong>en</strong> kan op verschill<strong>en</strong>de manier<strong>en</strong><br />
experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>. Zo kan m<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong><br />
om te onderzoek<strong>en</strong> welke<br />
mogelijkhed<strong>en</strong> er zijn. Het experim<strong>en</strong>t<br />
leidt niet tot e<strong>en</strong> concrete tekst.<br />
Bijvoorbeeld: de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> onderzoek<strong>en</strong><br />
welke omschrijving<strong>en</strong> ze kunn<strong>en</strong><br />
bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> bepaald dier. Of<br />
wat er allemaal rijmt op...<br />
M<strong>en</strong> kan ook binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> concrete<br />
poëzieopdracht experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> bepaalde dichtvorm. Bijvoorbeeld:<br />
'We gaan nu e<strong>en</strong> gedicht mak<strong>en</strong> over<br />
iets wat we zelf hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> <strong>en</strong> we<br />
zorg<strong>en</strong> ervoor dat er minst<strong>en</strong>s twee<br />
vergelijking<strong>en</strong> in staan.'<br />
In de praktijk kan m<strong>en</strong> dikwijls beide<br />
experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan elkaar knop<strong>en</strong>. Dus<br />
eerst geef je e<strong>en</strong> opdracht <strong>en</strong> laat je de<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> vrij experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>. Daarna<br />
geef je de opdracht om iets van het<br />
resultaat van e<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>t te<br />
gebruik<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gedicht.<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 9
Taalgereedschap<br />
Hieronder gev<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> overzicht van<br />
het taalgereedschap.<br />
1. Vergelijking<strong>en</strong>, metafor<strong>en</strong><br />
De metafoor is e<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijk aspect<br />
van literair taalgebruik. E<strong>en</strong> metafoor<br />
berust op betek<strong>en</strong>isoverdracht tuss<strong>en</strong><br />
twee woord<strong>en</strong> of woordgroep<strong>en</strong>. M<strong>en</strong><br />
gebruikt de betek<strong>en</strong>is van het <strong>en</strong>e<br />
woord, of groep van woord<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />
andere betek<strong>en</strong>is duidelijk te mak<strong>en</strong>.<br />
Bij e<strong>en</strong>voudige vergelijking<strong>en</strong> wordt<br />
het vergelijk<strong>en</strong>de woordje (als, zoals,<br />
gelijk) dikwijls weggelat<strong>en</strong>.<br />
Als iemand zegt: "die baby is e<strong>en</strong> pop"<br />
dan bedoelt hij niet dat die baby e<strong>en</strong><br />
pop is, maar dat die baby er zo (schattig)<br />
uitziet als e<strong>en</strong> pop.<br />
Het gedicht "Bomm<strong>en</strong>" van Paul<br />
Rod<strong>en</strong>ko begint als volgt:<br />
De stad is stil.<br />
De strat<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> zich verbreed.<br />
Kangoeroes kijk<strong>en</strong> door de v<strong>en</strong>stergat<strong>en</strong>.<br />
De metafoor 'kangoeroe' geeft e<strong>en</strong><br />
scherp beeld van de gemoedsgesteldheid<br />
van de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die ieder mom<strong>en</strong>t<br />
e<strong>en</strong> bombardem<strong>en</strong>t verwacht<strong>en</strong>.<br />
Pascal de Rijk van basisschool De<br />
Maatjes te Biervliet schreef het volg<strong>en</strong>de<br />
gedicht:<br />
Vall<strong>en</strong>de blader<strong>en</strong><br />
Bij ons is e<strong>en</strong> zee<br />
e<strong>en</strong> zee van blader<strong>en</strong><br />
Zo mooi als e<strong>en</strong> museum<br />
e<strong>en</strong> museum van blader<strong>en</strong><br />
Twee keer vindt er betek<strong>en</strong>isoverdracht<br />
plaats van e<strong>en</strong> woord. De eerste<br />
keer levert dat e<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>de vergelijking<br />
op: 'e<strong>en</strong> zee van blader<strong>en</strong>', de<br />
tweede keer komt er e<strong>en</strong> geheel nieuw<br />
beeld: 'e<strong>en</strong> museum van blader<strong>en</strong>'.<br />
In het gedicht Flamingoos noemt<br />
Mischa de Vreede de flamingo: 'hooglop<strong>en</strong>de<br />
krull<strong>en</strong>'. Deze metafoor inspireerde<br />
e<strong>en</strong> groep <strong>kinder<strong>en</strong></strong> tot het<br />
bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> van soortgelijke metafor<strong>en</strong><br />
voor andere dier<strong>en</strong>. Zo werd<strong>en</strong> wes-<br />
10<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
p<strong>en</strong> 'zoem<strong>en</strong>de naald<strong>en</strong>', ber<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
'gromm<strong>en</strong>de bontjass<strong>en</strong>' <strong>en</strong> ap<strong>en</strong><br />
'slinger<strong>en</strong>de grijparm<strong>en</strong>'.<br />
Het is belangrijk dat <strong>kinder<strong>en</strong></strong> metaforisch<br />
taalgebruik ler<strong>en</strong> verstaan. Daarmee<br />
krijg<strong>en</strong> ze inzicht in het verschil<br />
tuss<strong>en</strong> de letterlijke tekst <strong>en</strong> de betek<strong>en</strong>is<br />
ervan. Anders geformuleerd: ze<br />
krijg<strong>en</strong> inzicht in het verschil tuss<strong>en</strong><br />
zakelijk <strong>en</strong> literair taalgebruik, tuss<strong>en</strong><br />
tekst<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidige betek<strong>en</strong>is<br />
<strong>en</strong> tekst<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> meerduidige betek<strong>en</strong>is.<br />
2. nieuwe woord<strong>en</strong><br />
Tot het onmisk<strong>en</strong>bare gereedschap<br />
van de dichter behoort zijn vermog<strong>en</strong><br />
om nieuwe woord<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>, die<br />
door de context niet moeilijk te begrijp<strong>en</strong><br />
zijn, ja zelfs voor de lezer heel<br />
natuurlijk klink<strong>en</strong>.<br />
Kleum<strong>en</strong><br />
Ach kleum<strong>en</strong>de kleuter,<br />
ach dreumes, beteuterd<br />
daar aan de waterkant.<br />
Je schoudertjes trill<strong>en</strong>,<br />
wat sta je te rill<strong>en</strong><br />
daar aan de zwembadrand.<br />
Bebbe b<strong>en</strong> je bibbernat<br />
van het pieppe-pier<strong>en</strong>bad?<br />
Je kinnetje bibbert,<br />
je voetje dat glibbert<br />
over de tegelgrond.<br />
Ach gut, arme stakker,<br />
je tand<strong>en</strong> tandakk<strong>en</strong>,<br />
jij met je bibbermond.<br />
Bebbe b<strong>en</strong> je bibibbernat<br />
van het pieppe-pier<strong>en</strong>bad?<br />
Je moet zo niet blijv<strong>en</strong>,<br />
ik zal je wel wrijv<strong>en</strong><br />
als je van kou verrekt.<br />
Kom hier in mijn arm<strong>en</strong>,<br />
ik zal je verwarm<strong>en</strong><br />
tot je b<strong>en</strong>t uitgelekt.<br />
Bebbe b<strong>en</strong> je bibibbernat<br />
van het pieppe-pier<strong>en</strong>bad?<br />
Karel Eykman<br />
In dit gedicht gebruikt de dichter de<br />
woord<strong>en</strong> 'tandakk<strong>en</strong>' 'bibibbernat' <strong>en</strong><br />
'bibbermond'. Ge<strong>en</strong> kind zal er moeite<br />
mee hebb<strong>en</strong> om uit te legg<strong>en</strong> wat deze<br />
woord<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
W. Hussem schrijft het volg<strong>en</strong>de<br />
gedicht:<br />
e<strong>en</strong> hond blaft mij aan<br />
echo's kom<strong>en</strong><br />
van alle kant<strong>en</strong><br />
De betek<strong>en</strong>is van het woord 'aanblaff<strong>en</strong>'<br />
is de lezer direct duidelijk maar<br />
m<strong>en</strong> zal het in ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel woord<strong>en</strong>boek<br />
vind<strong>en</strong>. Als we het als leerkracht<br />
in e<strong>en</strong> tekst teg<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> zijn we zelfs<br />
g<strong>en</strong>eigd om te zegg<strong>en</strong> dat dit ge<strong>en</strong><br />
goed Nederlands is. E<strong>en</strong> hond blaft<br />
tég<strong>en</strong> iemand.<br />
Ar<strong>en</strong>t Zweistra uit groep 5 van basisschool<br />
De Plataan te Rh<strong>en</strong><strong>en</strong> schreef:<br />
ik word later kusverkoper<br />
in de mooiste kusjeszaak<br />
ik bewaar daar al mijn kusjes<br />
met e<strong>en</strong> strik erom<br />
In ge<strong>en</strong> woord<strong>en</strong>boek kom<strong>en</strong> de<br />
woord<strong>en</strong> 'kusverkoper' of 'kusjeszaak'<br />
voor, <strong>en</strong> toch...<br />
3. Klank <strong>en</strong> rijm<br />
Poëzie die speciaal geschrev<strong>en</strong> is voor<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong>, zit dikwijls vol klank. Het<br />
auditieve aspect is van grote betek<strong>en</strong>is<br />
voor deze categorie van gedicht<strong>en</strong>.<br />
Om te begrijp<strong>en</strong> wat klank in e<strong>en</strong><br />
gedicht kan do<strong>en</strong>, leest m<strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />
met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> bov<strong>en</strong>staand<br />
gedicht 'Kleum<strong>en</strong>' van Karel Eykman.<br />
Rijm is de herhaling van klinkers <strong>en</strong>/of<br />
medeklinkers in e<strong>en</strong> gedicht. Het kan<br />
structuur <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is gev<strong>en</strong>, het zet<br />
punt<strong>en</strong> in het geheug<strong>en</strong>, maar het is<br />
niet ess<strong>en</strong>tieel.<br />
Er zijn vele vorm<strong>en</strong> van rijm: volrijm:<br />
stad - pad; dubbelrijm: gaat kom<strong>en</strong> -<br />
laat strom<strong>en</strong>; halfrijm: recht - zeg;<br />
beginrijm: geld - goed.<br />
Eindrijm kan op veel manier<strong>en</strong> in<br />
gedicht<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>: gepaard: aabb;<br />
gekruist: abab; omarm<strong>en</strong>d: abba;<br />
slagrijm: aaaa <strong>en</strong> perzisch rijm: aaba.<br />
Het is belangrijk dat <strong>kinder<strong>en</strong></strong> ler<strong>en</strong> dat<br />
klank (<strong>en</strong> dus ook rijm) iets toevoegt<br />
aan de betek<strong>en</strong>is, soms heel elem<strong>en</strong>tair<br />
is zelfs. Maar ook dat niet ieder<br />
gedicht hoeft te rijm<strong>en</strong>. Er zijn vele<br />
gedicht<strong>en</strong> die niet rijm<strong>en</strong>.
Klankoef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zijn belangrijk want<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> ontwikkel<strong>en</strong> daarmee het<br />
gevoel van muzikaliteit in de taal.<br />
Enkele voorbeeld<strong>en</strong>:<br />
- Noem e<strong>en</strong> vogel <strong>en</strong> vraag de <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
woord<strong>en</strong> op te schrijv<strong>en</strong> die wat<br />
klank betreft bij de vogel hor<strong>en</strong>.<br />
Schrijf er zoveel mogelijk op. Probeer<br />
er e<strong>en</strong> gedicht van te mak<strong>en</strong>.<br />
- Doe dat ook e<strong>en</strong>s met 'de kermis.'<br />
Wat zie je <strong>en</strong> hoor je? Vang dat in<br />
woord<strong>en</strong>.<br />
4. Maat <strong>en</strong> ritme<br />
Ritme is heel belangrijk in taal <strong>en</strong> vooral<br />
in natuurlijk gesprok<strong>en</strong> taal. Het<br />
geeft de indruk van beweging weer.<br />
Het komt tot stand door verschill<strong>en</strong> in<br />
toonhoogte <strong>en</strong> de afwisseling in<br />
beklemtoonde <strong>en</strong> onbeklemtoonde<br />
lettergrep<strong>en</strong>.<br />
Wanneer de beklemtoonde <strong>en</strong> de<br />
onbeklemtoonde lettergrep<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vast<br />
patroon krijg<strong>en</strong>, spreekt m<strong>en</strong> over<br />
maat of metrum. Bek<strong>en</strong>de mat<strong>en</strong> zijn<br />
de jambe (v -), de trochee (- -), de dactylus<br />
(- v v), <strong>en</strong> de anapest (v v -).<br />
In veel gedicht<strong>en</strong> voor <strong>kinder<strong>en</strong></strong> is e<strong>en</strong><br />
sterk ritme aanwezig. Kinder<strong>en</strong> houd<strong>en</strong><br />
van klapp<strong>en</strong>, spring<strong>en</strong> <strong>en</strong> zing<strong>en</strong>.<br />
Bakerrijm<strong>en</strong>, liedjes voor <strong>kinder<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
kindergedicht<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> dikwijls e<strong>en</strong><br />
overheers<strong>en</strong>d ritme. Het is leuk om<br />
met <strong>kinder<strong>en</strong></strong> het verschil tuss<strong>en</strong> maat<br />
<strong>en</strong> ritme te ontdekk<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld<br />
door te zing<strong>en</strong> <strong>en</strong> te klapp<strong>en</strong>. Voorbeeld<strong>en</strong><br />
te zoek<strong>en</strong> waar de maat sterk<br />
overheerst <strong>en</strong> voorbeeld<strong>en</strong> waarin de<br />
regelmaat wordt onderbrok<strong>en</strong>. Heeft<br />
het e<strong>en</strong> functie? Is het toevallig? Bij dit<br />
soort oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> de muziekles<br />
<strong>en</strong> de poëzieles dicht bij elkaar.<br />
5. Herhaling<br />
In gedicht<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> vaak herhaling<strong>en</strong><br />
voor. Er zijn herhaling<strong>en</strong> van klank<strong>en</strong><br />
(rijm), herhaling<strong>en</strong> van woord<strong>en</strong>, herhaling<strong>en</strong><br />
van zinn<strong>en</strong> <strong>en</strong> herhaling<strong>en</strong><br />
van strof<strong>en</strong>. Dat laatste komt veelal bij<br />
liedjes voor. Dat heet dan e<strong>en</strong> refrein.<br />
De functie van herhaling van woord<strong>en</strong><br />
of zinn<strong>en</strong> is dat er extra nadruk op de<br />
betek<strong>en</strong>is wordt gelegd.<br />
Bij sommige dichtvorm<strong>en</strong> is de herhaling<br />
van e<strong>en</strong> regel e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieel k<strong>en</strong>merk.<br />
Bijvoorbeeld het rondeel. Bij het<br />
rondeel zijn de eerste, de vierde <strong>en</strong> de<br />
zev<strong>en</strong>de regel gelijk aan elkaar zijn,<br />
ev<strong>en</strong>als de tweede <strong>en</strong> de achtste.<br />
Voorbeeld:<br />
a. Ik ga niet graag naar school<br />
b. Ik speel liever op straat<br />
c. Op school doet iedere<strong>en</strong> vervel<strong>en</strong>d<br />
a. Ik ga niet graag naar school<br />
d. want ik heb er ge<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>djes<br />
e. die met mij will<strong>en</strong> spel<strong>en</strong><br />
a. Ik ga niet graag naar school<br />
b. Ik speel liever op straat<br />
6. De eerste regel<br />
Hoe belangrijk is de eerste regel van<br />
e<strong>en</strong> gedicht?<br />
E<strong>en</strong> kleine bloemlezing:<br />
- Het daget in het oost<strong>en</strong><br />
- Jantje zag e<strong>en</strong>s pruim<strong>en</strong> hang<strong>en</strong><br />
- E<strong>en</strong> leeuw is eig<strong>en</strong>lijk iemand<br />
- Ik b<strong>en</strong> gebor<strong>en</strong> uit zonneglor<strong>en</strong><br />
- E<strong>en</strong> nieuwe l<strong>en</strong>te <strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuw geluid<br />
- Het reg<strong>en</strong>t - o - wat reg<strong>en</strong>t het<br />
- D<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d aan Holland<br />
- Ik zou e<strong>en</strong> dag uit viss<strong>en</strong><br />
- Het was zomerdag<br />
- Ik heb e<strong>en</strong> ceder in mijn tuin geplant<br />
- Ik droeg nog kleine kler<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik lag<br />
- Ik heb de witte waterlelie lief<br />
- Vanmorg<strong>en</strong> ijlt mijn tuinman, wit van<br />
schrik<br />
- E<strong>en</strong> cel is maar twee meter lang<br />
In het algeme<strong>en</strong> kan m<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> dat<br />
e<strong>en</strong> eerste regel 'iets' moet oproep<strong>en</strong>:<br />
spanning, verwondering, verbazing.<br />
Zet de eerste regels van gedicht<strong>en</strong> van<br />
de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong>s onder elkaar op het<br />
bord <strong>en</strong> praat er over. Naar welke regel<br />
gaan voorkeur<strong>en</strong> uit <strong>en</strong> waarom?<br />
Geef e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> opdracht om in e<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong> gedicht systematisch te onderzoek<strong>en</strong><br />
of andere regels niet beter als<br />
eerste regel kunn<strong>en</strong> functioner<strong>en</strong>. Let<br />
wel, het gaat niet om het resultaat, het<br />
onderzoek is interessant.<br />
7. de laatste regel<br />
E<strong>en</strong> laatste regel moet afsluit<strong>en</strong>, het<br />
gedicht 'rond' mak<strong>en</strong>.<br />
Het is moeilijk er e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e regel<br />
voor te gev<strong>en</strong>, als die al bestaat.<br />
E<strong>en</strong> van de allermooiste is de regel '<strong>en</strong><br />
w<strong>en</strong>st niet meer...' uit de waterlelie van<br />
Frederik van Eed<strong>en</strong>.<br />
Het is zinvol om de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> te vrag<strong>en</strong><br />
of ze e<strong>en</strong>s variaties will<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
voor de laatste regel van hun gedicht.<br />
Ook andere <strong>kinder<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
ingeschakeld. Vraag in ieder geval<br />
comm<strong>en</strong>taar.<br />
Wel is het moeilijker om er met ander<strong>en</strong><br />
over te prat<strong>en</strong>, omdat het niet<br />
alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> mooie of pakk<strong>en</strong>de regel<br />
moet zijn maar ook duidelijk het<br />
gedicht moet afsluit<strong>en</strong>. Je hebt dus<br />
niets aan e<strong>en</strong> mooie regel die niets<br />
met het voorgaande te mak<strong>en</strong> heeft.<br />
Kijk e<strong>en</strong>s met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> naar e<strong>en</strong><br />
aantal eerste <strong>en</strong> laatste regels van<br />
gedicht<strong>en</strong>.<br />
Zet de eerste <strong>en</strong> laatste regel e<strong>en</strong>s<br />
onder elkaar <strong>en</strong> vraag de <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
waar het gedicht over zou gaan.<br />
Poëtische werkvorm<strong>en</strong><br />
Er zijn vele poëtische werkvorm<strong>en</strong>, te<br />
veel om in dit kader te behandel<strong>en</strong>.<br />
Voor dit artikel zijn er e<strong>en</strong> aantal uitgekoz<strong>en</strong><br />
die in de praktijk goed bruikbaar<br />
zijn. Maar het betek<strong>en</strong>t niet dat je<br />
alle<strong>en</strong> deze dichtvorm<strong>en</strong> zou moet<strong>en</strong><br />
gebruik<strong>en</strong>. Integ<strong>en</strong>deel. Sla er handboek<strong>en</strong><br />
op na. Varieer. Laat <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
eig<strong>en</strong>lijk zo veel mogelijk k<strong>en</strong>nis mak<strong>en</strong><br />
met verschill<strong>en</strong>de dichtvorm<strong>en</strong>. En stel<br />
ge<strong>en</strong> absolute norm<strong>en</strong>. Het doorbrek<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> verwachting is soms het<br />
meest ess<strong>en</strong>tiële aan e<strong>en</strong> gedicht. Ook<br />
dat laat het gedicht van de witte<br />
waterlelie zo prachtig zi<strong>en</strong>.<br />
1. puntdicht<br />
E<strong>en</strong> puntdicht of epigram is e<strong>en</strong> kort<br />
gedicht, waarin e<strong>en</strong> bepaalde gedachte<br />
op e<strong>en</strong> kernachtige, dikwijls geestige<br />
wijze wordt gezegd.<br />
De vorm is niet vast. Ze kunn<strong>en</strong> 2, 4 of<br />
6 strof<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
Het puntdicht is e<strong>en</strong> oude dichtvorm<br />
die reeds door de Griek<strong>en</strong> druk werd<br />
beoef<strong>en</strong>d.<br />
Huyg<strong>en</strong>s, Cats, Staring <strong>en</strong> De G<strong>en</strong>estet<br />
zijn belangrijke Nederlandse dichters<br />
die er veel hebb<strong>en</strong> gemaakt.<br />
'De meester in zijn wijsheid gist<br />
De leerling in zijn waan beslist'<br />
of<br />
'Wees uzelf, zei ik tot iemand<br />
Maar hij kon niet, hij was niemand'<br />
E<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>de hed<strong>en</strong>daagse puntdichter<br />
is K. Schippers:<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 11
Jij hebt de ding<strong>en</strong> niet nodig<br />
om te kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong><br />
De ding<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> jou nodig<br />
om gezi<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> bijzondere vorm van puntdicht<strong>en</strong><br />
zijn de grafschrift<strong>en</strong>.<br />
Kinder<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> het doorgaans erg<br />
leuk ze te mak<strong>en</strong>.<br />
Hier ligt Poot<br />
Hij is dood<br />
Hier ligt Ankie Plas<br />
Zij is niet meer<br />
zij was<br />
Hier onder deze heester<br />
ligt onze lieve meester<br />
2. kwatrijn<br />
Ook e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig gedicht is het<br />
kwatrijn. Het bestaat uit vier regels. De<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> kwatrijn naar<br />
hartelust experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met rijm.<br />
Eerst twee rijm<strong>en</strong>de regels. Dan twee<br />
regels toevoeg<strong>en</strong> <strong>en</strong> je hebt gepaard<br />
rijm. (aabb).<br />
Nu e<strong>en</strong>s kruisrijm prober<strong>en</strong> (abab) <strong>en</strong><br />
daarna omarm<strong>en</strong>d rijm (abba).<br />
Wilmink geeft in zijn schriftelijke cursus<br />
dicht<strong>en</strong> (zie aanbevol<strong>en</strong> literatuurlijst)<br />
het volg<strong>en</strong>de voorbeeld:<br />
Hij had e<strong>en</strong> trein g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>,<br />
to<strong>en</strong> is hij aangekom<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> antiek station<br />
in 't land van altijd zon.<br />
Hij had e<strong>en</strong> trein g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> antiek station<br />
to<strong>en</strong> is hij aangekom<strong>en</strong><br />
in 't land van altijd zon<br />
Hij had e<strong>en</strong> trein g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> antiek station<br />
in 't land van altijd zon<br />
is hij to<strong>en</strong> aangekom<strong>en</strong><br />
Eerst gepaard rijm, daarna gekruist <strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong>slotte omarm<strong>en</strong>d.<br />
Het eerste lijkt meer e<strong>en</strong> recht toe<br />
recht aan verhaaltje, volg<strong>en</strong>s Wilmink.<br />
Het tweede doet al wat meer aan e<strong>en</strong><br />
liedje d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Let op dat door de verwisseling<br />
van de twee middelste stro-<br />
12<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
f<strong>en</strong> de betek<strong>en</strong>is verandert.<br />
In het eerste voorbeeld komt de hijfiguur<br />
aan op e<strong>en</strong> antiek station. In het<br />
tweede vertrekt hij van dat antieke station.<br />
In het derde ook.<br />
Kwatrijn<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> verdubbeld word<strong>en</strong>.<br />
M<strong>en</strong> spreekt dan van e<strong>en</strong> octaaf:<br />
achtregelige couplett<strong>en</strong> waar de <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
weer naar hartelust mee kunn<strong>en</strong><br />
experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>. Veel oude lieder<strong>en</strong><br />
bestaan uit 8-regelige couplett<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld<br />
het Wilhelmus.<br />
3. naamdicht<br />
Ook al e<strong>en</strong> oude dichtvorm is de acrostichon<br />
of naamdicht. De Griek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Romein<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> ze al.<br />
K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d is dat de beginletters van<br />
de strof<strong>en</strong> of van de couplett<strong>en</strong> sam<strong>en</strong><br />
één woord, naam of zin vorm<strong>en</strong>. Het<br />
bek<strong>en</strong>dste Nederlandse naamdicht is<br />
het Wilhelmus.<br />
E<strong>en</strong> naamdicht is gemakkelijk te schrijv<strong>en</strong>.<br />
Schrijf eerst verticaal e<strong>en</strong> naam of<br />
e<strong>en</strong> woord <strong>en</strong> vul de rij<strong>en</strong> op.<br />
Kinder<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> e<strong>en</strong> naamdicht mak<strong>en</strong><br />
erg interessant. Vertel erbij dat ze ook<br />
iets over zichzelf in het gedicht mog<strong>en</strong><br />
schrijv<strong>en</strong>.<br />
Voorbeeld<br />
Peter houdt nu<br />
e<strong>en</strong>maal van<br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> niet van<br />
rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
4. elf<strong>en</strong><br />
Elf<strong>en</strong> zijn gedicht<strong>en</strong> die bestaan uit 11<br />
woord<strong>en</strong>.<br />
Op de eerste regel staat één woord.<br />
Op de tweede regel staan twee woord<strong>en</strong>.<br />
Op de derde regel staan drie woord<strong>en</strong>.<br />
Op de vierde regel staan vier woord<strong>en</strong>.<br />
En op de vijfde regel staat weer één<br />
woord.<br />
Bijvoorbeeld:<br />
Ik<br />
d<strong>en</strong>k maar<br />
aan mijn opa<br />
zoals hij daar lag<br />
dood<br />
Kinder<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> het heel leuk om elf<strong>en</strong><br />
te mak<strong>en</strong>. Ze word<strong>en</strong> gedwong<strong>en</strong> om<br />
iets in 11 woord<strong>en</strong> te vertell<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat<br />
leert ze zuinig te zijn met woord<strong>en</strong>. Ze<br />
kunn<strong>en</strong> het ook heel goed.<br />
Je kan veel variër<strong>en</strong> met elf<strong>en</strong>. Er zijn<br />
naamelf<strong>en</strong>, dierelf<strong>en</strong>, gevoelself<strong>en</strong>, luisterelf<strong>en</strong>,<br />
liefelf<strong>en</strong>, stoute elf<strong>en</strong>, <strong>en</strong>z, <strong>en</strong>z.<br />
E<strong>en</strong> naamelf betek<strong>en</strong>t dat het eerste<br />
woord je eig<strong>en</strong> naam is <strong>en</strong> dat het<br />
gedicht iets over jou zegt. E<strong>en</strong> lief elf<br />
gaat natuurlijk over je lief. Of over e<strong>en</strong><br />
beest dat je lief vindt.<br />
5. stapeldicht<br />
E<strong>en</strong> stapeldicht is e<strong>en</strong> groeigedicht.<br />
In e<strong>en</strong> stapeldicht komt er elke regel<br />
e<strong>en</strong> woordje bij. Het is niet zo maar<br />
e<strong>en</strong> spelletje dat je met iedere zin kan<br />
uithal<strong>en</strong>. Spann<strong>en</strong>d is dat de betek<strong>en</strong>is<br />
ook steeds verandert.<br />
Ik<br />
Ik b<strong>en</strong><br />
Ik b<strong>en</strong> weg<br />
Ik b<strong>en</strong> weg van je<br />
Ik b<strong>en</strong> weg van je man<br />
Ik b<strong>en</strong> weg van je mantel<br />
Ik b<strong>en</strong> weg van je mantelbaviaan<br />
6. klankdicht<br />
E<strong>en</strong> klankdicht is e<strong>en</strong> gedicht waarin<br />
e<strong>en</strong> aantal sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de geluid<strong>en</strong><br />
of woord<strong>en</strong> die geluid<strong>en</strong> suggerer<strong>en</strong>,<br />
word<strong>en</strong> gecombineerd. Daardoor kan<br />
de inhoud e<strong>en</strong> extra betek<strong>en</strong>is krijg<strong>en</strong>.<br />
Het gedicht kan ook opgebouwd word<strong>en</strong><br />
uit niet bestaande woord<strong>en</strong>. Het<br />
boeit zuiver door de combinatie van<br />
klank<strong>en</strong>.<br />
Bijvoorbeeld de eerste strofe van<br />
'Gierzwaluw<strong>en</strong>' van Guido Gezelle<br />
"Zie, zie, zie,<br />
zie! zie! zie!<br />
zie!! zie!! zie!!<br />
zie!!!<br />
tier<strong>en</strong> de<br />
zwaluw<strong>en</strong>,<br />
twee- driemaal<br />
drie,<br />
zwier<strong>en</strong>de <strong>en</strong><br />
gier<strong>en</strong>de:<br />
"Niemand, die..<br />
die<br />
bied<strong>en</strong> d<strong>en</strong><br />
stiet ons zal!<br />
wie? wie? wie?<br />
wie??
7. gedicht<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> afspraak<br />
Eig<strong>en</strong>lijk is iedere vorm e<strong>en</strong> afspraak.<br />
Het leuke van deze categorie is dat je<br />
met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> zelf de afspraak kunt<br />
bepal<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld als je g<strong>en</strong>oeg<br />
hebt van al die elf<strong>en</strong>, kwatrijn<strong>en</strong> of<br />
octav<strong>en</strong>, dan kun je de afspraak<br />
mak<strong>en</strong> om e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> gedicht bestaande<br />
uit 22 woord<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> dubbele<br />
elf dus.<br />
- of e<strong>en</strong> gedicht bestaande uit 15<br />
woord<strong>en</strong>, of uit 18.<br />
Ook kan je de volg<strong>en</strong>de afspraak<br />
mak<strong>en</strong>:<br />
- We mak<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gedicht met drie<br />
couplett<strong>en</strong>.<br />
iedere eerste regel is dezelfde.<br />
Of:<br />
- We mak<strong>en</strong> eerst het refrein.<br />
- We mak<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gedicht dat begint<br />
als:<br />
'Hier was ik vijf'<br />
Dus laat de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> allemaal als<br />
eerste regel opschrijv<strong>en</strong>:<br />
'Hier was ik vijf'<br />
of:<br />
'Mijn tante heeft e<strong>en</strong> snor'<br />
- E<strong>en</strong> gedicht dat bestaat uit alle<strong>en</strong><br />
maar vrag<strong>en</strong>.<br />
- E<strong>en</strong> 'als - dan' gedicht<br />
Als dit gebeurt.., gedaan wordt..,<br />
verschijnt..,<br />
Dan zal ik ..., ga ik..., doe ik...<br />
8. de vrije vorm<br />
Het gedicht met e<strong>en</strong> vrije vorm is misschi<strong>en</strong><br />
de leukste maar ook de moeilijkste.<br />
'Wanneer is het e<strong>en</strong> gedicht <strong>en</strong><br />
wanneer niet?', wordt e<strong>en</strong> belangrijke<br />
vraag.<br />
Bij het toepass<strong>en</strong> van de vrije vorm<strong>en</strong>,<br />
kun je lekker alle<strong>en</strong> met de inhoud<br />
bezig zijn, maar het gevaar is niet<br />
d<strong>en</strong>kbeeldig dat je dan nauwelijks<br />
meer op de vorm let. Ritme bijvoorbeeld<br />
wordt zeer belangrijk.<br />
Bespreek, voordat de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> met<br />
vrije vorm<strong>en</strong> gaan stoei<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> aantal<br />
gedicht<strong>en</strong> uit de bloemlezing met e<strong>en</strong><br />
vrije vorm. Je kunt steeds de vraag<br />
stell<strong>en</strong>: 'Is dit e<strong>en</strong> gedicht'?<br />
Je kan prober<strong>en</strong> om de regels achter<br />
elkaar te zett<strong>en</strong>, net als bij proza. 'Kan<br />
dat met dit gedicht?'<br />
E<strong>en</strong> geslaagd voorbeeld is het volg<strong>en</strong>de<br />
gedicht van Gabrielle Scholt<strong>en</strong>, 8<br />
jaar.<br />
IK KAN<br />
Ik kan als ik aan reg<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<br />
het lat<strong>en</strong> reg<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Ik kan als ik aan bom<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<br />
het lat<strong>en</strong> waai<strong>en</strong><br />
Ik kan als ik aan mijn p<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<br />
hem lat<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong><br />
Op e<strong>en</strong> avond lig ik op het balkon<br />
Het reg<strong>en</strong>t<br />
het waait<br />
<strong>en</strong> ik schrijf<br />
Gabrielle Scholt<strong>en</strong>, 8 jaar; Uit: Het is feest in mijn p<strong>en</strong><br />
Stichting Kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> Poëzie<br />
Uit: Het is feest in mijn p<strong>en</strong><br />
tekst: OBS D<strong>en</strong> Andel<br />
Tot slot<br />
Tot slot: misschi<strong>en</strong> overbodig: Afsprak<strong>en</strong><br />
over vorm kunn<strong>en</strong> richting gev<strong>en</strong><br />
aan gew<strong>en</strong>ste doel<strong>en</strong>. Maar de<br />
afspraak kan ook e<strong>en</strong> knell<strong>en</strong>d harnas<br />
word<strong>en</strong>, waardoor je niet meer kunt<br />
zegg<strong>en</strong> wat je wilt. Leer de <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
dat ze afsprak<strong>en</strong> ook kunn<strong>en</strong> doorbrek<strong>en</strong>.<br />
Lees nogmaals 'De Waterlelie'.<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 13
Pieter Quelle<br />
'T BEVIEL MIJ NIET<br />
over herschrijv<strong>en</strong> van gedicht<strong>en</strong><br />
De schrijver<br />
Op deze plek heeft e<strong>en</strong> gedicht gestaan.<br />
't Beviel me niet. To<strong>en</strong> ik het op wou knapp<strong>en</strong>,<br />
to<strong>en</strong> bleef er, to<strong>en</strong> mijn p<strong>en</strong> begon te schrapp<strong>en</strong>,<br />
per slot van rek<strong>en</strong>ing ge<strong>en</strong> woord van staan.<br />
Het gaf e<strong>en</strong> beeld van 't schrijverlijk bestaan,<br />
zijn zelfverwijt <strong>en</strong> andere eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>.<br />
Het was vooral triest door de trieste grapp<strong>en</strong>.<br />
Ne<strong>en</strong>, het was goed noch slecht, er was niets aan.<br />
Het was geïnspireerd op e<strong>en</strong> Jan Ste<strong>en</strong>:<br />
Elia -misschi<strong>en</strong> zal u dit verbaz<strong>en</strong>-<br />
Elia met de rav<strong>en</strong> om zich he<strong>en</strong>.<br />
Mijn vogels werdem st<strong>en</strong><strong>en</strong> door de glaz<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> mijn Elia werd vel over be<strong>en</strong>.<br />
Hier rust zijn as. Requiescat in pace.<br />
Martinus Nijhoff<br />
Wanneer is e<strong>en</strong> gedicht af?<br />
Wanneer is e<strong>en</strong> gedicht af? Als de<br />
maker tevred<strong>en</strong> is over wat hij wil zegg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> hoe dat op papier staat?<br />
Meestal schrijft m<strong>en</strong> niet in één keer<br />
e<strong>en</strong> gedicht op. Ook professionele<br />
dichters niet. Vaak is het e<strong>en</strong> worsteling<br />
op zoek naar het juiste woord of<br />
de juiste woord<strong>en</strong>. Er kunn<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de<br />
versies van e<strong>en</strong>zelfde gedicht<br />
ontstaan <strong>en</strong> het is van bepaalde grote<br />
dichters bek<strong>en</strong>d dat ze blev<strong>en</strong> schav<strong>en</strong>,<br />
ook nadat gedicht<strong>en</strong> officieel<br />
war<strong>en</strong> gepubliceerd.<br />
De fase van het wikk<strong>en</strong> <strong>en</strong> weg<strong>en</strong>, van<br />
herschikk<strong>en</strong> <strong>en</strong> herschrijv<strong>en</strong> is heel<br />
belangrijk <strong>en</strong> wordt in het onderwijs<br />
nog wel e<strong>en</strong>s over het hoofd gezi<strong>en</strong>.<br />
Hierbij e<strong>en</strong> aantal suggesties die kunn<strong>en</strong><br />
help<strong>en</strong> bij het wikk<strong>en</strong> <strong>en</strong> weg<strong>en</strong>.<br />
Belangrijk is dat <strong>kinder<strong>en</strong></strong> ler<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong><br />
gedicht niet mete<strong>en</strong> af is. Het gaat om<br />
het weg<strong>en</strong> <strong>en</strong> heroverweg<strong>en</strong> van<br />
woord<strong>en</strong> <strong>en</strong> zinn<strong>en</strong>. Soms is het <strong>en</strong>e<br />
woord beter of spann<strong>en</strong>der dan het<br />
andere. Dat mak<strong>en</strong> ze natuurlijk zelf<br />
uit, maar klasg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> <strong>en</strong> de leerkracht<br />
kunn<strong>en</strong> wel help<strong>en</strong>. Door vrag<strong>en</strong> te<br />
14<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
stell<strong>en</strong> of opmerking<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> of<br />
suggesties te gev<strong>en</strong>. En aldo<strong>en</strong>de zijn<br />
ze bezig met de ontwikkeling van het<br />
potisch vermog<strong>en</strong>.<br />
Opdracht<strong>en</strong> aan schrijvers<br />
Laat de tekst bezink<strong>en</strong>. Wacht e<strong>en</strong><br />
dag voordat je begint met het lat<strong>en</strong><br />
bewerk<strong>en</strong>. De <strong>kinder<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> dan<br />
<strong>en</strong>igszins afstand nem<strong>en</strong> van hun<br />
tekst, word<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beetje lezer.<br />
Je kunt niet alle <strong>kinder<strong>en</strong></strong> persoonlijk<br />
help<strong>en</strong>. Stel e<strong>en</strong> blaadje sam<strong>en</strong> met<br />
opdracht<strong>en</strong>. Of laat ze de opdracht<strong>en</strong><br />
groepsgewijs uitvoer<strong>en</strong>.<br />
Enkele mogelijkhed<strong>en</strong>:<br />
-Staan er veel dezelfde woord<strong>en</strong> in?<br />
Als dat zo is, laat ze dan naar andere<br />
woord<strong>en</strong> met ongeveer dezelfde betek<strong>en</strong>is<br />
prober<strong>en</strong> te zoek<strong>en</strong>. (Behalve<br />
natuurlijk als het om bewuste herhaling<strong>en</strong><br />
gaat)<br />
- Kunn<strong>en</strong> woord<strong>en</strong> word<strong>en</strong> weggelat<strong>en</strong>?<br />
Gebruik in dit kader het gedicht van<br />
K. Schippers:<br />
In dit gedicht<br />
is ge<strong>en</strong> woord<br />
te veel<br />
Neem je er iets af<br />
dan is het niet meer heel<br />
Laat de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> onderzoek<strong>en</strong> of er<br />
e<strong>en</strong> woord ongestraft weggelat<strong>en</strong> kan<br />
word<strong>en</strong>.<br />
En daarna hetzelfde do<strong>en</strong> met het<br />
eig<strong>en</strong> gedicht.<br />
- Kunn<strong>en</strong> woord<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gewisseld?<br />
Wat gebeurt er als je dat doet? Laat ze<br />
hetzelfde do<strong>en</strong> met regels (strof<strong>en</strong>).<br />
Formulering<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> natuurlijk word<strong>en</strong><br />
aangepast.<br />
- Is dit de beste eerste of laatste regel?<br />
Laat de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> aantal mogelijkhed<strong>en</strong><br />
opschrijv<strong>en</strong>. En dan pas kiez<strong>en</strong>.<br />
Moet er nu in het voorgaande iets verander<strong>en</strong>?<br />
- Is er sprake van rijmdwang?<br />
Bespreek met <strong>kinder<strong>en</strong></strong> het verschil<br />
tuss<strong>en</strong> natuurlijk rijm <strong>en</strong> rijmdwang.<br />
Laat ze zelf rijmdwang vind<strong>en</strong>. En dan?<br />
- Is dit het beste rijmwoord?<br />
Laat ze e<strong>en</strong>s andere rijmwoord<strong>en</strong><br />
onder elkaar zett<strong>en</strong>. Maak er e<strong>en</strong> spelletje<br />
van. Laat ze kiez<strong>en</strong> <strong>en</strong> vraag wat<br />
er daardoor ook moet verander<strong>en</strong>.<br />
- Is het e<strong>en</strong> goede aanspreekvorm?<br />
Staat het gedicht in de ik-vorm? Laat<br />
ze onderzoek<strong>en</strong> wat er gebeurt als het<br />
in de hij-vorm verandert. En andersom.<br />
- Kan het niet beter in e<strong>en</strong> andere tijd<br />
word<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong>?<br />
Is het gedicht geschrev<strong>en</strong> in de verled<strong>en</strong><br />
tijd? Laat ze onderzoek<strong>en</strong> wat er<br />
gebeurt als het in de teg<strong>en</strong>woordige<br />
tijd wordt gezet. En andersom.<br />
Opdracht<strong>en</strong> aan lezers<br />
Andere <strong>kinder<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> help<strong>en</strong> om<br />
het gedicht te verbeter<strong>en</strong>. Het moet<br />
niet zo zijn dat zij het gedicht gaan<br />
herschrijv<strong>en</strong>. Daarom is dit e<strong>en</strong> proces<br />
dat alle<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> veilige situatie kan<br />
plaats vind<strong>en</strong>. De lezer moet de int<strong>en</strong>tie<br />
hebb<strong>en</strong> om de schrijver met zijn<br />
vrag<strong>en</strong>, opmerking<strong>en</strong> of m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> te<br />
help<strong>en</strong>. De schrijver maakt altijd zelf uit<br />
of hij iets met de opmerking doet. Hij is<br />
de baas. (T<strong>en</strong>zij het om e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk<br />
gedicht gaat)<br />
Organiseer kleine groepjes die wissel<strong>en</strong><br />
of pik er <strong>en</strong>kele uit <strong>en</strong> 'behandel' die<br />
klassikaal. Hou rek<strong>en</strong>ing met de schrijver.<br />
Hij kan zich bij e<strong>en</strong> klassikale<br />
behandeling heel ongelukkig voel<strong>en</strong>.<br />
Ga met <strong>kinder<strong>en</strong></strong> inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong> waar<br />
ze op kunn<strong>en</strong> lett<strong>en</strong>.<br />
Laat ze eerst vrag<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>. Daarna opmerking<strong>en</strong><br />
mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte mog<strong>en</strong><br />
ze ook e<strong>en</strong> persoonlijke m<strong>en</strong>ing kwijt.<br />
vrag<strong>en</strong>:<br />
- Wat valt je op?<br />
- Wat spreekt je aan?<br />
- Wat vind je mooi gezegd?<br />
- Welke regel of welk woord vind je de<br />
kern van het gedicht?<br />
- Welke woord<strong>en</strong> hoor je niet zo vaak?<br />
- Welke vrag<strong>en</strong> wil je aan de schrijver<br />
stell<strong>en</strong>.?
opmerking<strong>en</strong><br />
- er staan veel dezelfde woord<strong>en</strong> in<br />
- er is sprake van rijmdwang<br />
- ik begrijp er niets van<br />
- die <strong>en</strong> die woord<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> gemakkelijk<br />
weggelat<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
- in plaats van... zou ik .... zegg<strong>en</strong><br />
- als je dat nou e<strong>en</strong>s verandert in....<br />
dan....<br />
m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
- ik vind dit heel mooi gezegd<br />
- ik vind dat je dit veel beter zo kan<br />
zegg<strong>en</strong><br />
- ik vind er niks aan<br />
De opdracht<strong>en</strong> aan de lezers kunn<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> gedicht van<br />
e<strong>en</strong> klasg<strong>en</strong>oot te verbeter<strong>en</strong>, maar<br />
Voorlez<strong>en</strong><br />
Als e<strong>en</strong> gedicht gemaakt is dan moet<br />
het natuurlijk e<strong>en</strong> keer voorgelez<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>. Bij voorkeur door de maker.<br />
Leer <strong>kinder<strong>en</strong></strong> gedicht<strong>en</strong> voor te lez<strong>en</strong>,<br />
met veel stiltes, zodat het niet saai<br />
wordt voor de luisteraars.<br />
Voordrag<strong>en</strong><br />
Voordrag<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> aparte kunst. Ook<br />
daarin mog<strong>en</strong> de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> best e<strong>en</strong>s<br />
oef<strong>en</strong><strong>en</strong>. E<strong>en</strong> gedicht goed voordrag<strong>en</strong><br />
vereist dat m<strong>en</strong> de tekst goed<br />
k<strong>en</strong>t. Bij voorkeur uit het hoofd. E<strong>en</strong><br />
weeksluiting le<strong>en</strong>t zich goed voor het<br />
voordrag<strong>en</strong> van <strong>en</strong>kele gedicht<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld:<br />
het gedicht van de week uit<br />
stamgroep ....<br />
ook om het eig<strong>en</strong> kritische vermog<strong>en</strong><br />
te scherp<strong>en</strong>.<br />
Gebruik daarvoor gedicht<strong>en</strong> van <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
die gepubliceerd zijn (bijvoorbeeld<br />
in de bundels van de Stichting<br />
Kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> Poëzie) of gedicht<strong>en</strong> van<br />
professionele dichters.<br />
Je kunt e<strong>en</strong> blaadje sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong>,<br />
waarop <strong>kinder<strong>en</strong></strong> hun eig<strong>en</strong> comm<strong>en</strong>taar<br />
ler<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> soort rec<strong>en</strong>sie.<br />
Leest u uw gedicht<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong>s<br />
terug?<br />
Terwijl ik eraan werk lees ik honderd<strong>en</strong><br />
ker<strong>en</strong> opnieuw, maar niet als het<br />
af is. Nooit. Als e<strong>en</strong> gedicht e<strong>en</strong>maal<br />
in e<strong>en</strong> bundel staat is het klaar, <strong>en</strong><br />
LUISTER NAAR MIJN LIED<br />
Over pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> van gedicht<strong>en</strong><br />
Als er zoveel tijd <strong>en</strong> moeite aan e<strong>en</strong> gedicht besteed is, dan mag, nee, dan moet er ook tijd uitgetrokk<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> om 'de pres<strong>en</strong>tatie' van het gedicht goed te verzorg<strong>en</strong>. Het gedicht is niet<br />
gemaakt voor de leerkracht maar om door ander<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> gelez<strong>en</strong> of gehoord.<br />
Dramatiser<strong>en</strong><br />
Gedicht<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vaak goed gedramatiseerd<br />
word<strong>en</strong>. Dan krijgt e<strong>en</strong><br />
gedicht ope<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> andere functie.<br />
Het gedicht van Hans Dorrestijn le<strong>en</strong>t<br />
zich goed voor dramatiser<strong>en</strong> maar er<br />
zijn er meer, vooral die gedicht<strong>en</strong> of<br />
liedjes waarin al iemand wordt aangesprok<strong>en</strong>.<br />
Zie bijvoorbeeld het voorbeeld<br />
hierna.<br />
Vormgev<strong>en</strong><br />
Als m<strong>en</strong> tot schrijv<strong>en</strong> of drukk<strong>en</strong> over<br />
wil gaan met de bedoeling dat ander<strong>en</strong><br />
buit<strong>en</strong> de school het lez<strong>en</strong>, bijvoorbeeld<br />
de jury van de Werelddag voor<br />
Kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> Poëzie, dan is het verstandig<br />
aandacht te bested<strong>en</strong> aan de<br />
vormgeving. Dat betek<strong>en</strong>t dat kinde-<br />
b<strong>en</strong> ik ook opgelucht. Dan heb ik het<br />
zó vaak gezi<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong> publiceer<br />
ik ook daarom, om weer e<strong>en</strong>s van<br />
e<strong>en</strong> heleboel gedicht<strong>en</strong> af te zijn.<br />
Anders blijf ik er toch maar telk<strong>en</strong>s<br />
weer naar kijk<strong>en</strong>, dat is mijn manier<br />
van werk<strong>en</strong>. Ik werk aan ti<strong>en</strong>, vijfti<strong>en</strong><br />
gedicht<strong>en</strong> tegelijk, nooit aan e<strong>en</strong>tje. Ik<br />
schaaf veel: dat is goed, daar moet<br />
wat af, daar e<strong>en</strong> ander woord. Er<br />
moet vooral veel af hè? E<strong>en</strong> verhaaltje<br />
wordt, als ik het bewerk of overlees<br />
altijd langer, e<strong>en</strong> gedicht wordt<br />
altijd korter.<br />
uit e<strong>en</strong> interview met Toon Telleg<strong>en</strong>, in:<br />
Roodkoper, aug. 1997<br />
r<strong>en</strong> zich di<strong>en</strong><strong>en</strong> af te vrag<strong>en</strong> of er<br />
erg<strong>en</strong>s hoofdletters moet<strong>en</strong> staan, <strong>en</strong><br />
komma's <strong>en</strong> punt<strong>en</strong>. Waar wordt e<strong>en</strong><br />
regel afgebrok<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarom?<br />
Is er voldo<strong>en</strong>de wit? Moet er meer wit<br />
blijv<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de regels?<br />
Vervolg<strong>en</strong>s moet de tekst natuurlijk<br />
netjes word<strong>en</strong> overgeschrev<strong>en</strong>. Op zijn<br />
aller-, allernetst. Hoofdletters kunn<strong>en</strong><br />
speciaal versierd word<strong>en</strong>.<br />
De tekst mag natuurlijk ook word<strong>en</strong><br />
gedrukt. Dat is handig als het gedicht<br />
verm<strong>en</strong>igvuldigd moet word<strong>en</strong> (zie<br />
punt 6). Dan wordt het interessant om,<br />
indi<strong>en</strong> mogelijk, <strong>kinder<strong>en</strong></strong> uit verschill<strong>en</strong>de<br />
lettertyp<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong>. Lettertypes<br />
hebb<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de karakters.<br />
Welk karaktertype past het best<br />
bij het gedicht.<br />
Verbeeld<strong>en</strong><br />
Pieter Quelle<br />
Kinder<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> het heerlijk om tekst<strong>en</strong><br />
te versier<strong>en</strong>. Er is e<strong>en</strong> verschil<br />
tuss<strong>en</strong> versier<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbeeld<strong>en</strong>. Bij<br />
versier<strong>en</strong> gaan we de tek<strong>en</strong>ing 'mooi'<br />
mak<strong>en</strong>. Randversiering<strong>en</strong>, inkleur<strong>en</strong>,<br />
illustrer<strong>en</strong> <strong>en</strong> dergelijke.<br />
Met verbeeld<strong>en</strong> bedoel<strong>en</strong> we dat de<br />
inhoud van de tekst wordt verbeeld in<br />
e<strong>en</strong> zelfstandig beeld. Inspiratie bie-<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 15
Kees Both<br />
d<strong>en</strong> de vele ansichtkaart<strong>en</strong> <strong>en</strong> posters<br />
van Stichting Plint (zie adreslijst) <strong>en</strong> het<br />
prachtige pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek van Ted van<br />
Lieshout: 'Mijn botjes zijn bekleed met<br />
deftig vel.'<br />
Het mooiste is natuurlijk e<strong>en</strong> collage,<br />
e<strong>en</strong> aquarel, of e<strong>en</strong> schilderij van plakkaatverf<br />
te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> het gedicht daarin<br />
te integrer<strong>en</strong>.<br />
De dubbelkunstwerk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> daarna<br />
als echte schilderij<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingelijst<br />
<strong>en</strong> opgehang<strong>en</strong>. Maak er e<strong>en</strong> mooie<br />
t<strong>en</strong>stoonstelling van, op school of in<br />
de bibliotheek. De meeste bibliothek<strong>en</strong><br />
zijn daar best voor te porr<strong>en</strong>.<br />
Verm<strong>en</strong>igvuldig<strong>en</strong><br />
Helemaal mooi is het natuurlijk als de<br />
klas e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> dichtbundel uitgeeft.<br />
Dat kost natuurlijk wel wat moeite<br />
want de gedicht<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
verm<strong>en</strong>igvuldigd. Er moet e<strong>en</strong> omslag<br />
kom<strong>en</strong> met de titel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> inhoudsopgave<br />
met de nam<strong>en</strong> van de dichters.<br />
Daarna moet er word<strong>en</strong> geraapt,<br />
g<strong>en</strong>iet, g<strong>en</strong>aaid of op e<strong>en</strong> andere wijze<br />
gebond<strong>en</strong>. Maar het loont de moeite.<br />
De ouders zull<strong>en</strong> graag e<strong>en</strong> exemplaar<br />
kop<strong>en</strong> (zo kom je uit de kost<strong>en</strong>) want<br />
dit zijn 'schatt<strong>en</strong>' die voor later word<strong>en</strong><br />
bewaard. "To<strong>en</strong> al, kijk maar, to<strong>en</strong> al<br />
had zij tal<strong>en</strong>t."<br />
Verm<strong>en</strong>igvuldig<strong>en</strong> kan met de kopieermachine,<br />
het kan ook ouderwets met<br />
de hand: stempel<strong>en</strong> of drukk<strong>en</strong>. Daar<br />
heb je wel het juiste materiaal voor<br />
nodig <strong>en</strong> niet iedere<strong>en</strong> heeft dat. Maar<br />
als het lukt, geeft het wel e<strong>en</strong> bijzondere<br />
meerwaarde. Want dan kan je<br />
tegelijk de versiering<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbeelding<strong>en</strong><br />
met vormstempels of e<strong>en</strong> limograaf,<br />
of e<strong>en</strong> zeefdruk 'me<strong>en</strong>em<strong>en</strong>'.<br />
Dan maak je kunstboekjes met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong>.<br />
Moeilijk? Valt mee. Advies:<br />
schaf het handboek 'Taaldrukk<strong>en</strong>' aan.<br />
(zie literatuurlijst). Daar staat o.a. zeer<br />
nauwkeurig in beschrev<strong>en</strong> hoe je met<br />
limograaf <strong>en</strong> zeefdruk kan werk<strong>en</strong> in<br />
de klas.<br />
16<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997
EEN KUNSTZINNIG<br />
HOOFDSTUK:<br />
OMGAAN MET POËZIE<br />
Fantaser<strong>en</strong><br />
's Avonds in bed, mijn broer <strong>en</strong> ik,<br />
nog klaar wakker fantaser<strong>en</strong> we<br />
om het meest <strong>en</strong> om het gekst<br />
tot de trapp<strong>en</strong> ervan krak<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> het licht aanflitst<br />
De sterr<strong>en</strong>, zeg ik,<br />
zijn de wittebalscho<strong>en</strong><strong>en</strong> van de <strong>en</strong>gel<strong>en</strong><br />
of de suikermuisjes<br />
op e<strong>en</strong> grote verjaardagstaart<br />
of nog...<br />
maar dan zet mijn broer in<br />
met zijn bazige stem:<br />
doe niet zo gek,<br />
de sterr<strong>en</strong>, dat zijn grote,<br />
grote vuurball<strong>en</strong> die we eerst zi<strong>en</strong><br />
als ze allang uitgedoofd zijn,<br />
ontploft in duiz<strong>en</strong>d stukk<strong>en</strong>!<br />
Bij zijn fantasie<br />
kan ik het nooit hal<strong>en</strong>!<br />
Inleiding<br />
Dit gedicht van Armand van Assche,<br />
gepubliceerd in 'Als je goed om je<br />
he<strong>en</strong> kijkt zie je dat alles gekleurd is'<br />
(1991) wil ik als rode draad b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>,<br />
om aan te gev<strong>en</strong> wat met zo'n gedicht<br />
allemaal gedaan kan word<strong>en</strong> met <strong>kinder<strong>en</strong></strong>.<br />
Omgaan met kinderpoëzie vormt e<strong>en</strong><br />
onderdeel van mijn onderwijspraktijk.<br />
Het stoei<strong>en</strong> met taal <strong>en</strong> de mogelijkhed<strong>en</strong><br />
van taal met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> ontdekk<strong>en</strong><br />
vormt hiervoor e<strong>en</strong> belangrijke<br />
drijfveer.<br />
Zelf lees ik niet e<strong>en</strong>s veel poëzie. Ik<br />
kom er weinig aan toe, het lez<strong>en</strong> van<br />
romans heeft mijn voorkeur. Het kost<br />
moeite om me met volwass<strong>en</strong>poëzie<br />
bezig te houd<strong>en</strong>.<br />
Le<strong>en</strong> ik e<strong>en</strong> bundel bij de plaatselijke<br />
bibliotheek, dan laat ik mij beïnvloed<strong>en</strong><br />
door rec<strong>en</strong>sies. Zet ik me dan aan e<strong>en</strong><br />
bundel, dan heb ik al e<strong>en</strong> houding van<br />
'niet te veel gedicht<strong>en</strong> achter elkaar<br />
lez<strong>en</strong>'. Ik bemerk dat ik anders vaak<br />
moet switch<strong>en</strong> van het <strong>en</strong>e gegev<strong>en</strong><br />
naar het andere <strong>en</strong> dat vind ik niet<br />
prettig. Ik conc<strong>en</strong>treer me liever op<br />
e<strong>en</strong> gedicht <strong>en</strong> probeer te g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong><br />
van de gekoz<strong>en</strong> woord<strong>en</strong>, de associaties<br />
die de inhoud bij mij oproept, <strong>en</strong>z.<br />
Vaak moet ik het gedicht diverse<br />
mal<strong>en</strong> herlez<strong>en</strong>, om het gevoel te krijg<strong>en</strong><br />
dat ik het meeste uit het gedicht<br />
heb gehaald.<br />
Voor mijn stamgroep le<strong>en</strong> ik regelmatig<br />
e<strong>en</strong> bundel om gedicht<strong>en</strong> eruit voor te<br />
lez<strong>en</strong>. Ik probeer de dag te eindig<strong>en</strong><br />
met e<strong>en</strong> gedicht. De laatste tijd kies ik<br />
voor de gedicht<strong>en</strong> van Willem Wilmink,<br />
mede gestimuleerd door e<strong>en</strong> optred<strong>en</strong><br />
van hem tijd<strong>en</strong>s de Bevrijdingsfeestactiviteit<strong>en</strong><br />
in Zwolle, afgelop<strong>en</strong> 5 mei.<br />
Binn<strong>en</strong> school hebb<strong>en</strong> we ge<strong>en</strong> afsprak<strong>en</strong><br />
gemaakt over de wijze waarop<br />
we met kinderpoëzie will<strong>en</strong> omgaan.<br />
In het schoolwerkplan hebb<strong>en</strong> we destijds<br />
op lat<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>, dat we will<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong><br />
dat <strong>kinder<strong>en</strong></strong> zelf gedicht<strong>en</strong><br />
gaan schrijv<strong>en</strong>; het liefst nog verschill<strong>en</strong>de<br />
soort<strong>en</strong>. Daarnaast will<strong>en</strong> we<br />
aandacht sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan b.v. de herkomst<br />
van woord<strong>en</strong>, buit<strong>en</strong> de tekst<br />
om te ler<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, gedicht<strong>en</strong> voordrag<strong>en</strong>,<br />
doch bov<strong>en</strong>al leesplezier ontwikkel<strong>en</strong><br />
(ook van gedicht<strong>en</strong>).<br />
De plek van kunstzinnige vorming<br />
binn<strong>en</strong> de school<br />
De school k<strong>en</strong>t daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> lange<br />
traditie van kunstzinnige activiteit<strong>en</strong>.<br />
Kunstzinnige Vorming neemt op 't Hoge<br />
Land e<strong>en</strong> belangrijke plaats in. In de<br />
beginjar<strong>en</strong> van de school (1981 opgericht)<br />
is kunstzinnige vorming sterk in de<br />
aandacht geplaatst door e<strong>en</strong> aantal<br />
voortrekkers, die destijds actief war<strong>en</strong><br />
in de leef-werkgeme<strong>en</strong>schap.<br />
Jaap Meijer<br />
De visie op kunstzinnige vorming is<br />
nauw verbond<strong>en</strong> met de J<strong>en</strong>aplanuitgangspunt<strong>en</strong><br />
die de school hanteert.<br />
Kunstzinnige vorming is voor de<br />
school in eerste instantie e<strong>en</strong> middel<br />
tot persoonlijkheidsontplooiing. Daarnaast<br />
wordt ernaar gestreefd d.m.v.<br />
kunstzinnige vorming <strong>kinder<strong>en</strong></strong> gevoelig<br />
te mak<strong>en</strong> voor kunst.<br />
De attitudevorming is dus van belang.<br />
Daarbij zijn drie te onderscheid<strong>en</strong> leerweg<strong>en</strong><br />
te noem<strong>en</strong>:<br />
1. Het kind leert op verschill<strong>en</strong>de<br />
manier<strong>en</strong> zijn gevoel<strong>en</strong>s te uit<strong>en</strong>, de<br />
wereld om zich he<strong>en</strong> te verwerk<strong>en</strong>.<br />
2. E<strong>en</strong> kind leert dit zowel alle<strong>en</strong> als<br />
sam<strong>en</strong> met ander<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>.<br />
3. E<strong>en</strong> kind leert vanuit bepaalde probleemstelling<strong>en</strong>,<br />
via techniek<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong> oplossing te kiez<strong>en</strong>.<br />
In het sam<strong>en</strong>spel van wereldoriëntatie<br />
<strong>en</strong> kunstzinnige vorming gaat het o.m.<br />
om de ontwikkeling van creativiteit.<br />
Creativiteit wordt opgevat als het vermog<strong>en</strong><br />
om uit ervaring<strong>en</strong> nieuwe combinaties,<br />
ideeën of product<strong>en</strong> te vorm<strong>en</strong>.<br />
In het onderwijs, dat vorm wordt<br />
gegev<strong>en</strong> door het team, ligg<strong>en</strong> veel<br />
mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> waarin creatief gedrag kan<br />
word<strong>en</strong> gestimuleerd <strong>en</strong> ontwikkeld.<br />
De <strong>kinder<strong>en</strong></strong> zijn dan bezig met het vind<strong>en</strong><br />
van oplossing<strong>en</strong> voor situaties,<br />
het ontwikkel<strong>en</strong> van gedacht<strong>en</strong>, het<br />
mak<strong>en</strong> van werkstukk<strong>en</strong>. Hierbij is het<br />
vermog<strong>en</strong> om afstand te nem<strong>en</strong> van<br />
de gegev<strong>en</strong> situatie door zelf iets<br />
nieuws, iets anders te voorschijn te<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> voorwaarde.<br />
Het uitgangspunt is in het onderwijs zo<br />
veel <strong>en</strong> zo vaak mogelijk e<strong>en</strong> beroep te<br />
do<strong>en</strong> op de creatieve vermog<strong>en</strong>s van<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> door het creër<strong>en</strong> van op<strong>en</strong><br />
situaties <strong>en</strong> probleemstelling<strong>en</strong>. Onder<br />
'op<strong>en</strong>' wordt verstaan: spel/werksituaties,<br />
waarvan de verdere ontwikkeling<br />
<strong>en</strong> afloop niet bij voorbaat e<strong>en</strong>duidig<br />
bek<strong>en</strong>d zijn.<br />
De ervaring leert dat het bewust<br />
omgaan met het creatieve proces e<strong>en</strong><br />
vaak int<strong>en</strong>sieve werkwijze is, waarbij<br />
groepsleiders nogal e<strong>en</strong>s afhak<strong>en</strong>. Het<br />
vereist n.l. e<strong>en</strong>goed inzicht in de ontwikkelings-mogelijkhed<strong>en</strong><br />
van de verschill<strong>en</strong>de<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong>, inzicht in de<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 17
mogelijkhed<strong>en</strong> van de kunstzinnige<br />
disciplines. Kinder<strong>en</strong> do<strong>en</strong> regelmatig<br />
e<strong>en</strong> beroep op ondersteuning <strong>en</strong> niet<br />
altijd rustig na elkaar. Er moet veel<br />
gehandeld word<strong>en</strong>, waarbij de noodzakelijke<br />
reflectie voor het goed verder<br />
op weg help<strong>en</strong> van het kind erbij in kan<br />
schiet<strong>en</strong>.<br />
En dit ondanks de vele aandacht, die<br />
het team in de loop der jar<strong>en</strong> gevestigd<br />
heeft op de ontwikkeling van kunstzinnige<br />
vorming.<br />
De eig<strong>en</strong> affiniteit <strong>en</strong> de eig<strong>en</strong> activiteit<br />
zijn de motor<strong>en</strong> geweest voor de ontwikkeling<br />
van Kunstzinnige Vorming.<br />
Het team heeft al vanaf de oprichting<br />
van de school zelf gewerkt aan met<br />
name dramaproducties voor de schoolbevolking.<br />
Veelal met e<strong>en</strong> bedoeling,<br />
b.v. ter inleiding van e<strong>en</strong> thema.<br />
Jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> is de keus gemaakt om<br />
te kom<strong>en</strong> tot thematisch onderwijs.<br />
Deze keus heeft er ook toe geleid dat<br />
Kunstzinnige Vorming e<strong>en</strong> duidelijke<br />
plek heeft gekreg<strong>en</strong>.<br />
Dat heeft te mak<strong>en</strong> met de opvatting<br />
dat kunstzinnige vorming <strong>en</strong> wereldoriëntatie<br />
met elkaar verbond<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
zijn.<br />
De keuzes van de thema's vloei<strong>en</strong><br />
voort uit de Ervaringsgebied<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
leerervaring<strong>en</strong>.<br />
Bij de realisatie van de thema's wordt<br />
in het bijzonder gekek<strong>en</strong> naar de mate<br />
waarin <strong>kinder<strong>en</strong></strong> met hun eig<strong>en</strong> ervaring<strong>en</strong><br />
de invulling kunn<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong>.<br />
De opvatting dat kunstzinnige vorming<br />
<strong>en</strong> wereldoriëntatie met elkaar verbond<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> zijn, <strong>en</strong> dat er binn<strong>en</strong> de<br />
thema's voldo<strong>en</strong>de ruimte moet zijn<br />
om te werk<strong>en</strong> aan het eerder g<strong>en</strong>oemde<br />
creatieve proces, maakte het noodzakelijk<br />
om aan verbinding apart aandacht<br />
te bested<strong>en</strong>.<br />
De afspraak is dan ook gemaakt om<br />
jaarlijks e<strong>en</strong> drietal schoolthema's vast<br />
te stell<strong>en</strong>, waarin de kunstzinnige vorming<br />
de bov<strong>en</strong>toon voert. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
is afgesprok<strong>en</strong> dat gedur<strong>en</strong>de drie jaar<br />
telk<strong>en</strong>s aan e<strong>en</strong> kunstzinnige discipline<br />
speciale aandacht wordt besteed.<br />
In 1992 ontving de school <strong>en</strong>ige ti<strong>en</strong>duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
guld<strong>en</strong>s van het Ministerie<br />
van Onderwijs. Het betrof e<strong>en</strong> stimule-<br />
18<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
ringsregeling om schol<strong>en</strong> de geleg<strong>en</strong>heid<br />
te bied<strong>en</strong> meer vorm <strong>en</strong> inhoud te<br />
gev<strong>en</strong> aan de ontwikkeling van kunstzinnige<br />
vorming.<br />
De school maakte e<strong>en</strong> opzet om te<br />
kom<strong>en</strong> tot afronding van haar kunstzinnige<br />
vormingsplann<strong>en</strong>.<br />
Voor elke discipline wordt nu e<strong>en</strong> op<br />
de school toegesned<strong>en</strong> werkplan<br />
gemaakt. Het betreft e<strong>en</strong> plan, om e<strong>en</strong><br />
ononderbrok<strong>en</strong> ontwikkeling te realiser<strong>en</strong><br />
voor de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> op het gebied<br />
van kunstzinnige vorming. E<strong>en</strong> plan<br />
dat uitgevoerd wordt tijd<strong>en</strong>s de ur<strong>en</strong><br />
'inscholing kunstzinnige vorming'.<br />
Het plan omvat verder o.m.:<br />
- de inrichting van material<strong>en</strong>kist<strong>en</strong>;<br />
- de aanschaf van e<strong>en</strong> goed geluidslichtinstallatie<br />
voor voorstelling<strong>en</strong>;<br />
- de inrichting van e<strong>en</strong> verkleedkast,<br />
met schminktafels;<br />
- de opbouw van e<strong>en</strong> personeelsbibliotheek<br />
(boek<strong>en</strong>, cassettes) kunstzinnige<br />
vorming;<br />
- de vorming van e<strong>en</strong> schoolorkest.<br />
Omgaan met poëzie<br />
Literaire vorming k<strong>en</strong>t nog ge<strong>en</strong> uitgekristalliseerde<br />
vorm binn<strong>en</strong> de school.<br />
E<strong>en</strong> ieder is op eig<strong>en</strong> houtje bezig met<br />
de uitwerking van deze discipline.<br />
De ervaring<strong>en</strong> die ik heb opgedaan<br />
met het onderdeel 'poëzie' zull<strong>en</strong> dan<br />
ook uitgangspunt vorm<strong>en</strong> voor het<br />
vervolg.<br />
Het gedicht waarmee ik begon is door<br />
mij gekoz<strong>en</strong>, vanwege de inhoud. Van<br />
tevor<strong>en</strong> vul ik voor mezelf e<strong>en</strong> formulier<br />
in om mij voor te bereid<strong>en</strong> op de<br />
behandeling van het gedicht. Ik<br />
beschrijf dan:<br />
- mijn eig<strong>en</strong> associaties bij het<br />
gedicht;<br />
- k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van het gedicht;<br />
- verwerkingsmgelijkhed<strong>en</strong> van het<br />
gedicht.<br />
Op de achterkant van het formulier<br />
plak ik het gedicht <strong>en</strong> stop het blad in<br />
e<strong>en</strong> map 'Behandelde gedicht<strong>en</strong>'.<br />
E<strong>en</strong> kopie van de tekst wordt netjes op<br />
e<strong>en</strong> gekleurd vel geplakt, geplastificeerd<br />
<strong>en</strong> krijgt e<strong>en</strong> plaats in de<br />
'gedicht<strong>en</strong>bak'. Deze bak bevat alle<br />
gedicht<strong>en</strong>, die aan de orde zijn gekom<strong>en</strong><br />
in mijn groep.<br />
Tijd<strong>en</strong>s de gedicht<strong>en</strong>kring word<strong>en</strong> kin-<br />
der<strong>en</strong> regelmatig gevraagd e<strong>en</strong> keus<br />
uit de voorraad te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedicht<strong>en</strong><br />
voor te drag<strong>en</strong>.<br />
Er zijn ook jar<strong>en</strong> geweest dat ik met de<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> 'gedicht<strong>en</strong> van de week'<br />
hardop voordroeg. Ik bemerkte dat zij<br />
het leuk vond<strong>en</strong> om met de hele groep<br />
het gedicht te verklank<strong>en</strong>.<br />
Zo'n gedicht als 'Fantaser<strong>en</strong>' kan de<br />
start vorm<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> cyclus gedicht<strong>en</strong><br />
schrijv<strong>en</strong>.<br />
In e<strong>en</strong> inleid<strong>en</strong>d gesprek over dit<br />
gedicht heb ik met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
gesprok<strong>en</strong> over 'fantasie'. Wat is het<br />
heerlijk om vrijelijk je gedacht<strong>en</strong> te<br />
lat<strong>en</strong> gaan over welk onderwerp dan<br />
ook. Beperking<strong>en</strong> zijn in eerste instantie<br />
vrijwel afwezig.<br />
Met elkaar ontdekk<strong>en</strong> we de kracht<br />
van dit gedicht. B.v. het spanningsveld<br />
tuss<strong>en</strong> realiteit <strong>en</strong> fantasie. De koppeling<br />
met het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> is snel gelegd.<br />
Vele <strong>kinder<strong>en</strong></strong> vertell<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit<br />
hun lev<strong>en</strong>.<br />
Ev<strong>en</strong> stilstaan bij de schrijver van het<br />
gedicht. Hij is tamelijk onbek<strong>en</strong>d. Het<br />
is e<strong>en</strong> Belg, die in 1982 de Prijs voor<br />
Jeugdliteratuur van de stad Antwerp<strong>en</strong><br />
kreeg. We prat<strong>en</strong> erover dat we<br />
slechts kunn<strong>en</strong> giss<strong>en</strong> over zijn bedoeling<strong>en</strong><br />
met zijn gedicht 'fantaser<strong>en</strong>',<br />
hoewel we het gevoel hebb<strong>en</strong> dat hij<br />
door zijn keuze van de woord<strong>en</strong> ons<br />
helpt bij de bepaling ervan.<br />
E<strong>en</strong> activiteit die ik vaak inlas, is het op<br />
zoek gaan naar 'de mooiste zin van<br />
het gedicht'. Mooie zinn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
soms op het bord geschrev<strong>en</strong>, om er<br />
later op terug te kom<strong>en</strong>.<br />
Het hardop verklank<strong>en</strong> van het gedicht<br />
vormt de opmaat naar e<strong>en</strong> opdracht<br />
om de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> te stimuler<strong>en</strong> n.a.v. dit<br />
gedicht zelf aan het werk te gaan.<br />
Midd<strong>en</strong> in het gedicht bij de zin 'of<br />
nog...' houdt het eerste broertje op<br />
met prat<strong>en</strong>. De <strong>kinder<strong>en</strong></strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
wat het eerste broertje nog voor mooie<br />
ding<strong>en</strong> over de sterr<strong>en</strong> had kunn<strong>en</strong><br />
zegg<strong>en</strong>.<br />
Dichterlijke vergelijking<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hierbij<br />
e<strong>en</strong> stimulans vorm<strong>en</strong>, b.v. hulpzinn<strong>en</strong><br />
als:<br />
- de sterr<strong>en</strong> zijn als...;<br />
- de sterr<strong>en</strong> zijn net...;<br />
- de sterr<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> wel...;<br />
- sterr<strong>en</strong> zijn...
Sander schrijft: 'De sterr<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> wel<br />
gasball<strong>en</strong> die rond de aarde vlieg<strong>en</strong>'.<br />
Voor Thomas is 'E<strong>en</strong> ster e<strong>en</strong> stuiterbal<br />
die nerg<strong>en</strong>s he<strong>en</strong> gaat' <strong>en</strong> Meryll<br />
houdt het op 'De sterr<strong>en</strong> zijn als og<strong>en</strong><br />
in de lucht'.<br />
De volg<strong>en</strong>de opdracht<strong>en</strong> zett<strong>en</strong> de<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> op e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> vervolgspoor:<br />
De <strong>kinder<strong>en</strong></strong> schrijv<strong>en</strong> voorwerp<strong>en</strong> op,<br />
die ze vanaf hun plaats kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>.<br />
Vervolg<strong>en</strong>s gaan ze die voorwerp<strong>en</strong> zo<br />
nuchter <strong>en</strong> concreet mogelijk beschrijv<strong>en</strong>:<br />
kleur, vorm, materiaal, functie,<br />
b.v. door e<strong>en</strong> bijvoeglijk naamwoord<br />
toe te voeg<strong>en</strong>.<br />
Daarna word<strong>en</strong> de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> uitg<strong>en</strong>odigd<br />
om van <strong>en</strong>kele voorwerp<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
zo dichterlijk mogelijke omschrijving te<br />
mak<strong>en</strong>, b.v. 'De ronde klok is de trouwe<br />
knecht van zon <strong>en</strong> maan'.<br />
Nadat <strong>kinder<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> aantal voorbeeld<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong>, mak<strong>en</strong> ze<br />
e<strong>en</strong> keus om die vervolg<strong>en</strong>s verder uit<br />
te werk<strong>en</strong>. De gekoz<strong>en</strong> zin vormt de<br />
startzin <strong>en</strong> verder associër<strong>en</strong>d bordur<strong>en</strong><br />
de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> voort op die eerste zin.<br />
Tuss<strong>en</strong>door word<strong>en</strong> <strong>kinder<strong>en</strong></strong> gevraagd<br />
hun product voor te lez<strong>en</strong>.<br />
Eén van de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> leest niet graag<br />
<strong>en</strong> schrijft: 'E<strong>en</strong> vol boek lijkt wel e<strong>en</strong><br />
lettermonster'.<br />
Wanneer <strong>kinder<strong>en</strong></strong> hun gedicht<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> voorlez<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> ze vervolg<strong>en</strong>s<br />
in hun mooie gedicht<strong>en</strong>schrift<br />
geschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de<br />
illustratie erbij gemaakt.<br />
Er zijn mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> dat ik met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
e<strong>en</strong> mooi geschrev<strong>en</strong> gedicht<br />
selecteer <strong>en</strong> op het bord noteer. Dit<br />
gedicht kan - met toestemming van de<br />
auteur - uitgangspunt vorm<strong>en</strong> voor<br />
e<strong>en</strong> groepsgedicht, doordat we eig<strong>en</strong><br />
aanvulling<strong>en</strong> gaan gev<strong>en</strong>. De tekst kan<br />
verder verfraaid word<strong>en</strong>, bijvoeglijke<br />
naamwoord<strong>en</strong> word<strong>en</strong> toegevoegd.<br />
Doordat wij op school de beschikking<br />
hebb<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> drukpers, wordt deze<br />
soms ingeschakeld bij de verwerking<br />
van de groepsgedicht<strong>en</strong>.<br />
Twee <strong>kinder<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> uitg<strong>en</strong>odigd om<br />
het groepsgedicht met de drukletters<br />
te 'zett<strong>en</strong>' <strong>en</strong> voor ieder kind e<strong>en</strong><br />
gedicht te producer<strong>en</strong>.<br />
In e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval kan het groepsgedicht<br />
d.m.v. andere druktechniek<strong>en</strong><br />
versierd word<strong>en</strong>.<br />
De gedicht<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> natuurlijk e<strong>en</strong><br />
plaats op het prikbord, waarbij e<strong>en</strong><br />
pass<strong>en</strong>d passe-partout de ware afronding<br />
vormt.<br />
Wanneer met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> thematisch<br />
gewerkt wordt, ga ik op zoek naar<br />
gedicht<strong>en</strong>, die inhoudelijk gekoppeld<br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aan het thema.<br />
Het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> poster, waarbij het<br />
themagedicht het c<strong>en</strong>trum vormt <strong>en</strong><br />
verder opgetuigd mag word<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s<br />
het thema, kan e<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong>de activiteit<br />
vorm<strong>en</strong>, b.v. tijd<strong>en</strong>s de blokperiode.<br />
Ook het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> muurkrant,<br />
waarbij <strong>kinder<strong>en</strong></strong> al associër<strong>en</strong>d op<br />
veel mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> invall<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
noter<strong>en</strong> n.a.v. het gedicht, kan e<strong>en</strong><br />
gerichte activiteit vorm<strong>en</strong> om <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
bewust met gedicht<strong>en</strong> te ler<strong>en</strong><br />
omgaan.<br />
Aanvull<strong>en</strong>de activiteit<strong>en</strong><br />
Naast de door mij g<strong>en</strong>oemde voorbeeld<strong>en</strong><br />
zijn vanzelfsprek<strong>en</strong>d andere<br />
werkvorm<strong>en</strong> goed realiseerbaar. E<strong>en</strong><br />
aantal wil ik kort beschrijv<strong>en</strong>:<br />
• Begrijp<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong> a.d.h.v. de gedicht<strong>en</strong><br />
om met elkaar achter de inhoud<br />
van e<strong>en</strong> gedicht te kom<strong>en</strong>.<br />
• Sommige gedicht<strong>en</strong> l<strong>en</strong><strong>en</strong> zich voor<br />
auditieve werkstukk<strong>en</strong>. Eerst op<br />
zoek gaan naar de geluid<strong>en</strong>, die<br />
(in)direct beschrev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Deze<br />
geluid<strong>en</strong> opnem<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> goede<br />
cassette-recorder. Rondom de<br />
declamatie kunn<strong>en</strong> de gemaakte<br />
geluid<strong>en</strong> ingevoegd word<strong>en</strong>.<br />
• Het gedicht als uitgangspunt voor<br />
e<strong>en</strong> beeld<strong>en</strong>d-/drama-/dans-/uitbeeldingswerkstuk<br />
gebruik<strong>en</strong>. Ik<br />
werk soms met kaartjes waarop e<strong>en</strong><br />
kunstzinnige verwerkingsopdracht is<br />
verwoord, die tijd<strong>en</strong>s de blokperiode<br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgevoerd.<br />
Soort<strong>en</strong> gedicht<strong>en</strong><br />
Het kan stimuler<strong>en</strong>d werk<strong>en</strong> om verschill<strong>en</strong>de<br />
gedicht<strong>en</strong> te ler<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>.<br />
Enkele schrijfvorm<strong>en</strong>, die goed uit te<br />
voer<strong>en</strong> zijn:<br />
• Elfjes<br />
Hierbij mag elk gedicht slechts elf<br />
woord<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong>s de indeling<br />
één (het kernwoord), twee, drie, vier<br />
woord<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> afsluit<strong>en</strong>d woord.<br />
B.v.:<br />
regel één: Noem familielid.<br />
regel twee: Vertel iets over die persoon.<br />
regel drie: Wat doet hij/zij?<br />
regel vier: Wat vindt jij daarvan?<br />
regel vijf: Clou, grap, uitvoer.<br />
Vader<br />
dikke borstelsnor<br />
prikt bij kus<br />
scheer hem maar af<br />
Zo<strong>en</strong>tje?<br />
• Alliter<strong>en</strong>de gedicht<strong>en</strong>, waarbij de<br />
beginletters dezelfde zijn<br />
• Tweegedicht<br />
De <strong>kinder<strong>en</strong></strong> mak<strong>en</strong> in par<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vertelgedicht.<br />
E<strong>en</strong> kind vertelt b.v. iets<br />
over zijn/haar broertje/zusje. Het<br />
andere kind vult dat aan met comm<strong>en</strong>taarregels.<br />
• Stapelgedicht<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> kind start e<strong>en</strong> gedicht <strong>en</strong> geeft het<br />
blaadje door, waarbij elk volg<strong>en</strong>d kind<br />
e<strong>en</strong> vervolgzin opschrijft. Klus voor het<br />
laatste kind om de afsluit<strong>en</strong>de zin te<br />
bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
• E<strong>en</strong> rondelet schrijv<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> rondelet is e<strong>en</strong> gedicht van zev<strong>en</strong><br />
regels met het volg<strong>en</strong>de schema:<br />
regel 1: (deze zin geeft het thema aan)<br />
- rijmschema A<br />
regel 2: (vrije invulling)<br />
- rijmschema B<br />
regel 3: (herhaling van de eerste zin)<br />
- rijmschema A<br />
regel 4: (vrije invulling)<br />
- rijmschema A<br />
regel 5: (vrije invulling)<br />
- rijmschema B<br />
regel 6: (vrije invulling)<br />
- rijmschema B<br />
regel 7: (herhaling van de eerste zin)<br />
- rijmschema A<br />
B.v.:<br />
Hij heeft mijn voetbal stuk gemaakt,<br />
ik wil hem nooit meer zi<strong>en</strong>.<br />
Hij heeft mijn voetbal stuk gemaakt,<br />
omdat ik hem altijd pootje haak.<br />
Was het per ongeluk misschi<strong>en</strong>?<br />
Of wil hij dat ik ook e<strong>en</strong>s gri<strong>en</strong>?<br />
Hij heeft mijn voetbal stuk gemaakt.<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 19
• De overtreff<strong>en</strong>de trap<br />
E<strong>en</strong> georganiseerd opschepspel dat<br />
als volgt werkt:<br />
Iemand gaat staan <strong>en</strong> begint op te<br />
schepp<strong>en</strong>.<br />
B.v.:<br />
Ik b<strong>en</strong> zo lang dat ik de Dom van<br />
Utrecht kan zi<strong>en</strong> als ik op mijn t<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
sta.<br />
Iemand die dit overtreff<strong>en</strong> kan gaat<br />
naast opschepper nummer 1 staan <strong>en</strong><br />
zegt b.v.:<br />
Ik b<strong>en</strong> zo lang dat ik met gemak de<br />
Eiffeltor<strong>en</strong> kan zi<strong>en</strong> als ik in e<strong>en</strong> kuil<br />
sta. <strong>en</strong>z.<br />
Stimuler<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong><br />
In ons weekbulletin 'Hoge Woord'<br />
word<strong>en</strong> regelmatig de behandelde<br />
gedicht<strong>en</strong> geplaatst, zodat <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
desgew<strong>en</strong>st thuis terug kunn<strong>en</strong> grijp<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> stukje schoolpraktijk. Vooral<br />
jonge <strong>kinder<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> hun ouders waarder<strong>en</strong><br />
de publicatie van gedicht<strong>en</strong> (maar<br />
20<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
ook liedjes) in het krantje, omdat<br />
gedicht<strong>en</strong> voor h<strong>en</strong> niet altijd ev<strong>en</strong><br />
makkelijk reproduceerbaar zijn.<br />
De LOKV heeft 'Stoepkrijt' uitgegev<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> poeziëproject voor het basisonderwijs.<br />
E<strong>en</strong> project voor de midd<strong>en</strong>bouw,<br />
waarbij de gedicht<strong>en</strong> van Theo<br />
Olthuis b<strong>en</strong>ut zijn.<br />
T<strong>en</strong>slotte<br />
Met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> heb ik e<strong>en</strong> aantal<br />
afsprak<strong>en</strong> gemaakt om tot de meest<br />
mooie gedicht<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>.<br />
C<strong>en</strong>traal staat de afspraak dat voor<br />
gedicht<strong>en</strong> zo weinig mogelijk woord<strong>en</strong><br />
gebruikt word<strong>en</strong>, die echter veel<br />
'vertell<strong>en</strong>'. Om het verschil tuss<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> verhaal <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gedicht te bepal<strong>en</strong>,<br />
gebruik<strong>en</strong> wij met name deze<br />
afspraak.<br />
Korte zinn<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> het liefst<br />
onder elkaar.<br />
Het werk<strong>en</strong> met rijmwoord<strong>en</strong> is zeker<br />
De Dapperstraat<br />
Natuur is voor tevred<strong>en</strong><strong>en</strong> of leg<strong>en</strong>.<br />
En dan: wat is natuur nog in dit land?<br />
E<strong>en</strong> stukje bos, ter grootte van e<strong>en</strong> krant.<br />
E<strong>en</strong> heuvel met wat villaatjes erteg<strong>en</strong>.<br />
Geef mij de grauwe, stedelijke weg<strong>en</strong>,<br />
De’ in kad<strong>en</strong> vastgeklonk<strong>en</strong> waterkant,<br />
De wolk<strong>en</strong>, nooit zo schoon dan als ze, omrand<br />
Door zolderram<strong>en</strong>, langs de lucht beweg<strong>en</strong>.<br />
Alles is veel voor wie niet veel verwacht.<br />
Het lev<strong>en</strong> houdt zijn wonder<strong>en</strong> verborg<strong>en</strong><br />
Tot het ze, ope<strong>en</strong>s, toont in hun hog<strong>en</strong> staat.<br />
Dit heb ik bij mijzelv<strong>en</strong> overdacht,<br />
Verreg<strong>en</strong>d, op e<strong>en</strong> miezerig<strong>en</strong> morg<strong>en</strong>,<br />
Domweg gelukkig, in de Dapperstraat.<br />
J.C. Bloem<br />
ge<strong>en</strong> noodzaak. Ze kunn<strong>en</strong> zelfs<br />
belemmer<strong>en</strong>d werk<strong>en</strong>. Kinder<strong>en</strong> die<br />
echter plezier belev<strong>en</strong> aan het werk<strong>en</strong><br />
met rijmwoord<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> natuurlijk de<br />
ruimte.<br />
Bij voorkeur de titel achteraf bepal<strong>en</strong>.<br />
Is het gedicht af <strong>en</strong> herlees je de tekst<br />
dan lijkt mij het beste mom<strong>en</strong>t gekom<strong>en</strong><br />
om e<strong>en</strong> kernachtige titel te<br />
bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, die dekk<strong>en</strong>d is voor het<br />
hele gedicht.<br />
Met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> bespreek ik vaak titels<br />
<strong>en</strong> bekijk<strong>en</strong> we met elkaar of we de<br />
titels goed gekoz<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>.<br />
Het voortdur<strong>en</strong>d aandacht gev<strong>en</strong> aan<br />
de mogelijkhed<strong>en</strong> om mooie taaluiting<strong>en</strong><br />
te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> het met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> stil<br />
blijv<strong>en</strong> staan bij fraaie gedicht<strong>en</strong>, of<br />
alle<strong>en</strong> maar verrass<strong>en</strong>de zinn<strong>en</strong> zal het<br />
taalgevoel ongetwijfeld versterk<strong>en</strong>.<br />
Met het uiteindelijke doel om nog meer<br />
plezier te krijg<strong>en</strong> in taal, boek<strong>en</strong>,<br />
gedicht<strong>en</strong>, verhal<strong>en</strong>.
AL HOUDT MAAR ÉÉN<br />
WOORD ZE EVEN BEZIG<br />
Als comm<strong>en</strong>taar onder mijn werkstukje 'Poëzie <strong>en</strong> Pr<strong>en</strong>t bij <strong>kinder<strong>en</strong></strong>' voor het onderdeel<br />
Kunstzinnige Vorming op de cursus voor het JP-Certificaat (feb/maart 1996) noteerde Pieter<br />
Quelle: 'iets voor M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-Kinder<strong>en</strong>?' <strong>en</strong> daar schrok ik e<strong>en</strong> beetje van. Want al schreef ik meer<br />
dan vijfti<strong>en</strong> jaar cursiefjes voor de Friese Pers, to<strong>en</strong> was ik museumdirecteur <strong>en</strong> had ik alle tijd<br />
voor e<strong>en</strong> lekkere stoel achter e<strong>en</strong> schrijfmachine. Nu b<strong>en</strong> ik niet alle<strong>en</strong> schoolleider van de jonge<br />
J<strong>en</strong>aplanschool Vlinderbos in Wilnis, maar ook nog stamgroepleider van de bov<strong>en</strong>bouw. En<br />
dat is aanpot<strong>en</strong>.<br />
Maar ik b<strong>en</strong> ondanks e<strong>en</strong> volstrekte alpha-instelling toch wat handiger geword<strong>en</strong> met de pc <strong>en</strong><br />
het sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> schuin-stukje kost nu minder tijd dan in de tachtiger jar<strong>en</strong>. Ik kon nu<br />
grote blokk<strong>en</strong> uit bestaande tekst kopiër<strong>en</strong>. Ik heb die aangevuld met e<strong>en</strong> soort voorwoord uit<br />
de tijd, to<strong>en</strong> ik nog werkte met e<strong>en</strong> klein 'prehistorisch' kofferschrijfmachi<strong>en</strong>tje.<br />
29 mei 1985<br />
'Ik voel me zo dom. Op tafel lag e<strong>en</strong><br />
boek van m'n zoon Mark. Over wiskunde<br />
of informatica. Ik wierp er eig<strong>en</strong>lijk per<br />
ongeluk e<strong>en</strong> blik in. Maar ik herk<strong>en</strong>de<br />
niets. Ik kreeg het bijna wanhopige<br />
gevoel dat ik op e<strong>en</strong> vreemde planeet<br />
leefde, met buit<strong>en</strong>aardse mannetjes <strong>en</strong><br />
symbol<strong>en</strong> voorbij-de-melkweg: ik<br />
snapte er niets van. Hoe is het mogelijk<br />
dat je <strong>kinder<strong>en</strong></strong> je zo snel ontgroei<strong>en</strong>.<br />
Vorig jaar hielp ik hem nog met<br />
werkstukk<strong>en</strong>, nu studeert hij in boek<strong>en</strong><br />
die voor mij net zo goed Japans of<br />
Chinees kunn<strong>en</strong> zijn:<br />
'Om te verifiër<strong>en</strong> of onze implem<strong>en</strong>tatie<br />
inderdaad e<strong>en</strong> wachttij-type is di<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
we na te gaan of de gew<strong>en</strong>ste<br />
operaties aanwezig zijn <strong>en</strong> of ze wel<br />
aan de axioma's voldo<strong>en</strong>. De procedures<br />
newq, add <strong>en</strong> move behandel<strong>en</strong><br />
de waarde q:Q als e<strong>en</strong> VAR parameter.<br />
De formulering van het ADT eist eig<strong>en</strong>lijk,<br />
dat add <strong>en</strong> move e<strong>en</strong> inputparameter,<br />
zeg q, hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> resultparameter,<br />
zeg r.......'<br />
Zeg q, zeg r, het zegt me niets. Net of<br />
het kanaal op de tv niet goed is ingesteld<br />
<strong>en</strong> allerlei schimm<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedrocht<strong>en</strong><br />
over het beeld schiet<strong>en</strong>. Je komt<br />
er niets bek<strong>en</strong>ds in teg<strong>en</strong>, er gaat nerg<strong>en</strong>s<br />
e<strong>en</strong> licht op, je hèr-k<strong>en</strong>t niets.<br />
En dan te bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat het in de kring<strong>en</strong><br />
van de universiteit 'e<strong>en</strong> goede<br />
gewoonte' is te kanker<strong>en</strong> op het<br />
niveau van het VWO: 'Ler<strong>en</strong> die gast<strong>en</strong><br />
nog wel wat op het middelbaar onderwijs?'<br />
En volg<strong>en</strong>s het dominoste<strong>en</strong>effect<br />
moppert e<strong>en</strong> leerkracht op het<br />
ath<strong>en</strong>eum over de brugklassertjes: '<br />
Krijg<strong>en</strong> die knulletjes nog wel les op de<br />
basisschool, of ler<strong>en</strong> ze alle<strong>en</strong> maar<br />
herrie mak<strong>en</strong>, achter de meid<strong>en</strong> aanzitt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> bierdrink<strong>en</strong>... Do<strong>en</strong> ze nog<br />
wat aan spelling, ontled<strong>en</strong>, breuk<strong>en</strong>,<br />
geschied<strong>en</strong>is, topografie?'<br />
We zijn nu toch zo lekker bezig. Dus<br />
lat<strong>en</strong> we nog ev<strong>en</strong> door gaan: Want de<br />
leerling<strong>en</strong> van de lagere school kom<strong>en</strong><br />
weer van de kleuterafdeling <strong>en</strong> de<br />
kleutertjes word<strong>en</strong> door de moeders<br />
(mog<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig ook vaders zijn)<br />
afgeleverd. En eig<strong>en</strong>lijk wringt natuurlijk<br />
dààr de scho<strong>en</strong>. Ouders lever<strong>en</strong><br />
hun <strong>kinder<strong>en</strong></strong> te dom af. Ze kunn<strong>en</strong><br />
nog ge<strong>en</strong> veters knop<strong>en</strong>, ze kunn<strong>en</strong><br />
nog niet lez<strong>en</strong>, ze kunn<strong>en</strong> nog niks,<br />
alle<strong>en</strong> prat<strong>en</strong> <strong>en</strong> lop<strong>en</strong> <strong>en</strong> meestal zijn<br />
ze 'zindelijk', maar dat krijgt de juf op<br />
de klassikale school er ook wel weer<br />
uit: 'Jantje houd je mond. Jantje blijf<br />
zitt<strong>en</strong>.' En in de pauze heeft Jantje e<strong>en</strong><br />
natte broek want het arme schaap<br />
probeerde duidelijk te mak<strong>en</strong> dat hij<br />
naar de wc moest.<br />
Maar er zijn uitzondering<strong>en</strong>. M'n jongste<br />
dochter, Eveli<strong>en</strong>, bracht e<strong>en</strong><br />
gedicht mee naar huis. Ik liet het aan<br />
m'n vrouw lez<strong>en</strong>. Het was net 'Marc<br />
Wouter van der Horst<br />
groet 's morg<strong>en</strong>s de ding<strong>en</strong>' van Paul<br />
van Ostaij<strong>en</strong>. (Voor de wet<strong>en</strong>schappers<br />
onder u: Paul van Ostaij<strong>en</strong> is<br />
gebor<strong>en</strong> op 22-2-1896, hij heette<br />
eig<strong>en</strong>lijk Leopoldus Andreas van Ostaij<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> zijn vader was loodgieter, dus<br />
staatssecretaris Ley<strong>en</strong>horst zou hem<br />
laag lat<strong>en</strong> scor<strong>en</strong>, als hij in Nederland<br />
gebor<strong>en</strong> was. Maar Paul bofte: hij was<br />
e<strong>en</strong> Belg, uit Antwerp<strong>en</strong>.)<br />
Ik geef u eerst de versie van Eveli<strong>en</strong>,<br />
ongec<strong>en</strong>sureerd:<br />
'Dag witte nieuwe buro<br />
dag tafel <strong>en</strong> stoel<br />
hallo<br />
dag mooie rode blauwe bloem<strong>en</strong><br />
dag bij<strong>en</strong> die zachtjes zoem<strong>en</strong><br />
dag water in de kraan<br />
dag buit<strong>en</strong> die zwaan<br />
dag p<strong>en</strong>n<strong>en</strong> waarmee ik schrijf<br />
dag me hele lijf<br />
dag de hele familie van der horst<br />
dag lekkere worst<br />
dag me lieve bril<br />
dag kikkerdril<br />
dag waterplas<br />
dag gro<strong>en</strong> gras'<br />
Eerst dacht ik, vol vaderlijk trots: 'Dat<br />
heeft ze van mij.' Maar het was natuurlijk<br />
te veel Paul van Ostaij<strong>en</strong>, het kòn<br />
niet origineel zijn. Dus we haald<strong>en</strong> Eveli<strong>en</strong><br />
van buit<strong>en</strong> <strong>en</strong> het pocketje Music-<br />
Hall (Ooievaartje 17, ingeleid door Gerrit<br />
Borgers) uit de boek<strong>en</strong>kast.<br />
'Eefje, k<strong>en</strong> je dit versje?' <strong>en</strong> ik las voor:<br />
Marc groet 's morg<strong>en</strong>s de ding<strong>en</strong><br />
Dag v<strong>en</strong>tje met de fiets<br />
op de vaas met de bloem<br />
ploem ploem<br />
dag stoel naast de tafel<br />
dag brood op de tafel<br />
dag visserke-vis met de pijp<br />
<strong>en</strong><br />
dag dag visserke-vis met de pet<br />
pet <strong>en</strong> pijp<br />
van het visserke-vis<br />
goei<strong>en</strong>dag<br />
Daa-ag vis<br />
dag lieve vis<br />
dag klein visselijn mijn<br />
Ze herk<strong>en</strong>de het mete<strong>en</strong>. Ja, dat had<br />
de juf voorgelez<strong>en</strong>. M'n hele dag was<br />
weer goed. Er zijn gelukkig nog<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 21
gewoon schol<strong>en</strong>, waar e<strong>en</strong> kind kind<br />
mag zijn. Waar e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>sje in de tweede<br />
klas de aangebor<strong>en</strong> creativiteit kan<br />
ontplooi<strong>en</strong>. Want lieve m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, wat<br />
komt er van de wereld terecht als we<br />
straks allemaal slav<strong>en</strong> van het beeldscherm<br />
zijn, verl<strong>en</strong>gstukk<strong>en</strong> van computers,<br />
voorgeprogrammeerd om toets<strong>en</strong><br />
in te drukk<strong>en</strong>? De maatschappij<br />
dé-humaniseert, ontm<strong>en</strong>st.'<br />
Voor zoveer mijn kolommetje van 29<br />
mei 1985. De lagere school is nu<br />
basisschool. Klas twee is nu groep 4.<br />
Ley<strong>en</strong>horst is Netel<strong>en</strong>bos. Verder is er<br />
niet veel veranderd. Maar het zal duidelijk<br />
zijn: werk<strong>en</strong> met <strong>kinder<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
poëzie is niet e<strong>en</strong> uitvinding van de<br />
Unesco of van mij. Juf Anita deed het<br />
al in 1985 op de J<strong>en</strong>aplanschool St<br />
Lucas in Dracht<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> nabeeld<br />
Wanneer ik nu e<strong>en</strong> wat opgekalefaterd<br />
verslag lever van mijn eig<strong>en</strong> 'poëzieless<strong>en</strong>'<br />
met de bov<strong>en</strong>bouw van J<strong>en</strong>aplanbasisschool<br />
Vlinderbos in Wilnis is<br />
het niet mijn bedoeling om e<strong>en</strong> voorbeeld<br />
te gev<strong>en</strong> van hoe het zou kunn<strong>en</strong>.<br />
Nog minder is het e<strong>en</strong> voorschrift<br />
van hoe het zou moet<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong><br />
nabeeld: e<strong>en</strong> prettige herinnering die ik<br />
graag met ander<strong>en</strong> wil del<strong>en</strong>, als stimulans<br />
om het op e<strong>en</strong> geheel eig<strong>en</strong><br />
wijze nog veel beter te do<strong>en</strong>.<br />
Voor mij stond al heel snel vast dat ik<br />
voor mijn opdracht 'kunstzinnige vorming'<br />
zou gaan experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met<br />
kinderpoëzie. Ik heb er helemaal ge<strong>en</strong><br />
moeite mee om sommige product<strong>en</strong><br />
van <strong>kinder<strong>en</strong></strong> onder de noemer 'kunst'<br />
te rangschikk<strong>en</strong>: Zij hadd<strong>en</strong> echt de<br />
int<strong>en</strong>tie 'iets moois te mak<strong>en</strong>, wat er<br />
nog niet eerder geweest was'.<br />
Ik d<strong>en</strong>k dat dát ongeveer kunst is: van<br />
binn<strong>en</strong> uit iets echts, iets origineels<br />
mak<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> bijvoorbeeld esthetische<br />
boodschap. Mijn eig<strong>en</strong> verkorte<br />
definitie van kunst is: het product van<br />
visie x vakmanschap.<br />
Omdat ik e<strong>en</strong> beetje eig<strong>en</strong>-wijze man<br />
b<strong>en</strong> -ik wil het liever zelf ontdekk<strong>en</strong><br />
zonder vooroordel<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel<br />
platgetred<strong>en</strong> pad<strong>en</strong>- heb ik zonder al<br />
te veel inleiding gevraagd of iedere<strong>en</strong><br />
22<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> gedichtje voor mij wilde<br />
mak<strong>en</strong>. Ik heb (nog) ge<strong>en</strong> voorbeeld<strong>en</strong><br />
gegev<strong>en</strong>, want ik wilde h<strong>en</strong> niet beïnvloed<strong>en</strong>.<br />
Hun regels (= zinn<strong>en</strong> +<br />
afsprak<strong>en</strong>) moest<strong>en</strong> zo spontaan<br />
mogelijk zijn. Ik vroeg echt 'e<strong>en</strong><br />
gedichtje' <strong>en</strong> heb niet gesprok<strong>en</strong> over<br />
rijm<strong>en</strong> e.d. Maar de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> wet<strong>en</strong>,<br />
dat ik e<strong>en</strong> paar bundels heb uitgegev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ik lees wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> gek contra-versje<br />
voor, want ik houd van<br />
"domme" associaties zoals:<br />
Je hoort wanneer e<strong>en</strong> hijger hijgt<br />
<strong>en</strong> niet wanneer e<strong>en</strong> zwijger zwijgt.<br />
Maar wanneer reigt e<strong>en</strong> reiger<br />
<strong>en</strong> wat krijgt nu e<strong>en</strong> krijger?<br />
Ik heb mij ook vaak afgevraagd:<br />
'Is e<strong>en</strong> slager wel geslaagd?'<br />
Letterlijk luidde mijn eerste opdracht:<br />
'Mak<strong>en</strong> jullie e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> nieuw gedicht.<br />
Niet iets wat je al k<strong>en</strong>t, uit e<strong>en</strong> boek of<br />
zo, maar e<strong>en</strong> nieuw gedicht, van<br />
jezelf.'<br />
Terwijl de groep aan het werk was, heb<br />
ik wat comm<strong>en</strong>taar g<strong>en</strong>oteerd.<br />
Jonathan: 'Hoe kan ik nou dicht<strong>en</strong>, ik<br />
weet niet hoe dat moet.'<br />
Rieuwert: 'Is twee regels goed?'<br />
Pauli<strong>en</strong>: 'Stil! Je moet d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.'<br />
Immo: 'Hoe begin je e<strong>en</strong> gedicht?'<br />
Na drie minut<strong>en</strong> paniek was het (bijna)<br />
stil. Hier <strong>en</strong> daar nog gefluister. 'IK zal<br />
jullie e<strong>en</strong> aanwijzing gev<strong>en</strong>: Ik schrijf<br />
gedicht<strong>en</strong> altijd alle<strong>en</strong>, zonder te overlegg<strong>en</strong><br />
met ander<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> gedicht moet<br />
van jezelf zijn, niet van je buurvrouw.<br />
E<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> gedicht is niet goed of fout:<br />
als het gedicht van jezelf is, is het altijd<br />
goed.'<br />
Monique kwam zachtjes naar me toe:<br />
'Ik heb voor de kerst e<strong>en</strong> gedicht gemaakt<br />
over Jezus, wat heel mooi rijmde.<br />
Mag ik dat nog e<strong>en</strong>s opschrijv<strong>en</strong>?'<br />
'Ik wil dat gedicht graag e<strong>en</strong>s van je<br />
lez<strong>en</strong>, maar maak je nu e<strong>en</strong> nieuw<br />
gedicht voor me, e<strong>en</strong> ander?'<br />
Mick: 'Meester, zou dit iets zijn?' Hij<br />
had twee keer twee regels.<br />
'Je mag het straks voorlez<strong>en</strong>.'<br />
'Moet dat?'<br />
'Nee. Het mag, maar het moet niet.'<br />
Maar, wat ik min of meer vreesde,<br />
gebeurde: alles rijmde <strong>en</strong> in de eerste<br />
ronde blev<strong>en</strong> de onderwerp<strong>en</strong> niet<br />
altijd ev<strong>en</strong> verhev<strong>en</strong>. Poep/stoep <strong>en</strong><br />
poepje/snoepje war<strong>en</strong> rijkelijk verteg<strong>en</strong>woordigd.<br />
Ik heb iedere<strong>en</strong>, die dat<br />
wilde, zijn versje lat<strong>en</strong> voorlez<strong>en</strong>. Af <strong>en</strong><br />
toe grote hilariteit. We hebb<strong>en</strong> over de<br />
meeste gesprok<strong>en</strong>. De <strong>kinder<strong>en</strong></strong> leverd<strong>en</strong><br />
hier <strong>en</strong> daar verstandig comm<strong>en</strong>taar.<br />
Bij de echte stoplapp<strong>en</strong>-vanwege-het-rijm<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> we ev<strong>en</strong> stil<br />
gestaan. Al spoedig kwam<strong>en</strong> de reacties<br />
van de <strong>kinder<strong>en</strong></strong>: vaak klinkt zo'n<br />
rijmzin wel aardig, maar het is inhoudelijk<br />
onzin. Het klopt niet <strong>en</strong> het is niet<br />
echt 'leuk', het rijmt alle<strong>en</strong> maar. Veel<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> hebb<strong>en</strong> alsnog hun versje op<br />
e<strong>en</strong> blaadje overgeschrev<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> ze<br />
hoord<strong>en</strong> dat ik versjes verzamelde.<br />
Ondanks de kritiek van hun klasg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> ze er best trots op. Het was<br />
inmiddels bijna tijd <strong>en</strong> we hebb<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong> de dag geëvalueerd: De <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
vroeg<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk mete<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />
soort herkansing <strong>en</strong> ze vond<strong>en</strong> het wel<br />
veilig als ik toch e<strong>en</strong> paar voorbeeldjes<br />
wilde gev<strong>en</strong>.<br />
Muiderkring<br />
De volg<strong>en</strong>de middag hebb<strong>en</strong> we de<br />
'Muiderkring' voortgezet. Ik had het<br />
ev<strong>en</strong> over de kunst<strong>en</strong>aars om P.C.<br />
Hooft gehad.<br />
'Je hebt nu e<strong>en</strong> keer geoef<strong>en</strong>d. De<br />
paniek is er af. Ik zeg nog niet wat ik<br />
bedoel: ik geef nog ge<strong>en</strong> voorbeeld<strong>en</strong>.<br />
Maar gister<strong>en</strong> heb je de kritiek van de<br />
andere <strong>kinder<strong>en</strong></strong> gehoord: E<strong>en</strong> gedicht<br />
hoeft niet altijd leuk te zijn. En poep is<br />
eig<strong>en</strong>lijk nooit leuk. Poep is alle<strong>en</strong> maar<br />
vies <strong>en</strong> kinderachtig. Schrijf nu e<strong>en</strong>s<br />
voor mij op wat jij je beste gedicht<br />
vindt.' Er ligg<strong>en</strong> altijd halve <strong>en</strong> hele<br />
blaadjes klaar voor aantek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>.<br />
'Kunt u niet e<strong>en</strong> voorbeeld gev<strong>en</strong>?'<br />
'Nu nog niet, straks. Ik wil eerst verzamel<strong>en</strong>,<br />
wat jullie e<strong>en</strong> gedicht vind<strong>en</strong>,<br />
voor dat ik wat uitleg.'<br />
(geroezemoes)<br />
'Nee.... E<strong>en</strong> gedicht is iets van jezelf.<br />
Met e<strong>en</strong> lekk<strong>en</strong>de kraan moet je naar<br />
de loodgieter.' (Onze standaardopmerking<br />
teg<strong>en</strong> <strong>kinder<strong>en</strong></strong> die altijd<br />
comm<strong>en</strong>taar lever<strong>en</strong> of prat<strong>en</strong> zonder<br />
dat ze dat zelf in de gat<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.)<br />
'Gaat u het voorlez<strong>en</strong>?'<br />
'Niet zonder overleg met jou.'
Mick levert zijn blaadje in: 'Leg hem<br />
erg<strong>en</strong>s waar niemand hem kan zi<strong>en</strong>.'<br />
Immo: 'Kunt u niet wat kernwoord<strong>en</strong><br />
zegg<strong>en</strong>, waar e<strong>en</strong> gedicht over kan<br />
gaan?'<br />
'E<strong>en</strong> gedicht mag overal over gaan,<br />
over wat je nu d<strong>en</strong>kt, over wat je nu<br />
doet of over wat je ziet <strong>en</strong> voelt om je<br />
he<strong>en</strong>.'<br />
Teveel muzeruis: 'Nee, individueel!<br />
Ge<strong>en</strong> discussie! E<strong>en</strong> gedicht!'<br />
Milou: 'Hier...dit is leuk.' (Twee coupletjes)<br />
Birgit: 'Ik heb het helemaal zelf bedacht.<br />
Alle<strong>en</strong> schijn<strong>en</strong> er meer versjes<br />
over te zijn.'<br />
Ik heb bijna alle versjes van de <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
voor lat<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>. Sommige <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
kwam<strong>en</strong> nu tot veel individuelere<br />
uiting<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe het precies gebeurde,<br />
kon ik niet meer achterhal<strong>en</strong>, (ik was er<br />
ook te veel zèlf bij betrokk<strong>en</strong> om als<br />
notulist e<strong>en</strong> compleet verslag te schrijv<strong>en</strong>)<br />
maar ine<strong>en</strong>s na e<strong>en</strong> gedicht van<br />
Peter (e<strong>en</strong> heel artistiek manneke uit<br />
groep 6) hadd<strong>en</strong> we meer dan vijf<br />
kwartier e<strong>en</strong> indring<strong>en</strong>d gesprek over<br />
'id<strong>en</strong>titeit', 'durf jezelf te zijn' <strong>en</strong><br />
'iemand in zijn waarde lat<strong>en</strong>'. Het was<br />
één van de mooiste kring<strong>en</strong> uit mijn<br />
loopbaan.<br />
Kinder<strong>en</strong> die uit onzekerheid nog al<br />
e<strong>en</strong>s de clown uithang<strong>en</strong>, zoals Rieuwert,<br />
war<strong>en</strong> nu heel echt. Peter - die<br />
altijd zichzelf is, maar zich daar-voor<br />
vaak zichtbaar schaamt (hij is e<strong>en</strong> heel<br />
dromerige, muzikale jong<strong>en</strong>) - groeide<br />
helemaal: Ik heb lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> waarom ik<br />
zijn tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zo mooi vind: hij heeft<br />
al e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> handschrift met allerlei<br />
geinige details.<br />
Het was kwart voor drie voor we het in<br />
de gat<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>. En ik had beloofd<br />
nog e<strong>en</strong> paar gedicht<strong>en</strong> van mezelf<br />
voor te lez<strong>en</strong>, zoals:<br />
Zwed<strong>en</strong> 1<br />
hier passeert steeds weer<br />
de tijd bijna geruisloos<br />
haar oevers<br />
want de wind<br />
rimpelt e<strong>en</strong> eindeloos ritme<br />
in helder wit water<br />
glimm<strong>en</strong>de st<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
onderbrek<strong>en</strong> nauwelijks<br />
de echo van licht<br />
bov<strong>en</strong> de stilte<br />
glijd<strong>en</strong> ook de gedicht<strong>en</strong><br />
van Nijhoff voorbij:<br />
blijde gezicht<strong>en</strong><br />
portrett<strong>en</strong> geheimzinnig als<br />
visio<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
fijne landkaart<strong>en</strong><br />
maar ook angstige slang<strong>en</strong><br />
drak<strong>en</strong> demon<strong>en</strong><br />
dwars door de spiegel<br />
van sparr<strong>en</strong> <strong>en</strong> berk<strong>en</strong><br />
landt e<strong>en</strong> zwaan op het meer<br />
voorzichtig daal ik<br />
na te lang te hard werk<strong>en</strong><br />
weer neer in mijn taal.<br />
Jonathan: 'Ik snap er niet veel van.'<br />
Mandy: 'Wat e<strong>en</strong> ouderwetse woord<strong>en</strong>.'<br />
Paul: 'Het rijmt niet, maar ik vind het<br />
wel e<strong>en</strong> mooi gedicht.'<br />
We staan stil bij de opmerking, dat e<strong>en</strong><br />
gedicht eig<strong>en</strong>lijk niet hoeft te rijm<strong>en</strong>.<br />
Maar dat je wel goed moet luister<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
dat je omgeving dan erg kan stor<strong>en</strong>.<br />
'Doe daarom je og<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong>s dicht<br />
<strong>en</strong> kijk naar wat ik je vertel.' Ik lees de<br />
gedicht<strong>en</strong> 'winter', 'sneeuw' <strong>en</strong><br />
'alle<strong>en</strong>' voor. E<strong>en</strong> paar <strong>kinder<strong>en</strong></strong> moet<strong>en</strong><br />
toch wel lach<strong>en</strong> <strong>en</strong> we prat<strong>en</strong> er<br />
nog heel ev<strong>en</strong> over of het altijd de<br />
bedoeling is dat je om e<strong>en</strong> gedicht<br />
lacht: 'Nee, e<strong>en</strong> gedicht hoeft helemaal<br />
niet leuk te zijn.'<br />
K<strong>en</strong>nis nodig<br />
Voor les 3 heb ik lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat 'k<strong>en</strong>nis'<br />
nodig is om meer te begrijp<strong>en</strong>. Je kunt<br />
er meer van g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>, als je wat meer<br />
weet. Ik citeer in mijn verz<strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />
vaak Marsman, Nijhoff <strong>en</strong> Van<br />
Ostay<strong>en</strong>. Ik had e<strong>en</strong> hele serie gedicht<strong>en</strong><br />
gekopieerd.<br />
PvO: 'Wanneer de zandman nog e<strong>en</strong>s<br />
komt' <strong>en</strong> 'Slaap als e<strong>en</strong> reus';<br />
MH: 'De wolk<strong>en</strong>': Ik droeg nog kleine<br />
kler<strong>en</strong>....;<br />
<strong>en</strong> HM: 'Herinnering aan Holland',<br />
'Salto Mortale' <strong>en</strong> 'Lex Barbarorum':<br />
Geef mij e<strong>en</strong> mes...<br />
Na het voorlez<strong>en</strong>, vroeg<strong>en</strong> ze of ik mijn<br />
versjes over Zwed<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong>s wilde<br />
lat<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>. De reactie van Jonathan:<br />
'Wat e<strong>en</strong> mooie gedicht<strong>en</strong>; die vind ik<br />
echt goed.'<br />
Ik vroeg: 'Waarom?'<br />
'Je ziet ze helemaal.'<br />
Marsman<br />
Ik had al eerder over Marsman gesprok<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> over de boot waarin hij is verdronk<strong>en</strong>.<br />
De <strong>kinder<strong>en</strong></strong> hadd<strong>en</strong> er thuis<br />
<strong>en</strong>thousiast over verteld <strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de<br />
dag kwam<strong>en</strong> de vrag<strong>en</strong> van<br />
ouders, wie die schilder was die<br />
sam<strong>en</strong> met Marsman verdronk. Dat<br />
was Tjerk Bottema o.a. tek<strong>en</strong>aar van<br />
felle spot-pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op Hitler in 'de<br />
Not<strong>en</strong>kraker', maar later bek<strong>en</strong>der als<br />
de broer van de kinderboek<strong>en</strong>illustrator<br />
van o.a. Jaap <strong>en</strong> Gerdi<strong>en</strong>tje: Tjeerd<br />
Bottema, die e<strong>en</strong> jaar of ti<strong>en</strong> geled<strong>en</strong><br />
op zeer hoge leeftijd in Katwijk overleed.<br />
Ik heb e<strong>en</strong> citaatje gekopieerd (van de<br />
aloude W.L.M.E. van Leeuw<strong>en</strong>) over<br />
die noodlottige vlucht naar Engeland:<br />
'Marsman 1899-1940 was de belangrijkste<br />
leider der jongere dichters <strong>en</strong><br />
prozaschrijvers, die na de vorige oorlog<br />
in ± 1920 op de voorgrond trad<strong>en</strong>.<br />
Hij schreef felle kritiek<strong>en</strong>, zeer oorspronkelijke<br />
poëzie <strong>en</strong> prachtig proza.<br />
Na de capitulatie van Frankrijk, waar<br />
hij to<strong>en</strong> woonde, ging hij aan boord<br />
van de 'Bernice' om naar Engeland<br />
over te stek<strong>en</strong>. Het schip werd echter<br />
getorpedeerd <strong>en</strong> Marsman vond de<br />
dood in de golv<strong>en</strong>.'<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 23
We hebb<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> nagelez<strong>en</strong> hoe griezelig<br />
het eig<strong>en</strong>lijk is, dat Marsman het<br />
zo vaak heeft over 'in de donkere buik<br />
van het schip'. Daarna splitste de<br />
groep zich spontaan. E<strong>en</strong> deel ging<br />
gedicht<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> deel ging het<br />
nog e<strong>en</strong>s zelf prober<strong>en</strong>.<br />
Pr<strong>en</strong>t <strong>en</strong> poëzie<br />
Het was mijn bedoeling om e<strong>en</strong> combinatie<br />
van pr<strong>en</strong>t <strong>en</strong> poëzie te lat<strong>en</strong><br />
ontstaan. Ik had e<strong>en</strong> serie voorbeeld<strong>en</strong><br />
bij me. Soms is de pr<strong>en</strong>t echt e<strong>en</strong> illustratie<br />
gemaakt voor.... soms is de illustratie<br />
e<strong>en</strong> beeld naast...<br />
De <strong>kinder<strong>en</strong></strong> vond<strong>en</strong> de abstracte 'verluchtiging<strong>en</strong>'<br />
in mijn Friese dichtbundel<br />
'Sinne' van de hand van H<strong>en</strong>k Overmars<br />
prachtig. Ze war<strong>en</strong> letterlijk <strong>en</strong><br />
figuurlijk stil van mijn verzameling oude<br />
voorbeeld<strong>en</strong> uit Jug<strong>en</strong>dstil-tijd <strong>en</strong> van<br />
vlak na de oorlog. Vooral de wereldbibliotheek<br />
heeft prachtige uitgav<strong>en</strong> verzorgd.<br />
Maar tot zelf mak<strong>en</strong> zijn ze die keer<br />
niet gekom<strong>en</strong>. Ze hebb<strong>en</strong> wel geprobeerd<br />
e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>ing naar-aanleidingvan<br />
te mak<strong>en</strong>, maar de resultat<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> nog voor verbetering vatbaar.<br />
Peter maakte tuss<strong>en</strong>door wel e<strong>en</strong> aantal<br />
heel kleine beeldverhaaltjes, die ik<br />
als e<strong>en</strong> relikwie bewaar.<br />
Na e<strong>en</strong> korte onderbreking b<strong>en</strong> ik met<br />
de groep verder gegaan met het proces<br />
'pr<strong>en</strong>t <strong>en</strong> tekst'. Ik geef aan het<br />
eind van deze tekst e<strong>en</strong> aantal voorbeeld<strong>en</strong>,<br />
jammerg<strong>en</strong>oeg zonder de<br />
kleur<strong>en</strong>.<br />
Ondertuss<strong>en</strong> had ik e<strong>en</strong>s bekek<strong>en</strong> in<br />
hoeverre je nu 'b<strong>en</strong>vloedt'. Natuurlijk is<br />
e<strong>en</strong> beetje beïnvloed<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> probleem:<br />
elke grote kunst<strong>en</strong>aar heeft zijn<br />
leermeester(s). Ik vond de spontaniteit<br />
<strong>en</strong> het 'eig<strong>en</strong> handschrift' bemoedig<strong>en</strong>d.<br />
Je echte <strong>en</strong>thousiasme (je stokpaardje)<br />
komt heel goed over, zonder<br />
dat je er allemaal Marsmannetjes of<br />
Meester Woutjes van maakt.<br />
Wat mij van deze 'cursus' met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
echter het meest is bijgeblev<strong>en</strong>,<br />
dat was de fijne kring over 'jezelf durv<strong>en</strong>-kunn<strong>en</strong>-mog<strong>en</strong><br />
zijn'. Voor de <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
betek<strong>en</strong>de het gesprek ook<br />
veel. Robin <strong>en</strong> Janti<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> me nog<br />
steeds regelmatig e<strong>en</strong> gedicht. T<strong>en</strong>slotte<br />
hebb<strong>en</strong> we in de kring het artikel<br />
24<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
van Michel Maas uit de Volkskrant van<br />
26 februari 1996 besprok<strong>en</strong>:<br />
'Al houdt maar één woord ze ev<strong>en</strong><br />
bezig.....'<br />
Die kop van Michel Maas is ook het<br />
motto van mijn cursus met de <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
geword<strong>en</strong>. Het is alle<strong>en</strong> wat langer<br />
geword<strong>en</strong> dan 'ev<strong>en</strong>'. Want ik heb er<br />
e<strong>en</strong> vast onderdeel van mijn taalless<strong>en</strong><br />
van gemaakt. Ook dit jaar heb ik voor<br />
de grote vakantie, als de motivatie<br />
voor het taalboek toch e<strong>en</strong> beetje is<br />
gedaald, gedicht<strong>en</strong> gelez<strong>en</strong> <strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong><br />
met de groep:<br />
Ik loop in het bos<br />
gefluit getjilp<br />
gister<strong>en</strong> had ik het druk<br />
nog steeds<br />
ik luister naar het gefluit van de vogels<br />
<strong>en</strong> ik droom weg<br />
gister<strong>en</strong> had ik dat nooit kunn<strong>en</strong> drom<strong>en</strong><br />
nu bij toverslag<br />
die goeie ouwe vogels<br />
Maartje<br />
En dat iedere<strong>en</strong> dat kan, <strong>en</strong> soms nog<br />
veel beter dan ik, bewees mijn collega<br />
Sander to<strong>en</strong> hij e<strong>en</strong> dagje mijn groep<br />
had. Hij stimuleerde de <strong>kinder<strong>en</strong></strong> tot<br />
e<strong>en</strong> speciale dichtvorm, de 'elf'. E<strong>en</strong><br />
paar voorbeeldjes:<br />
Natuurlijk sluit je zoveel mogelijk aan<br />
bij de actualiteit, dus als Judith Herzberg<br />
de P.C. Hooftprijs wint, kopieer je<br />
minst<strong>en</strong>s ti<strong>en</strong> gedicht<strong>en</strong> uit 'Zeepost'<br />
<strong>en</strong> 'Vlieg<strong>en</strong>'.<br />
De kritiek was echter ongezout<strong>en</strong>. Ze<br />
vond<strong>en</strong> er niets aan. Ze hadd<strong>en</strong> liever<br />
de prijs uitgereikt aan Remco Ekkers<br />
van o.a. 'Haring<strong>en</strong> in de sneeuw'.<br />
'Resultat<strong>en</strong>'<br />
Wanneer je beweert: 'E<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />
gedicht is niet goed of fout: als het e<strong>en</strong><br />
gedicht van jezelf is, is het altijd goed.'<br />
En je hebt 18 <strong>kinder<strong>en</strong></strong> in je stamgroep<br />
(6:5; 7:10 <strong>en</strong> 8:3) dan mag je ge<strong>en</strong><br />
hoge verwachting<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> van het<br />
'literaire niveau'. Wat is dat trouw<strong>en</strong>s?<br />
E<strong>en</strong> literair niveau.<br />
Dat is e<strong>en</strong> tijd- <strong>en</strong> persoonsgebond<strong>en</strong><br />
waardering. Er zijn wel 'kwaliteitsnorm<strong>en</strong>'<br />
geformuleerd (de 80-ers war<strong>en</strong><br />
er grossiers in), maar die werd<strong>en</strong> bij<br />
nader inzi<strong>en</strong> toch ook altijd opgesteld<br />
door elitaire groepjes die de eig<strong>en</strong><br />
'smaak' tot maatstaf verhiev<strong>en</strong>. Maatstav<strong>en</strong><br />
die vaak al volg<strong>en</strong>s tijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong><br />
'kortzichtig, achterhaald, temporaal<br />
<strong>en</strong>/of tr<strong>en</strong>dy' zijn .<br />
Ik b<strong>en</strong> heel blij met het werk van alle<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong>. Janti<strong>en</strong> maakte e<strong>en</strong> echt origineel<br />
pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek. We hebb<strong>en</strong> er<br />
voor e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> dag e<strong>en</strong> indrukwekk<strong>en</strong>de<br />
pres<strong>en</strong>tatie van gemaakt. Echt trots<br />
Reg<strong>en</strong>boog Helder TV<br />
zon, reg<strong>en</strong> het water je wordt<br />
rep<strong>en</strong> van kleur ik b<strong>en</strong> eronder er gek van<br />
smelt<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> daar is het rustig TV is voor domme<br />
boog stil m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
(Maartje) (Robin) (Peter)<br />
HET VOLLE LEVEN<br />
Zull<strong>en</strong> we<br />
zei ze<br />
sam<strong>en</strong><br />
in e<strong>en</strong> groot bed<br />
in e<strong>en</strong> hotelkamer<br />
gaan ligg<strong>en</strong><br />
met pyjama's<br />
aan <strong>en</strong><br />
dan de knecht<br />
taart<br />
lat<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>?<br />
b<strong>en</strong> ik ook op Robin uit groep 7. Hij<br />
schetst e<strong>en</strong> beeld van zijn eig<strong>en</strong> visie.<br />
Ik herk<strong>en</strong> zijn angstige betrokk<strong>en</strong>heid<br />
als hij in zijn tweede gedicht schrijft:<br />
'To<strong>en</strong> was het gras nog gro<strong>en</strong>,<br />
to<strong>en</strong> was de lucht nog blauw.<br />
Nu is het gas giftig geel<br />
<strong>en</strong> de lucht gro<strong>en</strong> van de autogass<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> gil van e<strong>en</strong> oude man.<br />
Want waar eerst de beekjes kabbeld<strong>en</strong>,<br />
kabbelt nu het bloed van de oude man.'<br />
De tweede week was hij ziek. Thuis<br />
schreef hij:
'Ik sta voor het raam, de zon schijnt naar binn<strong>en</strong>.<br />
Maar ik mag niet naar buit<strong>en</strong>, want ik b<strong>en</strong> ziek.<br />
Ik sta nog steeds voor het raam, ope<strong>en</strong>s schrik ik op!<br />
Er rac<strong>en</strong> brommers rondjes door de wijk.<br />
Dan is het weer stil.<br />
En ik sta nog steeds voor het raam.'<br />
Bij les 5 produceerde hij twee geïllustreerde<br />
versjes:<br />
'Ik loop over e<strong>en</strong> oneindige st<strong>en</strong><strong>en</strong> zee.<br />
Heldere druppels vall<strong>en</strong> op straat.<br />
Bij elke stap word<strong>en</strong> mijn scho<strong>en</strong><strong>en</strong> zwaarder.<br />
De lucht is asgrauw.<br />
De bom<strong>en</strong> zwev<strong>en</strong> in de wind.<br />
En ik sleep me voort.'<br />
'Ik kijk naar e<strong>en</strong> woestijn van blader<strong>en</strong>.<br />
En ik d<strong>en</strong>k aan de tijd<br />
dat het nog e<strong>en</strong> oneindige woestijn was.<br />
Want als ik beter kijk,<br />
dan is het e<strong>en</strong> woestijn van blik.'<br />
E<strong>en</strong> serie waardevolle ego-docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>:<br />
ik sta, ik loop, ik kijk <strong>en</strong> ik d<strong>en</strong>k....,<br />
waar voorlopig nog ge<strong>en</strong> eind aan is<br />
gekom<strong>en</strong>. Want zonder verdere begeleiding<br />
van mij gaat de productie<br />
gewoon door.<br />
Wouter van der Horst is schoolleider<br />
<strong>en</strong> groepsleider op J<strong>en</strong>aplanschool<br />
Het Vlinderbos, Wilnis<br />
Stichting Kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> Poëzie<br />
Uit: Het is feest in mijn p<strong>en</strong><br />
tekst <strong>en</strong> illustratie Tomas de Berg<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 25
DE STICHTING<br />
KINDEREN EN POEZIE<br />
Vlekje de poes<br />
Vlekje wil je<br />
uit de hemel kom<strong>en</strong><br />
dat wil ik wel<br />
maar ik kan niet<br />
maar ik mis<br />
je zo pam<br />
dat is<br />
heel aardig<br />
om te hor<strong>en</strong><br />
maar ik wacht<br />
op je<br />
tot je ook in<br />
de hemel b<strong>en</strong>t<br />
vlekje<br />
dan wacht<br />
ik op<br />
je tot<br />
ik ook<br />
dood b<strong>en</strong><br />
Pam Moeskops, groep 4,<br />
BS Laur<strong>en</strong>tiushof, Vierlingsbeek<br />
Met dit ontroer<strong>en</strong>de gedicht kreeg<br />
Pam Moeskops in 1977 de ereprijs van<br />
de schrijversjury bij de jaarlijkse poëziewedstrijd<br />
van de Stichting Kinder<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Poëzie.<br />
In e<strong>en</strong> bijzondere vraag- <strong>en</strong> antwoordstijl,<br />
die <strong>en</strong>iszins doet d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan het<br />
26<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997<br />
beroemde gedicht van P.C. Hooft:<br />
"Galathea ziet d<strong>en</strong> dag komt aan" vertelt<br />
Pam over haar diepste verdriet. Ze<br />
laat de poes het onvermijdelijke vertell<strong>en</strong>.<br />
Dit volstrekt auth<strong>en</strong>tieke gedicht mag<br />
technisch mogelijk voor verbetering<br />
vatbaar zijn, het bezit de kern van pure<br />
poëzie: het vertelt iets over de maker<br />
op e<strong>en</strong> niet alledaagse wijze. Daarmee<br />
overstijgt het vele rijmelarij<strong>en</strong> die ook<br />
word<strong>en</strong> opgestuurd.<br />
De eerste eis die m<strong>en</strong> aan poëzie van<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> mag stell<strong>en</strong> is dat het iets<br />
over de maker vertelt. Het hoeft niet te<br />
rijm<strong>en</strong>.<br />
Circa 40.000 <strong>kinder<strong>en</strong></strong> van e<strong>en</strong> kleine<br />
3000 basisschol<strong>en</strong> do<strong>en</strong> reeds mee<br />
aan deze jaarlijkse wedstrijd, die eind<br />
maart zijn hoogtepunt k<strong>en</strong>t in de feestelijke<br />
uitreiking van de ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> ereprijz<strong>en</strong>,<br />
de woord- <strong>en</strong> beeldprijs <strong>en</strong> de<br />
schoolprijs in het Land van OOIT te<br />
Drun<strong>en</strong>.<br />
Natuurlijk gaat het de stichting niet om<br />
het winn<strong>en</strong> maar om het meedo<strong>en</strong> van<br />
de <strong>kinder<strong>en</strong></strong>, het liefst in schoolverband<br />
omdat daar alle <strong>kinder<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong><br />
bereikt. Het mooiste gedicht bestaat<br />
niet, ev<strong>en</strong>min als het mooiste boek of<br />
het mooiste schilderij. Wat wel ieder<br />
jaar weer duidelijk blijkt, is dat e<strong>en</strong><br />
aantal gedicht<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> drijv<strong>en</strong>.<br />
Uit 150 g<strong>en</strong>omineerde gedicht<strong>en</strong> kiest<br />
e<strong>en</strong> professionele jury bestaande uit<br />
bek<strong>en</strong>de schrijvers <strong>en</strong> dichters ieder<br />
jaar eervolle vermelding<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> 'ereprijs'.<br />
Alle g<strong>en</strong>omineerde gedicht<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> jaarlijks gebundeld <strong>en</strong> vorm<strong>en</strong><br />
zo e<strong>en</strong> prachtige inspiratiebron voor<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> voor volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> die zich<br />
kunn<strong>en</strong> verbaz<strong>en</strong> over waar <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
allemaal niet toe in staat zijn.<br />
Dit jaar is het thema:<br />
"Waar ik woon...."<br />
Voor deelnem<strong>en</strong>de schol<strong>en</strong> zijn er gratis<br />
posters, folders, deelnameformulier<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> kleurplat<strong>en</strong> te bestell<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s<br />
krijgt m<strong>en</strong> er voor slechts f 19.95 de<br />
praktische handleiding poëzie voor het<br />
basisonderwijs: "Het huis lijkt wel e<strong>en</strong><br />
schip", van Jacques Vos. Daarbij krijgt<br />
m<strong>en</strong> het themasupplem<strong>en</strong>t: 68 geselecteerde<br />
gedicht<strong>en</strong> die iets met het<br />
thema 'Waar ik woon...' te mak<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong>, gratis.<br />
Indi<strong>en</strong> m<strong>en</strong> nog ge<strong>en</strong> materiaal op<br />
school heeft gekreg<strong>en</strong>, kan m<strong>en</strong><br />
gewoon bell<strong>en</strong> naar de stichting: 0416<br />
- 373 019. E<strong>en</strong> kaartje stur<strong>en</strong> kan ook:<br />
Kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> Poëzie, Postbus 252,<br />
5150 AG Drun<strong>en</strong>.<br />
De inz<strong>en</strong>ding<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> vóór 30<br />
november binn<strong>en</strong> zijn.<br />
We kijk<strong>en</strong> nog ev<strong>en</strong> mee in de keuk<strong>en</strong><br />
van de schrijversjury <strong>en</strong> de kinderjury.
Stichting Kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> Poëzie<br />
Juryrapport 1997<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 27
28<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997
BRONNEN VOOR EEN VERVOLG<br />
AANBEVOLEN LITERATUUR<br />
Taaldrukk<strong>en</strong> verder dan zegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong><br />
Peter Dell<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
Bekadidact, Baarn, 1987<br />
Nieuwsgierig naar onze natuur werk<strong>en</strong> met gedicht<strong>en</strong> in het Natuuronderwijs<br />
H<strong>en</strong>k van Faass<strong>en</strong><br />
SKVA, Amsterdam, 1991<br />
Plezier met poëzie (kleintje kunst 3) Ad van der Heijd<strong>en</strong>, Pieter Quelle<br />
De Ruiter, Gorinchem, 1990<br />
Schrijv<strong>en</strong> van gedicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> verhal<strong>en</strong> Cees van der Pluijm<br />
Teleac, Utrecht, 1993<br />
Gezi<strong>en</strong>, gehoord <strong>en</strong> verwoord Pieter Quelle<br />
Stichting Werelddag voor Kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Poëzie, Drun<strong>en</strong>, 1995<br />
Het huis lijkt wel e<strong>en</strong> schip Jacques Vos<br />
Bekadidact, Baarn, 1996<br />
In de keuk<strong>en</strong> van de muze Willem Wilmink<br />
Bert Bakker, Amsterdam, 1991<br />
Om 't gedicht 'n wegwijzer poëzielez<strong>en</strong> in de basisschool<br />
Jos van de Wouw, Eugène Coehorst<br />
Zwijs<strong>en</strong>, Tilburg , 1988<br />
AANBEVOLEN POEZIEBUNDELS<br />
Pieter Quelle<br />
Domweg gelukkig in de Dapperstraat de bek<strong>en</strong>dste gedicht<strong>en</strong> uit de Nederlandse<br />
literatuur<br />
gekoz<strong>en</strong> door C.J. Aarts <strong>en</strong> M.C. van Ett<strong>en</strong><br />
Amsterdam, Ooievaarpockethouse, 1994<br />
Als je goed om je he<strong>en</strong> kijkt<br />
zie je dat alles gekleurd is gekoz<strong>en</strong> door Tine van Buul <strong>en</strong> Bianca Stigter<br />
Querido, Amsterdam, 1990<br />
Ik geef niet voor e<strong>en</strong> kaperschip<br />
met tweehonderd witte zeil<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> door Tine van Buul <strong>en</strong> Bianca Stigter<br />
Querido, Amsterdam, 1993<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 29
Ma er zit e<strong>en</strong> dichter in mijn boom sam<strong>en</strong>stelling Jan van Coillie<br />
Leopold, D<strong>en</strong> Haag, 1983<br />
Kom maar dichter 200 gedicht<strong>en</strong> voor <strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
sam<strong>en</strong>stelling Jan van Coillie<br />
Altiora, Apeldoorn, 1990<br />
(ook op cassette)<br />
Goedemorg<strong>en</strong> welterust<strong>en</strong> gedicht<strong>en</strong> voor <strong>kinder<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> andere<br />
volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
gekoz<strong>en</strong> door Kees F<strong>en</strong>s<br />
Querido, Amsterdam, 1975<br />
Nou hoor je het e<strong>en</strong>s van e<strong>en</strong> ander gedicht<strong>en</strong> voor de Hubbeltjes <strong>en</strong> andere<br />
<strong>kinder<strong>en</strong></strong><br />
gekoz<strong>en</strong> door Kees F<strong>en</strong>s<br />
Querido, Amsterdam, 1981<br />
Ooitgedicht e<strong>en</strong> groot aantal gedicht<strong>en</strong> verzameld in e<strong>en</strong><br />
boek<br />
sam<strong>en</strong>stelling Willem van Toorn<br />
CPNB, Amsterdam, 1985<br />
30<br />
Voor e<strong>en</strong> dag van morg<strong>en</strong><br />
Wanneer ik morg<strong>en</strong> doodga,<br />
vertel dan aan de bom<strong>en</strong><br />
hoeveel ik van je hield.<br />
Vertel het aan de wind,<br />
die in de bom<strong>en</strong> klimt<br />
of uit de takk<strong>en</strong> valt,<br />
hoeveel ik van je hield.<br />
Vertel het aan e<strong>en</strong> kind,<br />
dat jong g<strong>en</strong>oeg is om het te begrijp<strong>en</strong>.<br />
Vertel het aan e<strong>en</strong> dier,<br />
misschi<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> door het aan te kijk<strong>en</strong>.<br />
Vertel het aan de huiz<strong>en</strong> van ste<strong>en</strong>,<br />
vertel het aan de stad,<br />
hoe lief ik je had.<br />
Maar zeg het aan ge<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s.<br />
Ze zoud<strong>en</strong> je niet gelov<strong>en</strong>.<br />
Ze zoud<strong>en</strong> niet will<strong>en</strong> gelov<strong>en</strong> dat<br />
alle<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> man alle<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> vrouw,<br />
dat e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s zo liefhad<br />
als ik jou.<br />
Hans Andreus<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997
REGIONALE STEUNPUNTEN KUNSTZINNIGE VORMING<br />
MET MEDEWERKERS VOOR LITERAIRE VORMING<br />
Alkmaar, Steunp. N.K<strong>en</strong>nemerland, Vondelstraat 27, 1813 AA, 072 - 404 33 56<br />
Almere, CKV De Voetnoot, Stadhuisplein 2, 1315 HT, 036 - 533 19 00<br />
Amersfoort, SCV Eemland, Postbus 1339, 3800 BH, 033 - 475 73 03<br />
Amsterdam, Kunstweb, Postbus 3390, 1001 AD, 020 - 626 30 10<br />
Apeldoorn, SKV O/NW Veluwe, Nieuwstraat 295, 7311 BP, 055 - 522 08 70<br />
Arnhem, De Mariënburg, Postbus 1003, 6801 BA, 085 - 443 81 41<br />
Ass<strong>en</strong>, Kunst <strong>en</strong> Cultuur Inst.Dr<strong>en</strong>the, Postbus 174, 9400 AD, 0592 - 38 15 55<br />
Delft, Vrije Akademie Westvest, Westvest 9, 2611 AX, 015 - 213 09 60<br />
D<strong>en</strong> Haag, Koor<strong>en</strong>huis, Postbus 857, 2501 CW, 070 - 342 27 22<br />
D<strong>en</strong> Helder, Triade, Postbus 128, 1780 AC, 0223 - 62 23 87<br />
Doetinchem, 't STEK, Postbus 225, 7000 AE, 0834 - 36 05 60<br />
Dordrecht, St. Cult. Educ., Nieuwstr. 60, 3311 XR, 078 - 613 14 00<br />
Eindhov<strong>en</strong>, BISK, Geldropseweg 34, 5611 SJ, 040 - 212 63 00<br />
Haarlem, St. Kreater, Gasthuisvest 47, 2011 EV, 023 - 531 71 83<br />
Heemskerk, Steunp.M.K<strong>en</strong>nemerland, Postbus 1, 1960 AA, 0251 - 23 03 16<br />
Hilversum, GOCK, Noorderweg 96 b, 1221 AB, 035 - 683 84 94<br />
Hoofddorp, CKV De Meerse, Postbus 110, 2130 AC, 023 - 566 95 65<br />
Leeuward<strong>en</strong>, St. Keunstwurk, Postbus 1288, 8900 CG, 058 - 213 46 15<br />
Lelystad, CKV De Kubus, Agorabaan 3, 8224 JS, 0320 - 22 15 24<br />
Middelburg, VMC Zeeland, Postbus 407, 4330 AK, 0118 - 63 48 80<br />
Nijmeg<strong>en</strong>, RSKV Nijmeg<strong>en</strong>, Kopseweg 5, 6522 KB, 080 - 360 26 00<br />
Rotterdam, SKVR, Postbus 23260, 3001 KG, 010 - 436 13 66<br />
Tiel, RSKV Geld. Rivier<strong>en</strong>geb., Postbus 221, 4000 AE, 0344 - 62 02 32<br />
Utrecht, IKV, Voetiusstraat 2-4, 3512 JM, 030 - 231 18 54<br />
Vlaarding<strong>en</strong>, SSKV Vlaarding<strong>en</strong>, Postbus 241, 3130 AE, 010 - 435 86 97<br />
Vleut<strong>en</strong>, St.Kunst in School, Wilhelminaln 4, 3451 HJ, 030 - 677 27 19<br />
Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, SKV De Geld.Vallei, Postbus 642, 6700 AP, 0317 - 42 18 71<br />
EERDERE ARTIKELEN OVER POEZIE EN KINDEREN<br />
IN MENSEN-KINDEREN<br />
Geert Koefoed/Fred Heering;<br />
Gedicht<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> als bijdrage tot de groei van de taalbeheersing, jrg. 2, nr. 3, pag. 6-12<br />
Jos Walta;<br />
Verhal<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedicht<strong>en</strong> in de weeksluiting, jrg. 3, nr. 4, pag. 9-11<br />
Ed Silanoe; Haiku, jrg. 4, nr. 1, pag. 23-25.<br />
MENSEN-KINDEREN<br />
SEPTEMBER 1997 31