M O Z A Ï E K W O N E N
M O Z A Ï E K W O N E N
M O Z A Ï E K W O N E N
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
100JAAR<br />
M O Z A <strong>Ï</strong> E K W O N E N<br />
1912 - 2012
100JAAR<br />
M O Z A <strong>Ï</strong> E K W O N E N<br />
W e R k e n d e i n h e t b e l A n g<br />
d e R v e R b e t e R i n g d e R<br />
v O l K s h u i s v E s t i N g
“Woningcorporaties. Ouderwets en emanciperend,<br />
gastvrij en belerend, geprezen en verguisd.”
vOORWOORD<br />
In deze geschiedenis van honderd jaar Mozaïek Wonen blijkt dat de woningcorporatie<br />
in 100 jaar enorm veranderd is, maar dat er eigenlijk weinig veranderd is<br />
in de doelen die de woningcorporatie nastreeft. Het belangrijkste doel is nog steeds<br />
het bieden van kwalitatief goede en betaalbare woningen aan groepen die daarin<br />
niet zelf kunnen voorzien.<br />
Vroeger bouwden we arbeiderswoningen, zodat de krotten in de stad konden<br />
worden afgebroken. En we bouwden al winkels en zelfs een consultatiebureau.<br />
Tegenwoordig noemen we dat stedelijke vernieuwing of wijkontwikkeling en<br />
samenwerking in wonen, zorg en welzijn.<br />
Vroeger kwamen de woninginspectrices controleren of de klant de woning wel<br />
keurig bewoonde en zich ook verder aan de regels hield. Tegenwoordig hebben we<br />
soms ook weer huisregels nodig -gelukkig maar voor enkele van onze huurders- en<br />
werken we samen met welzijn en zorg om onze bewoners met problemen te<br />
begeleiden.<br />
Ook zo opmerkelijk. Eigenlijk al sinds het ontstaan van de woningcorporaties<br />
-nog van voor de Woningwet van 1901- is er een haat-liefdeverhouding met de<br />
overheid. In tijden van voorspoed was de rol van de woningcorporaties uitgespeeld,<br />
volgens de overheid. En diezelfde overheid deed in tijden van crisis iedere keer en<br />
nooit vergeefs weer een beroep op de woningcorporaties om te gaan bouwen als<br />
de markt het af liet weten. Ook nu in 2012 leven we in een tijd van crisis, maar de<br />
overheid werkt ons meer tegen dan dat ze ons helpt onze taak uit te voeren.<br />
Misschien nog even geduld hebben...<br />
Dit boek beschrijft de geschiedenis van de woningcorporaties in Gouda en<br />
Bodegraven, van alle rechtsvoorgangers van Mozaïek Wonen. Het is een geschiedsbeschrijving<br />
en tegelijk een eerbetoon aan alle mensen die zich in die honderd jaar<br />
Mozaïek Wonen belangeloos hebben ingezet voor de volkshuisvesting. Echte<br />
volkshuisvesters. Tegenwoordig zijn de Mozaïekers professionals, maar volkshuisvesters<br />
-een geuzennaam- dat zijn we gebleven.<br />
Peter de Klerk<br />
Directeur Mozaïek Wonen
In 2012 bestaat Mozaïek Wonen honderd jaar. Mozaïek Wonen komt voort<br />
uit vier woningcorporaties of woningbouwverenigingen in Gouda en één<br />
in Bodegraven. Dit boekje beschrijft de geschiedenis van deze vijf woning-<br />
corporaties die zich een eeuw lang energiek en vol passie hebben ingespannen<br />
voor een goede en betaalbare volkshuisvesting. Het laat zien hoe zij van kleine<br />
zelfstandige verenigingen, ontstaan uit het initiatief van een klein groepje<br />
van idealisten, uitgroeiden tot een professionele moderne woningstichting.
gOuDA 1912<br />
de oprichting van het volksbelang<br />
Op zondag 23 juni 1912 kwamen in<br />
de Melksalon Vredebest negen heren<br />
in vergadering bijeen. Zij hadden één<br />
gemeenschappelijk doel: het bouwen<br />
en verhuren van degelijke en betaalbare<br />
woningen voor de Goudse arbeidersbevolking.<br />
Ondernemende types waren<br />
het, vrijwel allen afkomstig uit de<br />
arbeidersklasse: een letterzetter bij<br />
een drukkerij, een kuiper, een kantoorbediende,<br />
een goudsmid, een stoffeerder,<br />
een fabrieksarbeider en een stoker. 1<br />
Die middag werkten zij hun plan uit<br />
voor de oprichting van een eigen<br />
woningbouwvereniging voor de arbeiders-<br />
bevolking van Gouda. Zij noemden hun<br />
bouwvereniging ‘Het Volksbelang’.<br />
Hendrik Soufree werd voorzitter. Het doel<br />
was helder. De woningbouwvereniging<br />
zou “uitsluitend in het belang van de<br />
verbetering der volkshuisvesting te<br />
Gouda werkzaam zijn.” De vereniging<br />
zou zich inzetten voor de bouw van<br />
“hygiënisch ingerichte woningen, die<br />
voldoen aan de behoeften van een<br />
werkmansgezin.” 2<br />
De officiële oprichtingsdatum was<br />
30 juli 1912. Iedere Gouwenaar kon zich<br />
als lid van Het Volksbelang inschrijven en<br />
werd dan tevens aandeelhouder voor<br />
een aandeel ter grootte van een bedrag<br />
van 25 gulden. Dat was voor het<br />
toenmalige budget van een arbeider een<br />
enorm bedrag. Het kon dan ook in<br />
termijnen worden voldaan. De minimale<br />
afdracht bedroeg 10 cent per week. In<br />
ruil voor dit bedrag ontving het nieuwe<br />
lid een kleurig aandeel.
de woonsituatie in gouda rond 1900<br />
Hoe fraai de Goudse binnenstad er nu<br />
ook bij ligt, meer dan honderd jaar<br />
geleden was de aanblik minder fraai.<br />
Wat betreft de volkshuisvesting was de<br />
situatie ronduit problematisch. In de<br />
tweede helft van de negentiende eeuw<br />
was de stad gegroeid van 15.861<br />
inwoners in 1870 tot meer dan 22.000<br />
in 1900. Die groei was vooral toe te<br />
schrijven aan de grote economische<br />
bloei, die zich na 1850 met de komst<br />
van de Stearine Kaarsenfabriek en de<br />
Machinale Garenspinnerij in gang zette.<br />
Hierdoor was de vraag naar arbeidskrachten<br />
gegroeid en daarmee ook de<br />
vraag naar woonruimte.<br />
Tot ver in de negentiende eeuw behield<br />
Gouda zijn oorspronkelijke middeleeuwse<br />
vorm. De stad was als in een keurslijf<br />
gevangen. Pas in de jaren zestig begon<br />
men buiten de singels te bouwen.<br />
In de Prins Hendrikstraat en Onder de<br />
Boompjes, vlakbij de nieuwe fabrieken,<br />
werden de eerste arbeiderswoningen<br />
gebouwd. Het ging echter niet om grote<br />
aantallen en de nieuwbouw was dus<br />
ook niet genoeg om aan de vraag te<br />
kunnen voldoen. Het merendeel van de<br />
woningzoekenden was dus aangewezen<br />
op de binnenstad. Woningeigenaren,<br />
particulieren en aannemers sprongen<br />
hier behendig op in. Veel oog voor het<br />
welzijn van de bewoners hadden zij niet.<br />
De weinige open ruimte die er nog in de<br />
stad beschikbaar was werd volgebouwd.<br />
Zelfs in de meest smalle sloppen en<br />
stegen van de stad slaagde men er in<br />
om nog woningen te bouwen of te<br />
verbouwen.<br />
De geschiedenis van het slop volgde<br />
steeds eenzelfde patroon. Aanvankelijk<br />
was het gebouw een werkplaats, stal of<br />
pakhuis op een achtererf geweest, met<br />
een pad naar de straat. Er werden<br />
kamers in getimmerd met de bedoeling<br />
om deze afzonderlijk te verhuren.<br />
Het onderhoud liet vaak veel te wensen<br />
over. Huurders vroegen er ook niet om,<br />
bang dat de verbetering door een<br />
huurverhoging werd gevolgd.<br />
Afbraak en verval<br />
vormden in de sloppen<br />
dan ook een normaal<br />
beeld: kapotte afvoeren,<br />
gebroken ruiten,<br />
vermolmde vloeren,<br />
verveloze kozijnen en<br />
lekkende daken. 3
Zo vulden de sloppen en stegen in de<br />
stad zich met ‘nieuwe’ woningen, hoewel<br />
veel van deze de kwalificatie ‘woning’<br />
nauwelijks waardig waren. Foto’s uit die<br />
tijd laten zien onder welke omstandigheden<br />
de mensen toen woonden. Grote<br />
gezinnen leefden in kleine, krappe<br />
bedompte optrekjes die vaak niet meer<br />
dan twee kamers telden, zoals in de<br />
steeg Het Klooster aan de Nieuwe Haven<br />
en de Petroliebuurt aan de Raam. In<br />
sommige huizen drong het daglicht<br />
nauwelijks door. De ventilatie was slecht,<br />
de huizen waren vochtig en tochtig. De<br />
hygiëne liet te wensen over, om over de<br />
brandveiligheid maar te zwijgen.<br />
Het weinige toezicht op de woonomstandigheden<br />
werd uitgeoefend door<br />
de plaatselijke gezondheidscommissie<br />
en door de gemeentebouwmeester.<br />
De laatste schreef in 1899 dat onder een<br />
stipte uitvoering van de gemeentelijke<br />
bouwverordening de helft van de<br />
bebouwde gedeelten in de stad zou<br />
moeten worden afgebroken. 4 Ook de<br />
vakbonden maakten zich zorgen over de<br />
woonomstandigheden. Het bestuur van<br />
de Goudse afdeling van het Algemeen<br />
Nederlands Werkliedenverbond drong er<br />
in datzelfde jaar bij het gemeentebestuur<br />
op aan om een speciale commissie de<br />
huisvesting van de Goudse arbeiders te<br />
laten onderzoeken. Het gemeentebestuur<br />
ging hier niet op in. 5<br />
Museum Gouda, interieur gasthuiskeuken
de Woningwet en de woningcorporatie<br />
Overal in het land trof men toestanden<br />
als in Gouda aan. Vanuit liberale kring<br />
begon men aan het einde van de<br />
negentiende eeuw op overheidsmaatregelen<br />
aan te dringen. In 1901<br />
kwamen uiteindelijk de Gezondheidswet<br />
en de Woningwet tot stand. De eerste<br />
stelde strenge eisen aan de hygiëne<br />
in en rond de woningen. De Woningwet,<br />
die in 1902 werd ingevoerd, verplichtte<br />
de gemeenten tot het opstellen van<br />
bouw- en woningverordeningen,<br />
waarbij eveneens de hygiëne centraal<br />
stond. Tevens dienden gemeentebesturen<br />
de bouw van nieuwe wijken en buurten<br />
vast te leggen in uitbreidingsplannen.<br />
Dit waren de voorlopers van de huidige<br />
bestemmingsplannen. De Woningwet<br />
maakte ook de weg vrij voor de<br />
corporaties die voor de bouw van<br />
zogeheten woningwetwoningen een<br />
rijkslening aan konden vragen, zonder<br />
dat zij beschikten over een eigen<br />
kapitaal. Ook kon financiële steun<br />
worden verleend bij het dekken van<br />
exploitatietekorten. Ten slotte was er de<br />
mogelijkheid van onteigening van<br />
gronden of gebouwen “in het belang<br />
van de volkshuisvesting”. 6<br />
In het hele land werden nu corporaties<br />
opgericht. Om in aanmerking te komen<br />
voor overheidssteun moesten zij<br />
uitsluitend werkzaam zijn in het belang<br />
van de verbetering van de volkshuisvesting<br />
en formeel zijn toegelaten door<br />
de minister van Volkshuisvesting. Na een<br />
trage start nam het aantal toegelaten<br />
woningbouwverenigingen na 1910<br />
geleidelijk toe.<br />
Het Volksbelang was<br />
de eerste erkende<br />
woningbouwvereniging<br />
in Gouda.<br />
Op 30 juli 1912 is zij opgericht en op<br />
14 september 1912 is zij formeel erkend<br />
als woningcorporatie in de zin van de<br />
Woningwet. Dat laatste betekende ook<br />
dat zij in aanmerking kwam voor<br />
subsidie. 7
Het Rode Dorp<br />
Het Rode Dorp was geheel ontworpen naar de regels van de nieuwe<br />
Woningwet en geïnspireerd op het gedachtegoed van de Engelse stedenbouwkundige<br />
Ebenezer Howard, die in 1898 het concept van de tuinstad<br />
had geïntroduceerd. De Tuinstad was een ideale woonomgeving die<br />
bestond uit groene nederzettingen die op enige afstand van de oude stad<br />
waren gevestigd. Het was een complete samenleving op kleine schaal.<br />
Ruimte en groen waren prominent aanwezig in een besloten, intieme en<br />
geborgen vormgeving. 8 Al deze elementen waren terug te vinden in het<br />
plan van het Rode Dorp. De wijk lag op loopafstand van de binnenstad,<br />
aan de rand van het in 1901 aangelegde Van Bergen IJzendoornpark, tussen<br />
de velden van de Winterdijk en de Nieuwe Gouwe. De architecten waren<br />
J.M. Bakker en H.J. Nederhorst. Op hun tekentafels ontstond een klein<br />
tuindorp bestaande uit acht blokken laagbouwwoningen verkaveld om<br />
een groen plein met speeltuin. De bouwkosten bedroegen 2.170 gulden<br />
per woning.<br />
In de jaren tachtig werden de woningen geheel gerenoveerd. Op de gevels<br />
werd een witte pleisterlaag aangebracht. Een gedaanteverwisseling die niet<br />
door iedereen werd gewaardeerd. Maar dit was nodig omdat de gevels<br />
doorsloegen en de kozijnen niet goed aansloten. Uiteindelijk werd besloten<br />
om het Rode Dorp te slopen, wat in 2007 gebeurde. Op deze plaats zal in 2012<br />
een nieuw complex worden gebouwd, ook weer eengezinswoningen.
DE EERstE cOMplExEN:<br />
de Willem tombergstraat en het Rode dorp<br />
De eerste bouwprojecten van<br />
Het Volksbelang omvatten een complex<br />
van 73 woningen aan de Willem<br />
Tombergstraat en de Cornelis Ketelstraat<br />
en een complex van 132 woningen in<br />
de nieuwe wijk het Rode Dorp.<br />
Met name dit laatste project was het<br />
paradepaardje van de nieuwe woningbouwvereniging.<br />
Speciaal voor de bouw<br />
van deze wijk had de vereniging vier<br />
flinke stukken grond aangekocht aan<br />
de noordwest zijde van de stad.<br />
De zaken liepen anders dan verwacht.<br />
Toen de gemeenteraad de bouwplannen<br />
voor het Rode Dorp behandelde,<br />
regende het bezwaren. Volgens enkele<br />
raadsleden lag de wijk te ver van de<br />
fabrieken in de Korte Akkeren, waardoor<br />
de bewoners te lang onderweg waren<br />
naar hun werk. Een ander raadslid<br />
meende dat de komst van een<br />
arbeiderswijk de voorgenomen bouw<br />
van een aantal luxe villa’s in het park<br />
zou tegenhouden, want het leek hem<br />
onwaarschijnlijk dat een welgestelde<br />
Gouwenaar naast een arbeiderswijk<br />
wilde wonen. Weer een ander was<br />
bang dat de arbeiderskinderen het park<br />
zouden vernielen. Deze argumenten<br />
laten zien welk beeld de welgestelde<br />
raadsleden van de arbeidersbevolking<br />
hadden.<br />
Meer hout sneed het verweer van het<br />
katholieke raadslid, de architect Dessing.<br />
Hij vond het aantal te bouwen<br />
woningen te groot en waarschuwde<br />
voor leegstand. Het college van<br />
burgemeester en wethouders wilde<br />
dat de jonge bouwvereniging voorrang<br />
gaf aan de bouw van een complex aan<br />
de Willem Tombergstraat, “dat moest<br />
dienen om oude van dagen een<br />
geschikte woning te geven.” In moderne<br />
taal betrof het hier de bouw van<br />
seniorenwoningen: kleine eenvoudige<br />
rijtjeshuizen. 9<br />
Mede door de inzet van het raadslid<br />
Van de Ree, die ook commissaris van<br />
de woningbouwvereniging was, ging<br />
de bouw van het Rode Dorp toch door.<br />
In oktober 1913 stelde de gemeente<br />
een bedrag van 138.000 gulden<br />
beschikbaar voor de bouw van de nieuwe<br />
wijk. Zij het in afgeslankte vorm, want<br />
van de oorspronkelijk geplande 132<br />
woningen werden er maar 69 gebouwd.<br />
En onder voorwaarde dat eerst het<br />
complex Willem Tombergstraat werd<br />
gebouwd. Het Volksbelang had weinig<br />
keus en begon in 1914 met de bouw<br />
van de bejaardenwoningen, waarvan<br />
de eerste in 1915 werden opgeleverd.<br />
Van die oorspronkelijke bestemming<br />
kwam overigens weinig terecht.
Bijna alle woningen werden door jong<br />
gehuwden betrokken. Slechts in één<br />
geval werd een woning verhuurd aan<br />
senioren. 10<br />
In 2012 behoren deze woningen nog<br />
steeds tot het bezit van Mozaïek Wonen<br />
en zijn zeer in trek bij huurders.<br />
De bouw van het Rode Dorp ging in 1915<br />
van start. Op 17 april 1916 werden de<br />
eerste woningen door de nieuwe<br />
bewoners betrokken. Of de nieuwe wijk<br />
zijn naam ontleende aan de politieke<br />
kleur van Het Volksbelang of aan de<br />
rode dakpannen die de wijk zijn typische<br />
kleur gaven is nooit helemaal duidelijk<br />
geworden. Het bestuur van de woningbouwvereniging<br />
vermeldde trots in zijn<br />
jaarverslag:<br />
“Over het algemeen voldoen de<br />
woningen zeer goed aan de gestelde<br />
eischen van ruim en fris te zijn.<br />
Het geheel vormt een heel mooi gezicht.<br />
De ruime bouw, de breede straataanleg,<br />
het prachtige plantsoen, het flinke<br />
speelterrein, alles getuigt van goed<br />
uitgevoerde plannen.”<br />
De woningen waren modern, tochtvrij<br />
en voorzien van een binnen-wc en<br />
stromend water. Daarnaast werd de<br />
onbebouwd gebleven grond tussen de<br />
Winterdijk en de Noorderstraat aan<br />
leden van de vereniging verhuurd als<br />
zogeheten ‘turfgrond’, bestemd<br />
voor volkstuintjes. De animo om daar<br />
een eigen tuin te beginnen was groot.<br />
In een mum van tijd was het hele<br />
areaal verhuurd.
een verzuilde volkshuisvesting<br />
Zes jaar lang was Het Volksbelang de<br />
enige woningcorporatie in Gouda.<br />
Op 21 november 1918 kwam hier een<br />
einde aan toen enkele Goudse leden<br />
van de Katholieke Volksbond, een<br />
zogeheten standsorganisatie voor<br />
katholieke arbeiders en middenstanders,<br />
een propagandavergadering belegden<br />
voor de stichting van een eigen<br />
woningcorporatie. De heren werden<br />
het snel eens. Als rooms-katholieke<br />
woningcorporatie St. Joseph (later<br />
geschreven als St. Jozef) zou men zich<br />
gaan inzetten voor de verbetering van<br />
de volkhuisvesting van het katholieke<br />
volksdeel. In april 1919 kreeg de<br />
corporatie Koninklijke en Bisschoppelijke<br />
goedkeuring. 11<br />
Dat katholiek Gouda een eigen woningbouwvereniging<br />
wenste was een gevolg<br />
van de verzuiling, die zo kenmerkend<br />
was voor de twintigste-eeuwse<br />
Nederlandse samenleving. Spoedig<br />
kregen Het Volksbelang en St. Joseph<br />
dan ook nog gezelschap van de neutrale<br />
woningcorporatie Ons Ideaal, die op<br />
4 december 1919 werd opgericht.<br />
Op 16 januari 1920 volgde de protestants<br />
christelijke zuil met De Goede Woning.<br />
De verzuiling werkte door in de keuze<br />
voor de koepelorganisaties waarbij de<br />
Goudse woningcorporaties zich<br />
aansloten. Al was er van een vrije keuze<br />
niet altijd sprake. Het Volksbelang en<br />
Ons Ideaal werden lid van de Nationale<br />
Woningraad (NWR), een neutrale<br />
koepelorganisatie die de belangen van<br />
de aangesloten woningbouwverenigingen<br />
behartigde. In 1913 waren<br />
hier al 103 verenigingen bij aangesloten.<br />
St. Jozef trad toe tot de Rooms<br />
Katholieke Bond van Woningbouwverenigingen<br />
in het Bisdom Haarlem.<br />
Toch zou al snel blijken<br />
dat de scheidslijnen<br />
tussen de vier<br />
verenigingen minder<br />
scherp waren dan men<br />
zou verwachten.
De Jozefbuurt 1923<br />
De woningen zijn ontworpen door de katholieke Goudse architect J.P. Dessing,<br />
die tien jaar later ook de Sacramentskerk in de Korte Akkeren ontwierp.<br />
De buurt is opgezet naar het model van de tuindorpen en bestaat uit een<br />
aantal ruime straten gegroepeerd rond een centraal groen plein met een<br />
speelplaats. In het ontwerp is voor de nodige afwisseling gezorgd, zoals het<br />
laten ‘verspringen’ van de gevels van de huizenblokken. Portieken hebben<br />
ronde bogen en het metselwerk is met verschillende kleuren versierd.<br />
Kenmerkend voor een tuindorp zijn ook de voorzieningen. Op de hoek van<br />
het Zoutmanplein en de Zoutmanstraat staan twee winkel/woonhuizen. 12
de bouwgolf van 1919 - 1924<br />
De bouwsector had zwaar te lijden<br />
onder de Eerste Wereldoorlog (1914-<br />
1918). Hoewel het neutrale Nederland<br />
niet direct bij het krijgsgewoel betrokken<br />
was, ondervond het veel economische<br />
hinder van de strijd. De crisis die dit tot<br />
gevolg had, tastte ook de bouwsector<br />
aan. Hierdoor waren zowel gemeentebesturen<br />
als bouwbedrijven voorzichtig<br />
geworden bij het opstarten van grote<br />
bouwprojecten, waaronder de volkshuisvesting.<br />
Ook in Gouda had het<br />
gemeentebestuur eerdere bouwplannen<br />
noodgedwongen voor zich uit moeten<br />
schuiven. Dat gold onder meer voor de<br />
aanleg van de wijk Kort Haarlem waartoe<br />
in 1907 en 1908 al was besloten.<br />
Ondertussen was de behoefte aan<br />
woonruimte alleen maar groter<br />
geworden. Gouda groeide geleidelijk<br />
aan uit zijn voegen met alle gevolgen<br />
van dien. Nog steeds was er sprake van<br />
wantoestanden. Het sociaal<br />
democratische raadslid Van Staal vertelde<br />
de gemeenteraad aan het begin van de<br />
jaren twintig nog welke schrijnende<br />
taferelen hij bij een tocht door de stad<br />
had aangetroffen:<br />
Ik heb woningen aangetroffen, meer<br />
dan 50, waar men in zoldering gaten<br />
had gemaakt om lucht te krijgen, maar<br />
daardoor den zolder waarop den<br />
kinderen moesten slapen, geheel<br />
verpestte. Ik ben in woningen geweest,<br />
waar 8 of 9 kinderen maar moesten<br />
slapen, allen bijeen, van allerlei leeftijd<br />
en van beider geslacht. [-] Ik ben in<br />
woningen geweest met gaten in de<br />
vloer waar de ratten uitkwamen om<br />
door de kinderen te worden verjaagd.<br />
Ik heb woningen gezien zonder vensters,<br />
woningcomplexen waar 6, 7 gezinnen<br />
één vieze en vuile wc moesten<br />
gebruiken. 13<br />
En wie een woning wist te bemachtigen<br />
kreeg weer met andere onaangename<br />
verrassingen te maken. De Goudse<br />
Courant publiceerde in 1919 een<br />
gedicht met de titel woningwoeker,<br />
dat de praktijken van huisjesmelkers<br />
schetste:<br />
Eerst de man die komt vertellen<br />
Dat er ’n huis is. Eerste strop!<br />
Hèm moet je tevreden stellen,<br />
Minstens dan met vijftig pop<br />
Dan de man die huur komt halen,<br />
Huisopzichter heet zoo’n mensch<br />
Dien moet g’ ook z’n dienst betalen<br />
Honderd gulden is zijn wensch
Feestelijke start bouw Westerkade / Snoystraat, 1922<br />
Westerkade / Snoystraat<br />
Het complex is ontworpen door architect P.D. Stuurman uit Waddinxveen.<br />
Van zijn hand zijn ook de karakteristieke watertoren in Moordrecht en de<br />
gebouwen van het zuivelbedrijf De Producent aan de Wachtelstraat die in<br />
1919 zijn gebouwd. Net als in het Rode Dorp en de Jozefbuurt domineren<br />
ook in dit project weer de ideeën van het tuindorp. Elk woonhuis is voorzien<br />
van een ruime tuin. De bouwstijl van het wooncomplex Snoystraat heeft de<br />
soberheid van de Delftse School. Daarnaast heeft de architect zich ook laten<br />
inspireren door de Amsterdamse School, wat te zien is aan vormen van de<br />
togen en de brandgangen, de donkere bakstenen en de rode daken. Ook de<br />
onderlinge verschillen zijn typerend voor de Amsterdamse bouwstijl. 14<br />
Vergeleken met veel andere woningen uit die tijd, was dit wooncomplex<br />
toen heel modern. Vanuit een kleine gang kwam men in de voorkamer, die<br />
bij veel bewoners als de pronkkamer was ingericht en alleen werd gebruikt<br />
bij verjaardagen. Daarachter bevonden zich de binnenkamer en de keuken.<br />
Verder was er een wc met spoeling. In andere huizen moest het toilet met<br />
een emmer worden doorgespoeld.
Aan het begin van de jaren twintig<br />
bloeide de bouwsector weer op.<br />
Dat gebeurde met steun van de rijks-<br />
overheid en was niet alleen bedoeld om<br />
de tekorten in de volkshuisvesting in te<br />
lopen maar ook om de werkgelegenheid<br />
te stimuleren. In het hele land werden<br />
maar liefst 100.000 woningwetwoningen<br />
gebouwd. Ook Gouda<br />
beleefde in deze periode een eerste<br />
bouwgolf. Het zwaartepunt lag<br />
aanvankelijk in het oostelijk deel van<br />
de stad waar de eerder genoemde<br />
uitbreidingsplannen ten uitvoer werden<br />
gebracht. In 1918 begon de gemeente<br />
hier zelf met de bouw van 230<br />
arbeiders- en middenstandswoningen<br />
in Kort Haarlem rond het Pretoriaplein.<br />
Na oplevering kwamen de woningen in<br />
beheer bij het Gemeentelijk<br />
Woningbedrijf dat in 1921 speciaal voor<br />
dit doel werd opgericht. 15<br />
In 1921 kreeg St. Jozef toestemming<br />
voor de bouw van 177 arbeiderswoningen<br />
rond het Zoutmansplein. De bouwwerkzaamheden<br />
duurden van 1921 tot 1923.<br />
Vervolgens verplaatsten de bouwwerkzaamheden<br />
zich naar de westelijke<br />
stadsgrens. In juni 1920 was het<br />
Uitbreidingsplan Korte Akkeren<br />
vastgesteld. Onmiddellijk toonden de<br />
woningbouwverenigingen hun<br />
belangstelling om ook hier te gaan<br />
bouwen. De Goede Woning en Ons<br />
Ideaal kregen in 1923 toestemming om<br />
een aantal huizen te bouwen aan de<br />
Westerkade, de Snoystraat, de Tweede<br />
Schoolstraat en de Walvisstraat. In totaal<br />
ging het om 88 woningen waarvan<br />
beide woningbouwverenigingen er elk<br />
44 plaatsten. Bij de bouw trokken de<br />
beide woningbouwverenigingen<br />
gezamenlijk op.<br />
Ons Ideaal had zijn oog ook laten vallen<br />
op het noordelijk deel van de stad.<br />
In 1920 stelde het voor enige percelen<br />
te kopen aan de Graaf Florisweg voor<br />
de bouw van 150 arbeiderswoningen.<br />
Dit verzoek werd afgewezen.<br />
De woningen lagen op een kwartier<br />
loopafstand van de fabrieken. Dat vond<br />
men toen nog te ver. 16
kleine sociale ondernemingen<br />
De woningbouworganisaties groeiden<br />
uit tot kleine sociale ondernemingen.<br />
Want waren de woningen eenmaal<br />
gebouwd dan moesten zij ook worden<br />
beheerd en onderhouden. Dat was een<br />
vak apart. Al dit werk rustte op de<br />
schouders van de bestuurders, die dit<br />
naast hun dagelijkse werkzaamheden,<br />
geheel op vrijwillige basis uitvoerden.<br />
Wat opviel was hun enorme gedrevenheid.<br />
Avond aan avond waren zij bezig<br />
voor dat ene gemeenschappelijke doel:<br />
het bieden van fatsoenlijke en<br />
betaalbare woningen voor hun leden.<br />
Het verenigingswerk bleek verre van<br />
eenvoudig. Dat bleek wel bij de bouw<br />
van het Rode Dorp. De aannemer,<br />
bouwbedrijf Gebroeders Schouten, ging<br />
halverwege de bouw failliet. Het bestuur<br />
van Het Volksbelang ging naarstig op<br />
zoek naar een nieuwe aannemer en<br />
vond deze in het Haagse bouwbedrijf<br />
Maliepaard. Het project kon echter niet<br />
voor dezelfde prijs worden uitgevoerd.<br />
Maliepaard berekende een meerprijs van<br />
8.000 gulden. Het bedrag kon pas in de<br />
jaren dertig worden afgeboekt.<br />
Daarnaast werd Het Volksbelang<br />
geplaagd door geruchten over de slechte<br />
kwaliteit van de woningen. Om de<br />
bouwkosten te drukken zou architect<br />
Bakker de funderingen van de woningen<br />
te laag hebben laten aanleggen. Het<br />
gemeentebestuur, dat de woningen had<br />
voorgefinancierd, gelastte een onderzoek<br />
naar de handel en wandel van de<br />
architect. Uiteindelijk liep het allemaal<br />
met een sisser af. Het bestuur van<br />
Het Volksbelang geloofde niet dat er iets<br />
aan de hand was. Volgens de voorzitter<br />
waren het lasterpraatjes, verspreid<br />
door ‘elementen’ die hun best deden<br />
om de nieuwe woningbouwvereniging<br />
in een kwaad daglicht te stellen. Het<br />
zou vooral om particuliere bouwondernemingen<br />
en verhuurders gaan, die het<br />
sociaal democratische Volksbelang<br />
blijkbaar als een geduchte concurrent<br />
beschouwden. 17<br />
Ook de bouw van de Jozefbuurt verliep<br />
niet zonder problemen. Omdat de<br />
aannemer aan wie het werk in eerste<br />
instantie was gegund nog voor de<br />
aanvang van de werkzaamheden failliet<br />
ging, moest ook St. Jozef op zoek<br />
naar een ander. De twee aannemers die<br />
het werk overnamen kwamen na afloop<br />
van de werkzaamheden met een<br />
navordering van maar liefst 38.000<br />
gulden. Ook toen al konden<br />
bouwprojecten danig uit de hand lopen.<br />
De aannemers gaven St. Jozef de<br />
schuld. De corporatie had gedurende<br />
de bouw de eisen opgeschroefd.<br />
In plaats van arbeiderswoningen zou<br />
men ‘middenstandwoningen’ hebben<br />
gebouwd. Uiteraard was dit de kwaliteit<br />
wel ten goede gekomen.
Nog steeds staan de woningen in de<br />
Jozefbuurt bekend als oerdegelijke<br />
woningwetwoningen. Maar het waren<br />
niet alleen de hogere materiaalkosten<br />
die de aannemers parten hadden<br />
gespeeld. Ook de arbeidslonen waren<br />
tijdens de bouwwerkzaamheden fors<br />
gestegen en hadden de prijs opgedreven.<br />
Beide aannemers beweerden door dit<br />
werk bijna te zijn geruïneerd. St. Jozef<br />
ging in verweer maar moest het bedrag<br />
uiteindelijk toch betalen. De schuld die<br />
pas in de jaren dertig kon worden<br />
afbetaald, maakte het moeilijk om<br />
nieuwe bouwprojecten te ontplooien. 18<br />
Zoals wel blijkt uit beide projecten<br />
hadden de corporaties nauwelijks<br />
reserves om financiële tegenvallers op<br />
te vangen. Nieuwbouw en onderhoud<br />
werden grotendeels gefinancierd uit de<br />
subsidies die in het kader van de<br />
Woningwet werden verstrekt. Ieder<br />
nieuw project moest eerst door de<br />
gemeente worden beoordeeld en dan<br />
door het Rijk. Behalve de subsidies<br />
kwam het geld uit de huren en de<br />
lidmaatschapsgelden. Het aantal leden<br />
groeide gestaag. Het Volksbelang had<br />
in de jaren dertig meer dan 300 leden.<br />
Leden en aandeelhouders konden<br />
aanspraak maken op een woning.<br />
Voorwaarde voor lidmaatschap was wel<br />
dat men tot de juiste zuil behoorde.<br />
St. Jozef liet alleen mensen toe die<br />
waren aangesloten bij de Katholieke<br />
Volksbond of de in 1925 opgerichte<br />
Rooms katholieke Werkliedenvereniging;<br />
de Goede Woning accepteerde alleen<br />
protestanten. Dit systeem bracht<br />
onlosmakelijk met zich mee dat er in de<br />
stad kleine sociaal-democratische,<br />
katholieke en protestante enclaves<br />
werden geschapen.<br />
De huur werd wekelijks<br />
geïnd. Hier ging vooral<br />
een opvoedkundige<br />
werking van uit.<br />
Discipline in de huurbetaling was een<br />
basis voor orde. De huurder moest voor<br />
een regelmatig inkomen zorgen en er<br />
aan wennen dat hij wekelijks een<br />
bedrag opzij moest leggen. Ook mensen<br />
zonder geregeld inkomen moesten<br />
zich leren beheersen, om op tijd de huur<br />
te kunnen betalen. 19 Toch kreeg men<br />
al snel te maken met bewoners die de<br />
huur niet konden betalen. Bij Het<br />
Volksbelang kregen wanbetalers dan<br />
bezoek van de voorzitter die hen tot<br />
betalen probeerde te bewegen. 20
In het ergste geval moest de huur<br />
worden opgezegd, wat in 1917 voor<br />
het eerst gebeurde. Het bestuur had<br />
hier duidelijk moeite mee. Het waren<br />
maatregelen “die waar wij staan als<br />
arbeiders tegenover arbeiders zeker<br />
wel hard te noemen zijn”. 21 Bij de Goede<br />
Woning heerste een overeenkomstig<br />
gevoel. Harde maatregelen druisten<br />
volgens de protestants-christelijke<br />
corporatie in tegen de christelijke<br />
waarde van naastenliefde. 22 Niettemin<br />
zag men zich regelmatig gedwongen<br />
om hardnekkige wanbetalers de huur<br />
op te zeggen.<br />
Om zich tegen<br />
wanbetalers te<br />
beschermen waren<br />
de corporaties<br />
aangesloten bij de<br />
in 1909 opgerichte<br />
Vereniging van<br />
huiseigenaren Door<br />
Eendracht Sterk.<br />
Behalve de corporaties waren ook<br />
particuliere huiseigenaren en bedrijven<br />
lid van deze organisatie. Hier werden<br />
onder meer gegevens over het betalings-<br />
gedrag van huurders uitgewisseld.<br />
De huur werd meestal opgehaald door<br />
één van de bestuursleden. Dit was goed<br />
voor de relatie met de leden-bewoners.<br />
Bovendien kon men dan een vluchtige<br />
blik in de woning werpen en zien hoe<br />
deze er bijstond en of de huurder zich<br />
wel aan de regels hield. Want elke<br />
huurder kreeg bij het betrekken van<br />
de woning een Reglement op de<br />
verhuring uitgereikt. Daarin stond<br />
precies beschreven aan welke regels hij<br />
zich moest houden. Zo mocht hij zonder<br />
toestemming geen veranderingen aan<br />
de woning aanbrengen; geen kamers als<br />
werkplaats gebruiken; geen andere<br />
huisdieren dan vogels in kooien, honden<br />
of katten houden; geen kostgangers of<br />
betalende logés huisvesten en de tuin niet<br />
als opslagplaats gebruiken. Dronkenschap<br />
of wangedrag waarvan de buren<br />
last hadden was ontoelaatbaar. 23<br />
Om te controleren of iedereen zich wel<br />
aan de regels hield voerden de corporaties<br />
zo nu en dan een schouw of inspectie<br />
in de wijk uit. Bij de eerste schouw van<br />
de Jozefbuurt constateerden de<br />
controleurs meerdere overtredingen.<br />
Enkele bewoners hadden van hun<br />
slaapkamer een werkplaats gemaakt en
gebruikten de vliering als opslag. Dit<br />
was niet ongevaarlijk want de houten<br />
vlieringen konden makkelijk onder het<br />
gewicht van het opgeslagen materiaal<br />
bezwijken. Ook andere bewoners<br />
moesten nog wennen aan hun nieuwe<br />
behuizing. Sommigen hadden de<br />
benedenvoorkamer aan de straatkant<br />
ingericht als slaapkamer, terwijl zij de<br />
beide slaapkamers op de bovenverdieping<br />
onbenut lieten. In deze<br />
gevallen was volgens de controleurs<br />
“een nette frisse bewoning” uitgesloten.<br />
Over het algemeen spraken de<br />
controleurs van een goede en bij velen<br />
zelfs nette bewoning. Met name de<br />
zorg die de bewoners aan hun tuin<br />
besteedden viel in de smaak:<br />
Op werkelijk lofwaardige wijze hebben<br />
verschillende bewoners hunne voor- en<br />
achtertuinen als een sieraad voor de<br />
omgeving aangelegd en daardoor een<br />
blijvende prikkel tot een dergelijke versiering<br />
voor andere bewoners geschapen. 24<br />
Ook het onderhoud van de complexen<br />
kostte de bestuurders veel tijd en<br />
energie. Met enige regelmaat moesten<br />
zowel het buiten- als binnenwerk van<br />
de woningen onder handen worden<br />
genomen. Geleidelijk aan werden de<br />
woningen gemoderniseerd. Het Rode<br />
Dorp kreeg in de jaren twintig elektriciteit.<br />
Later werden ook de schuurtjes<br />
verbouwd. Voor die werkzaamheden<br />
begonnen was er vaak lang onderhandeld<br />
met elektriciens, loodgieters,<br />
schilders en behangers. Bij voorkeur<br />
waren deze ook afkomstig uit de eigen<br />
zuil. Om het onderhoud te organiseren<br />
stelde St. Jozef een aparte opzichter<br />
aan. Het was de heer Koerts die ook<br />
voor de gemeente werkte. In de<br />
Coornhertstraat bouwde de vereniging<br />
aan het begin van de jaren dertig een<br />
eigen werkplaats. Bij Het Volksbelang<br />
koos men voor een Commissie van<br />
onderhoud, die de werkzaamheden<br />
regelde en begeleidde.<br />
Een klein deel van de onderhoudswerkzaamheden<br />
kwam voort uit<br />
vandalisme. In de bestuursnotulen<br />
wordt hier regelmatig melding van<br />
gemaakt. Het Volksbelang zei hier in<br />
1922 bijna dagelijks de bewijzen van<br />
te kunnen zien. Het bestuur vroeg een<br />
ieder in de wijk om alert te zijn op<br />
buitensporig gedrag en riep de ouders<br />
op beter op hun kroost te letten:<br />
Men moge hier een taak voor de politie<br />
te menen zien, doch als we dit alleen<br />
daarvan moeten hebben dan is dit<br />
onbegonnen werk. In een geval als dit<br />
niet in de eerste en voornaamste plaats<br />
de plicht van de ouders om te zorgen<br />
dat het vandalisme wordt tegengegaan.<br />
Hieraan behoort een ieder mee te helpen.
De betrokkenheid<br />
van de leden bij de<br />
vereniging was in ieder<br />
geval gering. Ledenvergaderingen<br />
werden<br />
nauwelijks bezocht.<br />
Het bestuur van Het Volksbelang<br />
reageerde in 1937 gepikeerd op de<br />
opkomst bij de jaarlijkse ledenvergadering.<br />
Het had 300 uitnodigingen<br />
verstuurd. Er kwamen welgeteld twee<br />
leden opdagen. Dat was niet erg als<br />
daaruit sprak dat een ieder met het<br />
beleid van het bestuur eens was, maar<br />
dat was niet het geval. De voorzitter<br />
zei hierover:<br />
Zonder bepaalde gevallen te noemen,<br />
is het wel eens zo, dat het bestuur de<br />
indruk krijgt dat er bij sommige leden<br />
wel eens twijfel aanwezig is omtrent de<br />
goede bedoelingen van het bestuur. 25
van de ene crisis naar de andere<br />
Na een wervelend begin vielen de<br />
bouwactiviteiten van de corporaties<br />
zo goed als stil. Vanaf 1924 beleefde<br />
Nederland een nieuwe periode van<br />
economische bloei en voor de overheid<br />
was dit reden om juist de bouw van<br />
duurdere middenstandwoningen<br />
door particuliere woningbedrijven te<br />
stimuleren. Hierdoor probeerde men<br />
ook toen al de doorstroom van<br />
goedkopere naar duurdere woningen<br />
te stimuleren. Door ‘opschuiving’<br />
zouden de goedkope woningen<br />
vrijkomen. De subsidies voor woningwet-<br />
woningen werden in deze tijd verlaagd,<br />
waardoor er slechts mondjesmaat door<br />
de corporaties kon worden gebouwd.<br />
Dit was de tragiek van de corporaties<br />
die steeds te hulp werden geroepen<br />
wanneer de tijden voor het bouwen<br />
ongunstig waren en de particuliere<br />
bedrijvigheid dientengevolge afnam.<br />
Keerde het tij en kwam het winstbeogend<br />
particulier initiatief weer naar<br />
voren dan werd de overheidssteun weer<br />
ingekrompen. Zo was de situatie voor<br />
de woningbouworganisaties in veel<br />
opzichten ongunstig. 26<br />
De Goudse corporaties wilden dolgraag<br />
de vleugels uitslaan. Stuk voor stuk<br />
waren het organisaties met kleine<br />
woningbestanden. De complexen<br />
van St. Jozef en Het Volksbelang waren<br />
niet groter dan 150, die van De Goede<br />
Woning en Ons Ideaal nog kleiner.<br />
Dat maakte het moeilijk om slagvaardig<br />
op de woningmarkt te kunnen opereren.<br />
Bovendien wezen de almaar stijgende<br />
ledentallen op een groeiende behoefte<br />
aan woningwetwoningen.<br />
Het Volksbelang kwam al in 1923<br />
met nieuwe bouwplannen. Maar rijksvoorschotten<br />
werden toen nauwelijks<br />
nog verstrekt en dat betekende dat<br />
men gedeeltelijk met geleend kapitaal<br />
zou moeten werken. De hoge rentes<br />
moesten dan worden doorberekend in<br />
de huurprijs van de woningen. Het<br />
bestuur vreesde dat de huren dan te<br />
hoog zouden worden, wat leidde tot<br />
leegstand. 27 De plannen werden<br />
voorlopig bevroren.<br />
Deze situatie nodigde uit tot creativiteit<br />
en ook tot samenwerking. In 1925<br />
dienden St. Jozef, de Goede Woning<br />
en Ons Ideaal gezamenlijk een voorstel<br />
in voor de bouw van drie maal 52<br />
woningen op terreinen aan de Bodegraafse<br />
Straatweg en het Zoutmanplein.<br />
De bouw zou in fases plaatsvinden.<br />
Bovendien wilden zij de contingenten<br />
van woningwetwoningen evenredig
over de drie verenigingen verdelen,<br />
zodat iedere vereniging een gelijk aantal<br />
woningen in beheer zou krijgen. Omdat<br />
De Goede Woning op dat moment het<br />
kleinste aantal woningen in beheer had<br />
zouden zowel St. Jozef als Ons Ideaal<br />
na de bouw enkele woningen afstaan<br />
aan De Goede Woning. Zo kon ook de<br />
laatste in de woningnood van haar<br />
leden voorzien. 28 De plannen werden<br />
door het gemeentebestuur afgewezen.<br />
De situatie verslechterde toen Nederland<br />
in de jaren dertig werd getroffen door<br />
de crisis. De crisismaatregelen raakten<br />
ook de volkshuisvesting. In 1934 werd<br />
de Woningwet gewijzigd. Bepaald werd<br />
dat de corporaties tachtig procent van<br />
hun huurinkomsten moesten storten in<br />
een gemeenschappelijk fonds dat werd<br />
beheerd door het gemeentebestuur.<br />
De opbrengst van eventuele batige saldi<br />
werd aan de directe zeggenschap van<br />
de corporaties onttrokken. Hierdoor<br />
bleef er van de autonomie van de<br />
corporaties weinig meer over. 29 In Gouda<br />
klaagden corporaties steen en been.<br />
Daar waar nog geld beschikbaar kon<br />
worden gesteld werd van de corporaties<br />
verlangd dat zij de bouwkosten zoveel<br />
mogelijk drukten, zodat de huren laag<br />
konden blijven. Een dergelijke keuze<br />
had echter onherroepelijk consequenties<br />
voor de kwaliteit en de grootte van de<br />
woningwetwoningen. De woningbouwverenigingen<br />
voelden hier niets<br />
voor. Deze eisen waren in 1933 voor<br />
Het Volksbelang zelfs reden om plannen
voor de bouw van een aantal woningen<br />
aan de Noorderstraat te laten varen. 30<br />
De enige die in Gouda nog bouwde<br />
was het Gemeentelijk Woningbedrijf,<br />
dat actief was in de Korte Akkeren en<br />
Gouda Noord.<br />
Naarmate de crisis<br />
langer duurde, kregen<br />
de verenigingen steeds<br />
vaker te maken met<br />
huurachterstanden.<br />
Vooral St. Jozef werd hier het slachtoffer<br />
van. De huren in de Jozefbuurt waren<br />
hoger dan die van de andere corporaties.<br />
Door loonsverlagingen en werkloosheid<br />
kwam een deel van de huurders in de<br />
problemen. Sommigen verhuisden naar<br />
een goedkopere woning. Anderen<br />
werden uitgezet. Het viel dan niet altijd<br />
mee om nieuwe huurders te vinden en<br />
dit leidde weer tot leegstand. Hieraan<br />
kwam pas een einde toen in 1934 van<br />
rijkswege besloten werd tot een<br />
landelijke huurverlaging. Afgaande op<br />
het gemiddelde inkomen werden de<br />
huren in 1935, 1936 en 1937 opnieuw<br />
naar beneden bijgesteld.<br />
In 1935 was de crisis voorbij. Ons Ideaal<br />
was van de corporaties de eerste die<br />
in 1937 weer krediet aanvroeg voor<br />
nieuwbouw. Het plan voorzag in de<br />
bouw van 73 woningwetwoningen aan<br />
de Koningin Wilhelminaweg en de<br />
Van der Palmstraat. Kort daarna volgde<br />
Het Volksbelang dat 90 woningwetwoningen<br />
wilde bouwen in de Korte<br />
Akkeren. Het gemeentebestuur had<br />
zo zijn bedenkingen. Het vond de<br />
woningen van Ons Ideaal te royaal<br />
waardoor zij zouden concurreren met<br />
de particuliere sector. Het Volksbelang<br />
zou te veel woningen willen bouwen,<br />
wat leidde tot leegstand. De beide<br />
voorzitters werden bij de wethouder<br />
thuis uitgenodigd en gevraagd of zij zelf<br />
tot een betere verdeling wilden komen.<br />
Het gesprek voelde niet goed.<br />
Beide voorzitters hadden de indruk<br />
tegen elkaar uitgespeeld te worden.<br />
Een definitief besluit over de plannen<br />
van de verenigingen liet op zich<br />
wachten en zou uiteindelijk pas na de<br />
Duitse Bezetting worden genomen. 31
OORlOgsschADE:<br />
de periode 1940 - 1945<br />
Op 10 mei 1940 vielen Duitse legers<br />
Nederland binnen. Na vier dagen was<br />
de strijd voorbij. Over de uitgestrekte<br />
weilanden zagen Gouwenaars de<br />
rookpluimen opstijgen boven het<br />
gebombardeerde Rotterdam. Gouda<br />
zelf bleef die meidagen ongeschonden.<br />
De stad liep zijn eerste bomschade op<br />
in februari 1941 toen een bom viel op<br />
de Fluwelensingel. Drie maanden later<br />
op 18 mei 1941 kreeg de Noothoven<br />
van Goorstraat een nachtelijke voltreffer.<br />
De bom verwoestte vijf woningen,<br />
waaronder vier woningen van Het<br />
Volksbelang aan de Willem Tomberg-<br />
straat. Omringende woningen liepen<br />
forse schade op. Vijf mensen onder wie<br />
drie kinderen van het lid De Rijke<br />
kwamen om het leven.<br />
Het Rode dorp werd op 10 februari<br />
1944 getroffen door oorlogsgeweld.<br />
Belaagd door Britse jachtvliegtuigen,<br />
loste een Duitse bommenwerper op<br />
klaarlichte dag zijn vernietigende lading<br />
boven de Nieuwe Vaart, in een poging<br />
om aan zijn achtervolgers te kunnen<br />
ontsnappen. Vijf van de twaalf bommen<br />
sloegen in op de dijk van de Nieuwe<br />
Vaart pal tegenover de huizen aan de<br />
Kanaalstraat. Het was volgens de<br />
voorzitter van Het Volksbelang nog een<br />
geluk dat de projectielen niet enkele<br />
meters verder waren neergekomen.<br />
Over de hele rij werden de ruiten met<br />
sponning en al uit de gevel geblazen.<br />
Ook in de woningen was de<br />
verwoesting zo ernstig, dat een deel<br />
van de huizen tijdelijk onbewoonbaar<br />
werd verklaard. Eén bom kwam neer<br />
op basaltbeschoeiing van de Nieuwe<br />
Gouwe Westzijde. Basaltblokken<br />
werden alle kanten opgeslingerd.<br />
Tot in de Snoystraat viel het puin neer.<br />
Meerdere mensen raakten gewond.<br />
De paniek was groot, vooral ook omdat<br />
de kanaaldijk over een lengte van tachtig<br />
meter was beschadigd en overstroming<br />
dreigde. Er werd met man en macht<br />
gewerkt om een dijkdoorbraak te<br />
voorkomen. Schippers losten in totaal<br />
1200 kubieke meter zand en klei om<br />
de schade te herstellen. Hoewel er<br />
wonderwel geen dodelijke slachtoffers<br />
vielen, raakten meerdere bewoners<br />
gewond. Een van hen was de vrouw<br />
van het bestuurslid Den Ouden.<br />
Zij werd op een bakfiets naar het<br />
Van Itersonziekenhuis gebracht waar<br />
een arm moest worden afgezet. 32<br />
De hevigste bombardementen vonden<br />
plaats in november 1944, toen 138<br />
Britse jachtbommenwerpers het station<br />
vernielden. De schade was enorm.<br />
Er vielen tien doden en zeventien<br />
gewonden. 33
Na de bombardementen begon men<br />
vrijwel onmiddellijk met het herstel. Het<br />
Volksbelang begon al in maart 1941<br />
met herbouw van de getroffen panden<br />
in de Kadebuurt. Na vier maanden<br />
konden de bewoners terugkeren. Ook<br />
het herstel van de Nieuwe Gouwe werd<br />
snel ter hand genomen. Hier vorderden<br />
de werkzaamheden minder gestaag<br />
vanwege het gebrek aan bouwmateriaal.<br />
Omdat er steeds minder<br />
bouwmateriaal te krijgen<br />
was, werd er vrijwel<br />
geen nieuwbouw meer<br />
gepleegd.<br />
Toch gloorde er nog even hoop toen<br />
NSB burgemeester Liera in 1941 Het<br />
Volksbelang vroeg of het de eerder<br />
ingediende bouwplannen voor een<br />
complex in de Korte Akkeren wilde<br />
uitvoeren. Het was een weinig realistisch<br />
voorstel in een tijd waarin de tekorten<br />
aan bouwmaterialen en ervaren<br />
bouwvakkers steeds groter werden. 34<br />
Bovendien kreeg de bouw van militaire<br />
objecten vanaf 1942 voorrang op de<br />
volkshuisvesting.
WEDEROpBOuW:<br />
de periode 1945 - 1965<br />
Na de Duitse Bezetting was de woningnood<br />
groter dan ooit. De toenmalige<br />
minister-president Schermerhorn<br />
berekende dat jaarlijks 65.000 tot<br />
70.000 woningen moesten worden<br />
gebouwd om de tekorten weg te<br />
werken. Dit vereiste een strakke regie<br />
vanuit het toenmalige departement van<br />
Openbare Werken en Wederopbouw.<br />
De vrijheid van de corporaties werd<br />
nog verder ingeperkt. Ingrijpend was<br />
de Woonruimtewet van 1947 die de<br />
toewijzing van woningen reguleerde.<br />
Gouda kreeg een gemeentelijk<br />
huisvestingsbureau dat belast werd met<br />
de uitgifte van woonvergunningen aan<br />
de hand van regels en richtlijnen die<br />
door het gemeentebestuur waren<br />
vastgesteld en waren toegesneden op<br />
de lokale situatie. Het lidmaatschap van<br />
een corporatie was niet langer bepalend<br />
voor de toewijzing van een woning.<br />
Door gebrek aan materiaal en<br />
geschoolde arbeidskrachten kwam de<br />
woningbouw ook in Gouda met enige<br />
vertraging op gang. Ons Ideaal kreeg in<br />
1947 als eerste corporatie financiële<br />
steun voor de bouw van een complex<br />
van 81 woningen aan de Bakhuizen van<br />
den Brinkstraat. 35 Twee jaar later begon<br />
Het Volksbelang de bouw van een<br />
complex woningen aan de Koningin<br />
Wilhelminaweg. Dit was het eerste<br />
hoogbouwproject van de corporatie en<br />
typerend voor de naoorlogse woningbouw<br />
waarin snel en efficiënt bouwen<br />
centraal stond. Dit kwam de kwaliteit<br />
van de woningen niet altijd ten goede.<br />
De flats waren klein, slecht geïsoleerd<br />
en door de houten vloeren ook erg<br />
gehorig. De portiekflats die de Goede<br />
Woning in 1951 aan de Burgemeester<br />
Gaarlandtsingel bouwde waren<br />
aanmerkelijk beter van kwaliteit.<br />
St. Jozef sloot de rij met 84 eengezinswoningen<br />
aan de Vossiusstraat.<br />
Het waren voorlopig weer de laatste<br />
bouwactiviteiten van de corporaties.<br />
Het vooroorlogse patroon herhaalde<br />
zich. In een tijd van stijgende welvaart<br />
gunde de gemeente de woningbouw<br />
weer hoofdzakelijk aan particuliere<br />
bouwondernemingen. Toen Ons Ideaal<br />
in 1956 een nieuw bouwplan indiende<br />
kreeg het te horen “dat de praktijk<br />
van de naoorlogse jaren het gemeentebestuur<br />
had gesterkt in de mening dat<br />
zelfstandige bouw door de woningbouwverenigingen<br />
dusdanige<br />
moeilijkheden met zich meebracht dat<br />
het bouwen door en voor de gemeente<br />
de voorkeur verdiende.” 36
Daarmee waren de problemen nog niet<br />
opgelost. De woningnood bleef groot.<br />
Vooral jonge gezinnen konden nauwelijks<br />
aan goede woonruimte komen. De<br />
voorzitter van Het Volksbelang stelde<br />
dat dit voor velen een reden was om<br />
huwelijksplannen uit te stellen. Anderen<br />
trokken bij een van hun ouders in. Er<br />
was sprake van onderverhuur op grote<br />
schaal en de woonomstandigheden<br />
werden er niet beter op. Er moest dus<br />
meer worden gebouwd. In 1957 besloot<br />
de gemeente om ten oosten van de stad<br />
een nieuwe wijk aan te leggen met de<br />
naam Oosterwei. Het Gemeentelijk<br />
Woningbedrijf was de grootste<br />
opdrachtgever, maar ook de corporaties<br />
kwamen weer in beeld. Zij bouwden<br />
aan de Bernadottelaan, de Verzetslaan<br />
en de Eendrachtsweg. De nieuwe wijk<br />
bestond voor het grootste deel uit<br />
portiekflats. Oosterwei was dan ook<br />
exemplarisch voor de jaren zestig<br />
nieuwbouw. De flats boden een<br />
ongekende luxe: een woonkamer, drie<br />
slaapkamers, een doucheruimte met<br />
lavet en een aparte bergruimte met<br />
ingebouwd kolenhok op de begane<br />
grond. Ook toen al werden zorg en<br />
wonen gecombineerd. Onder in één<br />
van de flats van de Verzetslaan werd<br />
een consultatiebureau ingericht.<br />
Raad van Commissarissen van<br />
Ons Ideaal, 1959
Participatie - verankerd in ons denken en doen<br />
100 jaar geleden is, door initiatief “van onderop”, Bouwvereeniging<br />
Het Volksbelang opgericht. Dat is een schoolvoorbeeld van “participatie”.<br />
Participatie houdt in dat je met andere belanghebbenden samenwerkt<br />
om iets voor elkaar te krijgen. Denk aan tijdig en goed onderhoud. Of<br />
verbetering van de energieprestatie van woningen. Of behoud van een<br />
bushalte in de buurt.<br />
Tegenwoordig is Mozaïek Wonen een stichting met een eenhoofdig bestuur:<br />
onze directeur. Als stichting hebben we geen leden. Maar... op grond van<br />
diverse wettelijke bepalingen werken we nauw samen met tientallen<br />
bewonerscommissies, enkele huurdersverenigingen en de gemeenten.<br />
De huurdersverenigingen hebben ook vertrouwenspersonen voorgedragen<br />
in onze Klachtencommissie en zelfs in onze Raad van Commissarissen.<br />
De RvC ziet toe op het functioneren van Mozaïek, hij vervult de<br />
werkgeversrol ten opzichte van de directeur en de RvC fungeert als<br />
klankbord. Zo werkt participatie anno 2012. Daarmee doen we al honderd<br />
jaar ons voordeel: participatie zit in onze genen.<br />
Foto boven: Ondertekening overeenkomst met de huurdersvereniging van Het Volksbelang
sAMENWERKiNg:<br />
de eerste stappen<br />
Van begin af aan streefden de corporaties<br />
naar een evenredige verdeling<br />
van de zogeheten contingenten<br />
woningwetwoningen. Dat dit niet altijd<br />
het geval was lag vooral aan het toe-<br />
wijzingsbeleid van de gemeente. Het<br />
leidde nogal eens tot frictie tussen de<br />
corporaties die de gemeente dan ook<br />
wel eens betichtten van een bewuste<br />
en soms ook succesvolle verdeel- en<br />
heerspolitiek. Nu de corporatiebouw<br />
aan het begin van de jaren zestig weer<br />
op gang kwam, knoopten de corporaties<br />
de banden nauwer aan. In november<br />
1963 stichtten zij de Federatie van<br />
Goudse Woningbouwverenigingen. 37<br />
Het idee was dat men in federatief<br />
verband beter in staat was de belangen<br />
te verdedigen en kon streven naar een<br />
eerlijke verdeling van de contingenten.<br />
De Goede Woning, tot dan toe de<br />
kleinste van de vier corporaties, kreeg<br />
al in 1964 toestemming om te bouwen<br />
in de Achterwillens. De voorzitter was er<br />
van overtuigd dat dit kwam door de<br />
samenwerking. De Goudse federatie kon<br />
worden gezien “als één der oorzaken<br />
waarom ook De Goede Woning weer<br />
met nieuwbouw had kunnen beginnen.”<br />
Burgemeester en wethouders en in het<br />
bijzonder wethouder Arts waren volgens<br />
hem “bepaald woningbouw-minded<br />
geworden”, zodat de verenigingen<br />
nieuwe initiatieven konden nemen. 38<br />
Het was ook de Goede Woning die<br />
zich eind 1964 realiseerde dat de snelle<br />
ontwikkeling van de volkshuisvesting<br />
heel andere eisen stelde aan de<br />
corporaties. Met het groeiende<br />
woningbestand moest men steeds<br />
efficiënter werken om de belangen van<br />
de bewoners te kunnen behartigen en<br />
krachtiger in te kunnen spelen op de<br />
behoefte van woningzoekenden en<br />
van de overheid. Uit gesprekken met<br />
het gemeentebestuur was het de<br />
voorzitter gebleken dat in Gouda<br />
grote mogelijkheden voor corporaties<br />
bestonden, maar dan moesten deze<br />
hier wel toe in staat zijn. De Goede<br />
Woning had nu al grote moeite om<br />
het onderhoud op een goede manier<br />
te regelen. Het kostte de bestuurders<br />
steeds meer moeite om op de hoogte<br />
te blijven van de steeds ingewikkelder<br />
wordende voorschriften en van de<br />
almaar veranderende bouwmethoden.<br />
Omdat Ons Ideaal in een soortgelijke<br />
situatie verkeerde begon men te praten<br />
over een mogelijke fusie. Al snel kwam<br />
men tot de conclusie dat de beide<br />
corporaties veel gemeen hadden en dat<br />
zij samen een sterker en slagvaardiger<br />
organisatie zouden kunnen vormen.<br />
In 1965 gingen de beide verenigingen<br />
dan ook verder als Algemene Woningbouwvereniging<br />
Gouda. 39
loemendaal<br />
Zo ging de verenigingsbouw in de<br />
tweede helft van de jaren zestig een<br />
nieuwe fase in. Er werd volop gebouwd<br />
in de Achterwillens, aan de Walraven<br />
van Halllaan en in Oosterwei II. Het<br />
zwaartepunt van de nieuwbouw lag in<br />
de wijk Bloemendaal. Met het oog op<br />
de volkshuisvesting had Gouda in 1964<br />
het gemeentelijk grondgebied uit weten<br />
te breiden door de polder Bloemendaal<br />
te verwerven van Waddinxveen.<br />
Vier jaar later ging de eerste paal in de<br />
grond. De corporaties hadden een groot<br />
aandeel in de nieuwe wijk. Eerst werd<br />
gebouwd in het westelijk deel van de<br />
nieuwe wijk: door Het Volkbelang in<br />
de Ontdekkingsreizigersbuurt en door<br />
St. Jozef in de Heesterbuurt. De wijk<br />
kenmerkte zich door veel groen en in<br />
de oudste delen door een afwisseling<br />
van laagbouw en middelhoogbouw en<br />
huur en koopwoningen. 40 De doorzonwoningen<br />
van verschillende typen en<br />
grootte waren in trek. Vooral vanuit<br />
Oosterwei was de toeloop groot,<br />
waar de huurders hun flatwoning maar<br />
al te graag inruilden voor een ruime<br />
eengezinswoning met voor- en achtertuin.<br />
Het aantal gegadigden was groot,<br />
wat leidde tot lange wachtlijsten.<br />
Daar waar van een succesvol doorstroombeleid<br />
kon worden gesproken<br />
was dit in Bloemendaal zeker het geval.<br />
Nadat het westelijk deel van de wijk<br />
grotendeels was bebouwd, zette men<br />
de nieuwbouw voort in het<br />
Bloemendaal Oost (Plaswijck). Onder
egie van de corporaties verrezen<br />
nieuwe complexen in de Steinenbuurt,<br />
de Burgen en de Lusten. In de Zomen<br />
voerde St. Jozef een groot sociaal<br />
woningbouwproject uit. De woningen<br />
waren riant van opzet, evenals de wijk<br />
met veel ruimte en groen, waarvan een<br />
grote rust uitging. Om de woningen<br />
betaalbaar te houden was het noodzakelijk<br />
om op bouwmaterialen te<br />
bezuinigen. Dit werd onder meer bereikt<br />
door het gebruik van gegolfde platen<br />
als dakbedekking en gevelbekleding. 41<br />
Een opvallend en enigszins uit de toon<br />
vallend project waren de vijf Prinsessenflats<br />
van Het Volksbelang aan de Ridder<br />
van Catsweg, die in 1974 gereed<br />
kwamen. Juist omdat stedenbouw-<br />
kundigen vooral hadden aangestuurd<br />
op laagbouw in de wijk, waren de<br />
gestapelde galerijflats met een capaciteit<br />
van 276 woningen nogal omstreden.<br />
Tevergeefs probeerden tegenstanders<br />
nog aan te tonen dat hetzelfde aantal<br />
woningen ook in laagbouw kon worden<br />
gerealiseerd. Om de esthetische schade<br />
zoveel mogelijk te beperken werd er<br />
vooral veel aandacht besteed aan de<br />
omgeving. Het vele omringende groen,<br />
dat later uitgroeide tot de heemtuin,<br />
bleef zo veel mogelijk gespaard. Ook<br />
liet Het Volksbelang het oorspronkelijke<br />
idee varen om de flats te vernoemen<br />
naar oude socialistische leiders, onder<br />
wie Troelstra. In plaats daarvan kregen<br />
zij de namen van de prinsessen Louise,<br />
Marianne, Sophie, Marie en Amalia. 42
De Turfsingel<br />
Het Volksbelang bouwde tussen 1983 en 1984 aan de Turfsingel. De oude<br />
pandjes waarvan er veel verwaarloosd en soms onbewoonbaar waren,<br />
werden gesloopt. In de plaats hiervan kwamen 253 flatwoningen met uitzicht<br />
op de singel. In 2010 en 2011 liet Mozaïek Wonen de gevels van de flats<br />
verfraaien. Dit project kwam eind 2011 gereed.
Stadsvernieuwing<br />
Een apart hoofdstuk in de geschiedenis<br />
van de corporaties is de stadsvernieuwing:<br />
een proces dat erop gericht was om<br />
het verval van de Goudse binnenstad<br />
te stoppen. In de jaren zestig had de<br />
binnenstad geleidelijk aan zijn<br />
traditionele rol als woonomgeving<br />
verloren. Aangetrokken door de<br />
nieuwbouwwoningen trokken veel<br />
binnenstadsbewoners naar de wijken<br />
Oosterwei en Bloemendaal. Hun plaats<br />
werd vaak ingenomen door kantoren<br />
en filialen van winkelketens, die geheel<br />
andere eisen aan de binnenstad stelden.<br />
Zo moest de binnenstad beter<br />
bereikbaar zijn met de auto en moest de<br />
parkeergelegenheid worden uitgebreid.<br />
Men begon grachten te dempen en<br />
leegstaande panden te slopen, wat het<br />
historische karakter van de stad geweld<br />
aandeed. Aan de randen van het<br />
winkelgebied was sprake van grootschalige<br />
leegstand, verkrotting en<br />
afbraak. Vergeleken met andere steden<br />
bleef de schade in Gouda nog redelijk<br />
beperkt. Dat nam echter niet weg dat<br />
de gebieden rond de Raam, de Nieuwe<br />
Markt, de Geuzenstraat en de Baan<br />
met hun vervallen panden en gapende<br />
gaten een troosteloze aanblik boden.<br />
In de jaren zeventig kwamen actiegroepen<br />
als de Kritiese Stroopwafel,<br />
de Vereniging Behoud Stadsschoon en<br />
de groep Aksie Volkswoningbouw tegen<br />
het stadsverval in verweer. Wat zij<br />
wilden was een leefbare binnenstad.<br />
Zij eisten dat de gemeente spoedig een<br />
bestemmingsplan realiseerde waarin de<br />
woonfunctie was vastgelegd. St. Jozef<br />
sprong hier vrijwel onmiddellijk op in<br />
door het bewonersinitiatief te steunen.<br />
In 1975 bood zij de gemeente haar<br />
diensten aan voor nieuwbouw in het<br />
Raamgebied, de Regulierenhof en de<br />
Peperstraat. Om het aanbod kracht bij<br />
te zetten liet de corporatie een woonprogramma<br />
uitwerken waarin het<br />
nadrukkelijk rekening hield met de<br />
participatie van de bewoners. Om de<br />
gemeente tegemoet te komen stelde zij<br />
zelfs voor om ook het bestemmingsplan<br />
voor het Raamgebied te ontwerpen.<br />
De gemeente hield ondanks alles de<br />
boot af. De voorgestelde nieuwbouw<br />
paste noch in de planning, noch in de<br />
begroting. St. Jozef zocht vervolgens<br />
steun bij de staatssecretaris van<br />
volkshuisvesting, Schaefer, die de stads-<br />
vernieuwing een warm hart toedroeg.<br />
Nu ineens kwam de gemeente in
eweging en presenteerde een bouwprogramma<br />
voor de binnenstad dat<br />
reeds in 1977 van start kon gaan. 43<br />
St. Jozef werd beloond<br />
voor zijn inspanningen.<br />
In de jaren na 1977<br />
speelde de corporatie<br />
een meer dan actieve rol<br />
in de stadsvernieuwing,<br />
in het bijzonder in<br />
Binnenstad-West.<br />
Daar verrezen meerdere woonblokken<br />
in de Regulierenhof, de Raam, de Vest,<br />
de Bogen, de Komijn- en Drapiersteeg,<br />
de Kuiperstraat en de Nobelstraat.<br />
In een kort tijdsbestek bouwde zij hier<br />
209 woningen. Het Volksbelang tekende<br />
voor de flats aan de Nieuwe Markt en<br />
de Houtmansgracht. De laatste waren in<br />
hoofdzaak bestemd voor senioren.<br />
De stadsvernieuwing suggereert dat de<br />
veranderingen alleen in de binnenstad<br />
plaatsvonden. Niets is minder waar.<br />
Ook de Korte Akkeren was in de jaren<br />
zeventig aan vernieuwing toe. Veel<br />
van de oude pandjes die al rond de<br />
eeuwwisseling waren gebouwd<br />
voldeden niet meer aan de moderne<br />
wooneisen. Bovendien was er sprake<br />
van achterstallig onderhoud op grote<br />
schaal, wat de leefbaarheid aantastte.<br />
Hier was het vooral Het Volksbelang dat<br />
het voortouw nam. Dit ging niet zonder<br />
slag of stoot. Plannen om de Prins<br />
Hendrikstraat, de Vondelstraat en de<br />
Turfsingel grondig aan te pakken<br />
stuitten op verzet van de Stichting<br />
Opbouwwerk Korte Akkeren (SOKA).<br />
Zij keerden zich tegen de onteigening<br />
en sloop van de oude pandjes die<br />
volgens haar nog prima voldeden.<br />
Vervolgens had men last van krakers die<br />
in de leegstaande pandjes kropen en er<br />
op wat voor manier dan ook weer<br />
moesten worden uitgewerkt. Dat ging<br />
niet altijd zachtzinnig. Uiteindelijk<br />
ebden de protesten weg en kon Het<br />
Volksbelang aan de slag. In 1977 werd<br />
de Herenstraat onder handen genomen.<br />
Vervolgens was het de beurt aan<br />
de Bockenbergstraat en de Prins<br />
Hendrikstraat. In 1983 en 1984 werd<br />
de Turfsingel grondig aangepakt.
leden en huurders<br />
De controle op de bewoning bleef ook<br />
na de oorlog nog lange tijd voortbestaan.<br />
Het bestuur van St. Jozef hield<br />
in de jaren zestig nog iedere zaterdagmiddag<br />
een schouw in een van de<br />
complexen. Bewoners die zich niet aan<br />
de regels hielden werden hier onherroepelijk<br />
op aangesproken. Zo kreeg een<br />
bewoner die zijn tuin niet op orde had<br />
een brief met de tekst: “Uw tuin lijkt<br />
wel op de binnenlanden van Borneo.” 44<br />
Op de instroom van nieuwe huurders<br />
werd streng toegezien. In de jaren vijftig<br />
en zestig werkte men met zogenaamde<br />
woninginspectrices. Zij werkten samen<br />
met de gemeentelijke Gezondheids<br />
Dienst. Aanstaande huurders kregen<br />
bezoek van een inspectrice die de<br />
woning nauwkeurig controleerde op<br />
orde en reinheid en met haar vingers<br />
over de kasten streek op zoek naar stof<br />
en vet. Er werd speciaal gelet op<br />
ongedierte zoals luizen. Wie de toets<br />
doorstond kreeg een luizenbriefje als<br />
bewijs. Pas dan kwam men voor<br />
verhuizing in aanmerking.<br />
Het aantal leden vertoonde gedurende<br />
de jaren zestig en zeventig een stijgende<br />
lijn. Zolang de behoefte aan woonruimte<br />
groot bleef was er voldoende reden om<br />
zich bij één van de corporaties aan te<br />
sluiten. Omdat de inschrijvingsduur<br />
bepalend was voor de toewijzing van<br />
een woning, schreven veel ouders hun<br />
kinderen al op jonge leeftijd in. Ook het<br />
aandeel had zijn beste tijd wel gehad.<br />
Aan het begin van de jaren zeventig<br />
besloot St. Jozef als eerste om hiermee<br />
te stoppen. Wat overbleef was de<br />
contributie die periodiek werd geïnd.<br />
De aandeelhouders kregen in ruil voor<br />
hun aandeel vijf jaar lang gratis<br />
lidmaatschap. Het Volksbelang betaalde<br />
de 25 gulden aan zijn leden terug. 45<br />
Alle vier de corporaties deden hun best<br />
om de band met de leden en huurders<br />
zo hecht mogelijk te houden. Er werden<br />
feestavonden georganiseerd. Ons Ideaal<br />
regelde in de jaren vijftig zelfs busreisjes<br />
voor de bewoners. Toen de woningbestanden<br />
groeiden werden dit soort<br />
pleziertjes veel te kostbaar en<br />
uiteindelijk geschrapt. Niettemin bleef<br />
men investeren in de band met de<br />
leden. Dat was ook nodig. Vanwege de<br />
verenigingsstructuur moesten leden over<br />
belangrijke besluiten meebeslissen en<br />
dus deed men zijn best om voor zo’n<br />
vergadering zoveel mogelijk leden te<br />
interesseren. Het Volksbelang was hier<br />
heel creatief in. Wanneer een ledenvergadering<br />
was belegd dan huurde<br />
men een bus en haalde men
Ledenvergadering Het Volksbelang<br />
‘oude dames’ van de Willem Tombergstraat<br />
op en reed ze naar zaal Het<br />
Brandpunt. Daar stond de koffie met<br />
stroopwafel al klaar. Als de besluiten<br />
waren genomen werd iedereen weer<br />
met de bus naar huis gebracht.<br />
Het bestuur had er een hekel aan dat<br />
mensen in het donker over straat<br />
moesten. 46<br />
Vanaf de jaren tachtig<br />
kwamen de wensen van<br />
de bewoners steeds<br />
meer centraal te staan.<br />
Er werden bewonerscommissies<br />
opgericht.<br />
Deze praatten mee over tal van<br />
bewonerszaken zoals de inrichting van<br />
de woonomgeving en het onderhoud,<br />
over kleine reparaties, de schoonmaak<br />
en de veiligheid. Voor die tijd hadden<br />
bestuursleden altijd wel een familielid<br />
of vriend die zich opwierp als wijkvertegenwoordiger.<br />
De bewonerscommissie zorgde voor<br />
een vorm van echte medezeggenschap.<br />
Bewoners konden zich beschikbaar<br />
stellen. De commissieleden informeerden<br />
de besturen over alle zaken die in<br />
het complex speelden. Op hun beurt<br />
werden zij door het bestuur<br />
geïnformeerd over zaken als groot<br />
onderhoud of veranderingen aan de<br />
woningen. De samenwerking werd in de<br />
meeste gevallen als heel prettig ervaren.<br />
Men bleef als bestuur goed<br />
geïnformeerd en had ook altijd een vast<br />
aanspreekpunt op momenten dat dit<br />
nodig was. De commissieleden werden<br />
jaarlijks voor hun inspanningen beloond<br />
met een fraai kerstpakket. 47<br />
De leden werden niet alleen geïnformeerd<br />
via de bewonerscommissies. Vanaf de<br />
jaren zeventig kwamen de corporaties<br />
ook met eigen informatiebladen voor de<br />
leden. St. Jozef maakte als eerste gebruik<br />
van dit middel met de Jozefkrant.<br />
Samen met Woningbouwvereniging<br />
Gouda bracht de katholieke woningbouwvereniging<br />
in de jaren tachtig en<br />
negentig de Goudsche Woonkrant uit,<br />
een geïllustreerde uitgave met<br />
allerhande nuttige informatie voor de<br />
huurders. Iets eenvoudiger van opzet<br />
was De Woningbouwvereniging van<br />
Het Volksbelang.
Professionalisering is noodzaak<br />
In 1972 verrichtte de NWR in opdracht<br />
van de Goudse Federatie van Woningcorporaties<br />
onderzoek naar de<br />
bedrijfsvoering van de corporaties.<br />
De onderliggende vraag was hoe men<br />
eventueel tot meer samenwerking zou<br />
kunnen komen. De NWR constateerde<br />
nog een grote mate van amateurisme.<br />
Bestuursleden deden het liefst nog<br />
zoveel mogelijk zaken zelf. Zo werd<br />
bij St. Jozef de boekhouding door de<br />
echtgenote van de penningmeester<br />
verzorgd. Bij Het Volksbelang hield een<br />
bestuurslid de cijfers bij. Alleen de<br />
Woningbouwvereniging Gouda had<br />
vanaf 1967 een eigen administrateur<br />
in dienst. Het onderhoud gaf eveneens<br />
een bijzonder beeld. Geen van de<br />
corporaties maakte een onderscheid<br />
tussen klachten, reparaties en<br />
onderhoud. Dit gaf een vertekend beeld<br />
van wat er werkelijk aan de hand was.<br />
Bij St. Jozef werden de klachten iedere<br />
ochtend opgehaald door ‘Ome Piet’<br />
Bresser. Samen met de onderhoudscommissie<br />
besliste hij over de<br />
opdrachtverstrekking aan lokale<br />
aannemers. Behalve het schilderswerk<br />
waarvoor een meerjarenplanning was<br />
uitgewerkt, had het overige onderhoud<br />
vooral een incidenteel karakter. Bij<br />
Woningbouwvereniging Gouda en<br />
Het Volksbelang was het onderhoud<br />
niet anders geregeld. De klachten<br />
moesten veelal persoonlijk worden<br />
ingediend. Bestuursleden hielden een<br />
avond in de week zitting in de<br />
kantoortjes van de woningbouwvereniging.<br />
Het ging er niet altijd even<br />
klantvriendelijk aan toe.<br />
Leden van Het<br />
Volksbelang moesten<br />
buiten voor het<br />
kantoortje aan de<br />
Willem Tombergstraat<br />
wachten op hun beurt,<br />
ook als het regende. 48<br />
Het rapport zweeg nog over de<br />
huisvesting. St. Jozef hield kantoor in de<br />
oude werkplaats aan de Coornhertstraat.<br />
Het Volksbelang zat in de vermelde<br />
bovenwoning aan de Willem Tombergstraat.<br />
Het was letterlijk afzien voor de<br />
medewerkers.
Het kantoor van Het Volksbelang werd<br />
slechts verwarmd door een armetierig<br />
gaskacheltje. ’s Winters had men<br />
regelmatig last van bevroren waterleidingen.<br />
49<br />
De NWR gaf aan dat deze manier van<br />
werken steeds moeilijker was vol te<br />
houden. Samen beheerden de drie<br />
corporaties inmiddels 2.196 woningen,<br />
terwijl nog eens 1.900 woningen in<br />
voorbereiding waren, in Bloemendaal en<br />
Oosterwei II. Dit vroeg om een meer<br />
professionele aanpak. Het rapport was<br />
dan ook aanleiding voor de oprichting<br />
van de Stichting Beheer Sociale<br />
Woningbouw (BSW), op 15 november<br />
1974. De BSW beheerde de woningen<br />
van St. Jozef en Woningbouwvereniging<br />
Gouda. Het Volksbelang bleef<br />
zelfstandig. Kort na de oprichting sloot<br />
ook de woningbouwvereniging<br />
Moordrecht zich bij de stichting aan.<br />
Het bestuur van de BSW werd gevormd<br />
uit de bestuursleden van de drie<br />
verenigingen. De BSW voerde louter<br />
administratieve taken uit, waaronder<br />
het innen van de huur. Dit werd door<br />
de bewoners niet altijd zo gevoeld. Een<br />
veelgehoorde kreet was: “Ik huur een<br />
woning van BSW.” Men betaalde<br />
immers de huur aan BSW. 50
de jaren tachtig<br />
Begin jaren tachtig verkeerde de Goudse<br />
volkshuisvesting in grote onzekerheid.<br />
Er stonden op dat moment 3.000<br />
woningzoekenden ingeschreven. In 1974<br />
had het gemeentebestuur nieuwbouwquota<br />
gesteld van 600 woningen per<br />
jaar. Deze waren niet gehaald. Met<br />
name in de tweede helft van de jaren<br />
zeventig was de nieuwbouw<br />
gestagneerd. In de periode 1978-1982<br />
waren er gemiddeld nog maar 95<br />
woningwetwoningen opgeleverd.<br />
De situatie was zorgelijk.<br />
De NWR die in 1980 in opdracht van<br />
de gemeente de Goudse woonsituatie<br />
onderzocht, stelde vast dat er de<br />
komende jaren ruim 5.500 woningen<br />
moesten worden gebouwd. De<br />
gemeente besloot dit advies te volgen.<br />
Tot 1986 zou het Goudse woonbestand<br />
met een gemiddelde van zo’n 1.000<br />
woningen per jaar worden uitgebreid.<br />
Vijftig procent hiervan bestond uit<br />
woningwetwoningen. De andere helft<br />
bestond uit premiehuur-, premiekoop-<br />
of vrije sectorwoningen waarbij<br />
nadrukkelijk rekening werd gehouden<br />
met verschillende doelgroepen.<br />
Na 1986 zou het bouwen vooral in de<br />
nieuwe wijk Goverwelle worden voort-<br />
gezet. Uiteindelijk werd slechts een<br />
fractie van deze plannen gerealiseerd.<br />
Vanwege het slechte economische tij<br />
trok het Rijk een deel van de subsidies<br />
in. Gouda zag zich gedwongen een deel<br />
van de nieuwbouw te schrappen. Ook<br />
de woningbouwverenigingen voelden<br />
de pijn. 51 Niettemin werd een aantal<br />
projecten uitgevoerd. De corporaties<br />
bouwden de Wervenbuurt, het Plesman-<br />
plein en de Lekkenburg. In de Achterwillens<br />
bouwde Woningbouwvereniging<br />
Gouda in 1987 en 1988 nog 200<br />
woningen: 112 eengezinswoningen en<br />
88 driekamer kamerwoningen.<br />
Inmiddels had Het Volksbelang zich in<br />
financieel opzicht danig verslikt in een<br />
eerste koopproject aan de Anna van<br />
Hensbeeksingel. Een faillissement kon<br />
ternauwernood worden afgewend.<br />
Tegen de tijd dat de bouw van<br />
Goverwelle op gang kwam waren<br />
de omstandigheden aanmerkelijk<br />
gunstiger. De woningbouwverenigingen<br />
bouwden in de Polderbuurt, aan de<br />
Middenmolenlaan en later in de<br />
Componistenbuurt. Met de bouw van<br />
Goverwelle kwam er rond het midden<br />
van de jaren negentig ook een einde<br />
aan de stadsuitbreiding. De gemeente<br />
had zijn uiterste grenzen bereikt.
Investeren in de toekomst van onze bewoners<br />
Mozaïek Wonen, eigenaar van ongeveer 30% van het totale woningbezit in<br />
Gouda en Bodegraven-Reeuwijk, investeert ook de komende jaren vele<br />
honderden miljoenen in de toekomst van haar bewoners. Dat is vastgelegd<br />
in prestatieafspraken met gemeenten in het voorzieningsgebied van de<br />
corporatie. De afspraken dekken zowel bouw- als leefbaarheidsprojecten.<br />
Waar deze afspraken toe leiden? Eerdere prestatieafspraken met de<br />
gemeente Gouda hebben onder meer geleid tot de stedelijke vernieuwing<br />
van de Goudse wijk Korte Akkeren. Een ware metamorfose van de wijk is in<br />
een vergevorderd stadium. De kwaliteit van wonen en leven is er nu al<br />
duidelijk verbeterd...
hEt BEgiN vAN EEN NiEuW tijDpERK:<br />
Mozaïek Wonen<br />
In de jaren negentig werd de<br />
traditionele band met de overheid als<br />
grote subsidieverstrekker verbroken.<br />
De eerste aanzet hiertoe werd in 1989<br />
gegeven door de staatssecretaris van<br />
Volkshuisvesting Heerma. In de nota<br />
Volkshuisvesting stuurde hij aan op<br />
verzelfstandiging van de corporaties en<br />
op decentralisatie waarbij de bevoegdheden<br />
en taken van het rijk overgingen<br />
naar de gemeenten of sectorale<br />
instellingen. Het rijk leende niet langer<br />
aan corporaties en stond ook minder<br />
borg bij banken. De hele structuur van<br />
de volkshuisvesting kwam hierdoor<br />
onder druk te staan.<br />
Voor St. Jozef en Woningbouwvereniging<br />
Gouda waren de overheidsplannen<br />
reden om de banden te verstevigen.<br />
Beiden werkten al samen in de BSW en<br />
de besturen voerden geregeld overleg<br />
over tal van beleidskwesties. Niettemin<br />
deden zich nog vaak situaties voor<br />
waarbij het onmogelijk bleek om op<br />
korte termijn een gezamenlijk standpunt<br />
in te nemen. Dat was de reden om in<br />
1990 te gaan praten over een fusie.<br />
Die besprekingen duurden niet lang. 52<br />
Een jaar later gingen beide woningbouw-<br />
verenigingen samen verder als<br />
Woningbouwvereniging Ter Gouw.<br />
Samen beheerden zij meer dan 5.000<br />
woningen. Eugene Kraan, die in 1974<br />
als beroepskracht bij de BSW in dienst<br />
was gekomen, werd directeur.<br />
Tegelijk werd de vereniging<br />
gemoderniseerd. De oude verenigingsstructuur<br />
bleek niet langer houdbaar.<br />
Want met de groei van de woningbestanden<br />
was ook het werkapparaat<br />
van de corporaties gegroeid. St. Jozef<br />
had eind jaren zeventig al vijftien<br />
mensen in dienst. Het personeelsbestand<br />
hield gelijke tred met de<br />
toename van het woningbestand. Elke<br />
honderd nieuwe woningen betekende<br />
een extra werknemer. Van kleine sociale<br />
ondernemingen, grotendeels draaiende<br />
op vrijwilligers, waren de verenigingen<br />
dus uitgegroeid tot moderne bedrijfsorganisaties<br />
met grote<br />
woningbestanden.<br />
Die ontwikkeling verliep niet geheel<br />
probleemloos. Er was nog wel eens<br />
sprake van frictie tussen enerzijds de<br />
bestuurders die graag bij de uitvoering<br />
betrokken wilden blijven en anderzijds<br />
de professionals die het gevoel hadden<br />
voor de voeten te worden gelopen.<br />
De houding van de bestuurders was<br />
wel begrijpelijk.
Woningstichting Bodegraven<br />
De Woningstichting Bodegraven vindt zijn oorsprong in een initiatief van vier<br />
notabelen: de artsen Marsman en Volkema Vlouw en twee kaashandelaren<br />
De Lange en Bijen. Op 18 december 1916 richtten zij de Stichting Woningbouw<br />
Bodegraven en Omstreken op. Net als in Gouda wilde de stichting goedkope<br />
en goede huurwoningen bouwen voor de arbeiders. Het gemeentebestuur<br />
Bodegraven werd gevraagd toezicht te houden. De eerste jaren verliepen<br />
weinig succesvol. De vier bestuursleden kregen weinig van de grond. Pas<br />
toen de plaatselijke notaris Kruseman zich met de stichting ging bemoeien<br />
kwam men tot daden. Het bestuur werd uitgebreid tot twaalf personen,<br />
warbij alle zuilen met uitzondering van de sociaal democraten waren<br />
vertegenwoordigd.<br />
De stichting bouwde in 1920 en 1921 zijn eerste complexen aan de Noordzijde<br />
en in Prinsenstraat. In totaal ging het om 36 woningen die waren ontworpen<br />
door de Bodegraafse architect Scheer. Tot verdere bouwactiviteiten kwam<br />
men niet meer. De beide complexen waren dus de enige die door de stichting<br />
werden beheerd en geëxploiteerd. In 1965 werd de stichting opgeheven.<br />
De woningen werden overgedragen aan het Gemeentelijk Woningbedrijf. 54<br />
Dit woningbedrijf was verantwoordelijk voor de sociale woningbouw in<br />
Bodegraven en Nieuwerbrug. In de jaren vijftig bouwde het woningbedrijf<br />
onder meer aan de Vijverlaan, de Zeeheldenbuurt, de Koninginneweg en de<br />
Prins Bernardstraat. De grote expansie kwam pas in de tweede helft van de<br />
jaren zestig.<br />
Mede als gevolg van de veranderende wet- en regelgeving werd het<br />
Gemeentelijk Woningbedrijf in 1994 verzelfstandigd tot de Woningstichting<br />
Bodegraven. Met een relatief klein woningbestand was het niet altijd<br />
eenvoudig om op eigen benen te staan. Daarom ging men na 2000 op zoek<br />
naar een geschikte partner. Er werd onder anderen gesproken met corporaties<br />
in Nieuwkoop en Woerden. Uiteindelijk werd gekozen voor Mozaïek Wonen. 55
Foto links: Ondertekening fusieovereenkomst<br />
Het Volksbelang - Ter Gouw.<br />
V.l.n.r. Eugène Kraan (Ter Gouw),<br />
Nicole Stigter (Westerhuis Notarissen) en<br />
Peter de Klerk (Het Volksbelang)<br />
Zij hadden altijd een belangrijke rol<br />
gespeeld en moesten deze nu deels<br />
uit handen geven. Ook de verenigingsstructuur<br />
werd steeds meer als een<br />
belemmering gezien. Zij stond onder<br />
meer een snelle besluitvorming in de weg.<br />
Zo moest bij grondaankoop vaak al<br />
binnen enkele dagen worden beslist.<br />
De statuten bepaalden echter dat een<br />
dergelijke uitgave eerst aan de leden<br />
moest worden voorgelegd. Er moest een<br />
ledenvergadering worden belegd en de<br />
leden moesten vier weken van te voren<br />
worden aangeschreven. Dan was het<br />
afwachten of er voldoende leden komen<br />
opdagen om het besluit ook te kunnen<br />
nemen. Het Volksbelang zag vanwege<br />
deze procedure meerdere malen een<br />
stuk grond aan zijn neus voorbij gaan. 53<br />
Een en ander maakte duidelijk dat de<br />
houdbaarheid van de verenigingsstructuur<br />
op zijn eind liep. Zeker met<br />
het oog op de verdere verzelfstandiging<br />
van de corporaties was het tijd voor<br />
een moderne organisatiestructuur, met<br />
een directie en een raad van bestuur.<br />
Het Volksbelang onderging als eerste<br />
deze verandering. Op 17 november<br />
1994 nam het de stichtingsvorm aan.<br />
De verzelfstandiging van de<br />
volkshuisvesting kwam in 1995 in<br />
een stroomversnelling, toen de Wet<br />
balanskorting geldelijke steun<br />
volkshuisvesting een einde maakte<br />
aan de vertrouwde rijkssubsidies.<br />
In de zogeheten bruteringsoperatie<br />
die hierop volgde, werden de subsidies<br />
weggestreept tegen de schulden die de<br />
corporaties hadden uitstaan bij de<br />
overheid. De corporaties stonden nu op<br />
eigen benen. Dit had grote gevolgen<br />
voor de bedrijfsvoering. Behalve de<br />
maatschappelijke taak die zij van<br />
oudsher in de sociale woningbouw<br />
speelden, ontwikkelden zij nu ook<br />
steeds vaker duurdere huur- en koopwoningen.<br />
Dit was nodig om de sociale<br />
woningbouw te kunnen blijven<br />
bekostigen. Om diezelfde reden deed<br />
men ook een deel van het woningbestand<br />
in de verkoop. Dat laatste was<br />
soms bijzonder lucratief, zoals de verkoop<br />
van woningen in de Steinenbuurt door<br />
Het Volksbelang. De woningen waren<br />
inmiddels geheel lastenvrij.<br />
De verzelfstandiging nodigde uit tot een<br />
verdere schaalvergroting, waarbij steeds<br />
meer corporaties fuseerden. Die drang<br />
was er ook in Gouda.<br />
In 2003 vonden de eerste gesprekken<br />
plaats tussen Het Volksbelang en<br />
Ter Gouw. Zowel Het Volksbelang als<br />
Ter Gouw bedienden globaal dezelfde<br />
doel- en aandachtsgroepen op de<br />
woningmarkt met huur- en koop-
woningen; met woonzorgarrangementen<br />
en een uitgebreid dienstenpakket.<br />
Samenwerking lag dus voor de hand en<br />
was ook haalbaar. De voorlopige<br />
werknaam van de nieuwe organisatie<br />
was Woningstichting Gouda. De<br />
voorbereidingen voor een fusie werden<br />
in 2004 in gang gezet. Hier en daar<br />
veroorzaakten de plannen wel wat<br />
onrust. Personeelsleden maakten zich<br />
zorgen dat het vertrouwde soms<br />
familiaire karakter van hun organisatie<br />
verloren zou gaan. Huurders vroegen<br />
zich af of de fusie niet ten koste zou<br />
gaan van de serviceverlening. Die angsten<br />
bleken onterecht. In de aanloop naar de<br />
fusie nam ook Ter Gouw de stichtingsvorm<br />
aan en nam daarmee afscheid<br />
van de oude verenigingsstructuur.<br />
Op 1 januari 2005 gingen de beide<br />
woningstichtingen op in Mozaïek<br />
Wonen met een woningbestand van<br />
bijna 7.000 woningen. In datzelfde jaar<br />
sloot ook de Woningstichting<br />
Bodegraven zich bij Mozaïek aan.<br />
Aan het hoofd stonden twee<br />
directeuren, Eugene Kraan van Ter Gouw<br />
en Peter de Klerk van Het Volksbelang.<br />
Kraan zou in 2011 na 37 jaren te<br />
hebben gewerkt in de volkshuisvesting<br />
Mozaïek Wonen verlaten. Voor zijn<br />
inspanningen voor de volkshuisvesting<br />
ontving hij in 2009 een lintje.<br />
Met deze fusies kwam een einde aan<br />
de geschiedenis van de afzonderlijke<br />
woningbouwverenigingen in Gouda<br />
en Bodegraven.
‘nieuwe’ speerpunten<br />
Anno 2012 lijken wij<br />
te maken te hebben<br />
met een geheel andere<br />
invulling van de<br />
volkshuisvesting.<br />
Nieuwe termen deden hun intrede zoals<br />
het ‘strategisch voorraadbeleid’ wat<br />
voor Mozaïek Wonen inhoudt dat men<br />
op complexniveau het aanbod afstemt<br />
op de toekomstige vraag. Daarbij houdt<br />
men rekening met de ontwikkelingen<br />
op de woningmarkt, de doelgroepen,<br />
zoals gezinnen, alleenstaanden,<br />
senioren en minder validen, het huur-<br />
Seniorencomplex Rijngaarde<br />
beleid, investeringen, het duurzaam<br />
omgaan met bestaande voorraad en<br />
de exploitatiebeëindiging door verkoop<br />
of sloop, eventueel gevolgd door<br />
vervangende nieuwbouw.<br />
De maatschappelijke betrokkenheid van<br />
Mozaïek Wonen is nog steeds sterk.<br />
Dat blijkt wel uit de strategische<br />
doelstellingen. Behalve de traditionele<br />
woningbouw, in het jargon ook wel<br />
stenen stapelen genoemd, richt men<br />
zich op het zogeheten maatschappelijk<br />
vastgoed, zoals scholen, gezondheidscentra<br />
en vestigingen waarin de<br />
combinatie van wonen en zorg voorop<br />
staat. Dit gebeurt in samenwerking<br />
met zorg- en welzijnsinstellingen.<br />
Zo realiseerde de woonstichting het<br />
zorgpand aan het Zoutmanplein en
Sociaal Pension ’t Veerhuys<br />
De eerste plannen voor een sociaal pension dateren al uit 2002. Vanwege de<br />
behoefte aan opvang toen een aantal instanties waaronder de drie Goudse<br />
woningcorporaties en het RIAGG, de GGD, het Leger des Heils, de gemeente<br />
en de provincie de handen ineen sloegen voor de stichting van een instelling<br />
voor beschermd wonen. In 2003 werd een locatie gevonden in een leegstaand<br />
schoolgebouw aan de Livingstonelaan 52. Omwonenden,<br />
die vreesden voor overlast, tekenden protest aan. In december 2004 ging<br />
het pension toch van start. Het kreeg de naam ’t Veerhuys, vernoemd naar<br />
de zeeman Gerrit de Veer, aan wie we het verslag danken van de barre<br />
overwintering op Nova Zembla. Er verblijven nu zo’n dertig gasten in het<br />
pension dat inmiddels een permanente status heeft gekregen.
het zorgcomplex Rijngaarde in<br />
Bodegraven. Het complex omvat 106<br />
ouderenwoningen op vier woonlagen.<br />
Mozaïek Wonen is verhuurder. Alle<br />
woningen zijn aangesloten op personeels-<br />
alarmering die wordt bewaakt door<br />
vrijwilligers van Stichting Welzijn<br />
Ouderen Bodegraven (SWOB).<br />
Mensen wonen zelfstandig en kunnen<br />
geïndiceerde zorg ontvangen. In het<br />
complex is ook het diensten-centrum<br />
van de SWOB gevestigd. Hier wordt<br />
voor de bewoners en voor de andere<br />
ouderen in Bodegraven een scala aan<br />
diensten en welzijn geboden. Ook hier<br />
levert Mozaïek Wonen de ondersteuning.<br />
Zo rijdt er een busje van deur tot deur<br />
om ouderen naar Rijngaarde te brengen<br />
zodat zij kunnen deelnemen aan de<br />
activiteiten. Een ander voorbeeld van de<br />
maatschappelijke betrokkenheid is<br />
sociaal pension ’t Veerhuys aan de<br />
Livingstonelaan in de wijk Bloemendaal.<br />
De maatschappelijke betrokkenheid<br />
van Mozaïek Wonen uit zich ook in de<br />
voortdurende aandacht voor de leef-<br />
omgeving. Sinds 2000 wordt hiervoor de<br />
term leefbaarheid gehanteerd. Mozaïek<br />
Wonen investeert volop in de sociale<br />
cohesie in wijken en buurten. Zij doen<br />
dit in samenwerking met de zogeheten<br />
ketenpartners, waaronder de gemeente,<br />
wijkagenten, woonconsulenten,<br />
maatschappelijk werk en niet in de<br />
laatste plaats de bewoners zelf.<br />
Zo heeft men in de Korte Akkeren de<br />
Sacramentskerk verbouwd tot<br />
gezondheidscentrum. Het voormalige<br />
kerkgebouw is hiermee tot een<br />
belangrijke ontmoetingsplek geworden.<br />
Het kerkproject is een fraai voorbeeld<br />
van herbestemming.<br />
Maar het gaat niet<br />
alleen om bouwen. Op<br />
een aantal plekken zijn<br />
huismeesters aangesteld<br />
en is buurtbemiddeling<br />
geregeld bij conflicten<br />
tussen bewoners.<br />
Daarnaast sponsort Mozaïek Wonen<br />
buurtacties waarbij bewoners zich<br />
gezamenlijk inzetten voor de wijk of<br />
buurt. Acties als ‘Maak uw buurt<br />
winterklaar’ en de ‘Nationale Burendag’<br />
kunnen rekenen op de steun van<br />
Mozaïek Wonen.
tot besluit<br />
Maar hoe “nieuw of modern” zijn deze<br />
taken nu eigenlijk? Neem bijvoorbeeld<br />
het strategisch voorraadbeleid. Goed<br />
beschouwd hielden de eerste bestuurders<br />
hier aan het begin van de twintigste<br />
eeuw al rekening mee. Het Volksbelang<br />
werd immers opgericht om iets te doen<br />
aan de nijpende behoefte aan goede en<br />
betaalbare woonruimte. En met name<br />
na de oorlog begon men in de bouwplannen<br />
rekening te houden met<br />
verschillende woningtypen, toegespitst<br />
op verschillende bewonersgroepen.<br />
Leefbaarheid speelde al een rol bij de<br />
aanleg van het Rode Dorp en de<br />
Jozefbuurt. Het hele tuindorpconcept<br />
was immers bedoeld om een prettige<br />
woonomgeving te creëren. De<br />
combinatie van groen, ruimte en voor-<br />
zieningen was hier leidend. Er was een<br />
plein voor de kinderen om te spelen en<br />
in het geval van de Jozefbuurt werd<br />
ook gedacht aan winkelvoorzieningen.<br />
Van het ophalen van de huur en de<br />
periodieke wijkschouw ging een ultieme<br />
vorm van sociale controle uit. Ledenvergaderingen,<br />
feestavonden en<br />
bewonerscommissie zorgden voor de<br />
nodige binding.<br />
En dan de maatschappelijke<br />
betrokkenheid. Het eerste complex van<br />
Het Volksbelang aan de Willem<br />
Tombergstraat bestond uit woningen<br />
voor ‘ouden van dagen’.<br />
In de nieuwbouwwijk Oosterwei werd<br />
onder in de flats een consultatiebureau<br />
gevestigd. In de jaren zeventig en<br />
tachtig werkten de verenigingen mee<br />
aan de bouw van aangepaste woningen<br />
voor gehandicapten.<br />
Mozaïek Wonen zet<br />
dit werk voort en<br />
vervult daarmee<br />
een belangrijke<br />
maatschappelijke rol<br />
in de Goudse<br />
samenleving. Dat is<br />
waarin de organisatie<br />
zich onderscheidt.
toen en nu<br />
De Willem Tombergstraat<br />
in Gouda<br />
De Willem Tombergstraat was het eerste<br />
grote volkshuisvestingsproject van<br />
Het Volksbelang. Het was ook het eerste<br />
project in zijn soort in Gouda. De bouw<br />
startte in 1914. Niet helemaal van harte<br />
want de woningcorporatie was liever<br />
begonnen met het Rode Dorp.<br />
Het complex Willem Tombergstraat was<br />
bedoeld voor ‘ouden van dagen’. Goed<br />
beschouwd was het dus ook het eerste<br />
zorgproject van een woningcorporatie.<br />
Het waren kleine maar praktische<br />
woningen van een degelijke kwaliteit.<br />
Hoewel er in de loop der jaren het nodige<br />
aan het complex is verspijkerd, zijn de<br />
woningen nog steeds bepalend voor het<br />
straatbeeld in de Kadebuurt en hebben<br />
zij weinig van hun oude glorie verloren.<br />
De Graafse Waard<br />
in Bodegraven<br />
In het kader van de herstructurering<br />
van de Noodrand worden 89 bestaande<br />
woningen gesloopt. Zij maken plaats<br />
voor 166 nieuwe woningen, appartementen<br />
en eengezinswoningen, huur<br />
en koop. De woningen zijn gelegen aan<br />
de rand van Bodegraven. In het ontwerp<br />
is nadrukkelijk rekening gehouden met<br />
de omgeving. De landschapsstructuur is<br />
dominant, wat voor de bewoners veel<br />
voordelen oplevert. Zij hebben een<br />
wijds uitzicht, omringd door water en<br />
groen. De bewoners hebben zo het<br />
gevoel dat zij in een landschap wonen.<br />
Bovendien liggen de woningen aan de<br />
rand van het centrum, op een paar<br />
minuten lopen van winkels en andere<br />
voorzieningen.
BRONNEN & cOlOfON<br />
Abels P., K. Goudriaan, N.D.B. Habermehl<br />
en J.H. Kompagnie, Duizend jaar Gouda.<br />
Een stads-geschiedenis, Hilversum, 2002.<br />
Alkemade R., De kleine geschiedenis van<br />
het Groene Hart. Huizen en hun bewoners,<br />
deel 11, Zwolle 2009.<br />
Bommer J., ‘Organen bij de uitvoering van<br />
de wet. De woningbouwvereniging’, in 50<br />
jaar Woningwet, 1902-1952, Alphen aan den<br />
Rijn 1952, p. 58-72.<br />
Dam M.J. van, Gouda in de Tweede<br />
Wereldoorlog, Delft 2006.<br />
Deben P.L.L.H., Van onderkomen tot<br />
woning. Een studie over woonbeschaving in<br />
Nederland 1850-1869, Amsterdam 1988.<br />
Haar F. ter (e.a.), Het ‘Rooie’ Dorp, Gouda<br />
2006.<br />
Habermehl N.D.B., ‘De Josephbuurt: een<br />
Gouds tuindorp’, in Tidinge van die Goude,<br />
2004, pp. 41-47<br />
J. Hartog, 1923-2010 Westerkade Snoystraat,<br />
Gouda 2010, p. 15-17.<br />
Klep P.M.M. (e.a), Wonen in het verleden.<br />
Ekonomie, politiek, volkshuisvesting, cultuur<br />
en bibliografie, Amsterdam 1987.<br />
Kooijman-Tibbes H.C., De eerste uitbreiding<br />
van Gouda. Ontstaan en groei van de wijk<br />
Korte Akkeren, 1880-1914, in N.D.B.<br />
Habermehl (red), In de stad van die Goude,<br />
Delft 1992, pp. 327-344.<br />
M. van Rooijen, ‘Politieke achtergronden<br />
van de tuinstad’, in P.M.M. Klep e.a. (red),<br />
Wonen in het verleden. Economie, politiek,<br />
volkshuisvesting, cultuur en bibliografie,<br />
Amsterdam 1987, pp. 157-170.<br />
Sprokholt H.J., ‘De grenzen over-schreden’<br />
in P. Abels, e.a., Duizend jaar Gouda. Een<br />
stadsgeschiedenis, Hilversum, 2002, p. 519.<br />
Vreeze N. de , ‘Woningcorporaties:<br />
toegelaten instelling en sociaal ondernemer’,<br />
in N. de Vreeze (red), 6,5 miljoen woningen.<br />
100 jaar woning- wet en wooncultuur in<br />
Nederland, Rotterdam 2001, pp. 63-76.<br />
Wit B. de, Op hoop van zaken. De<br />
industrialisatie van Gouda 1813-1913,<br />
Gouda, 2004<br />
Wolfram D.J., Vrij van wat neerdrukt en<br />
beklemt. Staat, gemeenschap, sociale<br />
politiek, 1870-1918, Amsterdam 2003.<br />
Woningbouwvereniging St. Jozef,<br />
Van St. JoSeph naar St. JoZef. 70 jaar<br />
woningbouwvereniging in woord en beeld,<br />
Gouda 1988.<br />
Woud A. van der, Koninkrijk vol sloppen.<br />
Achterbuurten en vuil in de negentiende<br />
eeuw, Amsterdam 2010, p. 105.<br />
TIJDScHrIfTEN<br />
Goudsche Woonkrant, een uitgave van de<br />
woningbouwverenigingen St. Jozef en Ter<br />
Gouw, 1975-2005.<br />
De Bouwvereniging, Uitgave van Woningbouwvereniging<br />
Het Volksbelang 1985-1990.<br />
Jozefkrant, Uitgave van de woningbouwvereniging<br />
St. Jozef, 1975-1978.<br />
ArcHIEVEN<br />
Streekarchief Holland Midden<br />
Archief van Het Volksbelang 1916-1988,<br />
Streekarchief Hollands Midden.<br />
Gemeenteraad Gouda, jaargangen 1899-2000.<br />
Gemeenteverslag jaargangen 1899-2000.<br />
Secretariearchief Gemeente Gouda,<br />
1823-1945.
Mozaïek Wonen<br />
Archief van de Rooms Katholieke<br />
woningbouwcorporatie St. Jozef.<br />
Archief van woningbouwvereniging<br />
De Goede Woning.<br />
Archief van woningbouwvereniging<br />
Ons Ideaal.<br />
cOLOfON<br />
Auteur en samenstelling<br />
Ronald van der Wal<br />
Eindredactie<br />
Afdeling communicatie Mozaïek Wonen<br />
Vormgeving<br />
Studio Dekker, Waddinxveen<br />
Drukwerk<br />
Drukkerij van de Water, Schiedam<br />
Oplage<br />
3.000 exemplaren<br />
vOEtNOtEN<br />
1. Archief Het Volksbelang, SAMH, doos 1.<br />
2. Statuten van Het Volksbelang,<br />
Archief Het Volksbelang, SAHM, doos 3.<br />
3. A. van der Woud, Koninkrijk vol sloppen.<br />
Achterbuurten en vuil in de negentiende eeuw,<br />
Amsterdam 2010, p. 105.<br />
4. B. de Wit, Op hoop van zaken.<br />
De industrialisatie van Gouda 1813-1913,<br />
Gouda, 2004, pp. 393-394.<br />
5. B. de Wit, 393-394<br />
6. D. J. Wolfram, Vrij van wat neerdrukt en<br />
beklemt. Staat, gemeenschap, sociale politiek,<br />
1870-1918, Amsterdam 2003, pp naam van<br />
het volmaakte<br />
7. Archief Het Volksbelang, doos 1<br />
8. M. van Rooijen, ‘Politieke achter-gronden van<br />
de tuinstad’, in P.M.M. Klep e.a. (red), Wonen<br />
in het verleden. Ekonomie, politiek, volkshuisvesting,<br />
cultuur en bibliografie, Amsterdam<br />
1987, pp. 157-170.<br />
9. Gemeente Gouda, Vergadering gemeenteraad<br />
2 september 1913,<br />
10. Het Volksbelang, Jaarverslag 1922, SAHM.<br />
11. Van St. JoSeph naar St. JoZef. 70 jaar<br />
woningbouwvereniging in woord en beeld,<br />
Gouda 1988.<br />
12 N.D.B. Habermehl, ‘De Josephbuurt: een Gouds<br />
tuindorp’, in Tidinge van die Goude pp. 41-47<br />
13 Gemeenteraad Gouda 29 november 1923.<br />
14 J. Hartog, 1923-2010 Westerkade Snoystraat,<br />
Gouda 2010, p. 15-17.<br />
15 Verslag gemeenteraad Gouda, 21 april 1921,<br />
SAHM<br />
16 Raadsverslag 30-9-1920, SAMH.<br />
17 Jaarverslag 1916, Archief Het Volksbelang,<br />
SAHM, doos 3<br />
18 Diverse stukken betreffende het conflict tussen<br />
de aannemers Timmer en Groenhart en<br />
woningbouwvereniging S. Joseph, 1924-1935,
Archief St. Joseph, doos 1, Mozaïek Wonen.<br />
19 P.L.L.H. Deben, Van onderkomen tot woning.<br />
Een studie over woonbeschaving in Nederland<br />
1850-1869, Amsterdam 1988, p. 93.<br />
20 Jaarverslag Het Volksbelang 1917, Archief<br />
Volksbelang, doos 3, SAHM<br />
21 Jaarverslag Het Volksbelang 1917, Archief<br />
Volksbelang, doos 3, SAHM<br />
22 Notulen De Goede Woning 1926-1927, Archief<br />
Mozaïek Wonen.<br />
23 De Goede Woning. Reglement op de verhuring,<br />
Archief Mozaïek Wonen.<br />
24 Verslag van de schouw 1923, Archief St. Joseph<br />
1918-1988, doos 1, Mozaiek Wonen.<br />
25 Het Volksbelang, Jaarverslag 1937/1938, Archief<br />
Mozaïek Wonen.<br />
26 J. Bommer, ‘Organen bij de uitvoering van de<br />
wet. De woningbouwvereniging’, in 50 jaar<br />
Woningwet, 1902-1952, Alphen aan den Rijn<br />
1952, p. 60.<br />
27 Het Volksbelang, jaarverslag 1923, Archief<br />
Het Volksbelang, doos 3, SAHM.<br />
28 Gezamenlijk voorstel van Ons Ideaal, De Goede<br />
Woning en St. Joseph aan de burgemeester, dd.<br />
22-4-1925, Archief St. Joseph, doos 1, Mozaïek<br />
Wonen.<br />
29 N. de Vreeze, ‘Woningcorporaties: toegelaten<br />
instelling en sociaal ondernemer’, in N. de<br />
Vreeze (red), 6,5 miljoen woningen. 100 jaar<br />
woningwet en wooncultuur in Nederland,<br />
Rotterdam 2001, pp. 67-68<br />
30 Het Volksbelang, Jaarverslag 1933, Archief Het<br />
Volksbelang, doos 3, SAHM.<br />
31 Gemeenteraadsverslagen 29 november 1938,<br />
SAHM; Archief Ons Ideaal<br />
32 Jaarverslagen Het Volksbelang, 1940/41 en<br />
1943/44 Archief Het Volksbelang , doos 3,<br />
SAHM; F. ter Haar (e.a.), Het ‘Rooie’ Dorp,<br />
Gouda 2006, 25-27; M.J. van Dam,<br />
Gouda in de Tweede Wereldoorlog, Delft 2006,<br />
pp. 107-110.<br />
33 Van Dam, 224-232.<br />
34 Jaarverslag 1940/1941, Archief Het Volksbelang,<br />
Doos 3, SAHM.<br />
35 Jaarverslag 1947, Het Volksbelang, Doos 3,<br />
SAHM.<br />
36 B&W aan Ons Ideaal, dd. 17 augustus 1956,<br />
Ons Ideaal 1935-1960, Archief Mozaïek Wonen<br />
37 Statuten Federatie van Goudse Woningbouwverenigingen,<br />
Archief Mozaïek Wonen<br />
38 Notulen Bestuur De Goede Woning 15 oktober<br />
1965, Archief Mozaïek Wonen.<br />
39 Notulen De Goede Woning.Archief Mozaïek<br />
Wonen.<br />
40 Sprokholt, Duizend jaar Gouda, Hilversum 2002.<br />
41 Han Breedveld e.a.: Goudse straatnamen<br />
(in voorbereiding)<br />
42 Interview Harry van Os en H. Breedveld, e.a.<br />
De Goudse Straatnamen (in voorbereiding)<br />
43 Stadsvernieuwing of stadsaanpassing, in<br />
Jozefkrant, sept. 1977, nr. 8<br />
44 Interview Eugene Kraan<br />
45 Interview Eugene Kraan en Harry van Os<br />
46 Interview Harry van Os<br />
47 Interview Harry van Os<br />
48 Interview Harry van Os.<br />
49 Interviews Eugene Kraan en Harry van Os.<br />
50 Goudse Woonkrant, 1988, nr. 2<br />
51 A. Moerman, De Goudsche nieuwbouw,<br />
in Goudsche Woonkrant, 1983, nr. 2.<br />
52 Goudsche Woonkrant, 1990, nr. 1.<br />
53 Interview Harry van Os.<br />
54 Inventaris Stichting Woningbouw Bodegraven<br />
en Omstreken, 1916-1965, Regionaal Historisch<br />
Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard.<br />
55 Interview Marco van Dijk
Foto voorpagina: Doorkijk naar Raam anno 1912 Foto hieronder: Doorkijk naar Raam anno 2012