infobrochure behaagactie - Tandem
infobrochure behaagactie - Tandem
infobrochure behaagactie - Tandem
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
INFOBROCHURE<br />
Behaag Onze Kempen<br />
soorten kiezen<br />
aanplanten<br />
onderhouden
Inhoud:<br />
1. Inleiding ...............................................................................................<br />
1.1. Streekeigen bomen en struiken in het landschap...................1<br />
1.2. Streekeigen bomen en struiken in de tuin ..............................3<br />
1.3. Streekeigen hoogstamfruitbomen...........................................5<br />
2. Hoe de juiste soorten kiezen – mengen..............................................6<br />
3. Hoe juist aanplanten en onderhouden – snoeien ............................11<br />
3.1. Algemene werkwijze bij het planten ....................................15<br />
3.2. Geschoren haag ...................................................................17<br />
3.3. Bomen en struiken in de tuin................................................19<br />
3.4. Houtkant...............................................................................19<br />
3.5. Heg .......................................................................................19<br />
3.6. Hoogstamfruitbomen ...............................................................<br />
3.6.1. Hoe planten.................................................................20<br />
3.6.2. Hoe snoeien.................................................................21<br />
3.6.3. Schade van lentenachtvorst ........................................26<br />
3.7. Vruchtbomen ........................................................................27<br />
3.8. Kleinfruit ..............................................................................27<br />
4. Tuinpakketten...................................................................................28<br />
5. Soortenbeschrijving .............................................................................<br />
5.1. Bomen en struiken................................................................30<br />
5.2. Hoogstamfruitbomen ...........................................................34<br />
5.3. Kleinfruit ..............................................................................37<br />
5.4. Vruchtbomen ........................................................................40<br />
6. Determinatietabel voor bomen en struiken .....................................41<br />
7. De organisatoren van Behaag Onze Kempen .....................................<br />
7.1. JNM ......................................................................................42<br />
7.2. Natuurpunt ...........................................................................43<br />
7.4. VELT ....................................................................................43<br />
7.5. IMD - IOK en Kempense gemeentebesturen .......................44<br />
7.6. Afdeling Natuur....................................................................45<br />
8. Aanbevolen literatuur ......................................................................46
Voorwoord<br />
Niet alleen tientallen vrijwilligers van JNM, Natuurpunt en drie<br />
VELT-afdelingen werken mee aan Behaag Onze Kempen! Ze werken<br />
samen met 16 Kempense gemeentebesturen onder coördinatie van de<br />
Milieudienst IMD van de Intercommunale Ontwikkelingsmaatschappij<br />
der Kempen. Afdeling Natuur van het Ministerie van de Vlaamse<br />
Gemeenschap zorgt ervoor dat deze <strong>infobrochure</strong> gratis is.<br />
Het is de 7de maal dat deze actie plaatsvindt, sinds ze in 1995<br />
opgestart werd door JNM afdeling Neteland. De resultaten van de<br />
voorbije acties: burgers, gemeenten en verenigingen plantten in totaal<br />
140.000 bomen en struiken aan. Ook uw plantjes zullen volgende lente<br />
volop in de was zijn.<br />
Hoewel we veel aandacht schenken aan tuinen, trachten we nog steeds<br />
het aanplanten van nieuwe houtkanten, hagen en boomgaarden in het<br />
buitengebied te stimuleren. Kleine landschapselementen en bos blijken<br />
echter nog steeds moeilijk te verzoenen met woonuitbreiding, moderne<br />
landbouw, bedrijfsinplantingen en infrastructuurwerken. Wij blijven<br />
echter geloven dat het een het ander niet hoeft en ook niet mag<br />
uitsluiten. Onze vruchtbare samenwerking met diverse Kempense<br />
gemeentebesturen bewijst dat deze wel degelijk hun voorbeeldfunctie<br />
in milieu- en natuurvriendelijk beheer van het landschap willen<br />
waarmaken. Hopelijk straalt hun houding af naar andere gebruikers<br />
van de open ruimte.<br />
Het plantgoed kopen wij zelf bij boomkwekers. Een 50-tal vrijwilligers<br />
en mensen van diverse gemeenten zorgen dat het plantgoed tot bij u<br />
komt. De winst die we maken bij de stukverkoop gaat integraal naar<br />
beheer en aankoop van natuurreservaten in onze regio.<br />
Wij willen de natuur meer kansen geven en u helpt ons daarbij. Als<br />
iedereen de natuur in zijn eigen omgeving ‘toelaat’, zijn we op weg<br />
naar een leefbare toekomst.<br />
Daan, Frank, Greet, Guy, Hans, Leen en Isabel
1<br />
1. Inleiding<br />
1.1. Streekeigen bomen en struiken in het landschap<br />
Hagen, houtkanten, knotwilgenrijen en boomgaarden zijn allemaal<br />
(half)natuurlijke elementen die ons landschap vorm geven. Historisch<br />
hadden ze een voorname functie in het landelijke leven. Een haag rond<br />
een akker luwt de wind en geschoren doornhagen dienden als<br />
veekering vóór de prikkeldraad bestond. Allerlei vruchten van<br />
boomgaarden, kleinfruit en vruchtbomen stonden in voor een<br />
noodzakelijke aanvulling van het eenvoudige menu. Hagen en<br />
houtkanten getuigen van de levenswijze van onze voorouders.<br />
Maar het verging deze landschapselementen slecht. Hun economische<br />
nut kwam zwaar op de helling te staan. Bij schaalvergroting van<br />
landbouwpercelen en bij uitbreiding van bebouwing verdwenen deze<br />
charmante stukjes groen steevast.<br />
De resterende kleine landschapselementen vormen vandaag nog altijd<br />
belangrijke schakels in de versnipperde natuur die ons nog rest. Ze<br />
functioneren niet alleen als schuilplaats en voedselbron voor vele dieren<br />
plantensoorten, de dieren en planten(zaden) verplaatsen zich ook<br />
via deze lineaire elementen en stapstenen naar andere leefgebieden.<br />
De langgerekte begroeiingen zijn nu een broodnodige ecologische<br />
infrastructuur, want door wegenaanleg, woningbouw en ruilverkaveling<br />
zijn onze kleine natuurgebieden geïsoleerd geraakt.<br />
Onder de ontelbare soorten in de houtkanten en hagen, zitten erg veel<br />
roofinsecten en vogels, die zich vanuit de houtkant of haag ook in de<br />
omliggende cultuurgewassen kunnen verspreiden om daar schadelijke<br />
soorten in toom te houden.
Hagen, houtkanten en grote en kleine bossen bepalen mee het klimaat<br />
in een landschap. Ze remmen zeer efficiënt de wind en verzachten<br />
temperatuurextremen (koelte in de zomer, minder strenge vorst in de<br />
winter). Een heel actuele functie van hagen, houtkanten en kleine<br />
bosjes is het vertragen van de afvloei van regenwater. In gebieden<br />
waar deze elementen verdwenen zijn, vloeit het regenwater direct van<br />
akkers, weilanden, tuinen en verhardingen af en zwellen de beken en<br />
rivieren veel sneller na een fikse regenbui. Met overlast in woon- en<br />
landbouwgebieden tot gevolg.<br />
Je behaagt dus niet alleen onze Kempen, maar hét behaagt ook<br />
vlinders, hagedissen, kevers, zangvogels, egels, kruiden, planten... en<br />
onszelf natuurlijk.<br />
Subsidies<br />
Sommige gemeentebesturen voorzien onder bepaalde voorwaarden<br />
subsidies voor de aanplanting van kleine landschapselementen van<br />
streekeigen bomen en struiken. Dit is onder meer het geval in Balen,<br />
Mol, Oud-Turnhout en Turnhout. Wil je weten aan welke<br />
voorwaarden je precies moet voldoen om voor subsidie in aanmerking<br />
te komen, dan neem je best contact op met de plaatselijke<br />
milieudienst.<br />
2
1.2. Streekeigen bomen en struiken in de tuin<br />
De voordelen van streekeigen soorten tegenover uitheems siergroen<br />
zijn talrijk en onmiskenbaar. Streekeigen bomen en struiken zijn<br />
goedkoper, hebben een langere levensduur, zijn beter bestand tegen de<br />
grillen van ons klimaat en overleven de meeste ziekten en plagen.<br />
In tegenstelling tot coniferen die er in elk seizoen hetzelfde uitzien,<br />
bieden onze streekeigen bomen en struiken telkens weer nieuwe<br />
vormen, kleuren en geuren: de stormachtige of doodstille aanblik van<br />
kale takken in de winter, bloesems en het prille groen van de lente, de<br />
weelde van het groene, zomerse lover en de subtiele kleurenpracht van<br />
vruchten en bladeren in de herfst.<br />
Het blijft echter niet bij dit visuele aspect. Streekeigen groen betekent<br />
ook voedsel en schuilmogelijkheid voor ontelbare beestjes, groot of<br />
klein. De bessen zijn nodig om de vogels die naar het zuiden trekken<br />
op kracht te doen komen en de vogels die hier blijven te voeden<br />
doorheen de winter. Rond de bloesems gonst het van leven: hommels,<br />
bijen, zweefvliegen en vlinders. Op de bladeren komen allerlei<br />
insecten voor die gegeten worden door meesjes of die ‘s nachts door<br />
vleermuizen van de bladeren geplukt worden.<br />
Aanplanten van streekeigen groen brengt de natuur in jouw buurt!<br />
Bedenk vooreerst dat streekeigen bomen en struiken niet per sé in een<br />
haag, een houtkant of een bosje moeten groeien om hun plaats en nut<br />
te hebben. Als solitair (vrijstaande) in de tuin hebben ze alle goede<br />
eigenschappen. Bovendien garandeert hun vrije stand een rijke bloei<br />
en een mooie vorm, niet onbelangrijk in de tuin.<br />
3
Voordelen streekeigen beplanting:<br />
- lage aankoopprijs,<br />
- streekeigen beplanting heeft een grote esthetische waarde,<br />
- streekeigen beplanting is goed bestand tegen ziekten en plagen,<br />
- streekeigen beplanting is aangepast aan de grillen van ons klimaat en<br />
aan onze bodemtypes,<br />
- streekeigen beplanting heeft een lange levensduur,<br />
- streekeigen planten brengen leven in je tuin (vogels, vlinders,<br />
egels,...).<br />
Nadelen van uitheemse siergewassen<br />
- relatief duurder,<br />
- vaak korte levensduur (coniferenhagen worden lelijk na 15 jaar),<br />
- spelen een minderwaardige rol in de natuurwaarde van je omgeving,<br />
op uitheemse gewassen komen minder diersoorten voor,<br />
- uitheemse gewassen kunnen in sommige gevallen explosief<br />
toenemen, door het ontbreken van natuurlijke vijanden: vb.<br />
Amerikaanse vogelkers, Am. eik, Japanse duizendknoop,<br />
- door woekering van uitheemse gewassen, kunnen zeldzame planten<br />
letterlijk in de schaduw komen te staan en verdwijnen.<br />
4
1.3. Streekeigen hoogstamfruitbomen<br />
Het is de hoogste tijd de ogen te openen voor de enorme waarde en<br />
historisch betekenis van hoogstamfruitbomen. Oude fruitbomen<br />
sneuvelen onherroepelijk en worden in het beste geval, door laagstam<br />
vervangen, waarvan de productie slechts mits sproeistoffengebruik<br />
kan worden veilig gesteld.<br />
Nochtans heeft de hoogstam dit niet verdiend. D.m.v. een specifieke<br />
werkwijze wordt een krachtige fruitboom ontwikkeld met een taaiheid<br />
welke belagers een minieme kans laat. Zeer goed in staat ziekten<br />
zelfstandig af te weren, verhoogt deze boom zodoende nog constant<br />
zijn weerstandsvermogen. Vaak zijn er plaatselijk ontwikkelde<br />
variëteiten, die een optimale afweging zijn tussen groeikracht op de<br />
(arme bodem), ziekteresistentie en fruitproductie.<br />
Overname uit Ludo Royen, 1983 Natuurreservaten<br />
Hoogstamboomgaarden vormen een apart biotoop dat nog rijk is aan<br />
insectenetende vogels. Zij vinden hier vaak nog een laatste beschutte<br />
leefruimte (zonder pesticiden) in het kalende of reeds naakte<br />
landschap. Een greep uit het aanbod: groenling, houtduif, koekoek,<br />
grauwe vliegenvanger, winterkoning, zanglijster, steenuil, staartmees,<br />
boomkruiper, grote en kleine bonte specht, groene specht, roodborst,<br />
boerenzwaluw en gekraagde roodstaart.<br />
5
2. Hoe de juiste soorten kiezen – mengen<br />
Vuistregels:<br />
1. Meet de beschikbare ruimte op vooraleer je bestelt. Bedenk dat<br />
beplantingen “overlopen”, d.w.z. de haag of houtkant wordt breder<br />
dan alleen de (buitenste) plantrij, doordat de struiken en bomen ook<br />
fors in breedte groeien.<br />
2. Plant niet te veel stuks plantsoen. Geef elke individuele struik de<br />
ruimte om uit te groeien. Het duurt echt niet veel langer voor de haag<br />
of houtkant dicht is. Het resultaat zal beter zijn en langer blijven<br />
bestaan. Plant je toch meer, dan zal je na een aantal jaar moeten<br />
dunnen.<br />
3. Kijk heel goed naar houtkanten, bosjes of bossen in de buurt<br />
van de te beplanten locatie.<br />
De bodemeigenschappen weerspiegelen zich in de soorten die je ziet.<br />
- Zit je vlakbij een beek en staan in de buurt vooral elzenkanten?<br />
- Op een zandduin met alleen maar dennen, let je op de inheemse!<br />
soorten die vanzelf in de omliggende bossen groeien: bv. lijsterbes,<br />
spork, zomereik en berk (dus niet Amerikaanse vogelkers of<br />
krentenboompje of Amerikaanse eik, die zal je ook veel zien staan,<br />
maar ze zijn niet inheems).<br />
- Bevind je je dichtbij of in een oud landbouwgebied met houtkanten<br />
van zomereik?<br />
4. Plant niet te veel soorten. Hou het sober! De Kempen zijn van<br />
nature arm en het aantal soorten is beperkt, alle mogelijke soorten<br />
bijeenproppen in een aanplanting of een tuin leidt tot een slecht, niet<br />
authentiek resultaat! Vermijd wel aanplantingen van één soort,<br />
bijvoorbeeld lange hagen met enkel beuk of haagbeuk.<br />
6
Welk beplantingstype en aantal struiken en bomen passen bij de<br />
afmetingen van mijn grond en wat bestel ik dan best?<br />
Dit hangt af van twee factoren:<br />
de beschikbare ruimte en de beschikbare tijd voor onderhoud.<br />
RUIMTE:<br />
kleine tuintjes (< 120 m²):<br />
geschoren haag (tot 1, 5 m breed), enkele solitaire struiken, één<br />
solitaire kleine boom of één hoogstamfruitboom (centraal), kleinfruit<br />
=> geen tuinpakket, wel een samengestelde bestelling op maat<br />
middelmatig grote tuinen (120m² - 300 m²):<br />
geschoren of wilde haag (tot 1,5 m breed), struikengroep of solitaire<br />
struiken met één of enkele kleine bomen, één grote boom, één of twee<br />
hoogstamfruitbomen, kleinfruit<br />
=> 1 à 3 bloesembosjes in een geschoren of wilde bloesemhaag. Niet<br />
meer dan 1 bloesem- of vogelbosje voor solitaire struiken en 1 à 2<br />
kleine bomen of een samengestelde bestelling op maat.<br />
grotere tuinen (vanaf 500 m²):<br />
geschoren of wilde haag, struikenborder, solitaire struiken, enkele<br />
solitaire bomen of enkele hoogstamfruitbomen of één vruchtboom,<br />
kleinfruit<br />
=> meerdere bloesem- en vogelbosje in een geschoren of wilde<br />
bloesemhaag, voor een struikenborder, één pakket beslaat een<br />
oppervlakte van 150 m² bij plantverband 2 x 2,5 m, 4 volgroeide<br />
kerselaars beslaan een oppervlakte van 400 m², eventueel met een<br />
gemengde haag er rond<br />
(randen van) weilanden, parkings, bedrijventerreinen (vanaf 1000 m²)<br />
houtkant (minimum 4 m breed, 5 m hoog) of klein bosje of wilde<br />
hagen of hoogstam fruitboomgaard<br />
=> geen tuinpakketten, vraag individueel advies aan de regioverantwoordelijke<br />
op het bestelformulier, we stellen in overleg een<br />
aangepaste bestelling samen. Er zijn kortingen voor grote bestellingen.<br />
7
TIJD VOOR ONDERHOUD:<br />
Heel weinig tijd voor onderhoud (< halve dag per jaar)<br />
Solitaire struiken, kleine bomen, bomen en vruchtbomen, evenals een<br />
bloesembosje of vogelbosje kunnen op natuurlijke wijze evolueren als<br />
je genoeg ruimte hebt voorzien.<br />
Weinig tijd voor onderhoud (halve tot één dag per jaar)<br />
Bloesemhaag en houtkant moeten maar om de paar jaar gesnoeid<br />
worden, maar de keren dat er gesnoeid wordt, is het arbeidsintensief.<br />
Als de beschikbare ruimte krap is, zal vaker gesnoeid moeten worden.<br />
Voldoende tijd voor onderhoud (één tot meerdere dagen per jaar)<br />
Geschoren haag, hoogstamfruitbomen, kleinfruit (behalve Mispel en<br />
Kweepeer), struiken en kleine bomen met beperkte groeiruimte.<br />
Bepaal pas dan je plantafstanden als je weet hoe groot de individuele<br />
bomen, struiken en fruitbomen van nature worden.<br />
Zet je ze dichter, bedenk dan dat je zal moeten snoeien of dunnen! Dat<br />
kost niet alleen tijd en werk, er zal ook (veel) snoeiafval ontstaan, dat<br />
je ergens in de tuin moet laten verteren of moet afvoeren.<br />
Voor goede composteringstechnieken verwijzen we je naar de<br />
compostmeesters in je buurt (info bij de milieudienst van je<br />
gemeente).<br />
8
Welke struiken en bomen passen bij mijn grond?<br />
Welke soorten passen van nature goed bij elkaar?<br />
De aangeboden boom- en struiksoorten zijn geselecteerd op basis van<br />
de bodemsoorten die in de Antwerpse Kempen overheersen.<br />
heel droge,<br />
arme grond<br />
droge,<br />
niet te arme<br />
grond<br />
frisse, lemige<br />
grond<br />
of<br />
goede<br />
tuingrond<br />
natte grond<br />
of<br />
verzopen<br />
grond<br />
9<br />
houtkant bosje wilde haag,<br />
geschoren haag,<br />
zomereik, boswilg<br />
ruwe berk, (hulst)<br />
spork, lijsterbes<br />
zomereik, boswilg<br />
ruwe berk, (hulst)<br />
spork, lijsterbes<br />
hazelaar, vlier<br />
zomereik, boswilg<br />
ruwe berk, (hulst)<br />
spork, lijsterbes<br />
hazelaar, vlier<br />
boskers, linde<br />
niet Gelderse roos<br />
niet gewone es<br />
zwarte els, spork<br />
gewone es, vlier<br />
boswilg, zomereik<br />
lijsterbes,<br />
(Gelderse roos)<br />
zomereik, boswilg<br />
ruwe berk, (hulst)<br />
spork, lijsterbes<br />
zomereik, boswilg<br />
ruwe berk, (hulst)<br />
spork, lijsterbes<br />
hazelaar, vlier<br />
meidoorn, beuk<br />
zomereik, boswilg<br />
ruwe berk, (hulst)<br />
spork, lijsterbes<br />
hazelaar, vlier<br />
meidoorn, beuk<br />
boskers, linde<br />
niet Gelderse roos<br />
niet gewone es<br />
zwarte els, boswilg<br />
zomereik, spork<br />
gewone es<br />
vlier, lijsterbes<br />
(Gelderse roos)<br />
heg<br />
spork, ruwe berk<br />
lijsterbes, beuk<br />
zomereik, boswilg<br />
beuk, haagbeuk<br />
hazelaar, vlier<br />
meidoorn, boswilg<br />
ruwe berk, (hulst)<br />
lijsterbes, zomereik<br />
meidoorn, sleedoorn<br />
haagbeuk, beuk<br />
egelantier, (hulst)<br />
hazelaar, vlier<br />
lijsterbes, spork,<br />
boswilg, ruwe berk<br />
zomereik<br />
niet Gelderse roos<br />
niet gewone es<br />
boswilg<br />
spork, lijsterbes<br />
zomereik, vlier<br />
gewone es<br />
(Gelderse roos)
Op laag gelegen gronden, met een zeer natte bodem (vb. plassen in de<br />
winter en ook tot ver in de zomer vochtig), moet je kiezen voor zwarte<br />
els, zomereik, spork, hazelaar en lijsterbes. De enige soorten die in de<br />
Kempen van nature sterk beperkt zijn tot rijkere, natte gronden langs<br />
beken, zijn Gelderse roos en gewone es. Soorten als beuk, winterlinde<br />
en boskers zijn op natte gronden echt af te raden.<br />
Ook op zeer droge, zandige duingronden zijn niet alle soorten<br />
geschikt. Nogal wat woonwijken op zekere afstand van de dorpskern<br />
liggen op zo’n grond, vaak stond/staat hier dennenbos. Het aantal<br />
soorten is op die gronden van nature beperkt, wees dus sober:<br />
zomereik, ruwe berk, spork, lijsterbes, vlier, boswilg en in kleine<br />
aantallen hulst.<br />
De gronden die de meest diverse soortenkeuze toelaten zijn lemige<br />
zandgronden en oude landbouwgronden (met een dikke zwarte<br />
teeltlaag: zgn. “zwarte grond”), vaak liggen deze rond oude<br />
boerderijen en rond de oude dorpskernen. Ook de relatief droge<br />
gronden in beekvalleien horen hierbij. Hier kan je probleemloos iets<br />
meereisende soorten als winterlinde, boskers, haagbeuk, meidoorn,<br />
sleedoorn en egelantier aanplanten en zowat alle andere soorten,<br />
behalve gewone es en Gelderse roos.<br />
Voor de keuze tussen het beplantingstype (geschoren hagen, wilde<br />
hagen, heggen, houtkanten of bosjes) is de bodemsoort van geen<br />
belang als tenminste de aan de bodem aangepaste soorten werden<br />
gekozen. Gelderse roos en hulst komen van nature op hun<br />
standplaatsen in lage aantallen voor, plant er weinig van.<br />
10
3. Hoe juist planten en onderhouden - snoeien?<br />
Bedenk dat de jonge plantjes, als je ze met zorg aanplant, zullen<br />
groeien. Het eerste paar jaar veel trager dan je zou willen, daarna<br />
misschien veel harder dan je zou willen.<br />
Vuistregels<br />
1. Behandel het jonge plantsoen met zorg. Vooral de wortels zijn<br />
kwetsbaar. Zorg dat de wortels nooit kunnen uitdrogen of beschadigd<br />
worden. Plant in de rustperiode (november – maart). Besteed veel zorg<br />
aan de plantkuil en hoe de wortels na het dichtgooien in de bodem<br />
zitten.<br />
2. Als je je bij de soortenkeuze hebt laten leiden door de bodem<br />
(hoofdstuk 2), is bemesting/bekalking overbodig. De aangepaste<br />
soorten zullen hun voedsel uit de bodem zelf halen. Compost<br />
toevoegen verbetert wel het water- en nutriëntenhoudend vermogen<br />
van een zandgrond. Dat kan voor jonge plantjes belangrijk zijn.<br />
Fruitbomen en kleinfruit kunnen wel (plantaardige) bemesting<br />
gebruiken.<br />
3. Plant dan ook niet te veel, te dicht opeen. Hou bij het planten<br />
het beeld van de volwassen bomen en struiken in je hoofd.<br />
11
Hoe dicht mogen wettelijk bomen, struiken, hagen en de<br />
hoogstammige fruitbomen tegen de perceelsrand staan?<br />
Volgens het Veldwetboek moet een haag minimaal 0,5 meter van de<br />
perceelsrand verwijderd staan. Als de 2 buren echter schriftelijk<br />
akkoord zijn, mag ze op de perceelsrand staan. Onderhoudskosten<br />
worden dan gedeeld. U mag, mits toestemming van uw buur, van op<br />
zijn perceel de buitenzijde van uw haag onderhouden (ladderrecht).<br />
Hoogstammige bomen moeten minimaal 2 meter van de perceelsrand<br />
staan. Plant in praktijk houtkanten, solitaire bomen en<br />
hoogstamfruitbomen meer dan 4 meter van de rand gezien de straal<br />
van de volwassen kruin makkelijk 5 à 7 meter kan bedragen voor<br />
bepaalde soorten. Overleg best vooraf met je buren en vermijd<br />
onnodige hinder. Te dicht bij de rand planten zorgt ook voor veel<br />
meer snoeiwerk en bovendien op moeilijk bereikbare plaatsen.<br />
Een buur kan eisen dat de takken die over zijn perceel hangen<br />
afgezaagd worden, maar het is hem verboden die zelf zonder uw<br />
toestemming af te zagen.<br />
In sommige gemeenten bestaan plaatselijke verordeningen die de<br />
afstand anders regelen. Vraag naar de precieze wettelijke<br />
voorschriften in je gemeente bij de milieudienst of bij de<br />
natuurwachter (telefoon onder ministeries).<br />
Houtkanten en hagen zijn geen bos. Aanplant ervan behoeft in het<br />
kader van het Veldwetboek of het Bosdecreet dus geen vergunning<br />
van het College van Burgemeester en Schepenen. Let wel op! De<br />
aanplanting mag dan wel niet vergunningsplichtig zijn, eens een<br />
houtkant er staat, is een vergunning nodig om hem te verwijderen<br />
(Natuurdecreet, gemeentelijke verordeningen).<br />
12
Hebben de planten meststoffen nodig?<br />
Neen. De planten zijn wilde soorten, die als je ze goed kiest<br />
(hoofdstuk 2), aangepast zijn aan de bodem van de streek. Wel kan<br />
men bij het planten goed verteerde compost met de grond uit het<br />
plantgat mengen om het waterhoudend vermogen van de zandgrond te<br />
verbeteren (GFT-compost is geschikt). Bladstrooisel dat je zelf of je<br />
buur over heeft in de herfst, mag je gerust tussen de jonge aanplant<br />
uitspreiden. Dump wel geen dikke lagen compost op de bodem tussen<br />
de planten, dan krijg je problemen met onkruiden. Hark nooit het<br />
bladstrooisel dat tussen de aanplant valt weg. Bomen en struiken<br />
hebben hun eigen strooisellaag nodig (voedingsstoffencyclus), net als<br />
in het bos.<br />
Fruitbomen en kleinfruit zijn wel gebaat bij bemesting omdat ze<br />
jaarlijks veel energie in hun vruchten stoppen.<br />
Synthetische meststoffen voor bomen en struiken zijn om twee<br />
redenen schadelijk voor het milieu: voor de productie is ontzaglijk<br />
veel elektriciteit nodig (hoogspanning) en de planten groeien harder<br />
dan van nature op onze grond, zodat meer snoeiafval ontstaat.<br />
Hebben de planten water nodig?<br />
Op de dag dat je plant, is water gieten na het vullen van het plantgat<br />
zeker goed. Zo spoelt de grond goed tegen de wortels aan. Bij een<br />
juiste soortenkeuze en een correcte planting moet het in principe al<br />
heel droog worden om het aanslaan van inheemse soorten te<br />
verhinderen, dus in de loop van het jaar gieten is normaal niet nodig.<br />
Op echt droge gronden kan men het eerste jaar wel water geven<br />
(indien mogelijk opgevangen regenwater en geen leidingwater!). Als<br />
je water geeft, doe dat dan gericht: giet een beperkt aantal keren (zeker<br />
niet dagelijks) voldoende water tegen de stamvoetjes. Bij sproeien<br />
verdampt het meeste water vooraleer het de wortels bereikt, dat is dus<br />
zinloos. Wacht niet tot de grond kurkdroog is, maar geef bij een<br />
dreigende lange droge periode in juli of augustus preventief water.<br />
13
3.1. Algemene werkwijze bij het planten<br />
Laat plantgoed nooit zomaar liggen na aankoop. De wortels mogen in<br />
geen geval uitdrogen, dek ze ook tijdens het vervoer goed af. Als je<br />
niet onmiddellijk plant, moet je het plantsoen inkuilen op een<br />
beschutte plaats. Een bussel planten wordt dan in een ondiepe kuil<br />
gestopt, met een dikke laag aarde boven op de wortels.<br />
In principe kan je gedurende de hele rustperiode verplanten: van<br />
begin november tot half maart. Waar het in de winter erg nat is, is<br />
een planting in maart sowieso een aanrader. Anders krijgen de<br />
worteltjes te weinig zuurstof om aan te slaan, zelfs van soorten die op<br />
natte gronden probleemloos groeien!<br />
Plant niet bij vriesweer, felle zon, droge oosten- tot noordenwind!<br />
Ideaal is zacht en vochtig, windstil weer (mist, motregen).<br />
Haal de ingekuilde planten pas uit de grond als de plantgaten klaar<br />
zijn. Ook tijdens het plantwerk moet je de planten afdekken (bv. in<br />
een plastic zak). Graaf het plantgat zo groot dat de wortels er helemaal<br />
in kunnen. Spit de grond onder aan het plantgat los.<br />
Meestal kan je aan de planten nog zien hoe diep ze in de kwekerij<br />
stonden. Ze moeten op hun nieuwe plaats precies even diep staan.<br />
De dikste wortels van het plantgoed mogen eventueel enkele<br />
centimeters bijgeknipt worden. Spreid de wortels uit in het plantgat.<br />
Plooi ze nooit naar boven tegen de putwanden, maak dan het plantgat<br />
wat groter.<br />
Vul de put voor zowat de helft. Ideaal is dat een helper de plant<br />
intussen rechthoudt. Laat langs alle zijden van de plant gelijkmatig<br />
aarde vallen. Zorg daarbij dat de grond goed verkruimeld tussen de<br />
wortels terechtkomt. Schud dan eventjes met de plant, zodat de aarde<br />
goed tussen de wortels zakt en de wortels gespreid blijven. Vul daarna<br />
het plantgat verder op en druk met de voet (niet stampen!) de aarde<br />
regelmatig aan.<br />
14
Om het ‘aanslaan’ van de wortels te bevorderen is goed verteerde<br />
compost altijd nuttig. Meng deze compost naast het plantgat met de<br />
opgeschepte aarde. Gooi dus nooit een laag onvermengde compost op<br />
de bodem van het plantgat.<br />
Wanneer je struiken of bomen plant in een weide of rond een<br />
grasveld, leg je de graszoden van het plantgat beter niet terug. Schep<br />
in de buurt een putje en gebruik de grond daaruit om rond je planten<br />
aan te vullen. De overtollige zoden kan je in dat putje leggen. De<br />
naakte grond rond het plantsoen kun je in het begin beter vrijhouden.<br />
Wat schoffelen of het aanbrengen van een mulchlaag kan zeker<br />
helpen. Zo krijgt de jonge plant minder concurrentie van grassen en<br />
kruiden. Na enkele jaren mag je de zode rustig laten dichtgroeien, de<br />
concurrentie is dan niet meer bedreigend. Op plaatsen waar grazende<br />
dieren lopen, moet je de planten natuurlijk beschermen met een<br />
afsluiting.<br />
3.2. Geschoren haag<br />
Alle inheemse loofsoorten kunnen in een geschoren of in<br />
een wilde haag opgenomen worden, dus ook soorten als<br />
zomereik, berk, vlier.<br />
De hiernaast opgesomde soorten zijn ideaal als basis voor<br />
een haag. Dat wil zeggen dat ze de meerderheid van het<br />
plantsoen kunnen vormen (vb. 60-70% van de planten) en<br />
aangevuld worden met andere mengsoorten, die voor de<br />
bodem in kwestie geschikt zijn (hoofdstuk 2).<br />
MENGEN !!!<br />
15<br />
meidoorn<br />
haagbeuk<br />
beuk<br />
hazelaar<br />
Mengen in een haag is een absolute must om je haag enige<br />
natuurwaarde te geven. Zoals in de inleiding gesteld is een loofhaag<br />
van een streekeigen soort sowieso al een pak beter dan coniferen. De<br />
klassieker in Vlaanderen is een jaarrond ondoorzichtige haag met<br />
enkel beuk (Fagus sylvatica).<br />
Maar het kan beter:
- De natuurwaarde van een monotone beukenhaag is niet zo groot.<br />
+ Gemengde hagen herbergen een veel grotere verscheidenheid<br />
aan dieren, zeker als er bloeiende en doornige soorten in staan.<br />
- Beuk krijgt in het voorjaar pas in mei nieuw frisgroen blad en<br />
staat nog bruin terwijl de rest van de tuin al volop in de lente zit.<br />
+ Haagbeuk, meidoorn en sleedoorn komen een maand vóór beuk<br />
in blad.<br />
- Puur beukenbladstrooisel verteert traag, heel vervelend voor wie<br />
van een net terras of frisse bloemenperken houdt.<br />
+ Haagbeuk, meidoorn, hazelaar en andere soorten hebben snel<br />
afbrekend bladstrooisel: het breekt vanzelf af waar het ligt of je<br />
kan het heel makkelijk composteren.<br />
+ Meidoorn, sleedoorn, spork, lijsterbes en egelantier krijgen<br />
bloesems als je niet te frequent en kort scheert.<br />
+ Door je haag breed genoeg te laten worden en op “strategische”<br />
plaatsen - waar je geen doorkijk wilt - beuk of hulst te mengen,<br />
kan je evengoed een ondoorzichtig scherm creëren.<br />
Plantdichtheid<br />
Vaak worden hagen aan 5 of meer planten per lopende meter<br />
aangeplant. De haag is dan enkele maanden eerder gesloten, maar in<br />
de volwassen haag (5 à 10 jaar) heeft elk plantje een bedroevend<br />
kleine groeiruimte, wat voor de vitaliteit niet bevorderlijk is. 1 tot<br />
maximaal 3 planten per lopende meter is heel wat beter.<br />
Er zijn twee werkwijzen om snel een gesloten haag te bekomen.<br />
Bij de eerste methode zet je paaltjes op regelmatige afstand en spant<br />
horizontale draden op 30 cm van elkaar. De eerste jaren vlecht je zo<br />
veel mogelijk van de jonge twijgen rond die draden. Zo krijg je takken<br />
in de haag die overwegend met de lengte van de haag meegroeien.<br />
Bij een andere manier om een dichte haag te bekomen, is het<br />
belangrijk dat de zijknoppen snel uitgroeien tot zijwaartse takjes. Dit<br />
effect bereiken we door de toppen van de twijgen en takken met de<br />
haagschaar of snoeischaar af te knippen. Ook hier is het de bedoeling<br />
om de langste twijgen in de lengterichting van de haag te laten groeien<br />
en loodrecht daarop vooral korte, sterk vertakte twijgjes te verkrijgen.<br />
16
Omdat je meer twijglengte wegsnoeit bij de tweede methode, kan het<br />
iets langer duren voor er een gesloten scherm ontstaat.<br />
Vanaf het tweede of derde jaar krijgt de haag een eerste vormsnoei.<br />
De onderzijde moet steeds breder blijven dan de bovenzijde. Deze<br />
vorm zorgt ervoor dat de onderste takken genoeg<br />
licht krijgen. Als het plantgoed bovendien voldoende<br />
vrijgesteld wordt van gras en kruiden, zal de haag tot<br />
de bodem dichtgroeien.<br />
Een strakke haag kan 2 keer per jaar geschoren<br />
worden (mei-juni, september-oktober). Je kan je eventueel beperken<br />
tot één snoeibeurt in juni of juli. Zorg ervoor dat de haag aan beide<br />
kanten even dik blijft ten opzichte van de lijn van de stammetjes.<br />
Hagen waarvan je wenst dat ze rijkelijk bloemen en bessen dragen,<br />
moeten natuurlijk minder geschoren worden. Je kan het snoeien dan<br />
beperken tot het in de winter wegzagen of terugsnoeien van de sterkst<br />
groeiende takken. Je kan ook om de twee of drie jaar grondig snoeien.<br />
Soorten die sneller groeien dan de andere in de haag moeten wel<br />
regelmatig selectief worden ingesnoeid.<br />
Rondom de moestuin kan een haag met zijn wortels de naastgroeiende<br />
gewassen benadelen. Dit is op te lossen door jaarlijks in juni met een<br />
scherpe spade de wortels door te steken op 50 cm van de stammetjes.<br />
Reken op een strook van minstens 1 m verlies langs de haag waar je<br />
groenten productieverlies lijden. Leg hier eventueel je tuinpad.<br />
17
3.3. Bomen en struiken in de tuin<br />
Bij de aanplant van struiken en solitaire bomen in een tuin, moet je<br />
vooral rekening houden met de ruimte die de volwassen struik of<br />
boom zal innemen. Inheemse bomen en struiken groeien snel. Kijk<br />
eens rond in je buurt naar het formaat van de courante soorten, zo kan<br />
je de benodigde ruimte beter inschatten. Alle inheemse loofsoorten<br />
verdragen regelmatige en sterke snoei, zodat je hun vorm en omvang<br />
kan beïnvloeden. Het karakter van elke soort komt echter het best tot<br />
uiting als je de natuurlijke groei zijn gang laat gaan.<br />
3.4. Houtkant<br />
Zet in een struikenborder of een houtkant de planten ruim genoeg: 1,5<br />
meter tussenafstand is het minimum. Plant beter een 2-tal meter uit<br />
elkaar in de rij en schrank opeenvolgende plantrijen. Zet de eerste<br />
plantrij minstens 1,5 m en best meer van de buitenrand van de buffer,<br />
zo kunnen de struiken uitgroeien zonder meer plaats in te nemen dan<br />
voorzien. Je kan alle streekeigen bomen terugzetten tot struikvorm.<br />
Plant dus bv. meer zomereik en berk dan je uiteindelijk als hoogstam<br />
wil. Na een tiental jaar kan je dan de best geplaatste exemplaren<br />
uitkiezen en de overige afzetten. Wissel struiksoorten met hogere<br />
boomsoorten af, maar meng de soorten niet te systematisch.<br />
ong 2 m<br />
perceelsrand<br />
kandidaat hoogstam (bv. zomereik, berk of zwarte els)<br />
struik<br />
ong 1,5 m<br />
minimaal 2,<br />
best 4 m van<br />
de grens<br />
18
De eerste 2 jaar na het planten beperkt het onderhoud zich tot het<br />
vrijhouden van de struikjes. Als je merkt dat bepaalde trager<br />
groeiende soorten onderdrukt worden door snelle groeiers (bv.<br />
sleedoorn door meidoorn, zomereik door vlier) dan mag je die laatste<br />
stevig snoeien, zelfs tot een 20-tal cm boven de grond. Volwassen<br />
houtkanten kunnen om de 8 tot 20 jaar afgezet worden. Als de<br />
houtkant lang genoeg is kan je het werk over verschillende jaren<br />
spreiden om een volledige kaalslag te vermijden. Zorg voor scherp<br />
materieel, dat is veiliger en de sneden zijn zuiver, wat een goede<br />
hergroei garandeert.<br />
3.5. Heg<br />
Tegenwoordig vinden veel mensen een houtkant te groot.<br />
Landbouwers hebben het bijvoorbeeld niet graag naast hun grond, en<br />
voor de eigenaar zelf kan het kapwerk te omvangrijk zijn. Een<br />
zogenaamde heg kan hier uitkomst bieden.<br />
Hoog opgroeiende soorten worden tot een minimum beperkt en vooral<br />
struiken worden in ruim plantverband (minimaal 2 meter tussen de<br />
struiken) lineair aangeplant. Een ijl lineair landschapselement met<br />
maximaal bloeiende struiken en veel minder onderhoud is het<br />
resultaat. Ruigtekruiden en bramen maken de heg compleet.<br />
19
3.6. Hoogstamfruitbomen<br />
3.6.1. Hoe planten<br />
Een hoogstamfruitboom heeft al gauw een groeiruimte met een<br />
doormeter van 8 tot 10 m nodig. Plant ze minstens zo ver uit elkaar en<br />
hou afstand van gebouwen, grenzen en andere bomen en struiken.<br />
Als je de ruimte hebt, verdient het voorkeur om minstens 2 appelaars,<br />
perelaars, pruimelaars of kerselaars te planten, van hetzelfde of een<br />
ander ras. Kruisbestuiving is bijna altijd bevorderlijk voor de<br />
vruchtzetting (zie 5.2.). Voorbeeldcombinaties: Brabantse Belle Fleur<br />
- Sterappel, 2 kerselaars en Queen Victoria – Reine Claude d’Oullin.<br />
Het is voldoende dat er binnen een afstand van 50 à 100 m geschikte<br />
fruitsoorten staan, vb. bij de buren.<br />
Bij het planten van een fruitboom moet de plaats uitgemeten en met<br />
stokjes aangegeven worden. Graaf voor elke boom een plantgat dat<br />
minstens 1/3 breder is dan het wortelstelsel. Zet hierin, in de<br />
zuidwestrichting, ongeveer 10cm uit het midden een boompaal, zodat<br />
de boom ruimte heeft om uit te zetten. Een paal van 2m75 moet<br />
ongeveer 60-75 cm diep in de bodem zitten en dus zo’n 2m uitsteken.<br />
Merk je dat bij het planten de plantput onder water komt, hoewel het<br />
niet hard regent, is dit een aanwijzing dat die plaats niet geschikt is<br />
voor een fruitboom. Maar in het algemeen hebben fruitbomen toch<br />
graag een behoorlijk vochtige, zogenaamd frisse bodem, die in de<br />
zomer niet uitdroogt. Heb je echt een droge arme zandbodem, dan<br />
kunnen we je geen valse hoop geven: grote opbrengsten zijn niet te<br />
verwachten, en nog het meest van pruim of kers, zeker niet van peer.<br />
Ga na of er geen dikke wortels van de boom ingescheurd zijn bij het<br />
uitgraven op de kwekerij. Knip zulke wortels in tot waar ze gezond<br />
zijn (zuiver uiteinde), hetzelfde met beschadigde twijgjes.<br />
Zet de boom midden in het gat naast de paal en zorg ervoor dat hij<br />
even diep geplant wordt als hij stond in de kwekerij. Vul het plantgat<br />
volledig met grond, schud stevig met de fruitboom, duw de grond<br />
20
goed aan en overgiet met veel water zodat de wortels nauw aansluiten<br />
aan de bodem. Bevestig een boomband aan de bovenkant van de<br />
boompaal en de stam in een 8-vorm zodat er bescherming is tussen de<br />
stam en de paal. Een stuk oude fietsband kan dienst doen als<br />
boomband, al zijn er echte boombanden te koop in tuincentra.<br />
De steunpalen die we je aanbieden zijn niet behandelde, gezaagde<br />
palen in Europees eiken. Ze hoeven geen beschermingsmiddel.<br />
Over fruitrassen heeft elke kweker of auteur wel zijn eigen inzichten<br />
en ervaringen, zodat de informatie rond de aangeboden rassen erg<br />
verschilt van bron tot bron. De gegevens onder de soortbeschrijvingen<br />
in hoofdstuk 5.2 zijn om die reden bewust beperkt gehouden. Meer<br />
informatie kunnen geïnteresseerden vinden in de bibliotheek, waar<br />
vaak verschillende boeken rond dit onderwerp te vinden zijn.<br />
Om de bomen gezond te houden en ook om de groei erin te houden<br />
kan je ze jaarlijks voedsel geven. Fruitbomen stoppen veel energie in<br />
hun vruchten. In tegenstelling tot inheemse bomen en struiken, kan je<br />
ze best bemesten. Reken per boom 75 kg verteerde stalmest,<br />
champignonmest of compost, te verdelen onder de kruin. Als je op een<br />
ecologische manier fruit wilt telen, zijn chemische meststoffen uit den<br />
boze (extreem hoog energieverbruik bij productie en verstoring van de<br />
nutriëntenbalans). Schuimkalk (restproduct van suikerbietenteelt) of<br />
dolemietkalk (vermalen kalkgesteente) helpen op zandgronden.<br />
3.6.2. Hoe snoeien<br />
De kroonvorming begint in het groeiseizoen na de planting. Help je<br />
fruitboom, door in de eerste jaren als volgt te snoeien:<br />
Voor hoogstammen zijn twee kroonvormen te onderscheiden.<br />
De bolkroon zonder hart- of middentak wordt aanbevolen voor alle<br />
pruimen- en kersenrassen, de meeste appelrassen en een aantal<br />
perenrassen, Groene Bergamotte, Kruidenierspeer, Beurré d’Amanlis.<br />
21
De piramidale kroon met harttak past voor de meeste perenrassen en<br />
een aantal appelrassen, English Winter Goldpearmain, Huismanszoet,<br />
Keuleman, Sterappel, Jonatha en Wealthy.<br />
Een tweede belangrijk onderscheid bij de vormingssnoei voor de<br />
opbouw van de kroon bestaat tussen kortvruchthoutdragende en<br />
langvruchthoutdragende rassen (tabel G).<br />
Bolkroon<br />
Keuze van de gesteltakken<br />
Appels worden veelal opgekweekt met 3 of 4 gesteltakken, bij kersen,<br />
peren en pruimen beter 4 of zelfs 5.<br />
De twijgen moeten goed verankerd zijn in de stam, want op deze<br />
takken rust later het gewicht van de gehele kroon en van de vruchten<br />
(soms tot 400 kg extra). Het beste kunnen de gesteltakken onder een<br />
hoek tussen 45° en 60° van de stam opgroeien. Te steil ingeplante<br />
gesteltakken kunnen afscheuren wanneer de boom breed is<br />
uitgegroeid. Te vlak ingeplante gesteltakken groeien te weinig en<br />
buigen te ver door, wanneer ze met vruchten beladen zijn.<br />
Wanneer je niet kan beschikken over 3 à 4 goede gesteltakken met een<br />
nagenoeg gelijke inplanthoek, maar wel een tak voorhanden is die te<br />
vlak staat, kan die aangebonden worden aan de stam tot de gewenste<br />
hoek is verkregen. Na enkele jaren blijft de tak zo vanzelf gefixeerd.<br />
De gesteltakken moeten op voldoende afstand van elkaar staan. Het<br />
stamgedeelte van de jonge boom, waarop gesteltakken kunnen<br />
ontstaan, is niet zo groot. Daarom kan je best tussen de gesteltakken<br />
een onderlinge verticale afstand van 10–15 cm aanhouden.<br />
De geseltakken moeten de ruimte van de kroon in het horizontale vlak<br />
uiteraard rondom regelmatig verdelen.<br />
Eerste vergaffeling<br />
Nadat de gesteltakken zijn uitgezocht, worden de overige (zwak<br />
groeiende) twijgen diep neergebogen (of weggesnoeid). Zij zullen<br />
daardoor al vroeg enkele vruchten gaan dragen. De gekozen<br />
gesteltakken worden vervolgens ingekort tot op 1/2 à 2/3 van hun<br />
lengte, altijd tot op een naar de buitenzijde gerichte knop! De<br />
22
sterkst groeiende takken worden verder ingesnoeid dan de zwakker<br />
groeiende. Zo onstaan evenwichtige gesteltakken en wordt de<br />
bekleding met zijtakjes bevorderd.<br />
Door dit insnoeien gaan de éénjarige gesteltakken in het tweede jaar<br />
zijtakken vormen. Voor een goede kroonvorm mogen maar twee van<br />
de zijtakken aan elke gesteltak blijven, zodat een gaffel ontstaat.<br />
Hiervoor kies je bij voorkeur scheuten, die zoveel mogelijk in<br />
dezelfde richting groeien als de gesteltak en tevens de kroon in het<br />
platte vlak zo regelmatig mogelijk verdelen. Het verlengde van de<br />
gesteltak zelf boven de vergaffeling wordt gesnoeid tot op een van de<br />
2 zijtakken of tot op een naar beneden gericht oog.<br />
De vergaffeling van de gesteltak mag niet te dicht bij de stam liggen,<br />
anders wordt de kroon te klein en te dicht. Houd voor het punt van<br />
vergaffelen bij de kortvruchthoutdragers 60cm van de stam aan en bij<br />
langvruchthoutdragers 80cm. Bij rassen die beide typen vruchthout<br />
dragen 70cm.<br />
Met deze takken (2 x het aantal eerste gesteltakken) bouw je de kroon<br />
verder op. Het insnoeien van de verlengingen van deze takken en van<br />
de daarop ontstane twijgen wordt nog enkele jaren volgehouden,<br />
echter maar maximaal tot op 2/3 van de lengte.<br />
Verdere opbouw van de bolkroon<br />
Zodra de boom een driejarige kroon heeft met een goede vergaffeling,<br />
hoef je aan de vorming van de volgende vergaffelingen over het<br />
algemeen minder zorg te besteden Zorg er echter wel voor dat ze op<br />
voldoende afstand van elkaar ontstaan (60-70 cm), zodanig dat de<br />
twijgen elkaar niet hinderen. Twijgen die elkaar wél hinderen worden<br />
weggesnoeid. Ook elkaar kruisende takken worden verwijderd.<br />
Schuinsopgaande takken, die zorgen voor een brede kroon worden<br />
voortdurend gespaard.<br />
Houd vanaf dan bij het snoeien steeds de latere bolle kroonvorm in<br />
gedachten, om te voorkomen dat je ooit dikke takken weg moet zagen.<br />
Houd steeds het evenwicht tussen de verschillende gesteltakken in de<br />
gaten. Dreigt één zijde zich te sterk te ontwikkelen, snoei deze dan<br />
sterker terug dan de zwakker groeiende wederhelft.<br />
23
Piramidale kroon<br />
Etagebouw<br />
De basishandelingen voor de opbouw van een piramidale kroon zijn<br />
gelijk aan die bij een bolkroon. De piramidale kroon wordt gevormd<br />
uit 3 tot 4 gesteltakken plus een centrale harttak.<br />
3 Gesteltakken voor rassen die aan langvruchthout of een combinatie<br />
van lang- en kortvruchthout dragen en 4 gesteltakken voor<br />
kortvruchthoutdragers. Deze gesteltakken vormen een etage<br />
(horizontale takkenlaag). Van de aanwezige takken worden er 3 à 4<br />
uitgekozen om gesteltakken te vormen en op dezelfde wijze gesnoeid<br />
als de gesteltakken van de bolkroon. De gesteltakken worden tot ca.<br />
1/2 ingesnoeid, niet verder! Zijn de gesteltakken lang genoeg en<br />
voldoende stevig ontwikkeld, dan kan op de aangegeven afstand (60 à<br />
80cm) de vergaffeling tot stand worden gebracht. Deze afstand is ook<br />
hier korter voor kortvruchthoutdragers en langer voor langvruchthoutdragers<br />
en er worden 2 zijtakken per gesteltak aangehouden.<br />
De vorming van de eerste etage mag gerust lang duren, want het is<br />
bijzonder belangrijk dat deze etage van gesteltakken krachtig genoeg<br />
is, voordat je met de hoger kroondelen begint. Anders overgroeien die<br />
de eerste etage gemakkelijk, waardoor deze veel hinder ondervindt<br />
van schaduw en een gebrek aan voedingsstoffen, zodat ook de latere<br />
vruchtvorming vermindert.<br />
De piramidale kroon heeft zoals gezegd als extraatje een harttak. Deze<br />
verdient een aparte behandeling.<br />
De harttak moet na het snoeien altijd iets boven de gesteltakken<br />
blijven uitsteken. Hierbij is het belangrijk te weten welke rassen sterk<br />
in de kop groeien. Dit zijn o.a. Chaneux, Doyenné du Comice, Bonne<br />
Louise d’Avranches, Beurré Hardy en Kruidenierspeer. Bij sterke<br />
kopgroeiers wordt de koptak dan ook verder ingesnoeid, anders blijft<br />
de ontwikkeling van de gesteltakken achter.<br />
De harttak moet bij elke snoeibeurt op naar verschillende zijden<br />
gerichte ogen worden gesnoeid. Wordt bijvoorbeeld steeds op een<br />
naar de westzijde gerichte knop gesnoeid, dan zal op den duur een<br />
scheve boom ontstaan.<br />
24
De uit gesteltakken opgebouwde etage vormt de basis van de boom.<br />
Een tweede etage wordt niet gebouwd, maar uit de zijtakken van de<br />
ingesnoeide harttak worden jaarlijks 1 tot 2 nieuwe gesteltakken<br />
gekozen: spiraalsgewijs om de harttak, daar waar voldoende ruimte is<br />
voor ontwikkeling en tevens zodanig, dat de onderliggende takken er<br />
niet door gehinderd worden. Deze takken mogen een vlakkere stand<br />
hebben dan die in de eerste etage.<br />
Verdere opbouw van de piramidale kroon<br />
Hoever de verschillende takken moeten worden ingesnoeid is moeilijk<br />
in algemene termen aan te geven. In de praktijk moeten de<br />
verschillende takken evenwichtig ontwikkelen en de eerste etage moet<br />
een oorsprong behouden op de volgende gesteltakken. De harttak bij<br />
de piramidale kroon blijft de neiging houden omhoog te groeien. Deze<br />
harttak kan na meerdere jaren in zijn groei worden beperkt door hem<br />
over te zetten op een min of meer vlakliggende zijtak. De boom zal<br />
daardoor niet meer in de hoogte groeien.<br />
Overige snoei<br />
Alle twijgen die niet kunnen worden gebruikt voor de opbouw van de<br />
kroon worden alleen dan verwijderd, wanneer ze te sterk groeien. De<br />
concurrenten van de koptak worden wel verwijderd. De overige<br />
twijgen worden gesnoeid op 2-4 ogen (de slapende knoppen aan de<br />
twijgbasis niet meegerekend), omdat deze vruchttwijgen geen rol<br />
spelen bij de opbouw van het statische gestel van de boom. Behoud de<br />
naar beneden gerichte twijgen. Zij groeien langzamer en zullen<br />
daardoor eerder vruchthout vormen. Bovendien ontwikkelen zij zich<br />
meestal in buitenwaartse richting en leiden tot een minder dichte<br />
kroon.<br />
Uit het voorgaande wordt duidelijk dat de vormingssnoei gedurende<br />
een reeks van jaren moeten worden doorgevoerd. De bomen zullen na<br />
enkele jaren al op bescheiden schaal beginnen met het vormen van<br />
bloem en/of gemengde knoppen op de zijwaarts gerichte, meer<br />
vlakliggende takken. Jaarlijks zal de vruchtbaarheid toenemen en<br />
wanneer nu ook het gestel ondanks de toenemende oogst niet meer<br />
van positie verandert, is de vormingssnoei voorbij.<br />
25
3.6.3. Schade van lentenachtvorst<br />
Minstens tot aan de “ijsheiligen” van 15 mei is nachtvorst in de<br />
Kempen te verwachten, zij het uiteraard niet dagelijks.<br />
De beste garantie op een onbeschadigde bloesem is een laatbloeiend<br />
ras planten. Kerselaars zijn echter, net als pruimelaars, in het<br />
algemeen vroege bloeiers.<br />
Er is ook minder schade van lentenachtvorst indien de grond onder de<br />
bomen kruidenvrij, onbedekt en vochtig ligt. Compost of strooisel<br />
tijdens de bloei verwijderen. Gras onder de bomen moet tijdens de<br />
bloei zo kort mogelijk gemaaid worden. Het komt er op aan om de<br />
warmte-uitstraling van de minerale bodem naar de nachtelijke hemel<br />
te maximaliseren om zo de vrieskou vlak boven de grond iets te<br />
temperen.<br />
Deze maatregelen hebben bij hoogstambomen als Kerselaars,<br />
Perelaars en Appelaars iets minder effect omdat de kruinen hoger<br />
boven de grond hangen. Maar ook daar kan elke halve graad Celsius<br />
belangrijk zijn.<br />
Fruitoogst zal altijd afhankelijk blijven van weerschommelingen,<br />
zowel tijdens de bloei als de rijping.<br />
26
3.7. Vruchtbomen<br />
Notelaar en Tamme kastanje vormen allebei van nature een<br />
regelmatige, lage en vrij brede kroon (7 à 10 m doorsnede). Voorzie<br />
dus voldoende ruimte rond de plantplaats. Volg de algemene planttips<br />
(3.1) voor kastanje en die van fruitbomen (3.6) voor notelaar.<br />
Tamme kastanje prefereert drogere bodems. Notelaar moet voldoende<br />
vocht hebben, maar kan niet tegen natte bodems.<br />
Snoei sterke, lage zijtakken op tijd af, maar maak geen te lange kale<br />
stam. Zware, oude takken afzagen kan dodelijk zijn, vooral notelaar<br />
rot makkelijk in. Snoei notelaar in de zomer of nazomer om de eerste<br />
jaren een open kroon te bouwen. Aan oudere notelaars is snoei niet<br />
nodig en niet aan te raden.<br />
Om rijk vrucht te dragen heeft de kroon langs alle kanten veel licht<br />
nodig. Je plant ze dan ook liefst als solitair. Kruisbestuiving bevordert<br />
een goede oogst heel sterk, plant dus indien mogelijk 2 bomen (of<br />
overtuig je buren om er ook een te planten). De kronen laten weinig<br />
licht door, dus de planten eronder moeten schaduwverdragend zijn.<br />
3.8. Kleinfruit<br />
Een goede plaats voor kleinfruit is in de buurt van de moestuin, in de<br />
beste grond van de tuin dus. Bessenstruiken zijn zeer geschikt als<br />
afscherming rondom de moestuin. Het standplaats- en<br />
onderhoudsadvies is zeer soortspecifiek, daarom vind je het onder de<br />
soortbeschrijving in hoofdstuk 5.3. Zorg voor afwisseling van soorten.<br />
Volgende publicaties over kleinfruit (in de boekhandel of bibliotheek):<br />
Ecologische teelt van kleinfruit. VELT vzw, 2000, Antwerpen.<br />
Info@velt.be, www.velt.be .<br />
Kleinfruit. Kweken van aardbeien, bramen, frambozen en bessen in<br />
eigen tuin. F. Lorsheijd, 1994, Utrecht/Antwerpen.<br />
Het sappigste kleinfruit. S. Buczacki & R. Verlinden, 1995, Tirion-<br />
Baarn.<br />
27
4. Tuinpakketten<br />
Hoewel de naam en de samenstelling van beide tuinpakketten een<br />
specifieke toepassing als bosje suggereren, kan je de planten ook over<br />
je tuin verspreiden. Zo krijg je individuele struiken en bomen (zie<br />
hoofdstuk 3.3). Of je kan ze in een gemengde haag planten of er in het<br />
buitengebied een houtkant of heg mee aanplanten (zie hoofdstuk 3.2,<br />
3.4 en 3.5)<br />
Gelet op de plantafstand en het aantal planten is een bloesembosje of<br />
een vogelbosje voornamelijk geschikt voor grotere tuinen of percelen.<br />
Reken toch al gauw een 15 op 15 meter om zo’n bosje uit één pakket<br />
tot zijn recht te laten komen: de planten dus 2 tot 3 meter uit elkaar en<br />
ook een 2-tal meter van de randen.<br />
In andere gevallen raden we aan kleinere hoeveelheden los plantgoed<br />
aan te kopen.<br />
Pakket 1: Bloesembosje<br />
Met dit pakket verfraai je de buurt met bloesem vanaf<br />
het begin van de lente tot aan de zomer. Al de bloesems<br />
zullen uitgroeien tot smakelijke bessen voor de vogels.<br />
Zet je de planten in een gemengde haag als afscherming<br />
langs de grens met de tuin van je buren, denk dan goed<br />
na over de afstand tussen de haag en de perceelgrens.<br />
Die zal bepalen hoe breed (“wild”) je de haag kan laten<br />
worden en dus hoeveel je zal moeten snoeien. Overleg<br />
vooraf met je buren, zo kan je veel ongenoegen<br />
vermijden.<br />
Je kan bijvoorbeeld enkele van de lijsterbessen centraal<br />
in het bosje laten uitgroeien tot kleine bomen en de<br />
andere boompjes om de 5 of 10 jaar eens afzetten om ze<br />
als struik te houden.<br />
8 spork<br />
8 lijsterbes<br />
8 meidoorn<br />
3 sleedoorn<br />
3 vlier<br />
28
Pakket 2: Vogelbosje<br />
Voor dit pakket kozen we speciaal soorten uit die voor<br />
vele verschillende vogels geschikt zijn en die vele<br />
verschillende bodems aankunnen. Boswilg voegden we<br />
toe omdat ze in het vroege voorjaar heel belangrijk zijn<br />
voor bloembezoekende insecten (o.a. bijen), die op hun<br />
beurt voedsel voor vogels zijn. Hazelnoten zijn dan weer<br />
een lekkernij voor eekhoorns, die je vaak te vlug af<br />
zullen zijn bij het plukken.<br />
Voorzie je voldoende ruimte, dan groeit dit pakket uit tot<br />
een natuurlijk bosje waar alles zijn plaats heeft en<br />
eigenlijk niet moet gesnoeid worden. Zo’n bosje biedt<br />
mogelijkheden voor een natuurlijke ondergroei met<br />
bosplanten.<br />
De zwarte elzen kunnen grote bomen worden, maar<br />
verdragen hakhoutbeheer. Je kan ze dus elke 5, 10 of 15<br />
jaar afzetten, waarna ze weer zullen uitlopen.<br />
29<br />
5 Zwarte Els<br />
5 Vlier<br />
5 Lijsterbes<br />
5 Meidoorn<br />
5 Hazelaar<br />
5 Boswilg
5. Soortenbeschrijving<br />
5.1. Bomen en struiken<br />
Zwarte els (Alnus glutinosa)<br />
De zwarte els heeft een ovale kroon tot 20 m, omgekeerd eironde<br />
bladeren met licht ingesneden top. De vrouwelijke katjes bloeien vóór<br />
de bladeren (februari-maart) en groeien uit tot elzenproppen met<br />
zwarte houtige schubben met ertussen de nootjes. Het strooisel breekt<br />
makkelijk af. Deze soort is typisch voor natte bodems maar groeit<br />
evenwel ook goed op heel wat drogere grond. Erg goed bruikbaar als<br />
knotboom op eender welke hoogte. Het hout is goed brandhout.<br />
Ruwe berk (Betula pendula)<br />
De ovale kroon (tot 25 m) heeft afhangende takken. Het strooisel van<br />
kleine blaadjes verteert goed. De katjes dragen kleine nootjes met 2<br />
vleugeltjes. De berk stelt geen eisen aan zijn standplaats, verdraagt<br />
zowel strenge vorst als grote hitte op schrale zandgrond. Gebruikt<br />
voor berkensap, bezems, meubelfabricage, zelfkastijding.<br />
Spork (Frangula alnus of Rhamnus frangula)<br />
De spork of vuilboom of sporkehout heeft gaafrandige en glanzende<br />
blaadjes en wordt tot enkele meter hoog. De struik bloeit erg lang, van<br />
mei tot de herfst! De vruchtjes zijn eerst geel, vervolgens rood, bij<br />
rijpheid zwart en een lekkernij voor vogels. Het is een goede<br />
nectarplant voor bijen. Spork gedijt op arme bodems, maar uiteraard<br />
ook op rijkere. Een geschikte mengsoort in hagen en typisch met<br />
lijsterbes in ondergroei van dennen-, eiken- en berkenbossen.<br />
30
Hazelaar (Corylus avellana)<br />
Grote, brede, dichte struik tot 5m met omgekeerd hartvormige blad.<br />
De mannelijke katjes van augustus tot april, de vrouwelijke bloempjes<br />
erg bescheiden klein en rood (februari-maart). Groeit zeer goed op niet<br />
te arme zandbodems, zowel natte als droge. De soort kan diepe<br />
schaduw verdragen en is een goede mengsoort in een geschoren haag.<br />
Wilde Lijsterbes (Sorbus aucuparia)<br />
Deze struik of kleine boom (tot 10m) heeft samengestelde bladeren,<br />
witgele bloemschermen in mei en diep oranjerode bessen in de zomer.<br />
Weinig en snel verteren bladstrooisel. Rauw zijn de besjes niet<br />
eetbaar, maar ze gaan goed in confituur. Groeit op arme bodems, maar<br />
evengoed op rijkere. Vaak de eerste inheemse struiksoort die zich<br />
onder dennenbomen vestigt. Goede mengsoort in bloesemhagen.<br />
Meidoorn (Crataegus monogyna)<br />
Struik tot 5 m hoog met klein, enkelvoudig, diep ingesneden blad en<br />
witte bloemen die de hele struik bedekken in mei. De dieprode bessen<br />
zijn rauw niet eetbaar, maar er kan confituur van gemaakt worden.<br />
Meidoorn groeit goed op de meest van onze bodems, maar niet op de<br />
armste en droogste. De struik verdraagt zeer goed snoei en is met zijn<br />
fijne twijgen perfect voor een (gemengde) haag op iets betere grond,<br />
bv. met haagbeuk, sleedoorn, hulst en egelantier.<br />
Sleedoorn (Prunus spinosa)<br />
De sleedoorn (tot 4 m) bloeit heel vroeg in maart-april, uitbundig wit,<br />
vóór uitlopen van de bladeren. Hij draagt in de herfst blauwpaarse<br />
pruimpjes. De sleedoorn heeft relatief goede grond nodig om aan te<br />
slaan en te groeien: ietwat lemige bodems, oude landbouwgronden.<br />
Vlier (Sambucus nigra)<br />
Een prachtige wijduitstaande struik tot 3m met samengesteld blad,<br />
grote witte schermen (juni-juli) en zwarte bessen. De soort stelt<br />
weinig eisen aan de bodem. Bloeit na meidoorn en lijsterbes en zorgt<br />
in menging voor een lange bloei. Goed afbrekend, voedzaam strooisel.<br />
31
Gelderse roos (Viburnum opulus)<br />
Bolvormige struik tot 5m met in mei-juni witte bloemschermen en<br />
glanzende rode besjes in een trosje. Bladeren met prachtige<br />
karmijnkleurige herfstkleur. Is van nature beperkt tot beekvalleien met<br />
vochtige, rijke grond en komt op droge zandgronden in de problemen.<br />
Boswilg (Salix caprea)<br />
Brede struik van enkele meter hoog of bosboom tot 10m met relatief<br />
breed ovale bladen die onderaan grijsviltig zijn en met gele<br />
mannelijke katjes en groene vrouwelijke bloempjes (april). Groeit op<br />
alle bodems maar heeft licht nodig. Prachtig als solitair in open<br />
terrein. Goed afbrekend strooisel.<br />
Egelantier (Rosa rubiginosa)<br />
De rozenbottel vormt als solitair een tuilvormige struik tot 2 m. De<br />
lichtroze bloemen (mei-juni) worden in de zomer rode bottels. Heeft<br />
net als sleedoorn relatief goede grond nodig. Voelt zich erg goed thuis<br />
als mengsoort in brede hagen.<br />
Gewone es (Fraxinius excelsior)<br />
Grote boom met smalle kroon tot 30m met fluweelzwarte knoppen,<br />
veervormig, samengesteld bladen en trossen van gevleugelde nootjes.<br />
In de Kempen beperkt tot vochtige rijke gronden in beekvalleien. Heel<br />
snel afbrekend strooisel.<br />
Zoete kers (Prunus avium)<br />
Sierlijke boom (tot 20 m) met donkere schors, met lang eivormige<br />
spitse bladeren en met witte bloesem (april-mei). De smaak van de<br />
wilde bitterzoete kriekjes (juni-juli) is heel onvoorspelbaar en gaat van<br />
uiterst slecht tot heerlijk. Groeit goed op niet te droge zandgrond, niet<br />
op natte gronden. Heeft licht nodig voor de bloei, maar kan tussen<br />
andere bomen overleven. Goed afbrekend strooisel.<br />
32
Winterlinde (Tilia cordata)<br />
De kleinbladige of winterlinde (tot 25 m) heeft asymmetrische en<br />
omgekeerd hartvormige bladen. Van de witgele, nectarrijke bloemen<br />
kan je thee zetten. Groeit in de Kempen op alle betere gronden: oude<br />
landbouwgronden, tuingronden, alleen niet op heel arm, droog<br />
stuifzand en zeker niet op natte gronden! Strooisel heel voedzaam<br />
voor de bodem. Prachtige laanboom, knotboom, leiboom of zelfs in<br />
een wilde haag.<br />
Zomereik (Quercus robur)<br />
Brede struik tot grote boom (tot 30m) met donkergroen gelobd blad en<br />
met mannelijke hangende katjes in mei, eikels in napjes, aan lange<br />
steeltjes. Groeit op alle Kempense bodems die niet verzopen zijn.<br />
Traag afbrekend, zuur strooisel. Een eikenkruin werkt in de zomer als<br />
airconditioning, zelfs op hete dagen is het aangenaam fris eronder.<br />
Laanboom en basis van houtkanten en bosjes, ondergroei onder<br />
oudere dennenbomen.<br />
Haagbeuk (Carpinus betulus)<br />
Mooie kleine boom (tot 15m) met prachtige gladde stam met<br />
dofgroen, ovaal blad met gezaagde rand, dorre winterbladen blijven<br />
deels aan de twijgen. Bloesem en zaden in trossen (april-mei, oktober)<br />
met opvallend driedelig schutblad. Groeit op alle niet te arme gronden,<br />
liefst niet te nat of te droog. Waardplant van de meikever. Goed<br />
afbrekend bodemverbeterend bladstrooisel. Uitstekend als solitaire<br />
boom of in een geschoren haag.<br />
Beuk (Fagus sylvatica)<br />
Hoge mooie, wijd vertakte boom met een zilvergrijze, gladde bast tot<br />
30m met ovale, blinkend groene bladeren en eind september, lekkere<br />
roodbruine beukennootjes in een bolstertje. Groeit op alle<br />
zandbodems, behalve op natte gronden. (té) Vaak gebruikt als<br />
haagplant, de dode bladeren blijven immers aan de twijgen in de<br />
winter en de vertakking is dicht. Traag afbrekend, zuur strooisel.<br />
33
5.2. Hoogstamfruitbomen<br />
Reken bij hoogstamfruitbomen meerdere jaren voor je de eerste goede<br />
oogst kan verwachten, een enkele vrucht de eerste jaren kan je een<br />
voorsmaakje geven. Daar staat tegenover dat je vanaf dan<br />
probleemloos jarenlang kan oogsten. Laagstamfruit levert inderdaad<br />
enkele jaren vroeger vruchten, maar mist alle ecologische voordelen<br />
van hoogstammen en zal veel sneller verouderen en ziek worden.<br />
Bovendien moet je jaarlijks blijven snoeien en leiden.<br />
Appelaars (Malus sp.)<br />
Reken bij hoogstamappelaars toch al gauw 10 jaar voor je de eerste<br />
goede oogst kan verwachten. Vorming van de bolkroon de eerste jaren<br />
is essentieel (hoofdstuk 3.6.2). Kruisbestuiving is een must.<br />
Kiliaan<br />
zeer mooie dessertappel, bewaring van oktober tot maart. toevallig<br />
ontstaan op een stortplaats rond Duffel. zeer gezond ras, weinig<br />
schurft. goede dracht. voor vele bodems geschikt.<br />
Reinette de sans pareille<br />
oud reinetteras. kruisbestuiving nodig.<br />
Lemoenappel<br />
grote, geelgroene met bruinrode strepen, sappige en friszure appel van<br />
het type boskoop maar met betere smaak. plukken begin oktober,<br />
bewaren november tot januari. middentijdse bloeitijd, zelfbestuiver,<br />
maar kruisbestuiving door triploïde gewenst voor goede vruchtzetting.<br />
open bolkroon. goed op zandbodems, schurft- en meeldauwbestendig,<br />
maar vatbaar voor kanker op nattere plaatsen.<br />
34
Perelaars (Pyrus sp.)<br />
In 2002 bieden we geen hoogstam perelaars aan. De kwekers op<br />
zandgrond hebben door weersomstandigheden geen geschikte<br />
onderstammen klaar. Plantsoen uit de leemstreek is niet erg geschikt<br />
voor onze zandgronden. Perelaars zijn de meest vereisende<br />
fruitbomen, zij hebben sowieso al het hoogste risico op zwakke groei<br />
en magere oogst op de meeste van onze zandgronden.<br />
Pruimelaars (Prunus sp.)<br />
De aangeboden pruimelaars zijn halfstammen. Pruimelaar vragen het<br />
meeste onderhoud. Maar een doordachte snoei de eerste jaren<br />
(hoofdstuk 3.6.2.) wordt rijkelijk beloond met veel vruchten.<br />
Pruimelaars snoeien tijdens de winter of zware snoei van slecht<br />
gevormde oudere kronen leidt vrijwel zeker tot afsterven door<br />
loodglansschimmel!<br />
Belangrijk is dat je in rijke jaren de vruchten uitdunt, zodat de<br />
overblijvende beter uitgroeien en rijpen. Pruimelaars zijn niet sterk,<br />
takken kunnen breken onder het gewicht van te veel fruit, ook daarom<br />
uitdunnen. Ouder pruimelaars hebben makkelijk broos hout, daarom<br />
regelmatige zomersnoei voor jong hout. Je kan vanaf een ouderdom<br />
van 7 à 8 jaar veel vruchten verwachten. Kruisbestuiving zorgt bij alle<br />
rassen voor een betere oogst, plant dus best meer dan één pruimelaar.<br />
Queen Victoria<br />
Reine victoria of Victoriablomme uit Engeland (1830). ‘bedauwde’,<br />
bleekrode pruim met geel, sappig vruchtvlees. oogst eind augustus -<br />
begin september. vaak overvloedige vruchtzetting, dunnen is dan<br />
nodig. zelfbestuiver en een uitstekende bestuiver voor andere<br />
pruimerassen als Reine Claude d'Oullin. voedzame en vochthoudende<br />
tuingrond. heel gevoelig voor loodglansschimmel en gomziekte.<br />
kroonvorming eerste jaren essentieel. NOOIT vóór mei of na augustus<br />
snoeien en nooit dikke takken snoeien.<br />
35
Reine Claude d’Oullin<br />
bekend ras. roodpaarse pruim. oogst eind augustus - begin september.<br />
late bloeier, kruisbestuiving met ander exemplaar Reine Claude<br />
d’Oullin of met Victoria.<br />
Prune de Prince<br />
oud ras van Gembloux. blauwe pruim. pluk eind september. heel<br />
ziekteresistent. goede zelfbestuiver, gebaat bij een tweede exemplaar<br />
van Prune de Prince of Belle de Thuin (geel Gembloux-ras).<br />
Kerselaars (Prunus sp.)<br />
Snoei van hoogstamkerselaars heeft minder invloed op de oogst dan<br />
bij pruimelaars en is na de eerste vormingssnoei (hoofdstuk 3.6.2.) dus<br />
eigenlijk af te raden. Kerselaars snoeien tijdens de winter of zware<br />
snoei van slecht gevormde oudere kronen, leidt vrijwel zeker tot<br />
afsterven door loodglansschimmel! De kerselaar heeft graag een niet<br />
al te zure of natte grond, de verdere eisen aan de bodem zijn niet<br />
groot. Nadeel van kerselaars is hun vroege bloei waardoor de<br />
opbrengst vaak afhangt van de “late” nachtvorst in het voorjaar.<br />
Bigarreau Rose et Blanc (Witbuik)<br />
Bigarreau Esperen of Capucienen is een dikke, sappige en geelrood<br />
gevlekte kers. Oogst in juli. goede productiviteit zeer vruchtbaar,<br />
volop na 7/8 jaar. geen zelfbestuiver, kruisbestuiving nodig door o.a.<br />
Hedelfinger, Knorpelkirschen, Kernielse. Op niet te arme zandgrond.<br />
Kernielse Zwarte (Wijnkers)<br />
Nielse, Dikke loen of Spaanse brabander is een oeroud ras (vermeld in<br />
1505 door Brederode). rode kers met heel zacht vruchtvlees: plukken<br />
op het juiste moment is belangrijk, zuur als onrijp, maar niet lang<br />
bewaarbaar. geen zelfbestuiver, kruisbestuiving nodig door o.a.<br />
Biggereau. op niet te arme zandgrond.<br />
36
5.3. Kleinfruit<br />
Mispel (Mespilus germanica var. ‘Westerveld’)<br />
De Mispel is wereldwijd verspreid door de mens. Het is een kleine<br />
struik of een boompje van 1,5 tot 6 m hoog met zoetig geurende<br />
alleenstaande grote, witroze bloemen op tweejarig hout (mei-juni) en<br />
in het najaar lekkere, middelgrote, bruine mispels. De struik draagt<br />
rijkelijk na 3 à 4 jaar. Niet veeleisend, maar niet op te arme of te natte<br />
grond. Herkomst zuidelijk Europa, dus best op een zonnige, beschutte<br />
plaats. zelfbestuiver. Je moet zeer weinig snoeien, hoogstens iets<br />
uitdunnen. Wildopslag op de onderstam wel tijdig wegsnoeien.<br />
Mispels zijn aanvankelijk zeer hard, je kan er letterlijk je tanden op<br />
breken. Ze worden pas eetbaar én lekker als ze overrijp of 'beurs' zijn.<br />
Vooral na de eerste nachtvorst (november) worden de vruchten<br />
zachter en krijgen ze meer smaak.<br />
Ze zijn plukrijp als ze opvallend geel worden en een sterk aroma<br />
krijgen of als ze gemakkelijk loskomen bij het plukken.<br />
Laat ze niet afvallen, dan worden ze gekneusd en beginnen vlug te<br />
rotten. Maar je moet ze snel verwerken tot gelei of opeten omdat ze<br />
meestal slecht bewaren. De vruchten lijken heel hard, maar je moet ze<br />
beslist zacht behandelen. Je kan ze ook in 2 keer plukken. De eerste<br />
maal pluk je de allergrootste af. Enkele dagen later pluk je de overige<br />
af. Het is af te raden de vruchten te lang aan de boom te laten hangen,<br />
omdat dit de plant uitput. Hierdoor is er meer kans op een "beurtjaar"<br />
(slechte of geen oogst het volgende jaar).<br />
Je kan de geplukte vruchten best uitspreiden met de steeltjes omhoog<br />
op stro of karton, tot ze beurs zijn. Dan kan je ze leegzuigen.<br />
37
Kweepeer (Cydonia oblonga var. ‘Champion’)<br />
Ook de Kweepeer is wereldwijd verspreid door de mens. Deze kleine<br />
struik tot 2 m hoog is niet veeleisend, maar groeit niet goed op te arme<br />
grond. De gele harige, peervormige vruchten staan in mooi contrast<br />
met de donkere bladeren. Ideaal voor gelei.<br />
Rode bes (Ribes rubra var. ‘Jonkheer van Tets’)<br />
De rode trosbes is een sterke groeier met rechtopstaande takken en<br />
veel vruchthout, waarop de rode vruchten in lange trossen (60 tot 65<br />
mm) geoogst kunnen worden eind juni. Ze hebben een goede lichtzure<br />
aromatische smaak. Deze variëteit heeft een goede tot grote opbrengst.<br />
Door het hoge sapgehalte is ze goed te gebruiken voor sap, voor verse<br />
consumptie en voor gelei.<br />
Deze soort kan op alle grondsoorten gekweekt worden, maar geeft de<br />
beste opbrengst op voedzame vochthoudende grond en na een strenge<br />
winter (vrij grote koudebehoefte).<br />
Je kan de struiken los planten of leiden aan een draad. In de rij is een<br />
goede plantafstand ongeveer 75 cm.<br />
Algemeen snoeiadvies: Direct na het planten kan je drie tot vier<br />
takken aanbinden als je de struik wil leiden. De rest wordt<br />
weggesnoeid. De zomersnoei beperkt zich tot het wegsnoeien van de<br />
scheuten die recht uit de grond komen. In de winter kan je de<br />
zijtakken die te zwaar worden insnoeien omdat ze concurrent kunnen<br />
worden van de gesteltakken. Je kan de gesteltakken terugsnoeien om<br />
de groei te stimuleren. Na drie vier jaar is de plant op hoogte en<br />
kunnen de gesteltakken iedere winter worden teruggesnoeid tot op een<br />
stevige zijtak. Rode bessen dragen zowel op eenjarig jong zijhout als<br />
op ouder kort vruchthout. Als je helemaal niet snoeit worden de<br />
vruchten kleiner maar dan heb je er wel meer. Zorg dat regelmatig<br />
takken worden verwijderd zodat nieuw eenjarig hout kan groeien.<br />
38
Stekelbes (Ribes uva-crispa var. ‘Hinnonmaki rood’)<br />
De knoesel, klapbes of kruisbes is een kleine bossige struik die wat<br />
breed uitgroeit met middelgrote, zoete, zuur nasmakende vruchten.<br />
Hinnonmaki rood heeft een grote weerstand tegen vorst en is<br />
meeldauw-resistent (i.t.t. tot veel andere kruisbesrassen). Beschutting<br />
is wel zeer belangrijk.<br />
Voor kruisbessen is de diepte waarop je plant van groot belang. Plant<br />
je te diep dan komen er veel grondscheuten, plant je te ondiep dan<br />
groeit de plant slecht. Aan het kleurverschil op het hout kan je zien<br />
hoe diep ze moeten worden geplant. Losgroeiende heestervormen kan<br />
je best 1,5m van elkaar planten.<br />
Algemeen snoeiadvies: De eenjarige takken geven de beste vruchten<br />
dus het is van belang regelmatig oudere takken te verwijderen.<br />
Zwarte bes (Ribes nigra var. ‘Goliath’)<br />
De cassis is een matig forse struik met rode knoppen die vroeg bloeit<br />
en door insecten moet bestoven worden. Hij heeft lange trossen met 8<br />
tot 10 grote bessen. De opbrengst is matig tegenover sommige andere<br />
rassen maar de smaak is zeer goed en zoet. De struik moet zonnig en<br />
beschut staan op zandgronden.<br />
Een zwarte bes moet je zeker niet leiden. Ze hebben geen plantensteun<br />
nodig. Als je ze gewoon laat uitstruiken, is een goede plantafstand<br />
ongeveer 1,5m.<br />
Algemeen snoeiadvies: Zwarte bessenstruiken dragen het best op<br />
eenjarig hout. Daarom is het best iedere winter behoorlijk kort terug te<br />
snoeien op de takken. Het oudere hout geeft duidelijk veel kleinere<br />
trossen en kleinere bessen.<br />
1 e jaar: Na de aanplant mag je de bessenstruik zeer kort insnoeien<br />
(ongeveer twee knoppen boven de basis) en rondom een mulchlaag<br />
van zo’n 10-15cm aanbrengen.<br />
2 e jaar: Laat bij het snoeien (in de winter) alleen de beste takken staan,<br />
zwakke takken en diegene die in de weg gaan staan snoei je weg.<br />
Vanaf het 3 de jaar kan je elke winter enkele oude takken wegsnoeien.<br />
39
5.4. Vruchtbomen<br />
De kastanjes en notelaars die we aanbieden zijn de wilde soorten, dus<br />
geen cultivars (erg duur). In praktijk zal het vooral van de bodem en<br />
van de mogelijkheden van kruisbestuiving afhangen hoeveel vruchten<br />
je kan oogsten en hoe ze zullen smaken.<br />
Tamme Kastanje (Castanea sativa)<br />
Deze als solitair prachtige boom met lage, brede kruin wordt tot 20 m<br />
hoog. De langwerpige, kale, glanzende, getande bladeren zijn 10 tot<br />
25 cm lang. De boom bloeit welriekend met lichtgroene toortsen. In<br />
oktober vallen de voedzame kastanjes in bolsters. Tamme kastanje<br />
voelt zich goed op droge gronden. Groeit de eerste jaren traag, later<br />
snel. Werpt diepe schaduw en het strooisel blijft redelijk lang liggen.<br />
Notelaar (Juglans regia)<br />
De walnoot of okkernoot met zijn brede kruin tot 15m hoog, heeft<br />
geveerde gaafrandige bladeren, die pas laat in mei uitlopen. In mei<br />
bloeien de mannelijke lange katjes en vrouwelijke bloemen. De<br />
heerlijke olierijke okkernoten (september-oktober) zijn goed voedsel<br />
voor vegetariërs. Bij voorkeur vrijstaand in de zon, maar voor de wind<br />
beschut, op tamelijk voedselrijke bodems.<br />
40
6. Determinatietabel voor bomen en struiken<br />
1. a) Heeft het plantgoed doornen of onduidelijke stekels?................................ga naar 2<br />
b) Heeft het geen doornen of stekels?.............................................................ga naar 4<br />
2. a) De (groene) plant heeft stekels die vrij makkelijk afbreken en iets gekromd<br />
zijn, roosachtig uiterlijk............................................................................Egelantier<br />
b) De doornen breken niet makkelijk af…..... .................................................ga naar 3<br />
3. a) Twijgen grijsachtig, stam bruin, doornen relatief kort (+/- 1cm)..… ........Meidoorn<br />
b) Twijgen donkerbruin naar grijs, langere doornen (+1cm) …................... Sleedoorn<br />
4. a) De knoppen staan kruisgewijs......................................................…... ........ga naar 5<br />
b) De knoppen staan op 2 rijen langs de twijg (in één vlak)............................ga naar 6<br />
c) De knoppen staan willekeurig verspreid…..................................................ga naar 9<br />
5. a) De wortels zijn groot geelachtig, de takken dik, gespikkeld .............................Vlier<br />
b) De wortels zijn donker, ribbelig en fijn. De knoppen zijn roodachtig. de<br />
plant heeft een typische geur…..... .................................................... Gelderse Roos<br />
6. a) De knoppen zijn puntig. …..........................................................................ga naar 7<br />
b) De knoppen zijn eirond tot rond…..............................................................ga naar 8<br />
7. a) De knoppen zijn langer dan 1 cm, spoelvormig<br />
en de bladrand is gaaf…........ ............................................................................Beuk<br />
b) Blad diep generfd, -rand gezaagd knoppen korter en botter….................Haagbeuk<br />
8. a) De knoppen zijn eivormig met donkerrode schubben. Onderaan de stam is er<br />
een opvallende verdikking….................................................................Winterlinde<br />
8. b) Knop bol tot eivormig (groenbruin) twijgen soms wat behaard….............Hazelaar<br />
c) Donkerbruine knoppen…..... ........................................................ Tamme Kastanje<br />
d) De knoppen zijn zwart, eindknop opvallend<br />
groter dan zijknoppen, fluwelig behaard.. ...............................................Gewone Es<br />
9. a) De wortels zijn roodachtig, de schors is donkergrijs tot bruin<br />
en bezet met witachtige spikkels…...... ........................................................... Spork<br />
b) Vorige kenmerken gelden niet.................................................…..............ga naar 10<br />
10.a) De knoppen zijn paarsachtig eirond......................................…... ...........Zwarte Els<br />
b) De knoppen zijn niet paarsachtig eirond….. .............................................ga naar 11<br />
11.a) De twijgen zijn bezet met witachtige spikkels,<br />
de knoppen zijn klein, spits en kleverig.................................…..............Ruwe berk<br />
b) Kenmerken van 11 a) en 11b) gelden niet….............................................ga naar 12<br />
12.a) Aan het einde van de twijg staan een aantal knoppen<br />
dicht bij elkaar, ze zijn eirond (rood-)bruin…...........................................Zomereik<br />
b) Kenmerken van 12 a) gelden niet............................................…..............ga naar 13<br />
13.a) De knoppen zijn plat tegen de twijg en bol, aan de buitenzijde fluwelig<br />
behaard. De eindknop is opvallend langer…............................................ Lijsterbes<br />
b) De kenmerken van 13 a) gelden niet........................................…... ..........ga naar 14<br />
14.a) De knoppen zijn eivormig en puntig met eivormige<br />
knopschubben, de schors is licht grijsbruin, gestriemd…............. ..........Zoete Kers<br />
b) Kenmerken van 14 a) gelden niet…..........................................................ga naar 15<br />
15. Meestal geen eindknop aan de twijg. Knop omhuld door 1 knopschub,<br />
de plant is zeer buigzaam….......................................................................... Boswilg<br />
41
7. De organisatoren van Behaag Onze Kempen<br />
7.1. JNM<br />
De JNM is een<br />
jeugdbeweging voor 8- tot<br />
25-jarigen. Dit wil zeggen:<br />
alles door en voor jongeren,<br />
los van eender welke<br />
politieke, religieuze of<br />
filosofische overtuiging. Natuurlijk moet je wel geïnteresseerd zijn in<br />
de natuur, of je nu vooral vogels, zoogdieren, amfibieën, reptielen,<br />
planten, slakken, insecten, zwammen of zelfs korstmossen leuk vindt,<br />
maakt niet uit. Je hoeft ook geen grote kenner te zijn, als je maar<br />
enthousiast bent. Elke week trekken we er op uit en jaarlijks zijn er<br />
tientallen kampen in binnen- en buitenland. De meeste activiteiten<br />
draaien rond de 45 afdelingen verspreid over gans Vlaanderen:<br />
tochten, weekend, beheerswerkdagen,... Maar ook nationaal valt er<br />
van alles te bleven: Congres, Nazomerfeest, Trollenfeest, Dag van de<br />
Natuur, kaderweekends,... Het bondsecretariaat (Kortrijksepoortstraat<br />
192 9000 Gent) heeft een boekhandel en infocentrum.<br />
Als lid (€12,50 op 001-2280592-04 en €7,00 als broer of zus van een<br />
ander lid) word je geïnformeerd via de nationale tijdschriften Euglena<br />
(13-25 jaar) of Kikkertje (8-12 jaar) en het tijdschriftje van je afdeling.<br />
De afdelingen die meewerken aan Behaag onze Kempen zijn:<br />
Neteland (regio Herentals), Markvallei (regio Hoogstraten), Taxandria<br />
(regio Turnhout) en Mol.<br />
www.jnm.be info@jnm.be 09/223 47 81<br />
42
1.2. Natuurpunt<br />
Natuurpunt vzw is met zijn 40 000 leden de<br />
grootste natuurvereniging in Vlaanderen. Zij<br />
beheert bovendien zo’n 200 natuurreservaten<br />
met een totale oppervlakte van 4400 ha, waarvan 2200 ha in<br />
eigendom. Je kan informatie bekomen op het secretariaat: Kon. St.<br />
Mariastraat 105, 1300 Brussel. Documentatie en boekhandel in het<br />
natuurpunthuis, Graatakker 11, 2300 Turnhout 014/41 22 52. lidgeld<br />
€17,50 op 230-0044233-21.<br />
1.3. VELT<br />
43<br />
www.natuurpunt.be info@natuurpunt.be 02/245 43 00<br />
Wil je weten hoe je groenten en fruit teelt<br />
zonder pesticiden? Hoe je een siertuin<br />
aanlegt in harmonie met landschap en<br />
milieu? Ben je op zoek naar recepten voor<br />
een maaltijd met seizoensgroenten?<br />
Zoek je betrouwbare informatie over<br />
milieuvriendelijke wasmiddelen?<br />
Dan ben je bij de Vereniging voor Ecologische Leef- en Teeltwijze<br />
vzw, aan het juiste adres. 14000 Leden hebben de weg al gevonden.<br />
Een gratis proefnummer van Seizoenen kan je aanvragen bij Velt vzw,<br />
Uitbreidingstraat 392c, 2600 Berchem, 03/281 74 75.<br />
Als lid (€18,00 op 001-0990550-62) ontvang je 6 maal per jaar het<br />
tijdschrift Seizoenen en word je opgenomen in een van de vele<br />
plaatselijke afdelingen. Aan Behaag onze Kempen werkten<br />
Middenkempen (Jozef Janssen 014/51 73 58), Noorderkempen (Jan<br />
Horsten 03/314 22 55) en Turnhout (Jozef Breugelmans 014/88 28 87)<br />
mee. VELT heeft een aantal heel interessante publicaties over de<br />
ecologische tuin (hoofdstuk 8).<br />
www.velt.be info@velt.be
1.4. IMD – IOK en Kempense gemeentebesturen<br />
De Intercommunale Milieudienst<br />
ondersteunt een aantal<br />
gemeentebesturen binnen het<br />
werkingsgebied van de<br />
Intercommunale Ontwikkelingsmaatschappij voor de Kempen,<br />
IOK, bij hun milieu- en natuurbeleid. IMD-IOK, Antwerpseweg 1,<br />
2440 Geel, 014/56 27 85<br />
16 Kempense gemeentebesturen werken mee aan de actie Behaag<br />
onze Kempen en dat onder coördinatie van de Intercommunale<br />
Milieudienst. Zij verzorgen loketwerking voor de bestellingen,<br />
bieden ruimte en personeel voor de afhaalplaatsen en helpen bij de<br />
sortering en het transport van het plantgoed.<br />
Tijdens de actie krijgen de gemeentebesturen gespecialiseerde<br />
informatie over inheemse bomen en struiken, over kleine<br />
landschapselementen als houtkanten en hoogstam<br />
fruitboomgaarden, etc.<br />
www.iok.be Behaag.Onze.Kempen@iok.be<br />
44
1.5. Afdeling Natuur<br />
Natuur daar zorgen we voor. Dat is het<br />
motto van de Afdeling Natuur van het<br />
Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.<br />
Ze verzorgt de voorbereiding en de<br />
uitvoering van het natuurbeleid in<br />
Vlaanderen. Ze kijkt toe op de naleving van het natuurdecreet en<br />
de naleving van internationale overeenkomsten inzake<br />
natuurbescherming. Maar ook adviesverlening bij projecten die<br />
invloed hebben op natuur is een belangrijk deel van haar opdracht.<br />
Afdeling Natuur koopt natuurterreinen aan en beheert deze. In de<br />
meeste Vlaamse natuurreservaten ben je als bezoeker welkom.<br />
Dankzij het instrument natuurinrichting kan afdeling Natuur samen<br />
met de Vlaamse Landmaatschappij natuur ontwikkelen op<br />
kansrijke plaatsen. Erkende terreinverwervende verenigingen<br />
krijgen van afdeling Natuur subsidies voor de aankoop en het<br />
beheer van natuurreservaten. Gemeentes kunnen subsidies krijgen<br />
voor het uitvoeren van hun gemeentelijk natuurontwikkelingsplan<br />
(GNOP). Maar ook provincies en regionale landschappen krijgen<br />
ondersteuning. Uiteraard is er ook samenwerking op internationaal,<br />
nationaal en lokaal niveau met natuurverenigingen, overheden,<br />
landbouwers, recreatiesector,…<br />
Voor meer informatie, folders, brochures of nieuwsbrief kan je<br />
terecht bij Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afdeling<br />
Natuur, Copernicuslaan 1 bus 7, 2018 Antwerpen, 03/224 62 75.<br />
45<br />
www.mina.vlaanderen.be natuur.ant@lin.vlaanderen.be
2. Aanbevolen literatuur<br />
Op het internet zijn intussen ontelbare pagina’s beschikbaar met<br />
informatie over fruitrassen, snoei en toepassingen. Geef in de<br />
search lijn van je browser de naam van een van de soorten in, bv.<br />
‘Cydonia’ of ‘kweepeer’, en je zal een hele waslijst van websites<br />
vinden, ook met informatie over snoei, fruit, ziektes enz. vb.<br />
www.tuinkrant.be<br />
Volgende werken zijn te koop in de winkels van voorgaande<br />
verenigingen. Als je lid bent, krijg je korting!<br />
1. Hagen en houtkanten: groene lijnen in een landschap.<br />
Verkrijgbaar bij IGO-Leuven Brouwersstraat 6 3000 Leuven.<br />
2. Hagen, houtkanten en houtwallen. Uitgave van AMINAL.<br />
3. Bomen en struiken (Debot, L.). Uitgave van het KBIN.<br />
4. Knoppentabel. Uitgave van de Jeugdbondsuitgeverij.<br />
5. De ekologische siertuin. (Rigaux, J. & Van Cauteren, R.) 1992.<br />
Uitgave van VELT.<br />
6. Ecologische teelt van kleinfruit. VELT vzw, 2000, Antwerpen.<br />
Info@velt.be, www.velt.be<br />
7. Kleinfruit. Kweken van aardbeien, bramen, frambozen en bessen<br />
in eigen tuin. F. Lorsheijd, 1994, Utrecht/Antwerpen.<br />
8. Het sappigste kleinfruit. S. Buczacki & R. Verlinden, 1995,<br />
Tirion-Baarn.<br />
Uiteraard zijn er talrijke werken te vinden in bibliotheek en<br />
boekhandel. Wens je meer info, vraag dan de uitgeverijlijst aan op<br />
het secretariaat van JNM, de Wielewaal, Natuurreservaten of<br />
VELT (adressen zie hoofdstuk 7).<br />
V.U. Guy Geudens, Kon. Albertstraat 22 bus4, 2500 Lier<br />
46