open/download alle cahiers in één pdf - Kohnstamm, Dolph en Rita
open/download alle cahiers in één pdf - Kohnstamm, Dolph en Rita
open/download alle cahiers in één pdf - Kohnstamm, Dolph en Rita
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Pag<strong>in</strong>acijfers <strong>in</strong> het <strong>pdf</strong> bestand<br />
2 Cahier 1 Lev<strong>en</strong>sloop <strong>in</strong> jaart<strong>alle</strong>n<br />
16 Cahier 2 Vrije school voor volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
<strong>Dolph</strong> <strong>Kohnstamm</strong><br />
40 Cahier 3a Tolstoj geeft e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> beeld van hoe het <strong>in</strong><br />
november <strong>en</strong> december 1861 toeg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> zijn school<br />
96 Cahier 3b Hoe Tolstoj probeerde zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
aan het lez<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong><br />
126 Cahier 3c Tolstojs experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met netjes schrijv<strong>en</strong>,<br />
oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> grammatica <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> van opstell<strong>en</strong><br />
148 Cahier 3d Tolstoj over zijn pedagogische <strong>en</strong> didactische<br />
opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
166 Cahier 3e Tolstojs gebruik van de verhal<strong>en</strong> uit het<br />
Oude Testam<strong>en</strong>t<br />
182 Cahier 3f Tolstoj geeft geschied<strong>en</strong>isles<br />
212 Cahier 3g Tolstojs worstel<strong>in</strong>g met aardrijkskunde<br />
222 Cahier 3h Waarom Tolstoj onderwijs <strong>in</strong> aardrijkskunde <strong>en</strong><br />
geschied<strong>en</strong>is overbodig <strong>en</strong> zelfs schadelijk vond<br />
232 Cahier 3i Tolstoj geeft zangles<br />
248 Cahier 3j Tolstoj over de vraag of het volk kunst nodig<br />
heeft<br />
266 Cahier 4 In Nederland onbek<strong>en</strong>d<br />
<strong>Dolph</strong> <strong>Kohnstamm</strong><br />
282 Cahier 5 Her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> onderwijzer<br />
Pjotr Morozov<br />
294 Cahier 6 Tolstojs pedagogiek<br />
Jan Dirk Imelman<br />
316 Cahier 7 Verantwoord<strong>in</strong>g <strong>en</strong> literatuur
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
1<br />
Lev<strong>en</strong>sloop<br />
jaart<strong>alle</strong>n<br />
<strong>in</strong>
Lev<strong>en</strong>sloop<br />
<strong>in</strong> jaart<strong>alle</strong>n<br />
Chronologie van lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> werk<strong>en</strong><br />
van schrijver <strong>en</strong> pedagoog<br />
L.N.Tolstoj, van 1828 tot 1878.<br />
Van de latere jar<strong>en</strong> tot aan zijn dood<br />
<strong>alle</strong><strong>en</strong> de jaart<strong>alle</strong>n van<br />
zijn pedagogische activiteit<strong>en</strong>
Vader Tolstoj<br />
Als stud<strong>en</strong>t<br />
Universiteit van Kazan<br />
1828, 9 september,<br />
Lev Nikolajevitsj Tolstoj wordt<br />
gebor<strong>en</strong> op het landgoed<br />
Jasnaja Poljana als laatste van<br />
vier broers, na hem komt nog<br />
zusje Marja.<br />
1830, 7 september,<br />
moeder sterft.<br />
1837, gez<strong>in</strong> verhuist naar<br />
Moskou, vader sterft.<br />
1841, gez<strong>in</strong> verhuist met tante<br />
naar Kazan.<br />
1844-’47, gaat naar de<br />
Universiteit van Kazan, eerst<br />
voor e<strong>en</strong> studie Oosterse tal<strong>en</strong>,<br />
switcht e<strong>en</strong> jaar later naar<br />
Recht<strong>en</strong>.<br />
1847, gaat van de Universiteit<br />
af zonder diploma.<br />
1849, doet twee exam<strong>en</strong>s<br />
strafrecht aan de Universiteit<br />
van St. Petersburg maar staakt<br />
de studie zonder de laatste<br />
twee exam<strong>en</strong>s te do<strong>en</strong>.
1849, beg<strong>in</strong>t op Jasnaja<br />
Poljana e<strong>en</strong> eerste schooltje<br />
voor de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> van zijn<br />
lijfeig<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>. Stopt daarmee<br />
na korte tijd.<br />
1851, gaat naar Kaukasus,<br />
met oudste broer die daar <strong>in</strong><br />
het Russische leger officier is.<br />
neemt als vrijwilliger deel aan<br />
e<strong>en</strong> veldtocht teg<strong>en</strong> Tatar<strong>en</strong><br />
(Tsjetsj<strong>en</strong><strong>en</strong>) <strong>en</strong> beg<strong>in</strong>t te<br />
schrijv<strong>en</strong> aan het deels autobiografische<br />
K<strong>in</strong>derjar<strong>en</strong>.<br />
1852, neemt di<strong>en</strong>st <strong>in</strong> het leger<br />
als onderofficier <strong>in</strong> opleid<strong>in</strong>g.<br />
Voltooit K<strong>in</strong>derjar<strong>en</strong>, dat <strong>in</strong><br />
september <strong>in</strong> e<strong>en</strong> literair tijdschrift<br />
verschijnt.<br />
1853, wordt e<strong>en</strong> paar keer<br />
bijna gedood of gevang<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door Tatar<strong>en</strong>. Het<br />
verhaal Overval verschijnt.<br />
1854- 1855, neemt als officier<br />
deel aan de Krimoorlog. Het<br />
tweede deel van zijn deels<br />
autobiografische Jeugdjar<strong>en</strong><br />
verschijnt, ev<strong>en</strong>als het verhaal<br />
Aantek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> biljardmarkeur<br />
<strong>en</strong> de eerste<br />
Sebastopol verhal<strong>en</strong>.<br />
Het dorp Jasnaja Poljana<br />
Met broer Nikolaj, voor hun<br />
vertrek naar de Krim<br />
Het beleg van Sebastopol
Als officier <strong>in</strong> 1854<br />
De vier broers Tolstoj<br />
Het schoolgebouw<br />
1856, broer Dimitri sterft.<br />
E<strong>in</strong>de van Krimoorlog.<br />
E<strong>en</strong> hele reeks nieuwe verhal<strong>en</strong><br />
verschijnt <strong>in</strong> druk.<br />
Lev Tolstoj neemt ontslag uit<br />
het leger.<br />
1857, het deels autobiografische<br />
Jongel<strong>in</strong>gschap<br />
verschijnt. Tolstoj maakt eerste<br />
reis (van vijf maand<strong>en</strong>) naar<br />
West-Europa (Parijs; Zwitserland).<br />
Krijgt onderweg het<br />
idee opnieuw op Jasnaja<br />
Poljana e<strong>en</strong> school te sticht<strong>en</strong>.<br />
Het verhaal Luzern verschijnt.<br />
In augustus terug op Jasnaja<br />
Poljana .<br />
1858, <strong>in</strong> december op de jacht<br />
bijna gedood door e<strong>en</strong> ber<strong>in</strong>.<br />
Het verhaal Albert verschijnt.<br />
1859, sticht zijn school. In de<br />
drukke landbouwmaand<strong>en</strong><br />
april-september blijv<strong>en</strong> de<br />
meeste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> thuis om<br />
mee te help<strong>en</strong> op het land. Het<br />
verhaal Huiselijk geluk<br />
verschijnt.
1860-1861, gaat <strong>in</strong> juli opnieuw<br />
op reis, sam<strong>en</strong> met zusje<br />
Maria <strong>en</strong> haar k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> om<br />
hun doodzieke broer Nikolaj<br />
(TBC) <strong>in</strong> Duitsland bij te staan.<br />
Tolstoj hoopt ook tijd<strong>en</strong>s zijn<br />
verblijf <strong>in</strong> West-Europa<br />
antwoord te krijg<strong>en</strong> op de vele<br />
vrag<strong>en</strong> waar hij mee zit over<br />
het onderwijs.<br />
Nikolaj sterft <strong>in</strong> oktober.<br />
Lev Nikolajevitjs trekt verder<br />
Europa <strong>in</strong> <strong>en</strong> raakt onder de<br />
<strong>in</strong>druk van de culturele<br />
vorm<strong>in</strong>g van de stadse<br />
bevolk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de sted<strong>en</strong> waar<br />
hij verblijft.<br />
Raakt daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> erg<br />
teleurgesteld <strong>in</strong> het onderwijs<br />
<strong>in</strong> de schol<strong>en</strong> die hij bezoekt.<br />
Spreekt <strong>in</strong> maart ’61 <strong>in</strong> Lond<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele ker<strong>en</strong> met de Russische<br />
filosoof, publicist <strong>en</strong><br />
revolutionair van adellijke<br />
komaf, Alexander Herz<strong>en</strong>.<br />
Bezoekt schol<strong>en</strong> <strong>in</strong> Frankrijk,<br />
Zwitserland <strong>en</strong> Duitsland <strong>en</strong><br />
musea tot <strong>in</strong> Italië.<br />
De leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
Achterzijde van Tolstojs huis<br />
Alexander Herz<strong>en</strong>
Ambtskett<strong>in</strong>g van de vrederechter<br />
Zelfportret uit 1862<br />
Werkkamer<br />
1861, april, terug <strong>in</strong> Rusland<br />
vraagt hij aan de reger<strong>in</strong>g<br />
toestemm<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> onderwijstijdschrift<br />
te mog<strong>en</strong> beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>.<br />
1861, juni, beg<strong>in</strong>t zijn functie<br />
als vrederechter <strong>in</strong> zijn<br />
district. De lijfeig<strong>en</strong>schap is<br />
dat jaar officieel afgeschaft <strong>en</strong><br />
de boer<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> met hun<br />
landher<strong>en</strong> onderhandel<strong>en</strong> over<br />
de nieuwe arbeidsverhoud<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
De functie stelt hem <strong>in</strong><br />
staat andere schol<strong>en</strong> te sticht<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> de verre omgev<strong>in</strong>g. Het<br />
aantal wordt geschat op derti<strong>en</strong>.<br />
Als onderwijzers trekt hij<br />
stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan, voornamelijk<br />
uit Moskou. In functie als<br />
vrederechter krijgt hij veel<br />
conflict<strong>en</strong> met landeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>.<br />
Legt deze functie e<strong>en</strong> jaar later<br />
neer.<br />
1862, februari, het eerste<br />
nummer verschijnt van het<br />
tijdschrift Jasnaja Poljana, met<br />
het artikel E<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> beeld<br />
van de school (Cahier 3a).<br />
-
1862, mei, uitgeput door het<br />
werk als vrederechter, schoolhoofd/onderwijzer<br />
<strong>en</strong><br />
schol<strong>en</strong>stichter, gaat hij voor<br />
zijn gezondheid kur<strong>en</strong> niet ver<br />
van Samara, bij e<strong>en</strong><br />
nomad<strong>en</strong>stam, <strong>en</strong> neemt<br />
daarbij e<strong>en</strong> bedi<strong>en</strong>de <strong>en</strong> twee<br />
van zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> mee. E<strong>en</strong><br />
daarvan zal veel later her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
aan zijn schooljar<strong>en</strong>,<br />
aan de onderwijzer Tolstoj, <strong>en</strong><br />
aan deze reis publicer<strong>en</strong><br />
(De onbek<strong>en</strong>de jonge Tolstoj).<br />
1862, juli, Tsaristische politie<br />
valt b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> op Jasnaja Poljana<br />
<strong>en</strong> haalt bij de huiszoek<strong>in</strong>g<br />
<strong>alle</strong>s overhoop, op zoek naar<br />
voor Tolstoj belast<strong>en</strong>d staatsvijandig<br />
materiaal.<br />
1862, oktober, trouwt <strong>in</strong><br />
Moskou met Sofja Behrs.<br />
1862, oktober, besteedt m<strong>in</strong>der<br />
<strong>en</strong> m<strong>in</strong>der tijd aan zijn eig<strong>en</strong><br />
school <strong>en</strong> de andere<br />
schol<strong>en</strong>. De meeste krijg<strong>en</strong><br />
steeds m<strong>in</strong>der leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
sluit<strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte.<br />
Tocht over de Wolga naar Samara<br />
Sofja voor haar huwelijk met haar<br />
jongere zusje Tatjana dat later<br />
model stond voor Natasja uit<br />
Oorlog <strong>en</strong> Vrede
Sofja met twee oudste k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
Het hele gez<strong>in</strong><br />
Eén van Tolstojs boer<strong>en</strong>kiel<strong>en</strong>,<br />
maar wel van de <strong>alle</strong>rfijnste wol<br />
0<br />
1863, juni, geboorte van zoon<br />
Serge. In de jar<strong>en</strong> daarna volgt<br />
e<strong>en</strong> hele reeks k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, bijna<br />
ieder jaar e<strong>en</strong>. Tolstoj beg<strong>in</strong>t te<br />
schrijv<strong>en</strong> aan Oorlog <strong>en</strong> Vrede.<br />
1863, w<strong>in</strong>ter, het laatste, verlate,<br />
nummer van het onderwijstijdschrift<br />
verschijnt. De<br />
artikel<strong>en</strong> die hij daar<strong>in</strong> schreef<br />
v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig gehoor.<br />
1869, voltooit Oorlog <strong>en</strong> Vrede.<br />
Beg<strong>in</strong>t zijn eig<strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> de<br />
schoolvakk<strong>en</strong> te onderwijz<strong>en</strong>.<br />
1870-1871, leert zichzelf<br />
Grieks. Werkt aan e<strong>en</strong> leergang<br />
<strong>in</strong> vier del<strong>en</strong> voor het<br />
(lager) onderwijs die hij Het<br />
alfabet (1872) noemt. Om die<br />
leergang <strong>in</strong> de praktijk te<br />
beproev<strong>en</strong> beg<strong>in</strong>t hij opnieuw<br />
e<strong>en</strong> school aan huis, voor 35<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> van<br />
zijn landgoed. Zijn vrouw<br />
Sofja <strong>en</strong> de twee oudste k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
help<strong>en</strong> bij het onderwijs.<br />
1873, br<strong>en</strong>gt veel geld bije<strong>en</strong><br />
om de hongersnood <strong>in</strong> de omgev<strong>in</strong>g<br />
van Samara te l<strong>en</strong>ig<strong>en</strong>.<br />
Zoontje Peter sterft, anderhalf<br />
jaar oud.
1874, januari, houdt <strong>in</strong><br />
Moskou voor e<strong>en</strong> literair<br />
g<strong>en</strong>ootschap e<strong>en</strong> voordracht<br />
over zijn eig<strong>en</strong> leesmethode.<br />
E<strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong>de proefnem<strong>in</strong>g<br />
op twee schol<strong>en</strong> waarbij<br />
zijn methode teg<strong>en</strong>over de<br />
gebruikelijke (Duitse) wordt<br />
gezet e<strong>in</strong>digt ev<strong>en</strong>wel<br />
onbeslist.<br />
1874, september, publiceert <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong> tijdschrift zijn essay Over<br />
volkseducatie. Dat krijgt veel<br />
aandacht, want geschrev<strong>en</strong><br />
door beroemde schrijver van<br />
Oorlog <strong>en</strong> Vrede.<br />
1875, publicatie van Het nieuwe<br />
alfabet. Dit wordt e<strong>en</strong> groot<br />
succes. Er word<strong>en</strong> uite<strong>in</strong>delijk<br />
t<strong>en</strong> m<strong>in</strong>ste anderhalf miljo<strong>en</strong><br />
exemplar<strong>en</strong> van verspreid op<br />
schol<strong>en</strong> <strong>in</strong> Rusland. Eerste<br />
gedeelt<strong>en</strong> van Anna Kar<strong>en</strong><strong>in</strong>a<br />
verschijn<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> tijdschrift.<br />
Pasgebor<strong>en</strong> baby sterft.<br />
1874 -1876, probeert e<strong>en</strong><br />
kweekschool te sticht<strong>en</strong> voor<br />
plattelandsonderwijzers.<br />
1877, voltooit Anna Kar<strong>en</strong><strong>in</strong>a.<br />
Tolstoj <strong>in</strong> 1873<br />
Eén van de vele uitgav<strong>en</strong> van het<br />
ABC<br />
Sofja krijgt e<strong>en</strong> r<strong>in</strong>g voor haar<br />
hulp bij Anna Kar<strong>en</strong><strong>in</strong>a
Twee van de talloze leesboekjes die<br />
Tolstoj schreef voor het onderwijs<br />
Met kle<strong>in</strong>dochtertje<br />
2<br />
1878, beg<strong>in</strong>t te schrijv<strong>en</strong> aan<br />
zijn Biecht.<br />
1885, medeoprichter van<br />
uitgeverij Posrednik die goede<br />
<strong>en</strong> goedkope boek<strong>en</strong> voor het<br />
volk moet gaan uitgev<strong>en</strong>.<br />
1890, helpt als onderwijzer<br />
<strong>in</strong> de school voor boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
van zijn dochter. Na <strong>en</strong>kele<br />
maand<strong>en</strong> wordt de school<br />
door de autoriteit<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong>.<br />
1898, voltooit zijn essay Wat is<br />
kunst?<br />
1907, geeft onderwijs aan<br />
kle<strong>in</strong>e, <strong>in</strong>formele groepjes<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, gebruikt daarbij<br />
verhal<strong>en</strong> uit de Bijbel <strong>en</strong><br />
stichtelijke volksvertell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
1909, spreekt e<strong>en</strong> groep onderwijzers<br />
toe over ‘de hoofdproblem<strong>en</strong><br />
van de onderwijzer’<br />
<strong>en</strong> zegt dat zij meer<br />
aandacht moet<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> aan de<br />
morele opvoed<strong>in</strong>g dan aan het<br />
onderwijs <strong>in</strong> de schoolvakk<strong>en</strong>.<br />
Schrijft opnieuw e<strong>en</strong> essay<br />
Over opvoed<strong>in</strong>g.
1910, sterft op 20 november.<br />
3<br />
Tolstoj sterft op het stationnetje<br />
van Astapovo. M<strong>en</strong> wil niet dat<br />
Sofja b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>komt.<br />
Begrav<strong>en</strong> op het landgoed.<br />
Sofja bij zijn graf.
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
2<br />
Vrije school<br />
voor<br />
volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
<strong>Dolph</strong> <strong>Kohnstamm</strong>
Jasnaja Poljana,<br />
Tolstojs vrije school<br />
voor volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
<strong>Dolph</strong> <strong>Kohnstamm</strong><br />
Ook als artikel versch<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />
Gro<strong>en</strong>e Amsterdammer, 11 november 2010,<br />
ter geleg<strong>en</strong>heid van de herd<strong>en</strong>k<strong>in</strong>g van<br />
Tolstojs overlijd<strong>en</strong> <strong>in</strong> november 1910
Na vijf jaar als adellijke <strong>en</strong> rijke stud<strong>en</strong>t geleefd te hebb<strong>en</strong>,<br />
eerst aan de universiteit van Kazan, daarna aan de universiteit<br />
van Petersburg, waar hij <strong>en</strong>ige tijd recht<strong>en</strong> studeerde,<br />
g<strong>in</strong>g de 19-jarige Lev Nikolajevitsj Tolstoj (1828-1910) terug<br />
naar het familielandgoed Jasnaja Poljana. Dit landgoed, op<br />
180 km t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van Moskou, was <strong>één</strong> van de vier landgoeder<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> bezit van de familie Tolstoj <strong>en</strong> bij de verdel<strong>in</strong>g<br />
onder de vier zon<strong>en</strong> – beide ouders war<strong>en</strong> jong gestorv<strong>en</strong><br />
– erfde Lev, als jongste, het landgoed waar zij war<strong>en</strong> grootgebracht.<br />
Lev wilde zich gaan wijd<strong>en</strong> aan het beheer van zijn landgoed<br />
<strong>en</strong> daarbij e<strong>en</strong> moderne <strong>en</strong> goede heer zijn voor zijn<br />
lijfeig<strong>en</strong><strong>en</strong>. De w<strong>en</strong>s bij te drag<strong>en</strong> aan de ontwikkel<strong>in</strong>g van<br />
zijn boer<strong>en</strong> bracht hem ertoe e<strong>en</strong> schooltje te sticht<strong>en</strong> voor<br />
hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Maar al na <strong>en</strong>kele maand<strong>en</strong> moest hij dit<br />
weer sluit<strong>en</strong>, bij gebrek aan geld <strong>en</strong> waarschijnlijk ook aan<br />
overtuig<strong>in</strong>g <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>servar<strong>in</strong>g.<br />
Twee jaar verbleef hij afwissel<strong>en</strong>d op zijn landgoed, <strong>in</strong><br />
de dichtbij geleg<strong>en</strong> gouvernem<strong>en</strong>tshoofdstad Tula <strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
Moskou. Het werk aan zijn landgoed – waar zijn geliefde<br />
‘tante’ Tatjana, e<strong>en</strong> ver familielid, het huishoud<strong>en</strong> leid-
de – bevredigde de rusteloos zoek<strong>en</strong>de <strong>en</strong> heftig lev<strong>en</strong>de<br />
jonge man niet. En to<strong>en</strong> <strong>in</strong> het voorjaar van 1851 zijn oudste<br />
broer Nikolaj, e<strong>en</strong> officier <strong>in</strong> het Russische leger, van verlof<br />
terug moest naar de Kaukasus, vroeg Lev hem te mog<strong>en</strong><br />
vergezell<strong>en</strong>.<br />
Zo kwam Lev Tolstoj <strong>in</strong> het leger terecht, eerst als vrijwillige<br />
cadet, maar al na ruim e<strong>en</strong> half jaar als betaalde<br />
cavalerieofficier <strong>in</strong> opleid<strong>in</strong>g. In de noordelijke Kaukasus<br />
vocht<strong>en</strong> de Russ<strong>en</strong> s<strong>in</strong>ds vele jar<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> opstandige moslimvolk<strong>en</strong>,<br />
waarbij de bered<strong>en</strong> Kozakk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol<br />
speeld<strong>en</strong>. Alle opstandige islamitische volk<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Kaukasus<br />
werd<strong>en</strong> door de Russ<strong>en</strong> Tatar<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd. Vooral met<br />
e<strong>en</strong> van die Tataarse bergvolk<strong>en</strong>, de Tsjetsj<strong>en</strong><strong>en</strong>, hadd<strong>en</strong> zij<br />
het erg moeilijk. Deelnem<strong>en</strong>d aan de expedities teg<strong>en</strong> deze<br />
Tatar<strong>en</strong> onderg<strong>in</strong>g Tolstoj zijn vuurdoop.<br />
De eerste verhal<strong>en</strong><br />
Aangemoedigd door tante Tatjana, die zijn vele verhal<strong>en</strong>de<br />
briev<strong>en</strong> las <strong>en</strong> hogelijk waardeerde, begon de cadet Tolstoj<br />
te schrijv<strong>en</strong>. Eerst K<strong>in</strong>derjar<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> roman waar<strong>in</strong> hij eig<strong>en</strong><br />
ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> feit<strong>en</strong> uit zijn k<strong>in</strong>dertijd verm<strong>en</strong>gde met die<br />
van zijn vri<strong>en</strong>djes <strong>en</strong> hun families, daarna verhal<strong>en</strong> over<br />
wat hij <strong>in</strong> het Russische leger meemaakte. Met de verrass<strong>en</strong>d<br />
snelle acceptatie <strong>en</strong> publicatie van K<strong>in</strong>derjar<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />
tijdschrift de Tijdg<strong>en</strong>oot (Sovrem<strong>en</strong>nik), onder pseudoniem<br />
<strong>en</strong> ongehonoreerd, begon Tolstojs carrière als schrijver. En<br />
met de publicatie van het verhaal De overval, e<strong>en</strong> jaar later
<strong>in</strong> hetzelfde tijdschrift, <strong>en</strong> nog steeds anoniem, begon hij<br />
e<strong>en</strong> reeks oorlogsverhal<strong>en</strong> die zou culm<strong>in</strong>er<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn dramatische<br />
ooggetuige verslag van de beleger<strong>in</strong>g <strong>en</strong> val van<br />
de eerder <strong>in</strong> de Krimoorlog door de Russ<strong>en</strong> op de Turk<strong>en</strong><br />
veroverde vest<strong>in</strong>g Sebastopol. Het is louter toeval geweest<br />
dat Lev Tolstoj <strong>in</strong> die jar<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Kaukasus <strong>en</strong> later op de<br />
Krim niet is gesneuveld of t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste zwaar gewond raakte.<br />
Tolstojs verhal<strong>en</strong> getuigd<strong>en</strong> van zijn moed als militair <strong>en</strong><br />
van zijn grote <strong>in</strong>teresse <strong>in</strong> de psychologie van de gewone<br />
soldaat <strong>en</strong> zijn medeofficier<strong>en</strong>. Ook is hij wel ‘de eerste oorlogscorrespond<strong>en</strong>t’<br />
g<strong>en</strong>oemd. Zijn roem als tal<strong>en</strong>tvol jong<br />
schrijver was to<strong>en</strong> zo groot geword<strong>en</strong> dat zelfs de Tsaar<br />
bezorgd raakte over de gevar<strong>en</strong> waar hij aan blootstond,<br />
<strong>en</strong> er bij de legerleid<strong>in</strong>g op aandrong de schrijv<strong>en</strong>de graaf<br />
Tolstoj uit de vuurl<strong>in</strong>ies weg te houd<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> vreemde comb<strong>in</strong>atie<br />
In 1856 sloot Rusland vrede met Engeland, Frankrijk <strong>en</strong><br />
Turkije <strong>en</strong> e<strong>in</strong>d van dat jaar nam Tolstoj ontslag uit het leger.<br />
In 1857 maakte hij zijn eerste reis naar West-Europa, door<br />
Pol<strong>en</strong> <strong>en</strong> Duitsland, bezocht Parijs <strong>en</strong> trok door de Zwitserse<br />
Alp<strong>en</strong>. Erg<strong>en</strong>s op die reis schreef hij <strong>in</strong> zijn dagboek dat de<br />
gedachte bij hem opgekom<strong>en</strong> was “e<strong>en</strong> school te sticht<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
mijn dorp voor het hele district; <strong>en</strong> om <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> op<br />
dit gebied actief te word<strong>en</strong>.” Maar terug <strong>in</strong> Rusland leidde<br />
hij, tuss<strong>en</strong> het schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> publicer<strong>en</strong> door, het lev<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> landjonker, verzot op de jacht <strong>en</strong> op zigeunermeisjes.
Tolstoj <strong>in</strong> 1856<br />
nadat hij ontslag<br />
had g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> uit het<br />
leger<br />
De honoraria voor zijn verhal<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> hem te help<strong>en</strong><br />
bij het afbetal<strong>en</strong> van zijn speelschuld<strong>en</strong>.<br />
Maar anderhalf jaar later, <strong>in</strong> de w<strong>in</strong>termaand<strong>en</strong> van ’59-’60<br />
stichtte hij dan toch opnieuw – ti<strong>en</strong> jaar na zijn eerste pog<strong>in</strong>g<br />
– e<strong>en</strong> school voor boer<strong>en</strong>- <strong>en</strong> volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. In de w<strong>in</strong>termaand<strong>en</strong><br />
omdat zij van april tot half oktober moest<strong>en</strong> meehelp<strong>en</strong><br />
op het land.<br />
Hoe te verklar<strong>en</strong> dat deze gepassioneerde man, vurig <strong>en</strong><br />
roekeloos lev<strong>en</strong>d, die als officier bij het kaartspel zelfs e<strong>en</strong><br />
groot deel van zijn landgoeder<strong>en</strong> <strong>in</strong>zette <strong>en</strong> verloor, <strong>in</strong> 1858<br />
als hartstochtelijk jager nog bijna gedood door e<strong>en</strong> woed<strong>en</strong>de<br />
ber<strong>in</strong>, e<strong>en</strong> jaar later voor de tweede maal zoiets braafs
deed als e<strong>en</strong> schooltje sticht<strong>en</strong> voor boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>?<br />
Andere rijke Russ<strong>en</strong> war<strong>en</strong> hem <strong>in</strong> het sticht<strong>en</strong> van schol<strong>en</strong><br />
voorgegaan, maar dat war<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> schrijvers <strong>en</strong> ook g<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
die zelf niet voor de klas staan. Graaf Lev Tolstoj, gevierd<br />
schrijver, deed dat wel.<br />
Deze vreemde comb<strong>in</strong>atie is er volg<strong>en</strong>s mij mede oorzaak<br />
van dat zo we<strong>in</strong>ig m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> weet hebb<strong>en</strong> van Tolstojs<br />
pedagogische geschrift<strong>en</strong>. De wereld van de literatuur<br />
staat nu e<strong>en</strong>maal neerbuig<strong>en</strong>d teg<strong>en</strong>over die van onderwijs<br />
<strong>en</strong> opvoed<strong>in</strong>g. Daarom ook heeft m<strong>en</strong> de grote schrijver<br />
van Oorlog <strong>en</strong> Vrede <strong>en</strong> Anna Kar<strong>en</strong><strong>in</strong>a niet <strong>in</strong> zijn toewijd<strong>in</strong>g<br />
aan zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> heeft m<strong>en</strong><br />
er buit<strong>en</strong> Rusland nauwelijks aandacht aan besteed.<br />
E<strong>en</strong> serieuze beschouw<strong>in</strong>g van Tolstojs schoolpraktijk werd<br />
bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> <strong>in</strong> de weg gestaan door zijn romantisch <strong>en</strong> op<br />
Rousseau gestoeld geloof aan de nog onbedorv<strong>en</strong> psyche<br />
van het k<strong>in</strong>d. Al heel jong was hij sterk beïnvloed door<br />
het lez<strong>en</strong> van Rousseau’s Emile. Deze idealiser<strong>in</strong>g van het<br />
k<strong>in</strong>d spreekt het sterkst uit de titel van e<strong>en</strong> (nog nooit <strong>in</strong><br />
het Nederlands vertaald) artikel van Tolstoj uit 1862: “Wie<br />
moet van wie ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>? De boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> van ons of<br />
wij van de boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>?”<br />
De bron van Tolstojs <strong>in</strong>zet voor het onderwijs aan volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
– <strong>en</strong> later ook aan volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> – is <strong>en</strong>erzijds<br />
te zoek<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn warme belangstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong>, <strong>en</strong> liefde voor,<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Deze blijk<strong>en</strong> uit tal van anekdotes, opgetek<strong>en</strong>d<br />
door hemzelf <strong>en</strong> ander<strong>en</strong>. Anderzijds uit zijn overtuig<strong>in</strong>g
dat de ontwikkel<strong>in</strong>g van Rusland <strong>in</strong> de richt<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong><br />
moderne staat met vrije burgers <strong>alle</strong><strong>en</strong> mogelijk was door<br />
volksontwikkel<strong>in</strong>g.<br />
Veilig gehecht <strong>en</strong> onstuimig<br />
Lev Tolstoj was de jongste van vier broers. Kort na hem<br />
werd nog e<strong>en</strong> zusje, Marja, gebor<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong> daarna stierf<br />
hun moeder. Lev was to<strong>en</strong> anderhalf jaar oud. Zijn vader<br />
stierf to<strong>en</strong> hij neg<strong>en</strong> was. Hoewel deze k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> dus al<br />
vroeg beide ouders verlor<strong>en</strong>, is Lev altijd door liefde <strong>en</strong> bescherm<strong>in</strong>g<br />
omr<strong>in</strong>gd geweest. Met twee van zijn drie broers<br />
<strong>en</strong> zijn zuster kreeg hij e<strong>en</strong> sterke band. Zijn tante Tatjana<br />
werd e<strong>en</strong> lieve vervangmoeder voor hem, koester<strong>en</strong>d <strong>en</strong><br />
aanmoedig<strong>en</strong>d tegelijk. Alles wijst erop dat de jonge Lev,<br />
ondanks het verlies van zijn moeder op e<strong>en</strong> voor hecht<strong>in</strong>gsrelaties<br />
bijzonder kritieke leeftijd, gek<strong>en</strong>merkt was door<br />
wat <strong>in</strong> de teg<strong>en</strong>woordige ontwikkel<strong>in</strong>gspsychologie e<strong>en</strong><br />
‘veilige hecht<strong>in</strong>g’ wordt g<strong>en</strong>oemd. Dat is e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>s<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<br />
die e<strong>en</strong> toch al aangebor<strong>en</strong> neig<strong>in</strong>g tot onderzoek<strong>en</strong>de<br />
dad<strong>en</strong>drang <strong>en</strong> het nem<strong>en</strong> van risico’s kan versterk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ook het gev<strong>en</strong> van affectie aan ander<strong>en</strong>.<br />
De <strong>in</strong> 1859 pas 31-jarige Tolstoj was nog steeds e<strong>en</strong> onstuimig<br />
lev<strong>en</strong>d m<strong>en</strong>s, spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>d van het <strong>en</strong>e project op het<br />
andere, koortsachtig schrijv<strong>en</strong>d aan zijn verhal<strong>en</strong>, paardrijd<strong>en</strong>d,<br />
jag<strong>en</strong>d, fanatiek turn<strong>en</strong>d, <strong>en</strong> ondertuss<strong>en</strong> he<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
weer trekk<strong>en</strong>d tuss<strong>en</strong> Moskou, S<strong>in</strong>t Petersburg <strong>en</strong> zijn landgoed,<br />
overal e<strong>en</strong> graag gezi<strong>en</strong> gast door zijn aanstekelijke
vrolijkheid <strong>en</strong> mooie verhal<strong>en</strong>. Maar ook werd hij <strong>in</strong> deze<br />
periode – ev<strong>en</strong>als op latere leeftijd geplaagd door twijfel,<br />
pessimisme <strong>en</strong> schuldgevoel, oververmoeid als hij dikwijls<br />
was door het harde werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn vaak haper<strong>en</strong>de gezondheid.<br />
Naast e<strong>en</strong> goed schrijver wilde Tolstoj vooral ook e<strong>en</strong> goed<br />
m<strong>en</strong>s zijn <strong>en</strong> zich <strong>in</strong>zett<strong>en</strong> voor de e<strong>en</strong>voudige, eerlijke maar<br />
arme m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit zijn omgev<strong>in</strong>g, al was het maar met iedere<br />
dag <strong>één</strong> goede daad. Hij was, <strong>en</strong> bleef zijn lev<strong>en</strong> lang, sterk<br />
maatschappelijk geëngageerd <strong>en</strong> zette zich bijvoorbeeld<br />
ook <strong>in</strong> voor het op goede voorwaard<strong>en</strong> <strong>in</strong> pacht verkrijg<strong>en</strong><br />
van landbouwgrond<strong>en</strong> door de voormalige lijfeig<strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
– die vrijmak<strong>in</strong>g was beg<strong>in</strong> 1861 door Tsaar Alexander II<br />
afgekondigd – <strong>en</strong> raakte daarmee <strong>in</strong> conflict met de andere<br />
landeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> uit zijn district. Zijn b<strong>en</strong>oem<strong>in</strong>g tot plaatselijk<br />
vrederechter werd mede daarom ge<strong>en</strong> succes, want e<strong>en</strong><br />
tactvol bestuurder kon hij niet zijn.<br />
Niet zoals <strong>in</strong> Pruis<strong>en</strong> <strong>en</strong> Frankrijk<br />
Natuurlijk stuitte de onervar<strong>en</strong> onderwijzer Tolstoj <strong>in</strong> dat<br />
eerste schooljaar op <strong>alle</strong>rlei moeilijkhed<strong>en</strong> <strong>in</strong> het les <strong>en</strong> leid<strong>in</strong>g<br />
gev<strong>en</strong> aan zijn, meest analfabete, leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. En to<strong>en</strong><br />
hij <strong>in</strong> de l<strong>en</strong>te van 1860 met zijn zusje Marja naar Duitsland<br />
wilde gaan om daar hun ernstig zieke broer Nikolaj op te<br />
zoek<strong>en</strong>, verl<strong>en</strong>gde Lev – na Nikolajs dood – zijn verblijf <strong>in</strong><br />
West-Europa met als belangrijk doel de gangbare onderwijsmethod<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> Duitsland <strong>en</strong> Frankrijk te bestuder<strong>en</strong>. Door<br />
0
Het dorp<br />
op schol<strong>en</strong> te gaan kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> met bek<strong>en</strong>de pedagog<strong>en</strong> van<br />
gedacht<strong>en</strong> te wissel<strong>en</strong>. In Pruis<strong>en</strong> <strong>en</strong> Frankrijk zag hij vooral<br />
hoe het niét moest. Met afschuw keek hij naar de strakke<br />
discipl<strong>in</strong>e <strong>in</strong> de klass<strong>en</strong>, naar het <strong>in</strong>stamp<strong>en</strong> van rijtjes, naar<br />
de <strong>in</strong> zijn og<strong>en</strong> geestdrift dod<strong>en</strong>de leermiddel<strong>en</strong>. Hij vond<br />
er nerg<strong>en</strong>s aansluit<strong>in</strong>g bij zijn eig<strong>en</strong> libertaire aanpak. Tolstoj<br />
vond dat zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> volkom<strong>en</strong> vrij moest<strong>en</strong> zijn, vrij<br />
om wel of niet naar school te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrij om <strong>alle</strong><strong>en</strong> dat<br />
te ler<strong>en</strong> wat zij wild<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>. Huiswerk werd op zijn school<br />
niet gegev<strong>en</strong>, maar wel war<strong>en</strong> er naast het vrije werk<strong>en</strong> ook<br />
regelmatig klassikale less<strong>en</strong> voor de schoolbord<strong>en</strong>. En er<br />
werd<strong>en</strong> cijfers gegev<strong>en</strong>. Maar Tolstoj zag die gewoonte als<br />
“e<strong>en</strong> overblijfsel van ons oude schoolsysteem, dat vanzelf
<strong>in</strong> onbruik zal rak<strong>en</strong>.” Vaak blev<strong>en</strong> veel van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> uit<br />
eig<strong>en</strong> vrije wil tot ‘s avonds laat op school.<br />
Tolstojs opstel E<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> beeld van de school <strong>in</strong> de maand<strong>en</strong><br />
november <strong>en</strong> december van 1861 (Cahiers 3a-j) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> reeks<br />
andere artikel<strong>en</strong> gewijd aan het onderwijs <strong>in</strong> de afzonderlijke<br />
vakk<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1862 <strong>en</strong> 1863 gepubliceerd <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
speciaal voor dit doel door hemzelf uitgegev<strong>en</strong> <strong>en</strong> volgeschrev<strong>en</strong><br />
tijdschrift. Hier<strong>in</strong> gaf hij e<strong>en</strong> goed beeld van de<br />
vrijhed<strong>en</strong> die hij zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> veroorloofde. Die vrijhed<strong>en</strong><br />
zag hij als ideaal voor zichzelf <strong>en</strong> de gehele m<strong>en</strong>sheid.<br />
De meeste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> war<strong>en</strong> jong<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong> zev<strong>en</strong> <strong>en</strong> derti<strong>en</strong><br />
jaar die nog nooit <strong>in</strong> schoolbank<strong>en</strong> gezet<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>, die<br />
gew<strong>en</strong>d war<strong>en</strong> <strong>in</strong> de l<strong>en</strong>te <strong>en</strong> zomermaand<strong>en</strong> hard mee te<br />
werk<strong>en</strong> op het land <strong>en</strong> <strong>in</strong> de st<strong>alle</strong>n, die vaak autoritaire<br />
vaders hadd<strong>en</strong> die h<strong>en</strong> sloeg<strong>en</strong> als ze de d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> niet goed<br />
ded<strong>en</strong>. Tolstoj wist dat, k<strong>en</strong>de hun leefomstandighed<strong>en</strong> heel<br />
goed van nauwkeurige <strong>en</strong> <strong>in</strong>lev<strong>en</strong>de waarnem<strong>in</strong>g, hem als<br />
schrijver zo eig<strong>en</strong>. Zijn school moest voor die jong<strong>en</strong>s – <strong>en</strong><br />
ook de meisjes, zij het m<strong>in</strong>der <strong>in</strong> getal – <strong>in</strong> de w<strong>in</strong>termaand<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> vrijplaats zijn. Daar wilde hij dat zij elk naar hun<br />
eig<strong>en</strong> aard zoud<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> wat zij zelf wild<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>. Tolstoj<br />
vertrouwde op de naar spontane ontplooi<strong>in</strong>g hunker<strong>en</strong>de<br />
kracht<strong>en</strong> <strong>in</strong> het k<strong>in</strong>d (Rousseau). Niet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> door de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g<br />
opgelegd strami<strong>en</strong> maar <strong>in</strong> zelf gekoz<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong>.<br />
Zijn liefde voor het buit<strong>en</strong>lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> de natuur was hier<br />
niet vreemd aan.<br />
In zijn artikel<strong>en</strong> voor het eig<strong>en</strong> tijdschrift deed hij eerlijk<br />
2
verslag van <strong>alle</strong> moeilijkhed<strong>en</strong> waarop hij als onervar<strong>en</strong><br />
onderwijzer gestuit was. Ook van zijn wanhoop <strong>en</strong> ergernis<br />
over het niet hebb<strong>en</strong> van wat hij goede leermiddel<strong>en</strong> vond.<br />
En over de te schoolse method<strong>en</strong> van zijn medeonderwijzers,<br />
die hij <strong>in</strong> di<strong>en</strong>st moest nem<strong>en</strong> om het groei<strong>en</strong>d aantal<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op te vang<strong>en</strong>.<br />
Het vrije woord <strong>in</strong> e<strong>en</strong> vrije school<br />
Tolstojs grootste <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> naar die vaardighed<strong>en</strong><br />
waar hijzelf aan verknocht was: het schrijv<strong>en</strong> van<br />
verhal<strong>en</strong>. Daarbij mocht hij graag de feit<strong>en</strong> uit historische<br />
gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> waar het Russische leger bij betrokk<strong>en</strong><br />
was geweest. Want Tolstoj was e<strong>en</strong> nationalist <strong>en</strong><br />
wakkerde bij zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> nationalistische gevoel<strong>en</strong>s aan.<br />
E<strong>en</strong> van de mooiste scènes uit zijn onderwijsverslag<strong>en</strong> is<br />
als hij zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> avond vertelt over de opmars<br />
van de Napoleontische troep<strong>en</strong> naar Moskou <strong>en</strong> hun latere<br />
terugtocht <strong>en</strong> nederlaag. De emoties die hij to<strong>en</strong> bij h<strong>en</strong> zag<br />
ontstaan, ontroerd<strong>en</strong> hem. Hij schreef ook dat hij die avond<br />
nooit meer wilde verget<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik acht het waarschijnlijk dat<br />
hij daaraan teruggedacht heeft to<strong>en</strong> hij <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> later<br />
aan zijn Oorlog <strong>en</strong> Vrede schreef.<br />
Tolstoj me<strong>en</strong>de aanvankelijk dat er ook les gegev<strong>en</strong> moest<br />
word<strong>en</strong> <strong>in</strong> de grammatica van het Russisch. Hij beschreef<br />
hoe moeizaam dat g<strong>in</strong>g:<br />
“Voor less<strong>en</strong> <strong>in</strong> grammatica <strong>en</strong> taalanalyse kunn<strong>en</strong> ze ge<strong>en</strong><br />
geduld opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> (…) Vaak v<strong>alle</strong>n ze <strong>in</strong> slaap of blijv<strong>en</strong><br />
3
Het schoolgebouw<br />
weg uit de less<strong>en</strong>. (…) De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> vervel<strong>en</strong> zich dood<br />
<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> zich stilletjes af ‘waarom do<strong>en</strong> we dit’? Die vraag<br />
heb ik mezelf ook gesteld <strong>en</strong> ik kan er ge<strong>en</strong> antwoord op<br />
v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.”<br />
De verklar<strong>in</strong>g die Tolstoj dan geeft voor de weerz<strong>in</strong> teg<strong>en</strong><br />
de z<strong>in</strong>sontled<strong>in</strong>g typeert hem als schrijver <strong>en</strong> als onderwijzer<br />
die zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> net zo vrij wilde lat<strong>en</strong> zijn als de<br />
woord<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> zijn die zij voor hun verhal<strong>en</strong> gebruikt<strong>en</strong>.<br />
Woord<strong>en</strong> mocht<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong> als k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> harnas gedwong<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>. Het vrije woord <strong>in</strong> e<strong>en</strong> vrije school, dát<br />
was waar hij zo <strong>in</strong>t<strong>en</strong>s naar streefde:<br />
“Ge<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong>e of k<strong>in</strong>d wil e<strong>en</strong> <strong>in</strong> hem of haar lev<strong>en</strong>d<br />
woord uitlever<strong>en</strong> aan het mechanisch ontled<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervorm<strong>en</strong>.<br />
Zo’n lev<strong>en</strong>d woord heeft e<strong>en</strong> drang tot zelfbehoud.<br />
En als dit woord e<strong>en</strong> gedaanteverander<strong>in</strong>g moet ondergaan,<br />
dan zal het ernaar strev<strong>en</strong> dat op eig<strong>en</strong> houtje te do<strong>en</strong>
<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komstig zijn lev<strong>en</strong>svoorwaard<strong>en</strong>. Maar zodra je<br />
dit woord wilt vang<strong>en</strong>, vastklemm<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bankschroef,<br />
bijschav<strong>en</strong> <strong>en</strong> het de versiersel<strong>en</strong> wilt opplakk<strong>en</strong> die je<br />
noodzakelijk acht, dan b<strong>alle</strong>n de wez<strong>en</strong>lijke gedachte <strong>en</strong><br />
betek<strong>en</strong>is die met dit woord verbond<strong>en</strong> zijn zich sam<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verberg<strong>en</strong> zich, zodat <strong>in</strong> je hand<strong>en</strong> slechts e<strong>en</strong> leeg omhulsel<br />
overblijft. Daar mag je dan nog zo knap mee omgaan, <strong>in</strong><br />
je less<strong>en</strong> van hoe dat woord te gebruik<strong>en</strong> bereik je er bij je<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> helemaal niets mee.”<br />
Enthousiaste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
Het onorthodoxe karakter van de school deed de boer<strong>en</strong><br />
van Tolstojs landerij<strong>en</strong> <strong>en</strong> uit de wijdere omgev<strong>in</strong>g eerst<br />
aarzel<strong>en</strong>. Moest<strong>en</strong> zij hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> wel aan graaf Tolstoj<br />
toevertrouw<strong>en</strong>? Aanvankelijk ded<strong>en</strong> onder h<strong>en</strong> gerucht<strong>en</strong><br />
de ronde dat de graaf, die immers officier was geweest, <strong>in</strong><br />
het g<strong>en</strong>iep hun jong<strong>en</strong>s wilde <strong>in</strong>lijv<strong>en</strong> bij het leger <strong>en</strong> h<strong>en</strong> op<br />
e<strong>en</strong> kwade dag op karr<strong>en</strong> naar Moskou zou lat<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Maar het <strong>en</strong>thousiasme van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun goede leerresultat<strong>en</strong><br />
leidd<strong>en</strong> ertoe dat het aantal leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> steeg, tot<br />
e<strong>en</strong> stuk of 70, <strong>en</strong> er meer lokal<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderwijzers moest<strong>en</strong><br />
kom<strong>en</strong>. Die goede naam maakte dat ook sommige ouders<br />
uit welgestelde kr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> te stur<strong>en</strong>.<br />
Dat g<strong>in</strong>g niet altijd goed. Tolstoj hierover:<br />
“Voor sommige ouders, e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>derheid, vormt ook de geest<br />
van gelijkheid bij ons op school e<strong>en</strong> bron van ong<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong>.<br />
In november kwam<strong>en</strong> er twee meisjes, dochters van e<strong>en</strong>
ijke herbergier, bij ons op school. Ze war<strong>en</strong> altijd keurig<br />
als vrouwtjes gekleed met jasjes aan <strong>en</strong> barett<strong>en</strong> op. In het<br />
beg<strong>in</strong> hield<strong>en</strong> zij zich e<strong>en</strong> beetje afzijdig van de rest, maar<br />
na e<strong>en</strong> tijdje war<strong>en</strong> zij gew<strong>en</strong>d <strong>en</strong> vergat<strong>en</strong> zij om thee te<br />
dr<strong>in</strong>k<strong>en</strong>, of hun tand<strong>en</strong> schoon te houd<strong>en</strong> met tabak, <strong>en</strong> begonn<strong>en</strong><br />
zij goed te ler<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> hun vader, gekleed <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
<strong>op<strong>en</strong></strong>hang<strong>en</strong>de jas van schap<strong>en</strong>bont uit de Krim, op e<strong>en</strong><br />
dag de school b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>stapte, zag hij zijn dochters staan te<br />
midd<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> groep groezelige jong<strong>en</strong>s met scho<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
van gevlocht<strong>en</strong> berk<strong>en</strong>bast aan hun voet<strong>en</strong>, die, over de<br />
beide meisjes he<strong>en</strong> gebog<strong>en</strong>, met hun hand<strong>en</strong> steund<strong>en</strong> op<br />
hun barett<strong>en</strong>, terwijl zij luisterd<strong>en</strong> naar wat de onderwijzer<br />
aan het zegg<strong>en</strong> was. De vader was beledigd <strong>en</strong> nam zijn<br />
dochters van school, zonder ons te will<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong> waarover<br />
hij ontevred<strong>en</strong> was.<br />
Positieve <strong>in</strong>drukk<strong>en</strong> war<strong>en</strong> er natuurlijk ook:<br />
“De vader van weer e<strong>en</strong> andere leerl<strong>in</strong>g, e<strong>en</strong> soldaat, vond<br />
zijn zoon, die hij kwam afhal<strong>en</strong>, <strong>in</strong> het tek<strong>en</strong>lokaal aan ’t<br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong>. To<strong>en</strong> hij zag met wat voor e<strong>en</strong> vaardigheid hij dat<br />
deed sprak hij hem met ‘U’ aan <strong>en</strong> durfde hem niet onder de<br />
les de waterkastagnes te gev<strong>en</strong> die hij had meegebracht.”<br />
Sommige ouders uit de boer<strong>en</strong>hutt<strong>en</strong> vond<strong>en</strong> het maar gek<br />
wat hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> van de graaf leerd<strong>en</strong>:<br />
“Ik was e<strong>en</strong>s met e<strong>en</strong> nieuwe onderwijzer op bezoek bij<br />
e<strong>en</strong> van mijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> om e<strong>en</strong> beetje op te schepp<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong>over de onderwijzer, vroeg ik mijn leerl<strong>in</strong>g of hij<br />
voor hem e<strong>en</strong> algebrasom wilde oploss<strong>en</strong>. Z’n moeder was
met de kachel bezig <strong>en</strong> wij vergat<strong>en</strong> helemaal haar aanwezigheid.<br />
Wij luisterd<strong>en</strong> hoe haar zoon vlot <strong>en</strong> ernstig de<br />
vergelijk<strong>in</strong>g maakte, onder gemompel van ‘twee a b m<strong>in</strong> c<br />
is d, gedeeld door drie’, <strong>en</strong>zovoort. De moeder hield al die<br />
tijd haar hand voor haar mond. Zich met moeite <strong>in</strong>houd<strong>en</strong>d<br />
barstte zij t<strong>en</strong>slotte <strong>in</strong> lach<strong>en</strong> uit, maar kon ons niet uitlegg<strong>en</strong><br />
waar ze zo om moest lach<strong>en</strong>.”<br />
In de gymnastiekless<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g Tolstoj zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor <strong>in</strong><br />
het turn<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbaasde h<strong>en</strong> daarbij met zijn grote spierkracht<br />
<strong>en</strong> beh<strong>en</strong>digheid. Hun moeders <strong>en</strong> grootmoeders<br />
vond<strong>en</strong> dat turn<strong>en</strong> maar niets <strong>en</strong> wist<strong>en</strong> bij buikkramp<strong>en</strong><br />
van hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> wat <strong>en</strong> wie de oorzaak daarvan war<strong>en</strong>:<br />
“Zij gelov<strong>en</strong> dat speciaal direct na de Vast<strong>en</strong> of <strong>in</strong> de herfst,<br />
als het fruit rijp is, de schade veroorzaakt door de gymless<strong>en</strong><br />
het grootst is. De grootmoedertjes dekk<strong>en</strong> hun opgezette<br />
buik<strong>en</strong> toe <strong>en</strong> gev<strong>en</strong> de ongehoorzaamheid van de<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> én de gymless<strong>en</strong> de schuld.”<br />
Onderwijs voor volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
In de wijde omgev<strong>in</strong>g van zijn landgoed wist Tolstoj, to<strong>en</strong><br />
hij het ambt van vrederechter bekleedde, de opricht<strong>in</strong>g van<br />
derti<strong>en</strong> schol<strong>en</strong> te bewerkstellig<strong>en</strong> waar volg<strong>en</strong>s zijn voorbeeld<br />
gewerkt zou moet<strong>en</strong> gaan word<strong>en</strong>. Als onderwijzers<br />
liet hij stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit Moskou <strong>en</strong> St. Petersburg kom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>spireerde h<strong>en</strong> met zijn charisma <strong>en</strong> <strong>en</strong>thousiasme. In zijn<br />
latere lev<strong>en</strong> is Tolstoj zich ook gaan <strong>in</strong>zett<strong>en</strong> voor het onderwijs<br />
aan analfabete <strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig ontwikkelde volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>.
De eerste ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> daarmee kreeg hij <strong>in</strong> dit schooltje:<br />
“Deze herfst hadd<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> arbeider die voor ons de<br />
kachels stookte <strong>en</strong> tegelijkertijd wat less<strong>en</strong> volgde. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
twee wek<strong>en</strong> kon hij lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>. Maar dit was ge<strong>en</strong><br />
ler<strong>en</strong>, meer e<strong>en</strong> ziekte, e<strong>en</strong> verl<strong>en</strong>gde slemppartij. Als hij<br />
door de klas liep met z’n arm<strong>en</strong> vol houtblokk<strong>en</strong>, bleef hij<br />
telk<strong>en</strong>s staan, boog zich over het hoofd van e<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
spelde ‘s-k-a: ska’ <strong>en</strong> liep dan door. Als dit hem niet lukte,<br />
keek hij met jaloerse, bijna boze blik naar de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. En<br />
als hij niet hoefde te werk<strong>en</strong> viel er helemaal niets met hem<br />
te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>: hij zat dan geheel verdiept <strong>in</strong> zijn boek steeds<br />
maar voor zich uit te mompel<strong>en</strong>: ‘b-a: ba; r-i: ri’ <strong>en</strong>zovoort,<br />
keer op keer, <strong>en</strong> <strong>in</strong> zo’n toestand kon hij niets anders meer<br />
<strong>in</strong> zich opnem<strong>en</strong>.”<br />
Inval van de politie<br />
Tolstoj was altijd bang net als zijn broer Nikolaj <strong>en</strong> ontelbare<br />
ander<strong>en</strong> tbc te zull<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> Daarom wilde hij <strong>in</strong> de zomer<br />
van 1862 opnieuw gaan kur<strong>en</strong> <strong>in</strong> het zuid<strong>en</strong> van Rusland,<br />
niet ver van de stad Samara, bij de Basjkier<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> nomad<strong>en</strong>volk.<br />
Die kuur bestond voornamelijk uit het buit<strong>en</strong>lev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
het dr<strong>in</strong>k<strong>en</strong> van veel zure paard<strong>en</strong>melk. Hij vroeg twee van<br />
zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> hem op die reis te vergezell<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> daarvan,<br />
Vasili Morozov, <strong>in</strong> Tolstojs artikel<strong>en</strong> Fedjka g<strong>en</strong>oemd, heeft,<br />
veel later, zijn her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan die reis <strong>en</strong> aan zijn jar<strong>en</strong> op<br />
school bij Tolstoj gepubliceerd (De onbek<strong>en</strong>de jonge Tolstoj).<br />
Teg<strong>en</strong> het e<strong>in</strong>de van hun verblijf <strong>in</strong> hun t<strong>en</strong>t op de step-<br />
18
p<strong>en</strong> kreeg Tolstoj e<strong>en</strong> brief uit Jasnaja Poljana waar<strong>in</strong> verslag<br />
gedaan werd van e<strong>en</strong> <strong>in</strong>val van de politie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> huiszoek<strong>in</strong>g<br />
waarbij letterlijk <strong>alle</strong>s overhoop werd gehaald <strong>en</strong><br />
<strong>op<strong>en</strong></strong>gebrok<strong>en</strong>, op verd<strong>en</strong>k<strong>in</strong>g van, onder meer, het drukk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> verspreid<strong>en</strong> van revolutionaire tekst<strong>en</strong>. Tolstoj voelde<br />
zich hevig gegriefd <strong>en</strong> beledigd <strong>en</strong> vond het gebeurde<br />
ell<strong>en</strong>dig voor tante Tatjana <strong>en</strong> zijn loger<strong>en</strong>de zuster Marja<br />
die het <strong>alle</strong>maal hadd<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>. Dat de bevelvoer<strong>en</strong>de<br />
kolonel zijn geheime dagboek<strong>en</strong> <strong>in</strong> het bijzijn van<br />
Marja hardop was gaan voorlez<strong>en</strong>, op zoek naar belast<strong>en</strong>de<br />
aantek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, maakte hem raz<strong>en</strong>d.<br />
Tolstoj heeft na thuiskomst bij de Tsaar via zijn tante<br />
Aleksandra – die aan het hof de pr<strong>in</strong>sess<strong>en</strong> les gaf – <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
brief zijn beklag gedaan over het gebeurde <strong>en</strong> heeft to<strong>en</strong><br />
van de gouverneur van het district Tula e<strong>en</strong> brief met verhulde<br />
spijtbetuig<strong>in</strong>g ontvang<strong>en</strong>.<br />
Zijn reputatie onder de ouders van zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> werd<br />
door de politie-<strong>in</strong>val geschaad. Morozov beschreef hoe na<br />
deze zomer de school niet meer echt tot lev<strong>en</strong> kwam. Het<br />
aantal leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> liep al gauw terug <strong>en</strong> die zag<strong>en</strong> steeds<br />
m<strong>in</strong>der van Tolstoj zelf.<br />
Het wegv<strong>alle</strong>n van Tolstojs belangstell<strong>in</strong>g voor zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
van dit tweede schooltje werd voor e<strong>en</strong> belangrijk deel<br />
veroorzaakt door zijn huwelijk met het begaafde Moskouse<br />
meisje Sofja (ook: Sonja) Behrs, tweede dochter van e<strong>en</strong> arts<br />
van het Kreml<strong>in</strong>. Zij trouwd<strong>en</strong> <strong>in</strong> Moskou na e<strong>en</strong> heel korte<br />
verlov<strong>in</strong>gstijd <strong>en</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> direct na het huwelijksceremonieel
– volg<strong>en</strong>s haar w<strong>en</strong>s – naar Jasnaja Poljana. In e<strong>en</strong> door vier<br />
paard<strong>en</strong> getrokk<strong>en</strong> koets duurde zo’n tocht twee etmal<strong>en</strong>.<br />
Leermethode als bestseller<br />
Hoewel Tolstojs pedagogische artikel<strong>en</strong> uit 1862 <strong>in</strong> Rusland<br />
uitermate koel werd<strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong> <strong>en</strong> hij er nauwelijks reacties<br />
op kreeg, schreef hij ook na deze periode nog verschill<strong>en</strong>de<br />
verhandel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over onderwijs <strong>en</strong> volksopvoed<strong>in</strong>g.<br />
Zelfs begon hij ti<strong>en</strong> jaar later – na de voltooi<strong>in</strong>g van Oorlog<br />
<strong>en</strong> Vrede – opnieuw e<strong>en</strong> schooltje aan huis, ditmaal bijgestaan<br />
door zijn vrouw, die e<strong>en</strong> onderwijsdiploma had, <strong>en</strong> door<br />
hun oudste k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> als hulpjes. Inmiddels begonn<strong>en</strong> aan<br />
20<br />
Tolstojs aanstaande<br />
vrouw<br />
Sofja Behrs<br />
<strong>in</strong> 1860
Anna Kar<strong>en</strong><strong>in</strong>a schreef hij tuss<strong>en</strong> 1872 <strong>en</strong> 1875, twee ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>de<br />
versies van e<strong>en</strong> <strong>in</strong> Rusland daarna tot bestseller<br />
geword<strong>en</strong> leergang voor het ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>, waar<strong>in</strong> behalve e<strong>en</strong><br />
geïllustreerd ABC, <strong>en</strong> het oudslavisch alfabet, ook heel veel<br />
door Tolstoj zelf geschrev<strong>en</strong> verhaaltjes <strong>en</strong> sprookjes voor<br />
volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Van dit Novaja Azboeka<br />
uit 1875 zijn <strong>in</strong> ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>de drukk<strong>en</strong> naar schatt<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong><br />
de e<strong>en</strong> <strong>en</strong> twee miljo<strong>en</strong> exemplar<strong>en</strong> over Rusland verspreid<br />
geweest.<br />
Zóveel tijd <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie stak hij <strong>in</strong> zijn pedagogisch werk<br />
dat hij daarover met zijn vrouw <strong>in</strong> ernstig conflict raakte.<br />
Sofja Tolstaja vond haar mans pedagogische geschrift<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
activiteit<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk maar zonde van zijn tijd <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie,<br />
ook gelet op zijn altijd kwakkel<strong>en</strong>de gezondheid. Dat soort<br />
<strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g<strong>en</strong> – zo dacht zij later ook over zijn religieuze<br />
werk<strong>en</strong> – hield<strong>en</strong> hem maar af van wat zij veel belangrijker<br />
vond: zijn literaire werk<strong>en</strong>. Anna Kar<strong>en</strong><strong>in</strong>a werd ook pas <strong>in</strong><br />
1877 voltooid. (Nadat Sofja het, zoals met al zijn geschrift<strong>en</strong><br />
gebeurde, vele mal<strong>en</strong> <strong>in</strong> het net had overgeschrev<strong>en</strong>).<br />
De geschied<strong>en</strong>is heeft haar wel gelijk gegev<strong>en</strong>. Wereldwijd<br />
is het pedagogisch werk van Tolstoj – <strong>in</strong> teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g tot<br />
zijn romans <strong>en</strong> verhal<strong>en</strong> nooit echt bek<strong>en</strong>d geword<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
heeft hij daarmee ge<strong>en</strong> school gemaakt. Ook <strong>in</strong> Nederland<br />
niet. Terwijl hier bek<strong>en</strong>de onderwijsvernieuwers als Jan<br />
Ligthart <strong>en</strong> Kees Boeke wel dichtbij Tolstojs ideal<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong>,<br />
hoogstwaarschijnlijk zonder daarvan iets te wet<strong>en</strong>.<br />
Pas <strong>in</strong> de laatste dec<strong>en</strong>nia is er meer over Tolstojs pedago-<br />
2
gische opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> praktijk<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong>. In Duitsland,<br />
Ierland, het Ver<strong>en</strong>igd Kon<strong>in</strong>krijk <strong>en</strong> de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong><br />
versch<strong>en</strong><strong>en</strong> daarover <strong>en</strong>kele boek<strong>en</strong>. In Nederland versche<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> 1976 e<strong>en</strong> eerste vertal<strong>in</strong>g van zijn schoolverslag<strong>en</strong><br />
uit 1862. E<strong>en</strong> vernieuwde versie daarvan staat <strong>in</strong> ti<strong>en</strong><br />
deeltjes van Cahier 3.<br />
22
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
3a<br />
Tolstoj geeft<br />
e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> beeld<br />
van hoe het <strong>in</strong><br />
november <strong>en</strong> december 1861<br />
toeg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> zijn school
Tolstoj geeft<br />
e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> beeld<br />
van hoe het <strong>in</strong><br />
november <strong>en</strong> december 1861<br />
toeg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> zijn school
Tolstoj geeft<br />
e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> beeld<br />
van hoe het <strong>in</strong><br />
november <strong>en</strong> december 1861<br />
toeg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> zijn school
Er zijn ge<strong>en</strong> beg<strong>in</strong>nel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij ons op school. 1 De school<br />
heeft drie klass<strong>en</strong>, vier onderwijzers <strong>en</strong> ongeveer veertig<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, die vijf tot zev<strong>en</strong> uur per dag les krijg<strong>en</strong>. De<br />
onderwijzers houd<strong>en</strong> klass<strong>en</strong>boek<strong>en</strong> bij <strong>en</strong> elke zondag<br />
besprek<strong>en</strong> zij hun werk onderl<strong>in</strong>g <strong>en</strong> stell<strong>en</strong> aan de hand<br />
daarvan e<strong>en</strong> leerplan op voor de kom<strong>en</strong>de week. Deze<br />
plann<strong>en</strong> word<strong>en</strong> niet iedere week gerealiseerd, maar word<strong>en</strong><br />
telk<strong>en</strong>s aangepast aan de vrag<strong>en</strong> van de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Voordat ik iets vertel over het onderwijs op onze school,<br />
moet ik eerst kort uitlegg<strong>en</strong> wat de school van Jasnaja<br />
Poljana nu precies is <strong>en</strong> <strong>in</strong> welk ontwikkel<strong>in</strong>gsstadium zij<br />
zich bev<strong>in</strong>dt.<br />
1. Dit lijkt niet logisch, omdat de school er toch was voor k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die<br />
voor het eerst onderwijs kreg<strong>en</strong>. Maar Tolstoj bedoelt hier iets anders<br />
te zegg<strong>en</strong>, namelijk dat het k<strong>in</strong>d dat voor het eerst naar school gaat<br />
<strong>in</strong> zijn jonge lev<strong>en</strong> al heel veel d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> geleerd heeft (Tolstojs jongste<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> war<strong>en</strong> al 7 jaar) <strong>en</strong> ook, zoals de Nederlandse Tolstojk<strong>en</strong>ner<br />
A.F. (Sander) Zweers ons schreef, dat het k<strong>in</strong>d dan nog dichter bij het<br />
lev<strong>en</strong>sdoel van harmonie, waarheid, schoonheid <strong>en</strong> goedheid staat dan<br />
de <strong>in</strong> dit opzicht door sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> cultuur ‘bedorv<strong>en</strong>’ volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Tolstoj was <strong>in</strong> zijn pedagogisch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> sterk beïnvloed door Rousseau.
Net als e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>d wez<strong>en</strong> is de school niet <strong>alle</strong><strong>en</strong> ieder jaar,<br />
elke dag of ieder uur aan verander<strong>in</strong>g onderhevig, maar<br />
wordt zij bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> van tijd tot tijd getroff<strong>en</strong> door crises,<br />
ziekt<strong>en</strong>, rampspoed<strong>en</strong> of lijdt zij aan e<strong>en</strong> slecht humeur. E<strong>en</strong><br />
dergelijke crisis heeft de school van Jasnaja Poljana afgel<strong>op<strong>en</strong></strong><br />
zomer doorgemaakt. Daar zijn veel oorzak<strong>en</strong> voor aan<br />
te wijz<strong>en</strong>: t<strong>en</strong> eerste war<strong>en</strong> de beste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> vertrokk<strong>en</strong>,<br />
zoals iedere zomer het geval is. We kwam<strong>en</strong> h<strong>en</strong> nog maar<br />
zeld<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>, want ze war<strong>en</strong> aan het werk op het land of<br />
<strong>in</strong> de wei. T<strong>en</strong> tweede ded<strong>en</strong> nieuwe onderwijzers hun <strong>in</strong>trede<br />
op school <strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> nieuwe <strong>in</strong>vloed<strong>en</strong> merkbaar te<br />
word<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> derde kwam<strong>en</strong> er elke dag nieuwe bezoekers<br />
– onderwijzers, die hun vakantie b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> dagje bij<br />
ons rond te kijk<strong>en</strong> – <strong>en</strong> voor de goede gang van zak<strong>en</strong> op<br />
e<strong>en</strong> school is er niets stor<strong>en</strong>der dan bezoekers. Want op de<br />
e<strong>en</strong> of andere manier zal e<strong>en</strong> onderwijzer toch prober<strong>en</strong> om<br />
<strong>in</strong>druk op die bezoekers te mak<strong>en</strong>.<br />
Er zijn vier onderwijzers. De twee ouder<strong>en</strong> zijn al twee<br />
jaar aan onze school verbond<strong>en</strong>. Ze k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
wet<strong>en</strong> wat hun taak is <strong>en</strong> zijn gew<strong>en</strong>d aan de vrijheid <strong>en</strong><br />
schijnbare wanorde die er op onze school heerst. De andere<br />
twee zijn nieuw <strong>en</strong> zelf pas net van school. Zij zijn ferv<strong>en</strong>te<br />
voorstanders van netheid, roosters, de bel, lesprogramma’s<br />
<strong>en</strong>zovoort <strong>en</strong> zijn nog niet zo <strong>in</strong>geburgerd als de twee<br />
ouder<strong>en</strong>. Wat de ervar<strong>en</strong> onderwijzers volkom<strong>en</strong> vanzelfsprek<strong>en</strong>d<br />
v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, zoals de gezichtsuitdrukk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van e<strong>en</strong>
weliswaar lelijk, maar dierbaar k<strong>in</strong>d dat voor onze og<strong>en</strong> is<br />
opgegroeid, dat wordt door de nieuwel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar<br />
gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> te corriger<strong>en</strong> onvolkom<strong>en</strong>heid.<br />
De school is gehuisvest <strong>in</strong> e<strong>en</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> gebouw van twee<br />
verdiep<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. 2 Twee vertrekk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebruikt als leslokaal,<br />
twee di<strong>en</strong><strong>en</strong> er als onderwijzerskamer <strong>en</strong> dan is er<br />
nog e<strong>en</strong> kantoortje. Op de stoep, onder e<strong>en</strong> afdakje, hangt<br />
de schoolbel met e<strong>en</strong> touw aan de klepel. In de b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>hal<br />
zijn rekstokk<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de wand<strong>en</strong> bevestigd, <strong>in</strong> de bov<strong>en</strong>hal<br />
staat e<strong>en</strong> werkbank. In de hal onder aan de trap, beid<strong>en</strong><br />
vol modder <strong>en</strong> sneeuw, hangt het lesrooster.<br />
Het leerplan is als volgt: om e<strong>en</strong> uur of acht stuurt e<strong>en</strong><br />
onderwijzer, die <strong>in</strong>tern is – e<strong>en</strong> voorstander van orde <strong>en</strong><br />
gezag <strong>en</strong> tegelijkertijd de conciërge van de school – e<strong>en</strong> van<br />
de jong<strong>en</strong>s die altijd op school overnacht<strong>en</strong> erop uit om de<br />
bel te luid<strong>en</strong>.<br />
In het dorp staat m<strong>en</strong> op <strong>en</strong> maakt de vur<strong>en</strong> aan. Vanuit de<br />
school zijn die vur<strong>en</strong> goed te zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> half uur nadat de<br />
bel geluid heeft, verschijn<strong>en</strong> er <strong>in</strong> de mist of reg<strong>en</strong>, of <strong>in</strong> de<br />
eerste schu<strong>in</strong>e stral<strong>en</strong> van de herfstzon op de heuvel tus<br />
2. Het huis op Tolstojs voormalige landgoed dat nu het Koezm<strong>in</strong>skihuis<br />
g<strong>en</strong>oemd wordt (zie de foto). Dit huis lag, <strong>en</strong> ligt nog steeds, aan<br />
e<strong>en</strong> hoger geleg<strong>en</strong> bosrand met uizicht over e<strong>en</strong> dal met daar<strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
kle<strong>in</strong> meer. Aan de overzijde van dat meer stond<strong>en</strong> de hutt<strong>en</strong> (nu de<br />
huiz<strong>en</strong>) van het dorp. Aan het beg<strong>in</strong> van de w<strong>in</strong>ter vroor het meer<br />
dicht. De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> over de Berk<strong>en</strong>laan van het landgoed <strong>en</strong><br />
door de veld<strong>en</strong> de heuvel op.
Het schoolgebouw,<br />
nu het Koezm<strong>in</strong>skihuis<br />
g<strong>en</strong>oemd.<br />
s<strong>en</strong> de school <strong>en</strong> het dorp donkere figuurtjes, <strong>alle</strong><strong>en</strong> of <strong>in</strong><br />
groepjes van twee of drie. Het kuddegedrag uit de beg<strong>in</strong>tijd<br />
is bij deze leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> al lang verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Ze hoev<strong>en</strong> elkaar<br />
ook niet meer aan te spor<strong>en</strong> met kret<strong>en</strong> als “Hé jong<strong>en</strong>s, lat<strong>en</strong><br />
we gaan, de school is begonn<strong>en</strong> !” Als het tijd is, kom<strong>en</strong><br />
ze vanzelf. Ze hebb<strong>en</strong> bij ons al het e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander geleerd<br />
<strong>en</strong>, vreemd g<strong>en</strong>oeg, leidt dit ertoe dat zij er ge<strong>en</strong> behoefte<br />
meer aan hebb<strong>en</strong> om als groep te kom<strong>en</strong>. Het schijnt mij<br />
toe dat zij met de dag onafhankelijker word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat hun<br />
<strong>in</strong>dividuele karakters meer eig<strong>en</strong>heid krijg<strong>en</strong>. Ik heb nog<br />
nooit gezi<strong>en</strong> dat de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> op weg naar school aan het<br />
spel<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, behalve misschi<strong>en</strong> de kle<strong>in</strong>tjes of e<strong>en</strong> van de
nieuwel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die van andere schol<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong>.<br />
Niemand heeft boek<strong>en</strong> of schrift<strong>en</strong> bij zich, want huiswerk<br />
wordt er bij ons niet gegev<strong>en</strong>. Wat zij niet <strong>in</strong> hun hand<strong>en</strong><br />
hoev<strong>en</strong> mee te drag<strong>en</strong>, hoev<strong>en</strong> zij ook niet <strong>in</strong> hun hoofd te<br />
hebb<strong>en</strong>. Ge<strong>en</strong> les van gister<strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> zij zich vandaag nog<br />
te her<strong>in</strong>ner<strong>en</strong>. Zij mak<strong>en</strong> zich ge<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> over de les van<br />
morg<strong>en</strong>. Zij br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> zichzelf mee, hun ontvankelijke<br />
aard <strong>en</strong> hun overtuig<strong>in</strong>g dat het vandaag net zo fijn zal zijn<br />
als gister<strong>en</strong>. Zij d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> niet aan de less<strong>en</strong>, totdat die begonn<strong>en</strong><br />
zijn.<br />
Er word<strong>en</strong> nooit standjes uitgedeeld voor te laat kom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
er zijn ook ge<strong>en</strong> laatkomers, hooguit wat oudere leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
die door hun vaders word<strong>en</strong> thuisgehoud<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> of ander<br />
karweitje op te knapp<strong>en</strong>. In zulke gev<strong>alle</strong>n kom<strong>en</strong> zij,<br />
als zij klaar zijn met dat werk, op e<strong>en</strong> draf naar school ger<strong>en</strong>d<br />
<strong>en</strong> zijn dan buit<strong>en</strong> adem.<br />
Zolang de onderwijzer er nog niet is, staan de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
groepjes bij elkaar. Sommig<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> wat rond bij de stoep<br />
<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> elkaar van de tred<strong>en</strong> af te duw<strong>en</strong>, ander<strong>en</strong> glijd<strong>en</strong><br />
baantje op het met ijs bedekte pad <strong>en</strong> weer ander<strong>en</strong> zijn<br />
dan alvast <strong>in</strong> het leslokaal gaan zitt<strong>en</strong> waar ze wat lez<strong>en</strong>,<br />
schrijv<strong>en</strong> of spel<strong>en</strong> tot de onderwijzer b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>komt. De meisjes<br />
bemoei<strong>en</strong> zich niet met de jong<strong>en</strong>s. Als deze van plan<br />
zijn iets sam<strong>en</strong> met de meisjes te ondernem<strong>en</strong>, richt<strong>en</strong> zij<br />
zich nooit tot <strong>één</strong> van h<strong>en</strong>, maar altijd tot de hele groep <strong>in</strong><br />
de trant van: “Hè meisjes, waarom kom<strong>en</strong> jullie niet baantje<br />
glijd<strong>en</strong>?” of “Hé moet je die meisjes e<strong>en</strong>s zi<strong>en</strong>, het lijk<strong>en</strong> wel
ijspegels!” of: “Nou meisjes, kom maar op, met zijn <strong>alle</strong>n<br />
teg<strong>en</strong> mij <strong>alle</strong><strong>en</strong>!” Slechts e<strong>en</strong> van de meisjes, e<strong>en</strong> veelzijdige,<br />
begaafde dochter uit e<strong>en</strong> her<strong>en</strong>huis, van e<strong>en</strong> jaar of<br />
ti<strong>en</strong>, beg<strong>in</strong>t zich los te mak<strong>en</strong> uit deze meisjesgroep. Zij is<br />
de <strong>en</strong>ige die door de jong<strong>en</strong>s als gelijke wordt behandeld,<br />
als e<strong>en</strong> jong<strong>en</strong>, <strong>alle</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> aando<strong>en</strong>lijk beetje hoffelijker, toegeeflijker<br />
<strong>en</strong> terughoud<strong>en</strong>der.<br />
De twee laagste klass<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>één</strong> lokaal, de hoogste<br />
bev<strong>in</strong>dt zich <strong>in</strong> e<strong>en</strong> ander vertrek. 3 Stel dat er deze ocht<strong>en</strong>d<br />
<strong>in</strong> de eerste klas spell<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong>, <strong>in</strong> de tweede begrijp<strong>en</strong>d<br />
lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> de derde rek<strong>en</strong><strong>en</strong> op het rooster staat. Wanneer<br />
de onderwijzer bij de jongste k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>komt treft hij<br />
die schreeuw<strong>en</strong>d op de grond aan: “De berg is nog te kle<strong>in</strong>!”<br />
of “Hè jong<strong>en</strong>s, jullie drukk<strong>en</strong> me bijna dood!” of “Hou op,<br />
nou is ‘t g<strong>en</strong>oeg! Niet aan m’n har<strong>en</strong> trekk<strong>en</strong>!” <strong>en</strong>zovoort.<br />
“Goedemorg<strong>en</strong> Pjotr Michajlovitsj!” roep<strong>en</strong> weer ander<strong>en</strong><br />
terwijl ze gewoon doorstoei<strong>en</strong>.<br />
De onderwijzer pakt de boek<strong>en</strong> <strong>en</strong> deelt ze uit aan deg<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
die met hem mee naar de kast zijn gel<strong>op<strong>en</strong></strong>. Terwijl ze nog<br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> kluw<strong>en</strong> op de grond ligg<strong>en</strong>, vrag<strong>en</strong> de bov<strong>en</strong>ste jong<strong>en</strong>s<br />
ook om e<strong>en</strong> boekje, maar krijg<strong>en</strong> dat niet. De kluw<strong>en</strong><br />
ontwart zich <strong>en</strong> wordt langzamerhand kle<strong>in</strong>er. Zodra het<br />
3. Tolstoj noemde zijn hoogste klas , met leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die het snelst leerd<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
het verst war<strong>en</strong>, de eerste klas, <strong>en</strong> de klas met de jongst<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>in</strong>st geletterd<strong>en</strong><br />
de derde klas. Om verwarr<strong>in</strong>g met onze Nederlandse nummer<strong>in</strong>g van<br />
klass<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wij dat hier omgekeerd.
mer<strong>en</strong>deel van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> e<strong>en</strong> boekje heeft, r<strong>en</strong>t ook het<br />
laatste restje naar de boek<strong>en</strong>kast <strong>en</strong> roept: “Ik ook! Ik ook!<br />
Ik wil hetzelfde boekje als gister<strong>en</strong>; ik wil e<strong>en</strong> Koltsovboek”<br />
<strong>en</strong>zovoort. Als er nog e<strong>en</strong> paar heethoofd<strong>en</strong> overblijv<strong>en</strong> die<br />
hun vechtpartij op de vloer voortzett<strong>en</strong>, dan roep<strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
die al met e<strong>en</strong> boek op hun schoot zitt<strong>en</strong>: “Hé, waarom<br />
mak<strong>en</strong> jullie zo’n lawaai? Wij kunn<strong>en</strong> niets verstaan! Nou<br />
is het g<strong>en</strong>oeg!” De twee worstelaars gev<strong>en</strong> toe <strong>en</strong> pakk<strong>en</strong>,<br />
nog nahijg<strong>en</strong>d hun boek<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tijdje zijn ze nog zo opgewond<strong>en</strong><br />
dat ze met hun b<strong>en</strong><strong>en</strong> moet<strong>en</strong> schommel<strong>en</strong>, maar<br />
dan verdwijnt de geest van de strijd <strong>en</strong> heerst de geest van<br />
het lez<strong>en</strong> <strong>in</strong> het lokaal. Met dezelfde overgave waarmee hij<br />
Mitka aan zijn har<strong>en</strong> trok, leest e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g nu <strong>in</strong> e<strong>en</strong> boek<br />
van Koltsov. Met bijna ope<strong>en</strong>geklemde kak<strong>en</strong> <strong>en</strong> met he<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> weer flits<strong>en</strong>de og<strong>en</strong> niets anders zi<strong>en</strong>de dan zijn boek.<br />
Er zou ev<strong>en</strong>veel moeite voor nodig zijn om hem nu van zijn<br />
boek los te rukk<strong>en</strong> als kort tevor<strong>en</strong> van zijn vechtpartij.<br />
Iedere<strong>en</strong> gaat zitt<strong>en</strong> waar die wil: op de bank<strong>en</strong>, op de<br />
tafels, <strong>in</strong> de v<strong>en</strong>sterbank, op de vloer of <strong>in</strong> de leunstoel. De<br />
meisjes gaan altijd bij elkaar zitt<strong>en</strong>. Vri<strong>en</strong>djes <strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
uit hetzelfde dorp – vooral de kle<strong>in</strong>tjes, bij wie die de kameraadschep<br />
nog het sterkst is – zitt<strong>en</strong> ook altijd bij elkaar.<br />
Zodra e<strong>en</strong> van h<strong>en</strong> besluit om <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bepaalde hoek te gaan<br />
zitt<strong>en</strong>, gaan al zijn kameraadjes, elkaar duw<strong>en</strong>d <strong>en</strong> onder<br />
de bank<strong>en</strong> doorkruip<strong>en</strong>d, ook daarhe<strong>en</strong> <strong>en</strong> gaan naast hem<br />
zitt<strong>en</strong>. En als ze <strong>in</strong> het rond kijk<strong>en</strong>, straalt er e<strong>en</strong> zo grote<br />
tevred<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> zoveel geluk van hun gezicht<strong>en</strong> af, dat het<br />
0
De leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1861.<br />
wel lijkt of ze voor de rest van hun lev<strong>en</strong> gelukkig zull<strong>en</strong><br />
blijv<strong>en</strong> nu ze e<strong>en</strong>maal op deze plaats zitt<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> leunstoel, die toevallig <strong>in</strong> het lokaal verzeild is geraakt,<br />
leidt tot jaloezie onder de wat zelfstandiger leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zoals<br />
ook het meisje uit het her<strong>en</strong>huis. Zodra er e<strong>en</strong>tje <strong>in</strong> die stoel<br />
wil gaan zitt<strong>en</strong>, ziet de ander al aan zijn of haar og<strong>en</strong> wat<br />
die van plan is <strong>en</strong> brandt de strijd los. De e<strong>en</strong> perst de ander<br />
eruit, <strong>en</strong> de overw<strong>in</strong>naar spreidt zich zo breed mogelijk uit<br />
<strong>en</strong> gaat door met lez<strong>en</strong>. Net zo verdiept <strong>in</strong> zijn boek als de<br />
ander<strong>en</strong>.<br />
Ik heb nog nooit gezi<strong>en</strong> dat er tijd<strong>en</strong>s de les werd gefluisterd,<br />
gegiecheld, <strong>in</strong> de hand<strong>en</strong> geproest van het lach<strong>en</strong> of<br />
dat ze elkaar knep<strong>en</strong> of hun beklag over elkaar ded<strong>en</strong> bij de
onderwijzer. Wanneer e<strong>en</strong> nieuwel<strong>in</strong>g, die van e<strong>en</strong> koster<br />
of op e<strong>en</strong> andere school heeft les gehad, met zo’n klacht<br />
komt, dan luidt het steevast: “Waarom knijp je niet terug?”<br />
Als de onderwijzer de klas van de jongste k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>komt,<br />
dromt iedere<strong>en</strong> om hem he<strong>en</strong> bij het bord bov<strong>en</strong>op<br />
bank<strong>en</strong> <strong>en</strong> tafels. Als e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g voorleest omr<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
ze hem <strong>alle</strong>maal. Bij e<strong>en</strong> schrijfles zitt<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wat<br />
ordelijker. Bij tijd <strong>en</strong> wijl<strong>en</strong> staan ze op om elkaars schrift<strong>en</strong><br />
te bekijk<strong>en</strong> of om hun schrift aan de onderwijzer te lat<strong>en</strong><br />
zi<strong>en</strong>.<br />
Volg<strong>en</strong>s het rooster zijn er vier less<strong>en</strong> tot de middagpauze,<br />
maar soms word<strong>en</strong> er maar twee of drie less<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
weer e<strong>en</strong> andere keer word<strong>en</strong> er heel andere vakk<strong>en</strong> behandeld<br />
dan op het rooster staan. In de hoogste klas kan de<br />
onderwijzer beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> met rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> dan doorgaan met<br />
meetkunde of hij beg<strong>in</strong>t met Bijbelse geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> e<strong>in</strong>digt<br />
met grammatica.<br />
Soms lat<strong>en</strong> onderwijzer <strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zich zo meeslep<strong>en</strong> dat<br />
de les niet e<strong>en</strong> uur duurt maar drie uur. “Meer, meer!”roep<strong>en</strong><br />
ze terwijl ze hun medeleerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die er g<strong>en</strong>oeg van hebb<strong>en</strong><br />
vol m<strong>in</strong>acht<strong>in</strong>g toevoeg<strong>en</strong>: “Als je moe b<strong>en</strong>t ga je maar bij<br />
de kle<strong>in</strong>tjes zitt<strong>en</strong>.”<br />
Godsdi<strong>en</strong>st <strong>en</strong> tek<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn de <strong>en</strong>ige vakk<strong>en</strong> waarbij <strong>alle</strong><br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bije<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> <strong>in</strong> hetzelfde lokaal. Alle<strong>en</strong> de godsdi<strong>en</strong>stless<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> altijd op vaste tijd<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>, omdat<br />
die onderwijzer op twee werst afstand woont <strong>en</strong> maar twee<br />
2
keer per week komt. 4<br />
Voorafgaand aan deze gezam<strong>en</strong>lijke less<strong>en</strong> is er veel drukte,<br />
gegil <strong>en</strong> gejoel <strong>en</strong> lijkt de chaos het grootst. Hout<strong>en</strong> bank<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> van het <strong>en</strong>e lokaal naar het andere versleept, ander<strong>en</strong><br />
zijn aan het vecht<strong>en</strong>, k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> van het huispersoneel<br />
r<strong>en</strong>n<strong>en</strong> naar de keuk<strong>en</strong> om brooddeeg te hal<strong>en</strong> wat ze dan<br />
<strong>in</strong> de kachel rooster<strong>en</strong>. E<strong>en</strong>tje gapt er iets van zijn buurman,<br />
e<strong>en</strong> paar do<strong>en</strong> gymnastiek <strong>en</strong> net als ’s ocht<strong>en</strong>ds is<br />
het aanmerkelijk e<strong>en</strong>voudiger om ze zichzelf te lat<strong>en</strong> kalmer<strong>en</strong><br />
dan het zou zijn om h<strong>en</strong> daartoe te dw<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Bij de<br />
geest die <strong>in</strong> de school heerst is het onmogelijk de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
met fysieke middel<strong>en</strong> tot kalmte te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Hoe harder de<br />
onderwijzer schreeuwt – <strong>en</strong> dat is wel e<strong>en</strong>s gebeurd – des<br />
te luider gill<strong>en</strong> zij. Zijn geschreeuw is voor h<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar<br />
opw<strong>in</strong>d<strong>en</strong>d. Maar als het lukt om h<strong>en</strong> te kalmer<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun<br />
aandacht erg<strong>en</strong>s anders op te richt<strong>en</strong>, dan kom<strong>en</strong> de hoge<br />
golv<strong>en</strong> <strong>in</strong> de kle<strong>in</strong>e zee langzaam tot bedar<strong>en</strong>. Meestal hoef<br />
je zelfs ge<strong>en</strong> woord te zegg<strong>en</strong>.<br />
De meest favoriete les van iedere<strong>en</strong>, tek<strong>en</strong><strong>en</strong>, beg<strong>in</strong>t om<br />
twaalf uur ’s middags als ze <strong>alle</strong>maal honger beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> te<br />
krijg<strong>en</strong> na de drie uur die zij dan gewerkt hebb<strong>en</strong>. Omdat<br />
er voor deze les ook nog e<strong>en</strong>s stoel<strong>en</strong> van het <strong>en</strong>e lokaal<br />
naar het andere moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gesleept, is de herrie<br />
oorverdov<strong>en</strong>d. Maar toch zitt<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> klaar als de<br />
onderwijzer zover is <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> krijgt deg<strong>en</strong>e die de les<br />
ophoudt van zijn medeleerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> danig op zijn kop.<br />
4. E<strong>en</strong> werst is ruim 1 kilometer.<br />
3
Hierbij moet ik ev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kanttek<strong>en</strong><strong>in</strong>g mak<strong>en</strong>. Als ik e<strong>en</strong><br />
beschrijv<strong>in</strong>g geef van de school van Jasnaja Poljana, dan wil<br />
ik ge<strong>en</strong> voorbeeld stell<strong>en</strong> of voorschrijv<strong>en</strong> hoe het moet of<br />
wat goed is voor e<strong>en</strong> school. Ik wil <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> getrouw<br />
beeld van de school gev<strong>en</strong>. Ik d<strong>en</strong>k dat e<strong>en</strong> dergelijke beschrijv<strong>in</strong>g<br />
van nut kan zijn. Als ik er<strong>in</strong> slaag om <strong>in</strong> de volg<strong>en</strong>de<br />
aflever<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van dit tijdschrift e<strong>en</strong> duidelijk beeld te<br />
gev<strong>en</strong> van de ontwikkel<strong>in</strong>g van de school, dan zal het de<br />
lezer vanzelf duidelijk word<strong>en</strong> waarom de school juist zó’n<br />
karakter moest krijg<strong>en</strong>. Waarom ik deze werkwijze goed<br />
v<strong>in</strong>d <strong>en</strong> waarom het mij t<strong>en</strong> <strong>en</strong><strong>en</strong> male onmogelijk zou<br />
zijn dit te verander<strong>en</strong>, zelfs als ik dat zou will<strong>en</strong>. De school<br />
heeft zich vrijelijk ontwikkeld uit de uitgangspunt<strong>en</strong> door<br />
onderwijzers <strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bedacht.<br />
Ondanks de overheers<strong>en</strong>de <strong>in</strong>vloed van de onderwijzer<br />
heeft de leerl<strong>in</strong>g te <strong>alle</strong>n tijde het recht gehad om niet naar<br />
school te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong>, als hij of zij toch komt, om niet naar de<br />
onderwijzer te luister<strong>en</strong>.<br />
De onderwijzer heeft het recht om e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g niet tot de<br />
les toe te lat<strong>en</strong> <strong>en</strong> mag <strong>alle</strong> kracht van zijn <strong>in</strong>vloed lat<strong>en</strong><br />
geld<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over het <strong>in</strong>dividuele k<strong>in</strong>d <strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over de andere<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Hoe verder de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun ontwikkel<strong>in</strong>g kom<strong>en</strong>, des<br />
te uitgebreider wordt het aantal vakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> des te dr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>der<br />
is dan e<strong>en</strong> ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g nodig. Het gevolg hiervan is dat<br />
bij e<strong>en</strong> normale <strong>en</strong> vrije ontwikkel<strong>in</strong>g van de school, de<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> steeds duidelijker uit zichzelf de behoefte voel<strong>en</strong>
aan regels. Des te sterker wordt hier<strong>in</strong> ook de <strong>in</strong>vloed van<br />
de onderwijzer. S<strong>in</strong>ds de eerste dag van de school hebb<strong>en</strong><br />
we de werk<strong>in</strong>g van dit mechanisme voortdur<strong>en</strong>d bevestigd<br />
gezi<strong>en</strong>. Aanvankelijk was het onmogelijk e<strong>en</strong> <strong>in</strong>del<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />
klass<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>, <strong>in</strong> vakk<strong>en</strong>, pauzes <strong>en</strong> lesur<strong>en</strong>. Alles sloot<br />
zich vanzelf aane<strong>en</strong> <strong>en</strong> iedere pog<strong>in</strong>g om <strong>en</strong>ige scheid<strong>in</strong>g<br />
aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> liep op niets uit. Maar nu zijn er zelfs <strong>in</strong> de<br />
laagste klas al leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die will<strong>en</strong> dat de onderwijzer zich<br />
aan het rooster houdt, die het vervel<strong>en</strong>d v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> als ze gestoord<br />
word<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun less<strong>en</strong> <strong>en</strong> die de kle<strong>in</strong>tjes wegstur<strong>en</strong><br />
die op h<strong>en</strong> toe kom<strong>en</strong> l<strong>op<strong>en</strong></strong>.<br />
Ik b<strong>en</strong> van m<strong>en</strong><strong>in</strong>g dat deze uiterlijke wanorde <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong><br />
nuttig is, <strong>en</strong> niet veranderd moet word<strong>en</strong>, hoe vreemd <strong>en</strong><br />
ongemakkelijk dat voor e<strong>en</strong> nieuwe onderwijzer ook mag<br />
zijn. Over de voordel<strong>en</strong> van dit systeem zal ik nog vaker<br />
te sprek<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, maar over de verme<strong>en</strong>de bezwar<strong>en</strong> er<br />
teg<strong>en</strong> wil ik hier het volg<strong>en</strong>de zegg<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> eerste schijnt ons<br />
e<strong>en</strong> dergelijke wanorde, of vrije orde, <strong>alle</strong><strong>en</strong> zo vreselijk<br />
omdat wij gew<strong>en</strong>d zijn aan iets heel anders, namelijk zoals<br />
wijzelf zijn opgevoed. T<strong>en</strong> tweede gebruikt m<strong>en</strong> dwang <strong>in</strong><br />
de opvoed<strong>in</strong>g zowel als elders <strong>alle</strong><strong>en</strong> uit haast <strong>en</strong> uit onvoldo<strong>en</strong>de<br />
respect voor de m<strong>en</strong>selijke aard. We d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat de<br />
wanorde groter <strong>en</strong> groter zal word<strong>en</strong> <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> e<strong>in</strong>de k<strong>en</strong>t,<br />
<strong>en</strong> dat krachtdadig optred<strong>en</strong> de <strong>en</strong>ige manier is om er e<strong>en</strong><br />
e<strong>in</strong>de aan te mak<strong>en</strong>. Terwijl je <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> tijdje zou<br />
hoev<strong>en</strong> te wacht<strong>en</strong> om de wanorde (de lev<strong>en</strong>digheid) van
Zelfportret uit<br />
1862: “<br />
Heb mezelf<br />
gefotografeerd.”<br />
zelf te zi<strong>en</strong> overgaan <strong>in</strong> e<strong>en</strong> orde die veel beter <strong>en</strong> hechter is<br />
dan die wij hadd<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>..<br />
Scholier<strong>en</strong> zijn – zo jong als zij zijn – m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> zij dezelfde behoeft<strong>en</strong> als wij, d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>d<br />
dezelfde lijn<strong>en</strong>. Zij will<strong>en</strong> <strong>alle</strong>maal ler<strong>en</strong> – kom<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
daarom naar school – <strong>en</strong> daarom zull<strong>en</strong> zij vanzelf tot de<br />
conclusie kom<strong>en</strong> dat zij zich aan bepaalde voorwaard<strong>en</strong><br />
zull<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> om te kúnn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>.<br />
Ook al zijn zij kle<strong>in</strong>e m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, zij vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sociale e<strong>en</strong>heid<br />
die door <strong>één</strong> gedachte verbond<strong>en</strong> is. “Daar waar drie<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>in</strong> Mijn naam bije<strong>en</strong> zijn, zal Ik me <strong>in</strong> hun mid
d<strong>en</strong> bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>!” 5 Als zij <strong>alle</strong><strong>en</strong> gehoorzam<strong>en</strong> aan natuurlijke<br />
wett<strong>en</strong>, die uit hun aard voortvloei<strong>en</strong> rebeller<strong>en</strong> <strong>en</strong> mopper<strong>en</strong><br />
zij niet, maar als zij zich moet<strong>en</strong> onderwerp<strong>en</strong> aan<br />
jouw tevor<strong>en</strong> bedachte <strong>in</strong>m<strong>en</strong>g<strong>in</strong>g gelov<strong>en</strong> zij niet <strong>in</strong> de<br />
rechtmatigheid van jouw bell<strong>en</strong>, roosters <strong>en</strong> reglem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Hoe vaak heb ik niet meegemaakt dat e<strong>en</strong> stel k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
aan het vecht<strong>en</strong> was <strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> onderwijzer zich haastte om<br />
de partij<strong>en</strong> te scheid<strong>en</strong>. E<strong>en</strong>maal gescheid<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong> de twee<br />
vijand<strong>en</strong> elkaar loer<strong>en</strong>d aan <strong>en</strong> zelfs de aanwezigheid van<br />
e<strong>en</strong> str<strong>en</strong>ge onderwijzer zal h<strong>en</strong> er niet van weerhoud<strong>en</strong><br />
om ev<strong>en</strong> later de ander e<strong>en</strong> nog pijnlijker trap te gev<strong>en</strong>. Ik<br />
maak het dagelijks mee dat e<strong>en</strong> Kirjoesjska met ope<strong>en</strong>geklemde<br />
kak<strong>en</strong> e<strong>en</strong> Taraska te lijf gaat, hem bij zijn har<strong>en</strong><br />
grijpt, op de grond gooit <strong>en</strong>, naar het eruitziet, zijn lev<strong>en</strong><br />
wil gev<strong>en</strong> om zijn vijand op e<strong>en</strong> geduchte aframmel<strong>in</strong>g te<br />
trakter<strong>en</strong>. Maar er gaat nog ge<strong>en</strong> m<strong>in</strong>uut voorbij of Taraska<br />
ligt te lach<strong>en</strong> onder Kirjoesjska die dan op hem zit. Het is<br />
zoveel makkelijker onderl<strong>in</strong>g je rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> te vereff<strong>en</strong><strong>en</strong>:<br />
vijf m<strong>in</strong>ut<strong>en</strong> later zijn ze weer de beste maatjes <strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> ze<br />
naast elkaar.<br />
Onlangs raakt<strong>en</strong> er <strong>in</strong> de pauze twee jong<strong>en</strong>s met elkaar<br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> vuistgevecht. De <strong>en</strong>e, ongeveer neg<strong>en</strong> jaar oud uit<br />
de tweede klas, uitzonderlijk goed <strong>in</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>, de ander<br />
e<strong>en</strong> zoon van e<strong>en</strong> huisknecht, e<strong>en</strong> <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>te maar kle<strong>in</strong>e<br />
rancuneuze jong<strong>en</strong> met stekelhaar <strong>en</strong> donkere og<strong>en</strong>, bij<br />
5. Mattheus 18 : 20
g<strong>en</strong>aamd Katje. Katje had de rek<strong>en</strong>aar bij zijn lange haar<br />
vastgepakt <strong>en</strong> hem met zijn hoofd teg<strong>en</strong> de muur geslag<strong>en</strong>;<br />
deze probeerde tevergeefs Katje bij zijn korte haartjes te<br />
pakk<strong>en</strong>. Katjes donkere oogjes gl<strong>in</strong>sterd<strong>en</strong> triomfantelijk.<br />
De rek<strong>en</strong>aar kon nauwelijks zijn tran<strong>en</strong> bedw<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> riep<br />
maar steeds: “Nou! Nou! Wat? Wat?” Het was aan hem te<br />
zi<strong>en</strong> dat hij er niet zo best aan toe was <strong>en</strong> dat hij zich <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
maar groot probeerde te houd<strong>en</strong>.<br />
Dit duurde vrij lang <strong>en</strong> ik twijfelde of ik moest <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong> of<br />
niet. “Hé, ze zijn aan het vecht<strong>en</strong>! Moet je kijk<strong>en</strong>!” riep<strong>en</strong><br />
de jong<strong>en</strong>s <strong>en</strong> ze verdrong<strong>en</strong> zich om de vechtjass<strong>en</strong>. De<br />
kle<strong>in</strong>tjes lacht<strong>en</strong>, maar de groter<strong>en</strong> wierp<strong>en</strong> elkaar veelbetek<strong>en</strong><strong>en</strong>de<br />
blikk<strong>en</strong> toe, hoewel ze ge<strong>en</strong> aanstalt<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong><br />
om <strong>in</strong> te grijp<strong>en</strong>. Maar hun blikk<strong>en</strong> <strong>en</strong> stilzwijg<strong>en</strong> mist<strong>en</strong><br />
hun uitwerk<strong>in</strong>g niet op Katje. Hij begreep dat hij er verkeerd<br />
aan deed, begon schuldbewust te glimlach<strong>en</strong> <strong>en</strong> liet<br />
langzaam de har<strong>en</strong> van de rek<strong>en</strong>aar los. Die wrong zich los,<br />
gaf Katje e<strong>en</strong> duw, zodat die viel <strong>en</strong> met zijn hoofd teg<strong>en</strong> de<br />
muur sloeg, <strong>en</strong> liep tevred<strong>en</strong> weg.<br />
Katje begon te huil<strong>en</strong>, r<strong>en</strong>de zijn vijand achterna <strong>en</strong> sloeg<br />
hem uit <strong>alle</strong> macht op zijn bontjas zonder hem te bezer<strong>en</strong>.<br />
De rek<strong>en</strong>aar stond op het punt om hem e<strong>en</strong> klap terug te<br />
gev<strong>en</strong>, maar op dat mom<strong>en</strong>t werd er door sommige omstanders<br />
afkeur<strong>en</strong>d geroep<strong>en</strong>. “Moet je zi<strong>en</strong>, hij vecht met<br />
e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>tje! R<strong>en</strong>n<strong>en</strong> Katje!” Hiermee was de zaak afgedaan,<br />
alsof het gevecht niet e<strong>en</strong>s had plaatsgevond<strong>en</strong>. Maar ik veronderstel<br />
dat zij zich beid<strong>en</strong> vaag bewust geword<strong>en</strong> war<strong>en</strong>
dat vecht<strong>en</strong> onplezierig is, omdat ze <strong>alle</strong>bei pijn led<strong>en</strong>.<br />
De gedachte kwam <strong>in</strong> me op dat ik getuige was geweest van<br />
hoe het gevoel voor rechtvaardigheid e<strong>en</strong> groep kan leid<strong>en</strong>.<br />
Hoe vaak word<strong>en</strong> zulke geschill<strong>en</strong> niet beslecht <strong>en</strong> weet je<br />
absoluut niet volg<strong>en</strong>s welke codes terwijl toch beide partij<strong>en</strong><br />
ermee tevred<strong>en</strong> zijn? Hoe willekeurig <strong>en</strong> onrechtvaardig<br />
zijn daarbij vergelek<strong>en</strong> al die gebruikelijke opvoedkundige<br />
method<strong>en</strong> die <strong>in</strong> zulke gev<strong>alle</strong>n word<strong>en</strong> toegepast?<br />
“Jullie hebb<strong>en</strong> <strong>alle</strong>bei schuld! Op je knieën!” 6 zegt de pedagoog,<br />
maar hij doet daar verkeerd aan, want er is maar<br />
<strong>één</strong> schuldig <strong>en</strong> die triomfeert nu. De onschuldige, op zijn<br />
knieën de opgekropte woede verbijt<strong>en</strong>d, wordt daarbij<br />
dubbel gestraft. Of de pedagoog zegt: “Het is jouw schuld,<br />
want jij hebt dit of dat gedaan <strong>en</strong> daarom krijg je straf,” met<br />
het gevolg dat de gestrafte zijn teg<strong>en</strong>stander nog dieper<br />
zal hat<strong>en</strong>, omdat hij de autoritaire macht – waarvan hij de<br />
rechtmatigheid niet erk<strong>en</strong>t – aan de kant van die teg<strong>en</strong>stander<br />
weet.<br />
Of de pedagoog kan zegg<strong>en</strong>: “Je moet het hem vergev<strong>en</strong>,<br />
want dat is wat God wil <strong>en</strong> dan b<strong>en</strong> je beter dan hij.” Terwijl<br />
hij <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar sterker wil zijn dan de ander, niet beter, <strong>en</strong><br />
6. K<strong>en</strong>nelijk was het to<strong>en</strong> op Russische schol<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gebruikelijk soort<br />
straf om k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> muur of <strong>in</strong> e<strong>en</strong> hoek van het lokaal op de<br />
knieën te lat<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>.<br />
In het boek De onbek<strong>en</strong>de jonge Tolstoj vertelt oudleerl<strong>in</strong>g Fedjka van<br />
e<strong>en</strong> keer waarop hij door Tolstoj zelf (!) gedwong<strong>en</strong> werd op de knieën<br />
te gaan, sam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong> arbeider die <strong>in</strong> de klas wilde ler<strong>en</strong><br />
lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> die door Fedjka was getreiterd.<br />
19
egrijpt ook niet wat er beter kan zijn dan de teg<strong>en</strong>stander<br />
de baas te zijn!<br />
Of de pedagoog zegt: “Jullie hebb<strong>en</strong> <strong>alle</strong>bei schuld, vraag<br />
elkaar om vergev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> zo<strong>en</strong> het af.” Dit is nog het ergste<br />
van al vanwege de onwaarachtigheid <strong>en</strong> schijnheiligheid<br />
van die kus, <strong>en</strong> omdat de schijnbaar gedoofde woede<br />
opnieuw zal oplaai<strong>en</strong>.<br />
Als je niet de vader of de moeder van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> b<strong>en</strong>t,<br />
dan moet je h<strong>en</strong> met rust lat<strong>en</strong>. (Ouders die met hun k<strong>in</strong>d<br />
begaan zijn hebb<strong>en</strong> wel altijd gelijk wanneer ze deg<strong>en</strong>e die<br />
hun k<strong>in</strong>d e<strong>en</strong> pak ransel heeft gegev<strong>en</strong>, bij zijn har<strong>en</strong> wegsleur<strong>en</strong>.)<br />
Laat ze dus maar <strong>en</strong> wacht maar af hoe duidelijk<br />
<strong>en</strong> hanteerbaar <strong>alle</strong>s wordt <strong>en</strong> tegelijkertijd hoe gecompliceerd<br />
<strong>en</strong> van keer tot keer verschill<strong>en</strong>d, zoals met <strong>alle</strong> onbewuste<br />
relaties <strong>in</strong> ons lev<strong>en</strong>.<br />
Maar misschi<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> de onderwijzers, die niet gew<strong>en</strong>d<br />
zijn aan e<strong>en</strong> dergelijke wanorde, dat er <strong>alle</strong>rlei lichamelijk<br />
letsel kan ontstaan. Maar op onze school zijn er s<strong>in</strong>ds de<br />
laatste l<strong>en</strong>te slechts twee gev<strong>alle</strong>n voorgekom<strong>en</strong>, waarbij<br />
iemand gewond raakte. Eén jong<strong>en</strong> werd van de stoep<br />
geduwd <strong>en</strong> haalde daarbij zijn be<strong>en</strong> tot op het bot <strong>op<strong>en</strong></strong> (de<br />
wond g<strong>en</strong>as <strong>in</strong> twee wek<strong>en</strong> tijd), van e<strong>en</strong> andere jong<strong>en</strong><br />
werd zijn wang geschroeid met e<strong>en</strong> brand<strong>en</strong>d stukje rubber,<br />
<strong>en</strong> g<strong>en</strong>as die wond ook <strong>in</strong> twee wek<strong>en</strong>. Nooit vaker<br />
dan e<strong>en</strong>s per week gaat er e<strong>en</strong> huil<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan meestal niet<br />
van pijn, maar uit woede of schaamte. En wij kunn<strong>en</strong> ons<br />
niet her<strong>in</strong>ner<strong>en</strong>, dat er buit<strong>en</strong> deze twee gev<strong>alle</strong>n onder de<br />
20
dertig of veertig leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die hier van de zomer zonder<br />
toezicht op school blev<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, blauwe plekk<strong>en</strong> of kneuz<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
zijn voorgekom<strong>en</strong><br />
Ik b<strong>en</strong> ervan overtuigd dat de school zich niet moet bemoei<strong>en</strong><br />
met opvoed<strong>in</strong>gskwesties die <strong>in</strong> het gez<strong>in</strong> thuishor<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ook, dat ze niet het recht heeft om te belon<strong>en</strong> of te straff<strong>en</strong>.<br />
Dat het ‘t beste beleid <strong>en</strong> bestuur van e<strong>en</strong> school is de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
de volledige vrijheid te lat<strong>en</strong> <strong>in</strong> het ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun<br />
onderl<strong>in</strong>ge conflict<strong>en</strong> te regel<strong>en</strong> zoals het h<strong>en</strong> goeddunkt. Ik<br />
b<strong>en</strong> daarvan overtuigd, maar toch hebb<strong>en</strong> de oude schoolgewoont<strong>en</strong><br />
zich <strong>in</strong> ons zo vastgezet, dat ook wij op Jasnaja<br />
Poljana hier vaak teg<strong>en</strong><strong>in</strong> gaan. In het laatste kwartaal is er<br />
<strong>in</strong> november twee keer straf gegev<strong>en</strong>.<br />
Tijd<strong>en</strong>s de tek<strong>en</strong>les merkte de nieuw aangestelde onderwijzer<br />
dat e<strong>en</strong> joch zonder red<strong>en</strong> zat te schreeuw<strong>en</strong> <strong>en</strong> op<br />
zijn bur<strong>en</strong> <strong>in</strong>sloeg. Omdat de onderwijzer ge<strong>en</strong> mogelijkheid<br />
zag om hem met woord<strong>en</strong> te kalmer<strong>en</strong>, liet hij de jong<strong>en</strong><br />
opstaan <strong>en</strong> pakte zijn lei af – dat was de hele straf. De<br />
jong<strong>en</strong> huilde de verdere les tran<strong>en</strong> met tuit<strong>en</strong>. Het was hetzelfde<br />
joch dat ik niet had toegelat<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> onze school nog<br />
maar net van start was, omdat ik hem voor e<strong>en</strong> hopeloze<br />
idioot versleet. Zijn voornaamste eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />
domheid <strong>en</strong> meegaandheid. De ander<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong> hem<br />
nooit bij hun spelletjes, lacht<strong>en</strong> hem uit <strong>en</strong> verteld<strong>en</strong> vol<br />
verbaz<strong>in</strong>g wat e<strong>en</strong> vreemde snuiter die Petjka wel was. “Als<br />
je hem e<strong>en</strong> klap geeft – <strong>en</strong> zelfs de kle<strong>in</strong>tjes do<strong>en</strong> dat – haalt<br />
2
hij zijn schouders op <strong>en</strong> loopt gewoon door.” “Hij heeft helemaal<br />
ge<strong>en</strong> hart,” zei e<strong>en</strong> andere jong<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> mij. Als e<strong>en</strong><br />
dergelijke knaap tot zo’n staat van razernij wordt gebracht<br />
als tijd<strong>en</strong>s die tek<strong>en</strong>les, dan had daaraan de gestrafte zeker<br />
niet de schuld.<br />
E<strong>en</strong> ander voorbeeld: Tijd<strong>en</strong>s de opknapbeurt van het<br />
schoolgebouw <strong>in</strong> de zomer verdwe<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> Leidse fles uit<br />
de natuurkundekast. 7 Later werd<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> paar keer wat<br />
potlod<strong>en</strong> <strong>en</strong> boekjes vermist to<strong>en</strong> er al ge<strong>en</strong> timmerlied<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> metselaars meer <strong>in</strong> de school aan het werk war<strong>en</strong>. We<br />
ondervroeg<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. De best<strong>en</strong> <strong>en</strong> oudst<strong>en</strong>, <strong>in</strong>middels<br />
goede vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van ons, begonn<strong>en</strong> te bloz<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> zo verleg<strong>en</strong> dat iedere magistraat hun verwarr<strong>in</strong>g<br />
zou beschouw<strong>en</strong> als het ware bewijs van hun schuld. Maar<br />
ik k<strong>en</strong>de h<strong>en</strong> <strong>en</strong> kon voor ze <strong>in</strong>staan als voor mezelf. Het<br />
was duidelijk dat louter de gedachte aan verd<strong>en</strong>k<strong>in</strong>g h<strong>en</strong><br />
zeer diep kwetste. Eén van h<strong>en</strong> – ik zal hem Fjodor noem<strong>en</strong><br />
– e<strong>en</strong> zeer begaafde <strong>en</strong> gevoelige jong<strong>en</strong>, werd doodsbleek,<br />
trilde over zijn hele lichaam <strong>en</strong> begon te huil<strong>en</strong>.<br />
Ze beloofd<strong>en</strong> het mij te vertell<strong>en</strong> als ze iets wist<strong>en</strong>, maar<br />
ze wild<strong>en</strong> niet zelf op onderzoek uitgaan. Na e<strong>en</strong> paar<br />
dag<strong>en</strong> werd de dief gevond<strong>en</strong>; het was de zoon van e<strong>en</strong><br />
gewez<strong>en</strong> lijfeig<strong>en</strong>e uit e<strong>en</strong> afgeleg<strong>en</strong> dorpje. Hij had e<strong>en</strong><br />
dorpsg<strong>en</strong>ootje overgehaald <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> zij de gestol<strong>en</strong><br />
spull<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> koffer verstopt.<br />
7. E<strong>en</strong> Leidse fles is e<strong>en</strong> apparaat om electrische lad<strong>in</strong>g op te slaan. In<br />
1746 <strong>in</strong> Leid<strong>en</strong> uitgevond<strong>en</strong>. Zie foto.<br />
22
To<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d was wie het gedaan had, war<strong>en</strong> de overige<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bijna opgelucht <strong>en</strong> blij, maar tegelijkertijd kwam<br />
er e<strong>en</strong> gevoel van m<strong>in</strong>acht<strong>in</strong>g <strong>en</strong> medelijd<strong>en</strong> <strong>in</strong> h<strong>en</strong> op jeg<strong>en</strong>s<br />
de diev<strong>en</strong>. Wij steld<strong>en</strong> h<strong>en</strong> voor om zelf e<strong>en</strong> straf te<br />
bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>: sommig<strong>en</strong> wild<strong>en</strong> dat zij er met de zweep van<br />
langs zou krijg<strong>en</strong>, door h<strong>en</strong>zelf te voltrekk<strong>en</strong>, ander<strong>en</strong> om<br />
e<strong>en</strong> label op hun jas te naai<strong>en</strong> met het opschrift ‘dief’. Deze<br />
straf was, tot onze schande, al e<strong>en</strong>s eerder toegepast <strong>en</strong> juist<br />
de jong<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong> zelf met het opschrift ‘leug<strong>en</strong>aar’<br />
op zijn jas had gel<strong>op<strong>en</strong></strong>, drong er het meest van <strong>alle</strong>n<br />
op aan. Wij beslot<strong>en</strong> tot de labels <strong>en</strong> to<strong>en</strong> e<strong>en</strong> van de meisjes<br />
ze had vastg<strong>en</strong>aaid, keek iedere<strong>en</strong> met leedvermaak<br />
naar de gestraft<strong>en</strong> <strong>en</strong> dreef de spot met h<strong>en</strong>. Zij eist<strong>en</strong> nog<br />
e<strong>en</strong> verzwar<strong>in</strong>g van de straf: “Ze moet<strong>en</strong> ermee door het<br />
dorp l<strong>op<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> de labels tot de feestdag<strong>en</strong> ophoud<strong>en</strong>.” De<br />
gestrafte jong<strong>en</strong>s huild<strong>en</strong>. De jong<strong>en</strong> die door zijn vri<strong>en</strong>dje<br />
was overgehaald – e<strong>en</strong> goed verteller <strong>en</strong> grapp<strong>en</strong>maker<br />
– was e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e bleke <strong>en</strong> plompe knul, huilde onbeheerst<br />
23<br />
Leidse fles uit 1766<br />
uit het Teylers Museum.
vanuit het diepst van zijn k<strong>in</strong>derziel. De andere, de hoofdschuldige,<br />
e<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> haakneus <strong>en</strong> vlakke maar <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>te<br />
gelaatstrekk<strong>en</strong> was heel bleek. Zijn lipp<strong>en</strong> trild<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> zijn og<strong>en</strong> kek<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> wild soort boosaardigheid naar<br />
zijn klasg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> die zo’n plezier hadd<strong>en</strong> <strong>en</strong> af <strong>en</strong> toe vertrok<br />
zijn gezicht <strong>in</strong> e<strong>en</strong> onnatuurlijke huilkramp. Zijn pet<br />
met de gescheurde klep zat achter op zijn hoofd, zijn har<strong>en</strong><br />
zat<strong>en</strong> <strong>in</strong> de war <strong>en</strong> zijn kler<strong>en</strong> zat<strong>en</strong> onder de krijtveg<strong>en</strong>. Dit<br />
<strong>alle</strong>s trof mij pijnlijk net als de ander<strong>en</strong> <strong>en</strong> het was alsof we<br />
dit soort gedrag pas voor het eerst zag<strong>en</strong>. De vijandige blikk<strong>en</strong>,<br />
die zo afkeur<strong>en</strong>d op hem gericht war<strong>en</strong>, ded<strong>en</strong> hem<br />
zichtbaar pijn.<br />
Hij liep zonder op of om te kijk<strong>en</strong>, met zijn hoofd omlaag<br />
naar huis, met wat ik dacht te zi<strong>en</strong> die typische loop van e<strong>en</strong><br />
misdadiger, terwijl de andere k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> achter hem aan r<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> hem op e<strong>en</strong> overdrev<strong>en</strong> manier <strong>en</strong> met e<strong>en</strong> vreemd<br />
soort wreedheid plaagd<strong>en</strong>. Het was alsof e<strong>en</strong> kwade geest<br />
h<strong>en</strong> leidde, teg<strong>en</strong> hun wil, <strong>en</strong> iets <strong>in</strong> mij zei dat dit niet goed<br />
was. Maar ik greep niet <strong>in</strong>: de dief liep de hele dag met zijn<br />
label op. S<strong>in</strong>ds die tijd is hij slechter gaan ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> deed hij<br />
m<strong>in</strong>der vaak mee met de spelletjes of gesprekk<strong>en</strong> van ander<strong>en</strong><br />
na school.<br />
To<strong>en</strong> ik e<strong>en</strong> tijd later de klas b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> kwam, verteld<strong>en</strong> de<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> mij met afschuw <strong>in</strong> hun stem, dat dezelfde jong<strong>en</strong><br />
weer had gestol<strong>en</strong>. Uit de onderwijzerskamer had hij<br />
tw<strong>in</strong>tig kopek<strong>en</strong> wegg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze hadd<strong>en</strong> hem betrapt<br />
2
op het mom<strong>en</strong>t dat hij ze onderaan de trap aan het begrav<strong>en</strong><br />
was. We speldd<strong>en</strong> hem weer e<strong>en</strong> label op <strong>en</strong> dezelfde<br />
afschuwelijke scène begon van vor<strong>en</strong> af aan. Ik begon, als<br />
<strong>alle</strong> opvoeders altijd do<strong>en</strong>, de jong<strong>en</strong> de les te lez<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> van<br />
de oudere leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, die hiervan getuige was – e<strong>en</strong> echte<br />
kletsmeier – deed het nog e<strong>en</strong>s dunnetjes over <strong>in</strong> precies<br />
dezelfde bewoord<strong>in</strong>g<strong>en</strong> als zijn vader, die voorman op e<strong>en</strong><br />
landgoed is, dat zou do<strong>en</strong>. “Wie e<strong>en</strong>maal steelt blijft altijd<br />
e<strong>en</strong> dief,” zei hij betweterig. “Als dit e<strong>en</strong> gewoonte wordt,<br />
dan verval jij van kwaad tot erger.” Dit begon me te erger<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ik voelde woede <strong>in</strong> me opkom<strong>en</strong> jeg<strong>en</strong>s de dief.<br />
Ik keek naar zijn gezicht dat nog bleker was geword<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
waar zo’n gekweldheid <strong>en</strong> wreedheid van af straalde. Het<br />
deed me d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan de trekk<strong>en</strong> van veroordeelde misdadigers<br />
die ik ooit gezi<strong>en</strong> had. En er kwam zo’n schaamte <strong>en</strong><br />
walg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> me op dat ik dat stomme label losrukte <strong>en</strong> hem<br />
zei te gaan waarhe<strong>en</strong> hij wilde.<br />
Plotsel<strong>in</strong>g zag ik <strong>in</strong>, niet met mijn verstand maar met mijn<br />
hele wez<strong>en</strong>, dat ik niet het recht had deze ongelukkige jong<strong>en</strong><br />
te kwell<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat ik hem niet kon toesprek<strong>en</strong> zoals ik<br />
<strong>en</strong> de zoon van de voorman hadd<strong>en</strong> gedaan. Ik was ervan<br />
overtuigd, dat er geheim<strong>en</strong> van de ziel zijn die voor ons<br />
geslot<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> waar <strong>alle</strong><strong>en</strong> het lev<strong>en</strong> toegang toe heeft,<br />
maar ge<strong>en</strong> zed<strong>en</strong>prek<strong>en</strong> <strong>en</strong> strafmaatregel<strong>en</strong>.<br />
Wat e<strong>en</strong> onz<strong>in</strong>! E<strong>en</strong> andere jong<strong>en</strong> stal e<strong>en</strong> boek. Via e<strong>en</strong><br />
zeer omslachtig <strong>en</strong> uiterst gecompliceerd d<strong>en</strong>kproces <strong>en</strong> via<br />
e<strong>en</strong> ket<strong>en</strong> van gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> van foutieve conclusies kwam<br />
2
hij ertoe e<strong>en</strong> boek van e<strong>en</strong> ander weg te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit om<br />
de e<strong>en</strong> of andere red<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn tas te verstopp<strong>en</strong>. En wat doe<br />
ik? Ik plak hem het label ‘dief’ op, wat iets totaal anders<br />
betek<strong>en</strong>t. En waarom? Om hem met schaamte te straff<strong>en</strong>,<br />
zal m<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>. Maar waarom <strong>in</strong> Godsnaam? Wat is dat,<br />
schaamte? En is het wel zo zeker dat schaamte de neig<strong>in</strong>g<br />
om weer te stel<strong>en</strong> wegneemt? Misschi<strong>en</strong> werkt het juist wel<br />
averechts. Misschi<strong>en</strong> was wat op zijn gezicht te lez<strong>en</strong> viel<br />
wel helemaal ge<strong>en</strong> schaamte. Ik weet zelfs zeker dat het<br />
g<strong>één</strong> schaamte was maar e<strong>en</strong> heel ander gevoel, dat misschi<strong>en</strong><br />
altijd op de bodem van zijn ziel gesluimerd had kunn<strong>en</strong><br />
blijv<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet opgeroep<strong>en</strong> had hoev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
De wereld van k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> – die van e<strong>en</strong>voudige onafhankelijke<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> – moet zuiver blijv<strong>en</strong>, vrij van zelfbedrog <strong>en</strong><br />
van het misdadig geloof <strong>in</strong> de juistheid van straf. Vrij ook<br />
van het misleid<strong>en</strong>de geloof dat wraak gerechtvaardigd is<br />
als je het maar straf noemt.<br />
Lat<strong>en</strong> we nu de beschrijv<strong>in</strong>g van het dagelijks leerprogramma<br />
voortzett<strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uur of twee r<strong>en</strong>n<strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
rammel<strong>en</strong>d van de honger naar huis. Ondanks hun<br />
honger blijv<strong>en</strong> ze toch nog e<strong>en</strong> paar m<strong>in</strong>ut<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong> om<br />
te hor<strong>en</strong> welke cijfers iedere<strong>en</strong> heeft, want cijfers v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />
ze belangrijk ofschoon ze h<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> voordeel oplever<strong>en</strong>.<br />
“Ik heb e<strong>en</strong> 5+ 8 <strong>en</strong> Olgaatje hebb<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> dikke ronde nul<br />
gegev<strong>en</strong>.” “En ik heb e<strong>en</strong> 4,” roep<strong>en</strong> ze door elkaar. Voor<br />
8. De cijferwaarder<strong>in</strong>g liep <strong>en</strong> loopt <strong>in</strong> Rusland van 0 tot 5.<br />
2
h<strong>en</strong> zijn cijfers e<strong>en</strong> maatstaf voor hoezeer zij zich hebb<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>gespann<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zijn ze <strong>alle</strong><strong>en</strong> met e<strong>en</strong> cijfer ontevred<strong>en</strong> als<br />
ze v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> dat het onterecht gegev<strong>en</strong> is. Berg je maar, als<br />
e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g zijn best heeft gedaan <strong>en</strong> de onderwijzer hem<br />
uit onoplett<strong>en</strong>dheid e<strong>en</strong> lager cijfer geeft dan hij verdi<strong>en</strong>d<br />
heeft. Hij zal hem ge<strong>en</strong> rust gunn<strong>en</strong>, totdat het cijfer veranderd<br />
is <strong>en</strong> als dit niet lukt, zal hij bittere tran<strong>en</strong> vergiet<strong>en</strong>.<br />
Lage, maar verdi<strong>en</strong>de cijfers word<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> zonder<br />
protest aanvaard. Overig<strong>en</strong>s is de gewoonte om cijfers te<br />
gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> overblijfsel van het oude schoolsysteem, <strong>en</strong> rak<strong>en</strong><br />
ze geleidelijk <strong>in</strong> onbruik.<br />
Voor het beg<strong>in</strong> van de eerste les na de middagpauze verzamel<strong>en</strong><br />
de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zich net als ’s ocht<strong>en</strong>ds <strong>in</strong> groepjes<br />
<strong>in</strong> afwacht<strong>in</strong>g van de onderwijzer. Meestal wordt er Russische<br />
of Bijbelse geschied<strong>en</strong>is gegev<strong>en</strong>, waarbij <strong>alle</strong> klass<strong>en</strong><br />
aanwezig zijn. Deze les beg<strong>in</strong>t gewoonlijk bij de eerste<br />
schemer<strong>in</strong>g. De onderwijzer staat of zit <strong>in</strong> het midd<strong>en</strong> van<br />
het lokaal, de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> daaromhe<strong>en</strong> als <strong>in</strong> e<strong>en</strong> amfitheater;<br />
op de bank<strong>en</strong>, op de tafels <strong>en</strong> <strong>in</strong> de v<strong>en</strong>sterbank<strong>en</strong>.<br />
In teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g tot de ocht<strong>en</strong>dless<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de avondless<strong>en</strong><br />
– speciaal deze eerste – e<strong>en</strong> rustig, dromerig bijna<br />
poëtisch karakter. Kom teg<strong>en</strong> het v<strong>alle</strong>n van de avond naar<br />
de school <strong>en</strong> je ziet achter de ram<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> licht brand<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
er is nauwelijks iets te hor<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> de verse sneeuwspor<strong>en</strong><br />
op de buit<strong>en</strong>trap, het zwakke geroezemoes achter de<br />
deur, het geluid van e<strong>en</strong> rakker die met twee tred<strong>en</strong> tegelijk<br />
de trap opgaat, zich vasthoud<strong>en</strong>d aan de leun<strong>in</strong>g, getuig<strong>en</strong><br />
2
van de aanwezigheid van leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Als je het lokaal b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>komt,<br />
is het achter de bevror<strong>en</strong> ruit<strong>en</strong> al bijna helemaal<br />
donker.<br />
De beste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> dicht teg<strong>en</strong> de onderwijzer<br />
aangeperst door de druk van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> achter h<strong>en</strong>. Met<br />
opgehev<strong>en</strong> hoofd<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong> ze de onderwijzer recht <strong>in</strong> de<br />
mond. Het zelfstandige meisje uit het her<strong>en</strong>huis zit altijd<br />
met bezorgd gezicht op de hoge tafel <strong>en</strong> het lijkt wel of ze<br />
ieder woord doorslikt.<br />
De m<strong>in</strong>st gevorderde leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, de jonkies, zitt<strong>en</strong> wat<br />
verder weg; ze luister<strong>en</strong> aandachtig, zelfs met e<strong>en</strong> wat gefronste<br />
uitdrukk<strong>in</strong>g op hun gezicht <strong>en</strong> gedrag<strong>en</strong> zich net<br />
als de ouder<strong>en</strong>, maar ondanks hun oplett<strong>en</strong>dheid wet<strong>en</strong> wij<br />
dat ze er de volg<strong>en</strong>de dag niets van zull<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> navertell<strong>en</strong>,<br />
hoewel ze sommige d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> toch wel zull<strong>en</strong> onthoud<strong>en</strong>.<br />
Sommige k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> leun<strong>en</strong> zwaar op de schouders van ander<strong>en</strong>,<br />
ander<strong>en</strong> staan op de tafel <strong>en</strong> soms is er e<strong>en</strong>tje, die<br />
zich e<strong>en</strong> weg baant naar het c<strong>en</strong>trum van de groep, waar hij<br />
met zijn nagel bepaalde figuurtjes op de rug van e<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>d<br />
k<strong>in</strong>d gaat tek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Zeld<strong>en</strong> zal er e<strong>en</strong>tje naar je omkijk<strong>en</strong>.<br />
Als er e<strong>en</strong> nieuw verhaal wordt verteld, luistert iedere<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
stilte. Wordt e<strong>en</strong> verhaal herhaald ter voorbereid<strong>in</strong>g op e<strong>en</strong><br />
proefwerk, dan kl<strong>in</strong>k<strong>en</strong> her <strong>en</strong> der ambitieuze stemm<strong>en</strong>,<br />
die het verlang<strong>en</strong> de onderwijzer voor te zijn niet kunn<strong>en</strong><br />
onderdrukk<strong>en</strong>. Als het e<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d verhaal is , waar ze<br />
dol op zijn, will<strong>en</strong> ze dat het <strong>in</strong> precies dezelfde woord<strong>en</strong><br />
opnieuw verteld wordt <strong>en</strong> duld<strong>en</strong> ze niet dat e<strong>en</strong> ander er<br />
2
tuss<strong>en</strong> komt. “Hé, jij daar, moet je weer zo nodig voorzegg<strong>en</strong>.<br />
Hou je kop!” zull<strong>en</strong> ze de dader toevoeg<strong>en</strong>. Ze zijn<br />
pijnlijk getroff<strong>en</strong> door onderbrek<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het karakter <strong>en</strong><br />
de artistieke waarde van wat de onderwijzer vertelt. Kort<br />
geled<strong>en</strong> gebeurde dit nog met het lev<strong>en</strong> van Christus.<br />
Keer op keer verlangd<strong>en</strong> zij dat het hele verhaal opnieuw<br />
verteld werd. En als het niet <strong>in</strong> zijn geheel werd voorgelez<strong>en</strong>,<br />
vuld<strong>en</strong> zij het zelf aan met het slot, dat hun het liefst was,<br />
namelijk de geschied<strong>en</strong>is van de verlooch<strong>en</strong><strong>in</strong>g door Petrus<br />
<strong>en</strong> het lijd<strong>en</strong> van de Heiland.<br />
Het lijkt dan wel of ze <strong>alle</strong>maal dood zijn ; niets beweegt er.<br />
Slap<strong>en</strong> ze? Maar als je dichterbij komt <strong>in</strong> het schemerdonker<br />
<strong>en</strong> je kijkt zo’n kle<strong>in</strong>e v<strong>en</strong>t <strong>in</strong> het gezicht, dan zie je hem de<br />
onderwijzer aanstar<strong>en</strong>, het voorhoofd gefronst van conc<strong>en</strong>tratie,<br />
terwijl hij voor de ti<strong>en</strong>de keer de hand van zijn kameraadje<br />
van zijn schouder afduwt. Als je hem <strong>in</strong> zijn nek<br />
kriebelt, zal er zelfs ge<strong>en</strong> glimlach op zijn gezicht kom<strong>en</strong>,<br />
maar hij zal z’n hoofd schudd<strong>en</strong> als om e<strong>en</strong> vlieg te verjag<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> zal weer terugker<strong>en</strong> <strong>in</strong> het mysterieuze <strong>en</strong> poëtische<br />
verhaal; over hoe de voorhang van de tempel vanzelf doormidd<strong>en</strong><br />
scheurde <strong>en</strong> hoe de duisternis op aarde viel. En<br />
tegelijkertijd ervaart het k<strong>in</strong>d dan vrees <strong>en</strong> vreugde.<br />
Maar zodra het verhaal uit is staan <strong>alle</strong>n op <strong>en</strong> dromm<strong>en</strong><br />
om de onderwijzer he<strong>en</strong>, de e<strong>en</strong> nog harder schreeuw<strong>en</strong>d<br />
dan de ander <strong>in</strong> hun pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om wat zij onthoud<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
te vertell<strong>en</strong>. Het lawaai stijgt t<strong>en</strong> top <strong>en</strong> de onderwijzer<br />
heeft grote moeite naar iedere<strong>en</strong> tegelijk te luister<strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong><br />
2
sommig<strong>en</strong> zegt dat hij ze hun mond moet<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> omdat<br />
hij er zeker van is dat ze <strong>alle</strong>s begrep<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Maar<br />
die nem<strong>en</strong> hier ge<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> mee <strong>en</strong> gaan naar e<strong>en</strong> andere<br />
onderwijzer. En als die er niet is klamp<strong>en</strong> ze hun vri<strong>en</strong>djes<br />
aan, of e<strong>en</strong> bezoeker of zelfs de houthakker die met<br />
de kachel bezig is. Met z’n tweeën of drieën l<strong>op<strong>en</strong></strong> ze van<br />
de <strong>en</strong>e hoek naar de andere <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> naar ze te<br />
luister<strong>en</strong>. Zeld<strong>en</strong> wil er iemand <strong>in</strong> z’n e<strong>en</strong>tje het verhaal navertell<strong>en</strong>.<br />
Ze verdel<strong>en</strong> zich <strong>in</strong> groepjes van ongeveer gelijke<br />
sterkte <strong>en</strong> vertell<strong>en</strong> het verhaal opnieuw, waarbij ze elkaar<br />
over <strong>en</strong> weer aanmoedig<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbeter<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ieder op zijn<br />
beurt wacht. “Beg<strong>in</strong> jij maar,” zegt er e<strong>en</strong>tje teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ander,<br />
maar als de aangesprok<strong>en</strong>e weet dat hij niet zo goed is zegt<br />
hij dat ze e<strong>en</strong> ander moet<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>. Als iedere<strong>en</strong> zijn zegje<br />
heeft gezegd kalmer<strong>en</strong> ze. De kaars<strong>en</strong> word<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>gebracht<br />
<strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> andere stemm<strong>in</strong>g.<br />
Over het algeme<strong>en</strong> wordt er ’s avonds na de eerste les<br />
m<strong>in</strong>der geschreeuwd <strong>en</strong> door elkaar gel<strong>op<strong>en</strong></strong>, <strong>en</strong> is het<br />
gezag <strong>en</strong> het zelfvertrouw<strong>en</strong> van de onderwijzer groter.<br />
Het is duidelijk merkbaar dat de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hekel hebb<strong>en</strong><br />
aan rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> aan z<strong>in</strong>sontled<strong>in</strong>g. Favoriet zijn z<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>, <strong>en</strong> vooral, het aanhor<strong>en</strong> van verhal<strong>en</strong>. “Wat is het<br />
nut van steeds maar weer rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>? Vertel ons<br />
liever e<strong>en</strong> verhaal, over de aarde of zelfs over geschied<strong>en</strong>is,<br />
<strong>en</strong> dan luister<strong>en</strong> we wel.” zegg<strong>en</strong> ze.<br />
Om e<strong>en</strong> uur of acht beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> hun og<strong>en</strong> zwaar te word<strong>en</strong>,<br />
30
<strong>en</strong> gaan ze geeuw<strong>en</strong>. De kaars<strong>en</strong> brand<strong>en</strong> al lager <strong>en</strong> lager<br />
<strong>en</strong> word<strong>en</strong> niet meer zo vaak gesnot<strong>en</strong>. De ouder<strong>en</strong> wet<strong>en</strong><br />
zich te beheers<strong>en</strong>, maar de jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat m<strong>in</strong>dere leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
dommel<strong>en</strong> <strong>in</strong>, met het hoofd op tafel geleund, geholp<strong>en</strong><br />
door de prettige stem van de onderwijzer.<br />
Soms, als de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> moe zijn – <strong>en</strong> dat komt nogal e<strong>en</strong>s<br />
voor, vooral als er zev<strong>en</strong> lesur<strong>en</strong> op <strong>één</strong> dag zijn geweest<br />
– of voor feestdag<strong>en</strong>, wanneer de kachels thuis zijn aangemaakt<br />
voor het stoombad, kan het gebeur<strong>en</strong> dat er ope<strong>en</strong>s<br />
<strong>in</strong> de middag, midd<strong>en</strong> onder e<strong>en</strong> tweede of derde les, e<strong>en</strong><br />
paar jong<strong>en</strong>s zonder iets te zegg<strong>en</strong> het lokaal b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>r<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> haastig hun muts<strong>en</strong> pakk<strong>en</strong>. “Wat is er aan de hand?”<br />
We gaan naar huis” “En de les dan, we krijg<strong>en</strong> nog wel z<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
zo mete<strong>en</strong>?” “Maar de jong<strong>en</strong>s zegg<strong>en</strong> dat ze naar huis<br />
gaan!” geeft e<strong>en</strong> van h<strong>en</strong> t<strong>en</strong> antwoord terwijl hij zijn muts<br />
pakt <strong>en</strong> wegr<strong>en</strong>t. “Maar wie heeft dat dan gezegd?” “Wat is<br />
er eig<strong>en</strong>lijk aan de hand?” vraagt e<strong>en</strong> totaal verblufte onderwijzer,<br />
die netjes zijn les heeft voorbereid. “Hé, blijf hier!”<br />
Maar nu r<strong>en</strong>t er e<strong>en</strong> ander joch het lokaal b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
opgewond<strong>en</strong> <strong>en</strong> bezorgd gezicht. “Wat doe je hier nog?”<br />
valt hij boos uit teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> treuzelaar, die besluiteloos het<br />
kato<strong>en</strong><strong>en</strong> vulsel terugduwt <strong>in</strong> zijn pet. “Kom je nog, de ander<strong>en</strong><br />
zijn al bijna bij de smid. Kom op!” En met z’n tweeën<br />
r<strong>en</strong>n<strong>en</strong> ze naar buit<strong>en</strong>. Van achter de deur roep<strong>en</strong> ze nog:<br />
“Tot zi<strong>en</strong>s, Ivan Ivanovitsj!”<br />
Wie het besluit hebb<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> om te vertrekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe<br />
dat <strong>in</strong> zijn werk is gegaan, mag God wet<strong>en</strong>. Ze hebb<strong>en</strong> niet<br />
3
Het dorp Jasnaja Poljana.<br />
van te vor<strong>en</strong> overlegd, of e<strong>en</strong> complot gesmeed; er wild<strong>en</strong><br />
er e<strong>en</strong> paar gewoon naar huis. “De jong<strong>en</strong>s gaan naar huis!”<br />
<strong>en</strong> je hoort e<strong>en</strong> roffel van hun voetstapp<strong>en</strong> op de trap. En<br />
roll<strong>en</strong> de trap af als e<strong>en</strong> poes, ze spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> buitel<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />
sneeuw. Om het hardst r<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d over het sm<strong>alle</strong> pad gaan<br />
ze op huis aan. Zoiets gebeurt <strong>één</strong> of twee keer per week.<br />
Het is e<strong>en</strong> kwets<strong>en</strong>de <strong>en</strong> onprettige ervar<strong>in</strong>g voor de onderwijzer.<br />
Dat zal niemand ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Maar je zult toch ook<br />
moet<strong>en</strong> toegev<strong>en</strong> dat juist zo’n voorval de overige vijf, zes<br />
of soms zev<strong>en</strong> lesur<strong>en</strong>, die de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dag <strong>in</strong> dag uit met<br />
veel plezier <strong>en</strong> helemaal vrijwillig uitzitt<strong>en</strong>, aan betek<strong>en</strong>is<br />
doet w<strong>in</strong>n<strong>en</strong>. Juist als dit geregeld voorkomt, kun je er zeker<br />
van zijn dat het onderwijs, hoe ontoereik<strong>en</strong>d <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
32
zijdig het ook is, zo slecht nog niet is. Als mij gevraagd zou<br />
word<strong>en</strong>: Wat v<strong>in</strong>dt u beter, dat zo’n voorval <strong>in</strong> de loop van<br />
e<strong>en</strong> jaar ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele maal plaatsv<strong>in</strong>dt of geregeld bij meer<br />
dan de helft van de less<strong>en</strong>, dan zou ik nog voor het laatste<br />
kiez<strong>en</strong>. Ik zelf b<strong>en</strong> t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste heel blij dat zulke voorv<strong>alle</strong>n<br />
hier op Jasnaja Poljana e<strong>en</strong> paar keer per maand voorkom<strong>en</strong>.<br />
Ondanks het feit dat leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> regelmatig wordt gezegd<br />
dat ze vrij zijn om weg te gaan, wanneer ze maar will<strong>en</strong>,<br />
is de <strong>in</strong>vloed van de onderwijzer zo groot dat ik de laatste<br />
tijd e<strong>en</strong> beetje bang b<strong>en</strong> dat de discipl<strong>in</strong>e van klass<strong>en</strong>, roosters<br />
<strong>en</strong> cijfers ongemerkt hun vrijheid zo heeft beperkt, dat<br />
zij volkom<strong>en</strong> verstrikt zijn <strong>in</strong> de listig door ons uitgezette<br />
nett<strong>en</strong> van ord<strong>en</strong>telijkheid. En dat zij daardoor hun recht<br />
verlor<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> om te kiez<strong>en</strong> of protester<strong>en</strong>.<br />
Dat zij nog steeds blijv<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, ondanks de hun gebod<strong>en</strong><br />
vrijheid, bewijst volg<strong>en</strong>s mij niet dat de school van Jasnaja<br />
Poljana zulke bijzondere kwaliteit<strong>en</strong> heeft. Ik d<strong>en</strong>k eerder<br />
dat zich op de meeste schol<strong>en</strong> precies hetzelfde zou voordo<strong>en</strong><br />
omdat de leergierigheid zo sterk <strong>in</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> leeft, dat<br />
zij om die w<strong>en</strong>s te vervull<strong>en</strong> zich zull<strong>en</strong> onderwerp<strong>en</strong> aan<br />
harde voorwaard<strong>en</strong> <strong>en</strong> veel gebrek<strong>en</strong> van de school zull<strong>en</strong><br />
verdrag<strong>en</strong>. De vrijheid om plotsel<strong>in</strong>g uit de les weg te l<strong>op<strong>en</strong></strong><br />
is goed <strong>en</strong> noodzakelijk om de onderwijzer te behoed<strong>en</strong><br />
voor het mak<strong>en</strong> van de <strong>alle</strong>rergste vergiss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> grofste<br />
fout<strong>en</strong>.<br />
’s Avonds wordt er meestal gezong<strong>en</strong>, <strong>in</strong> boek<strong>en</strong> gelez<strong>en</strong> of<br />
word<strong>en</strong> opstell<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong>. Ook word<strong>en</strong> er wel discus<br />
33
sies gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> natuurkundeproev<strong>en</strong> gedaan. Hun meest<br />
geliefde vakk<strong>en</strong> zijn: boek<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> proev<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.<br />
Bij het lez<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> de ouder<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> op de grote stervormige<br />
tafel, hun hoofd<strong>en</strong> bij elkaar, hun voet<strong>en</strong> uit elkaar.<br />
E<strong>en</strong>tje leest er voor <strong>en</strong> de rest vertelt elkaar het verhaal na.<br />
De kle<strong>in</strong>tjes lez<strong>en</strong> met z’n tweeën uit <strong>één</strong> boek <strong>en</strong> als zij<br />
begrijp<strong>en</strong> wat er staat, lez<strong>en</strong> zij net als wij – e<strong>en</strong> plekje zoek<strong>en</strong>d<br />
waar g<strong>en</strong>oeg licht is <strong>en</strong> waar ze prettig kunn<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> het zo te zi<strong>en</strong> fijn. Sommig<strong>en</strong>, pog<strong>en</strong>d twee prettige<br />
d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong>, kruip<strong>en</strong> dicht bij de brand<strong>en</strong>de<br />
kachel om daar te lez<strong>en</strong> én warm te word<strong>en</strong>.<br />
Alle<strong>en</strong> de oudste <strong>en</strong> beste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>en</strong> de meest <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>te<br />
uit de tweede klas, mog<strong>en</strong> deelnem<strong>en</strong> aan de natuurkundeproev<strong>en</strong>.<br />
Deze les heeft voor ons e<strong>en</strong> nachtelijk duister<br />
<strong>en</strong> fantastisch karakter gekreg<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> stemm<strong>in</strong>g erg lijk<strong>en</strong>d<br />
op die wanneer er sprookjes word<strong>en</strong> voorgelez<strong>en</strong>.<br />
Hier word<strong>en</strong> sprookjesachtige elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> werkelijkheid,<br />
<strong>alle</strong>s raakt onder hun hand<strong>en</strong> bezield: het j<strong>en</strong>everbesje dat<br />
door zegellak wordt afgestot<strong>en</strong>, de uitslaande magneetnaald,<br />
het metaalvijlsel dat over het vel papier r<strong>en</strong>t wanneer<br />
er e<strong>en</strong> magneet onder wordt bewog<strong>en</strong> – <strong>in</strong> <strong>alle</strong>s zi<strong>en</strong><br />
ze e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>d wez<strong>en</strong>.<br />
De <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>tste jong<strong>en</strong>s die ook de verklar<strong>in</strong>g wet<strong>en</strong> voor<br />
deze verschijnsel<strong>en</strong>, rak<strong>en</strong> opgewond<strong>en</strong> <strong>en</strong> prat<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />
het besje, de naald <strong>en</strong> het metaalvijlsel: “Hé, waar ga je nou<br />
he<strong>en</strong>, ho stop! Wegwez<strong>en</strong>! Ja, ga maar” <strong>en</strong>zovoort.<br />
3
Gewoonlijk zijn de less<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> uur of acht, neg<strong>en</strong> afgel<strong>op<strong>en</strong></strong>,<br />
t<strong>en</strong>zij de oudere leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> klusje <strong>in</strong> de werkplaats<br />
word<strong>en</strong> opgehoud<strong>en</strong>. De hele meute r<strong>en</strong>t dan onder<br />
luid gejoel sam<strong>en</strong> de heuvel af <strong>en</strong> verspreid<strong>en</strong> zich daar <strong>in</strong><br />
groepjes over <strong>alle</strong> hoek<strong>en</strong> het dorp, <strong>in</strong> het duister roep<strong>en</strong>d<br />
naar elkaar. Soms hal<strong>en</strong> ze het <strong>in</strong> hun hoofd om van de heuvel<br />
af te sleeën naar het dorp. Ze nem<strong>en</strong> de grote slee die<br />
bij het hek staat, zett<strong>en</strong> de dissels omhoog , spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> er<strong>in</strong><br />
<strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong> onder luid gegil <strong>in</strong> de opvlieg<strong>en</strong>de sneeuw.<br />
Langs de kant van de weg blijv<strong>en</strong> hier <strong>en</strong> daar zwarte stipjes<br />
ligg<strong>en</strong>: jong<strong>en</strong>s, die uit de slee gev<strong>alle</strong>n zijn.<br />
Ondanks de toch grote vrijheid bij ons op school, ontstaat<br />
er buit<strong>en</strong> <strong>in</strong> de <strong>op<strong>en</strong></strong> lucht e<strong>en</strong> nieuw soort relaties tuss<strong>en</strong><br />
onderwijzers <strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, waar<strong>in</strong> er nog meer vrijheid,<br />
spontaniteit <strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong> bestaat. Dat is ons ideaal voor<br />
hoe het ook <strong>in</strong> de school zou moet<strong>en</strong> zijn.<br />
Kort geled<strong>en</strong> laz<strong>en</strong> we met de eerste klas Gogols spookverhaal<br />
Vi. 9 De scènes aan het slot maakt<strong>en</strong> veel <strong>in</strong>druk <strong>en</strong><br />
sprak<strong>en</strong> sterk tot hun verbeeld<strong>in</strong>g. Sommig<strong>en</strong> probeerd<strong>en</strong><br />
op de heks<strong>en</strong> uit het verhaal te lijk<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dacht<strong>en</strong> aan de<br />
wandel<strong>in</strong>g van de vorige avond.<br />
Het was niet koud geweest, e<strong>en</strong> maanloze w<strong>in</strong>ternacht met<br />
wolk<strong>en</strong>. Op het kruispunt hield<strong>en</strong> wij stil; de oudste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
die al drie jaar bij ons op school zat<strong>en</strong>, kwam<strong>en</strong> bij mij<br />
staan <strong>en</strong> vroeg<strong>en</strong> of ik ze nog e<strong>en</strong> e<strong>in</strong>dje wilde begeleid<strong>en</strong>.<br />
9. Nikolaj Wasiljewitsj Gogol (18091852)..<br />
3
De jonger<strong>en</strong> kek<strong>en</strong> mij ev<strong>en</strong> aan <strong>en</strong> r<strong>en</strong>d<strong>en</strong> to<strong>en</strong> de heuvel<br />
af. Zij zat<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> nieuwe onderwijzer <strong>in</strong> de klas, <strong>en</strong> er<br />
was tuss<strong>en</strong> ons niet meer de vertrouwdheid die ik nog wel<br />
had met de oudst<strong>en</strong>. “Zull<strong>en</strong> we naar het reservaat gaan,”<br />
stelde er e<strong>en</strong> voor – e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> bos op ongeveer tweehonderd<br />
pass<strong>en</strong> van het huis. Fedjka, e<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> jaar of elf<br />
met e<strong>en</strong> zeer fijngevoelig, ontvankelijk <strong>en</strong> poëtisch karakter,<br />
drong er het meest van al op aan. Gevaar is voor hem<br />
blijkbaar e<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong>de voorwaarde voor plezier. ‘s Zomers<br />
vond ik het altijd griezelig om te zi<strong>en</strong> hoe hij met twee andere<br />
jong<strong>en</strong>s naar het midd<strong>en</strong> van de vijftig meter brede vijver<br />
zwom, af <strong>en</strong> toe verdwijn<strong>en</strong>d <strong>in</strong> de schitter<strong>in</strong>g van de<br />
zonlicht. Hij zwom dan over het diepste gedeelte, draaide<br />
zich op zijn rug <strong>en</strong> spoot e<strong>en</strong> fonte<strong>in</strong> van water uit waarna<br />
hij met zijn ijle stem naar zijn kamerad<strong>en</strong> aan de kant riep<br />
om h<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> wat e<strong>en</strong> durfal hij wel was.<br />
Hij wist dat er wolv<strong>en</strong> <strong>in</strong> het reservaat zat<strong>en</strong> <strong>en</strong> juist daarom<br />
wilde hij er zo graag e<strong>en</strong> wandel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> mak<strong>en</strong>. Iedere<strong>en</strong><br />
vond het e<strong>en</strong> goed idee, <strong>en</strong> met z’n vier<strong>en</strong> liep<strong>en</strong> we het<br />
bos <strong>in</strong>. E<strong>en</strong> andere jong<strong>en</strong>, die ik Semka zal noem<strong>en</strong> – e<strong>en</strong><br />
gezonde, ev<strong>en</strong>wichtige knaap van e<strong>en</strong> jaar of twaalf, die de<br />
bijnaam Vavilo had – g<strong>in</strong>g voorop, terwijl hij voortdur<strong>en</strong>d<br />
‘hoehoe’ riep met zijn luid sch<strong>alle</strong>nde stem.<br />
Pronjka, e<strong>en</strong> ziekelijke, zachtaardige <strong>en</strong> zeer begaafde jong<strong>en</strong><br />
uit e<strong>en</strong> arm gez<strong>in</strong>, liep naast mij. Zijn ziekelijkheid, leek<br />
mij, was hoofdzakelijk te wijt<strong>en</strong> aan voedselgebrek. Fedjka<br />
liep tuss<strong>en</strong> mij <strong>en</strong> Semka <strong>in</strong> <strong>en</strong> was met zijn typisch ijle stem<br />
3
voortdur<strong>en</strong>d aan het woord. Hij vertelde dat hij hier <strong>in</strong> de<br />
zomer eerst e<strong>en</strong> of ander paard had verzorgd, <strong>en</strong> daarna<br />
dat hij nerg<strong>en</strong>s bang voor was. “Wat moet<strong>en</strong> we do<strong>en</strong> als<br />
er uit het struikgewas iets op ons afspr<strong>in</strong>gt?” vroeg hij, <strong>en</strong><br />
drong aan op e<strong>en</strong> antwoord van ons. We g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> niet het<br />
bos zelf <strong>in</strong> – dat zou al te <strong>en</strong>g geweest zijn – maar ook aan<br />
de rand van het bos begon het al aardig donker te word<strong>en</strong>.<br />
Het pad was nauwelijks meer te zi<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook de lichtjes van<br />
het dorp niet meer.<br />
Semka hield stil <strong>en</strong> spitste zijn or<strong>en</strong>. “Hè jong<strong>en</strong>s, sta e<strong>en</strong>s<br />
stil. Wat is dat?” zei hij plotsel<strong>in</strong>g. We zweg<strong>en</strong>, maar het<br />
bleef doodstil. Niettem<strong>in</strong> nam onze angst toe. “Wat moet<strong>en</strong><br />
we do<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> wolf nou ope<strong>en</strong>s te voorschijn spr<strong>in</strong>gt <strong>en</strong><br />
op ons afkomt?” vroeg Fedjka. We kwam<strong>en</strong> te prat<strong>en</strong> over<br />
rovers <strong>in</strong> de Kaukasus. Zij her<strong>in</strong>nerd<strong>en</strong> zich e<strong>en</strong> verhaal,<br />
dat ik h<strong>en</strong> lang geled<strong>en</strong> had verteld, over de Abrekk<strong>en</strong>, 10<br />
Kozakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> Hadji Murat. 11<br />
Semka liep met grote pass<strong>en</strong> van zijn reuz<strong>en</strong>laarz<strong>en</strong> voorop,<br />
zijn brede rug g<strong>in</strong>g ritmisch met elke stap op <strong>en</strong> neer.<br />
Pronjka probeerde naast mij te kom<strong>en</strong> l<strong>op<strong>en</strong></strong>, maar Fedjka<br />
duwde hem steeds weer van het pad af, <strong>en</strong> Pronjka, die zich<br />
vanwege zijn armoede waarschijnlijk gewoon was zich<br />
naar ander<strong>en</strong> te schikk<strong>en</strong>, kwam <strong>alle</strong><strong>en</strong> bij de <strong>in</strong>teressantste<br />
10. Opstandig volk uit de noordelijke Kaukasus.<br />
11. E<strong>en</strong> groot leider van opstandel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Kaukasus teg<strong>en</strong> het<br />
Russische gezag. Later hoofdpersoon van e<strong>en</strong> novelle van Tolstoj<br />
(1904).<br />
3
passages naast ons l<strong>op<strong>en</strong></strong>, kniediep door de sneeuw naast<br />
het pad.<br />
Iedere<strong>en</strong> die iets afweet van boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, moet het zijn<br />
opgev<strong>alle</strong>n dat ze niet gew<strong>en</strong>d zijn om aangehaald te word<strong>en</strong>,<br />
Net zo m<strong>in</strong> als ze het leuk v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> dat iemand lieve<br />
woordjes teg<strong>en</strong> h<strong>en</strong> zegt, h<strong>en</strong> kust of over hun bol aait. Ik<br />
heb wele<strong>en</strong>s meegemaakt dat e<strong>en</strong> dame, die zich teg<strong>en</strong>over<br />
e<strong>en</strong> van de jong<strong>en</strong>s op e<strong>en</strong> dorpsschooltje vri<strong>en</strong>delijk wilde<br />
beton<strong>en</strong>, zei: “Kom lieverd, laat me je e<strong>en</strong> zo<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>!”<strong>en</strong><br />
de daad bij het woord voegde. De gekuste jong<strong>en</strong> was er<br />
erg verleg<strong>en</strong> mee, <strong>en</strong> ook gekr<strong>en</strong>kt; hij kon maar niet vatt<strong>en</strong><br />
waarom hem dit gebeurde. E<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> van vijf jaar staat al<br />
bov<strong>en</strong> dit soort liefkoz<strong>in</strong>g<strong>en</strong>: hij is al e<strong>en</strong> ‘kerel’. Daarom<br />
trof het mij bijzonder to<strong>en</strong> Fedjka, die naast mij liep, bij het<br />
<strong>en</strong>gste deel van het verhaal mij aanraakte, eerst licht, <strong>en</strong><br />
daarna met zijn knuist twee van mijn v<strong>in</strong>gers omsloot <strong>en</strong><br />
niet meer liet gaan.<br />
Als ik zweeg, vroeg Fedjka mij door te gaan, <strong>en</strong> hij deed<br />
dat met zo’n smek<strong>en</strong>de <strong>en</strong> bewog<strong>en</strong> stem dat ik wel aan<br />
zijn w<strong>en</strong>s moest voldo<strong>en</strong>. “Hè jij, loop ons niet steeds voor<br />
de voet<strong>en</strong>!” viel hij e<strong>en</strong>maal boos uit teg<strong>en</strong> Pronjka, die e<strong>en</strong><br />
paar pass<strong>en</strong> voor ons uit liep. Fedjka werd zo meegesleept<br />
dat hij zelfs geme<strong>en</strong> werd. Met zijn hand om mijn v<strong>in</strong>gers<br />
voelde hij zich bang <strong>en</strong> dapper tegelijk <strong>en</strong> niemand moest<br />
het lef hebb<strong>en</strong> zijn plezier te verstor<strong>en</strong>. “Verder! Verder!<br />
Goed zo!”<br />
3
Het dorp <strong>in</strong> de sneeuw.<br />
We kwam<strong>en</strong> voorbij het bos <strong>en</strong> liep<strong>en</strong> nu van de andere kant<br />
op het dorp aan. “Lat<strong>en</strong> we nog e<strong>en</strong> e<strong>in</strong>dje l<strong>op<strong>en</strong></strong>,” riep<strong>en</strong><br />
ze <strong>in</strong> koor, to<strong>en</strong> de eerste lichtjes van het dorp zichtbaar<br />
werd<strong>en</strong>: “Lat<strong>en</strong> we nog wat doorl<strong>op<strong>en</strong></strong>.” Zwijg<strong>en</strong>d g<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
we verder, af <strong>en</strong> toe wegzakk<strong>en</strong>d <strong>in</strong> de losse onbetred<strong>en</strong><br />
sneeuw. De wolk<strong>en</strong> h<strong>in</strong>g<strong>en</strong> laag <strong>en</strong> het witte duister de<strong>in</strong>de<br />
voor onze og<strong>en</strong>. Er was ge<strong>en</strong> e<strong>in</strong>de aan de witheid waarover<br />
<strong>alle</strong><strong>en</strong> wij ons knerp<strong>en</strong>d door de sneeuw bewog<strong>en</strong>.<br />
De w<strong>in</strong>d ruiste door de kale kru<strong>in</strong><strong>en</strong> van de esp<strong>en</strong>bom<strong>en</strong>,<br />
verder was <strong>alle</strong>s stil. Ik was aan het slot van mijn verhaal<br />
gekom<strong>en</strong>, waar<strong>in</strong> de oms<strong>in</strong>gelde Abrek lieder<strong>en</strong> gaat z<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> zich daarna <strong>in</strong> zijn dolk stort.<br />
3
Iedere<strong>en</strong> was ev<strong>en</strong> stil. “Waarom begon hij te z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> to<strong>en</strong> hij<br />
oms<strong>in</strong>geld was?” vroeg Semka. “Je hebt toch gehoord dat hij<br />
zich klaar maakte om te sterv<strong>en</strong>,” zei Fedjka bedroefd. “Ik<br />
d<strong>en</strong>k dat hij e<strong>en</strong> gebed zong,” voegde Pronjka toe. Iedere<strong>en</strong><br />
was het daarmee e<strong>en</strong>s. Fedjka stond plotsel<strong>in</strong>g stil <strong>en</strong> vroeg:<br />
“Maar heb je ons niet e<strong>en</strong>s verteld, Lev Nikolajewitsj, 12 dat<br />
de keel van je tante werd doorgesned<strong>en</strong>?”– hij had blijkbaar<br />
nog niet g<strong>en</strong>oeg gegriezeld. “Vertell<strong>en</strong>! Vertell<strong>en</strong>!” <strong>en</strong><br />
weer moest ik hun de vreselijke geschied<strong>en</strong>is van de moord<br />
op grav<strong>in</strong> Tolstoja vertell<strong>en</strong>. 13 Zij stond<strong>en</strong> zwijg<strong>en</strong>d om mij<br />
he<strong>en</strong> <strong>en</strong> kek<strong>en</strong> mij strak aan. “Hij werd gepakt!” zei Semka.<br />
“Hij zal wel bang <strong>in</strong> het donker geweest zijn, to<strong>en</strong> zij daar<br />
met doorgesned<strong>en</strong> keel lag,” zei Fedjka. “Ik zou hard wegger<strong>en</strong>d<br />
zijn!” <strong>en</strong> hij omklemde mijn twee v<strong>in</strong>gers nog steviger.<br />
Wij hield<strong>en</strong> stil <strong>in</strong> het bosjes voorbij de dorsvloer<strong>en</strong> aan de<br />
rand van het dorp. Semka pakte e<strong>en</strong> stok vanuit de sneeuw<br />
<strong>en</strong> sloeg ermee teg<strong>en</strong> de beijzelde stam van e<strong>en</strong> l<strong>in</strong>de. Rijp<br />
viel van de twijg<strong>en</strong> op zijn pet <strong>en</strong> de e<strong>en</strong>zame slag<strong>en</strong> weergalmd<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> het bos, “Lev Nikolajevitsj,” zei Fedjka – ik dacht<br />
ev<strong>en</strong> dat hij weer over mijn tante zou beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> – “waarom<br />
12. Tolstoj liet zich door zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij zijn naam <strong>en</strong> vadersnaam<br />
aansprek<strong>en</strong>.<br />
13. Grav<strong>in</strong> Avdotja Maximovna.Tolstaja (geb. Tagaeva), e<strong>en</strong> aangetrouwde<br />
tante van Tolstoj, werd eerder dat jaar <strong>in</strong> Moskou vermoord<br />
door haar lijfeig<strong>en</strong>e kok. Wie is die ‘hij’ waarover Fedjka spreekt?<br />
Professor Sander Zweers d<strong>en</strong>kt dat dit best de kok zelf kan zijn,<br />
geschrokk<strong>en</strong> van het bloedbad dat hij had aangericht.<br />
0
moet<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>? Ik vraag me vaak af waarom<br />
ze z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.”<br />
God mag wet<strong>en</strong> hoe hij van de gruwelijke moord ope<strong>en</strong>s op<br />
deze vraag kwam, maar aan <strong>alle</strong>s, de klank van zijn stem,<br />
de ernst waarmee hij op het antwoord wachtte <strong>en</strong> het stilzwijg<strong>en</strong><br />
van de twee ander<strong>en</strong>, voelde ik e<strong>en</strong> reëel <strong>en</strong> terecht<br />
verband bestond tuss<strong>en</strong> deze vraag <strong>en</strong> ons voorafgaande<br />
gesprek. Misschi<strong>en</strong> was de verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g die hij legde wel gebaseerd<br />
op mijn verklar<strong>in</strong>g dat crim<strong>in</strong>aliteit kon voortkom<strong>en</strong><br />
uit onwet<strong>en</strong>dheid – ik had daarover <strong>in</strong> de les gesprok<strong>en</strong><br />
– <strong>en</strong> verplaatste hij zich <strong>in</strong> de ziel van de moord<strong>en</strong>aar,<br />
waarbij hij moest d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan zijn eig<strong>en</strong> meest geliefde<br />
bezigheid – hij had e<strong>en</strong> prachtige stem <strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote aanleg<br />
voor muziek – of misschi<strong>en</strong> voelde hij dat het tijd was geword<strong>en</strong><br />
voor oprechte gesprekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> er ope<strong>en</strong>s<br />
<strong>alle</strong>rlei vrag<strong>en</strong> <strong>in</strong> hem op die om e<strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g vroeg<strong>en</strong>.<br />
Zijn vraag verbaasde ge<strong>en</strong> van ons.<br />
“En waarvoor di<strong>en</strong>t tek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> waarom moet<strong>en</strong> we goed<br />
ler<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>?” zei ik, duidelijk niet wet<strong>en</strong>d hoe ik hem<br />
moest uitlegg<strong>en</strong> waartoe kunst di<strong>en</strong>t. “Waarom ler<strong>en</strong> we<br />
eig<strong>en</strong>lijk tek<strong>en</strong><strong>en</strong>,” herhaalde hij pe<strong>in</strong>z<strong>en</strong>d. Hij vroeg mij<br />
zowaar waarom er kunst is. Ik durfde <strong>en</strong> kon het hem ook<br />
niet verklar<strong>en</strong>. “Waar tek<strong>en</strong><strong>en</strong> voor is ?” zei Semka. “Je kan<br />
de d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> eerst tek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> dan mak<strong>en</strong>.” “Nee, dat is lijntek<strong>en</strong><strong>en</strong>,”<br />
zei Fedjka, “maar waarom gezicht<strong>en</strong> tek<strong>en</strong><strong>en</strong>?”<br />
Semka’s gezonde aard bood hem e<strong>en</strong> uitweg. “Waar is<br />
e<strong>en</strong> stok voor? Waarvoor e<strong>en</strong> l<strong>in</strong>deboom ?” vroeg hij, nog
steeds op de stam van de l<strong>in</strong>de slaand. “Ja, waarom bestaat<br />
e<strong>en</strong> l<strong>in</strong>deboom?” haakte ik erop <strong>in</strong>. “Om spant<strong>en</strong> van te<br />
mak<strong>en</strong>,” antwoordde Semka. “Maar waartoe di<strong>en</strong>t zij dan<br />
<strong>in</strong> de zomer, als ze nog niet is omgehakt?” “Nou nerg<strong>en</strong>s voor.”<br />
“Nee, <strong>in</strong> <strong>alle</strong> ernst,” bleef Fedjka erbij, “waarom groeit e<strong>en</strong><br />
l<strong>in</strong>de?” En er ontspon zich e<strong>en</strong> gesprek over het feit dat er<br />
naast nuttigheid ook nog schoonheid bestaat <strong>en</strong> dat kunst<br />
schoonheid is, <strong>en</strong> we begrep<strong>en</strong> elkaar. En Fedjka begreep<br />
waarom e<strong>en</strong> l<strong>in</strong>de groeit <strong>en</strong> waarom m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Pronjka was het met ons e<strong>en</strong>s, maar hij legde de nadruk<br />
meer op de morele schoonheid, op ‘het Goede’. Semka begreep<br />
het met zijn heldere verstand, maar hij erk<strong>en</strong>de ge<strong>en</strong><br />
schoonheid zonder nut. Hij twijfelde. Dit zie je vaker bij heel<br />
<strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>te m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, die wel voel<strong>en</strong> dat kunst e<strong>en</strong> kracht<br />
is, maar die zelf ge<strong>en</strong> behoefte voel<strong>en</strong> aan die kracht. Hij<br />
wilde net als zij de kunst met zijn verstand b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
probeerde zo dit vuur zelf <strong>in</strong> zichzélf te ontstek<strong>en</strong>. “Morg<strong>en</strong><br />
gaan we de Cherubijn<strong>en</strong>hymne z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, ik k<strong>en</strong> mijn partij<br />
helemaal uit mijn hoofd,” zei hij. Semka heeft e<strong>en</strong> goed<br />
gehoor, maar mist bij het z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> de muzikaliteit.<br />
Fedjka daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> begreep volkom<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> l<strong>in</strong>de <strong>in</strong><br />
bloei iets prachtigs is om ’s zomers naar te kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat<br />
meer niet nodig is. Pronjka begreep dat het e<strong>en</strong> schande<br />
was om hem om te hakk<strong>en</strong>, omdat hij toch ook e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>d<br />
organisme was: “Berk<strong>en</strong>sap dr<strong>in</strong>k<strong>en</strong> is als bloed dr<strong>in</strong>k<strong>en</strong>.”<br />
Semka zei niets maar het was duidelijk dat hij dacht dat e<strong>en</strong><br />
l<strong>in</strong>d<strong>en</strong>boom van ge<strong>en</strong> nut is als hij e<strong>en</strong>maal vermolmd is.<br />
2
Het doet vreemd aan te herhal<strong>en</strong> wat we die avond zeid<strong>en</strong>,<br />
maar ik her<strong>in</strong>ner me dat wij, naar mijn idee, <strong>alle</strong>s gezegd<br />
hebb<strong>en</strong> dat er te zegg<strong>en</strong> valt over nuttigheid, fysieke <strong>en</strong><br />
morele schoonheid.<br />
We kwam<strong>en</strong> <strong>in</strong> het dorp. Fedjka hield nog steeds mijn hand<br />
vast, nu bijna uit dankbaarheid naar het mij toesche<strong>en</strong>. We<br />
stond<strong>en</strong> elkaar zo ná die nacht als <strong>in</strong> lange tijd niet was gebeurd.<br />
Pronjka liep nu naast ons over de brede dorpsweg.<br />
“Kijk, er brandt nog licht bij de Masonovs”, zei hij. “To<strong>en</strong><br />
ik vandaag naar school liep kwam Gavrjoesja uit de kroeg,<br />
straalbez<strong>op<strong>en</strong></strong>; zijn paard was bedekt met schuim, maar<br />
hij bleef het maar met de zweep slaan. Ik vond ’t zo zielig.<br />
Waarom moest hij het zo slaan?” “Pas geled<strong>en</strong> heeft Vader<br />
zijn paard vanaf Tula de vrije teugel gelat<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat heeft<br />
hem regelrecht <strong>in</strong> e<strong>en</strong> sneeuwbank gered<strong>en</strong>. Maar hij was<br />
dronk<strong>en</strong> <strong>en</strong> bleef slap<strong>en</strong>.”<br />
“Gavrjoesja bleef het paard over zijn og<strong>en</strong> slaan, ik had er<br />
zo’n medelijd<strong>en</strong> mee,” zei Pronjka weer, “Waarom sloeg hij<br />
het toch zo? Hij kwam van de wag<strong>en</strong> <strong>en</strong> sloeg haar.”<br />
Semka stond plotsel<strong>in</strong>g stil. “Bij ons slap<strong>en</strong> ze al,” zei hij,<br />
terwijl hij naar de v<strong>en</strong>sters van hun zwarte scheefgezakte<br />
hut keek. “Ga je nog verder mee?” “Nee.” “Nou, tot zi<strong>en</strong>s<br />
dan, Lev Nikolajevitsj,” riep hij ope<strong>en</strong>s <strong>en</strong> hoewel hij zich<br />
met moeite van ons losmaakte, r<strong>en</strong>de hij zo vlug als e<strong>en</strong><br />
lynx naar zijn huis, lichtte de kl<strong>in</strong>k van de deur <strong>en</strong> was<br />
verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. “Br<strong>en</strong>g je ons e<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> naar huis?”vroeg<br />
3
Fedjka. We liep<strong>en</strong> verder. Bij Pronjka brandde nog licht. We<br />
wierp<strong>en</strong> e<strong>en</strong> blik door het raam <strong>en</strong> zag<strong>en</strong> zijn moeder – e<strong>en</strong><br />
rijzige, mooie maar afgeleefde vrouw met zwarte og<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
w<strong>en</strong>kbrauw<strong>en</strong> – aan tafel aardappels zitt<strong>en</strong> te schill<strong>en</strong>. In<br />
het midd<strong>en</strong> van de kamer h<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> wieg. E<strong>en</strong> van Pronjka’s<br />
broers, het rek<strong>en</strong>bre<strong>in</strong> uit de tweede klas, stond bij de tafel<br />
aardappels met zout te et<strong>en</strong>. De hut was kle<strong>in</strong>, vuil <strong>en</strong><br />
donker. “Dus je b<strong>en</strong>t toch niet verdwaald!” riep Pronjka’s<br />
moeder. “Waar heb jij gezet<strong>en</strong>?” Met e<strong>en</strong> zachtmoedige <strong>en</strong><br />
zwakke glimlach keek hij naar het raam. Zijn moeder begreep<br />
dat hij niet <strong>alle</strong><strong>en</strong> was <strong>en</strong> mete<strong>en</strong> nam haar gewone<br />
gezicht slecht geve<strong>in</strong>sde trekk<strong>en</strong> aan.<br />
Alle<strong>en</strong> Fedjka was nu nog over. “De kleermakers zitt<strong>en</strong> bij<br />
ons thuis, daarom brandt er nog licht,” zei hij met zijn zachte<br />
stem van vanavond. “Tot zi<strong>en</strong>s, Lev Nikolajevitsj,” voegde<br />
hij er stilletjes <strong>en</strong> <strong>in</strong>nig aan toe <strong>en</strong> klopte met de r<strong>in</strong>g op de<br />
geslot<strong>en</strong> deur. “Doe <strong>op<strong>en</strong></strong>,” klonk zijn fijne stemmetje dwars<br />
door de w<strong>in</strong>terse stilte van het dorp. Het duurde e<strong>en</strong> hele<br />
tijd voordat er werd <strong>op<strong>en</strong></strong>gedaan. Ik keek door het raam.<br />
Het was e<strong>en</strong> grote hut; op de kachel <strong>en</strong> op de bank<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />
b<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> voet<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>. De vader zat met de kleermakers te<br />
kaart<strong>en</strong>, op de tafel lag<strong>en</strong> wat koper<strong>en</strong> munt<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vrouw,<br />
Fedjka’s stiefmoeder, zat bij e<strong>en</strong> kaars<strong>en</strong>houder <strong>en</strong> staarde<br />
begerig naar het geld. E<strong>en</strong> van de kleermakers, e<strong>en</strong> echte<br />
boef, hield zijn kaart<strong>en</strong>, die hij als e<strong>en</strong> waaier vasthield, als<br />
berk<strong>en</strong>bast gebog<strong>en</strong> op de tafel <strong>en</strong> keek triomfantelijk naar<br />
zijn partner. Fedjka’s vader, zijn kraag los, zat met e<strong>en</strong> van
<strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g <strong>en</strong> ergernis gefronst voorhoofd zijn kaart<strong>en</strong> aarzel<strong>en</strong>d<br />
te betast<strong>en</strong>, waarbij zijn grove boer<strong>en</strong>hand over <strong>en</strong><br />
weer g<strong>in</strong>g. “Laat me b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>!” De vrouw stond op <strong>en</strong> kwam<br />
om de deur te <strong>op<strong>en</strong></strong><strong>en</strong>. “Tot zi<strong>en</strong>s!” zei Fedjka nogmaals. “We<br />
zoud<strong>en</strong> voortaan altijd zulke wandel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>.”<br />
Ik k<strong>en</strong> eerlijke, goede, liberale m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, led<strong>en</strong> van liefdadigheids<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
die bereid zijn om e<strong>en</strong> honderdste<br />
gedeelte van hun fortu<strong>in</strong> aan de arm<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong> – <strong>en</strong> dat<br />
ook do<strong>en</strong> – die schol<strong>en</strong> gesticht hebb<strong>en</strong>, <strong>en</strong> die als ze dit<br />
zull<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>: “Dit is niet goed,” daarbij hun<br />
hoofd<strong>en</strong> schudd<strong>en</strong>d. Zij zull<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>: “Waarom h<strong>en</strong> met<br />
<strong>alle</strong> geweld will<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>? Waarom h<strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong><br />
begripp<strong>en</strong> bijbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> die h<strong>en</strong> vervreemd<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> van hun<br />
eig<strong>en</strong> milieu Waarom h<strong>en</strong> uit hun eig<strong>en</strong> leefwereld weghal<strong>en</strong>?”<br />
Ik spreek hier over m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zichzelf als leiders zi<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
die zegg<strong>en</strong> zull<strong>en</strong>: “E<strong>en</strong> mooie maatschappij zou dat word<strong>en</strong>,<br />
als iedere<strong>en</strong> maar d<strong>en</strong>ker <strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aar wilde zijn <strong>en</strong><br />
niemand meer e<strong>en</strong> boer of arbeider.”<br />
Onomwond<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> ze dat ze handarbeid niet prettig v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> dat ’t daarom noodzakelijk is dat er m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn die<br />
dit werk voor h<strong>en</strong> <strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g do<strong>en</strong>, net als slav<strong>en</strong>.<br />
Dit ook omdat die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> voor iets anders dan handarbeid<br />
toch de capaciteit<strong>en</strong> niet hebb<strong>en</strong>.<br />
Is het goed of slecht of noodzakelijk dat je h<strong>en</strong> weghaalt uit<br />
hun lev<strong>en</strong>somstandighed<strong>en</strong>? Wie kan het wet<strong>en</strong>? En wie is
er eig<strong>en</strong>lijk <strong>in</strong> staat om h<strong>en</strong> uit hun wereld te hal<strong>en</strong>? Met<br />
e<strong>en</strong> machi<strong>en</strong>tje gaat dat niet. Is het goed of slecht om suiker<br />
bij de bloem te do<strong>en</strong> of peper <strong>in</strong> het bier?<br />
Fedjka voelt zich niet bezwaard door de scheur<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn<br />
jasje, maar vrag<strong>en</strong> van morele aard <strong>en</strong> twijfels kwell<strong>en</strong> hem.<br />
En u wilt hem drie roebel gev<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> catechismus, e<strong>en</strong> verhandel<strong>in</strong>g<br />
over het nut van handarbeidarbeid <strong>en</strong> van de<br />
bescheid<strong>en</strong>heid die uzelf vreemd is. Hij heeft nu ge<strong>en</strong> drie<br />
roebel nodig; die zal hij wel v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> als hij ze wel<br />
nodig heeft. En werk<strong>en</strong> kan hij ook ler<strong>en</strong> zonder uw hulp,<br />
net als adem<strong>en</strong>. Maar hij heeft dat nodig wat het lev<strong>en</strong> u<br />
gebracht heeft, uzelf <strong>en</strong> dat van ti<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eraties voor u – niet<br />
door handarbeid fijngestampt. U hebt de tijd <strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>heid<br />
gehad om te zoek<strong>en</strong>, te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, te lijd<strong>en</strong>. Sch<strong>en</strong>k hem<br />
de vrucht<strong>en</strong> van uw lijd<strong>en</strong>, dat is wat hij wil. Maar u verbergt<br />
zich voor hem als e<strong>en</strong> Egyptische priester <strong>in</strong> e<strong>en</strong> sluier<br />
van geheimz<strong>in</strong>nigheid <strong>en</strong> begraaft <strong>in</strong> de grond de tal<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
u <strong>in</strong> de geschied<strong>en</strong>is doorgegev<strong>en</strong>. Wees niet bang : niets<br />
m<strong>en</strong>selijks kan hem, kan de m<strong>en</strong>s, schad<strong>en</strong>. Daar twijfelt u<br />
aan? Verlaat u maar op uw gevoel<strong>en</strong>s, die zull<strong>en</strong> u niet bedrieg<strong>en</strong>.<br />
Vertrouw op Fedjka’s aard <strong>en</strong> dan zult u merk<strong>en</strong><br />
dat hij <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar dát <strong>in</strong> zich op zal nem<strong>en</strong> wat de geschied<strong>en</strong>is<br />
u verplicht hem te gev<strong>en</strong>: de vrucht<strong>en</strong> van wat de<br />
jar<strong>en</strong> van lijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervar<strong>in</strong>g <strong>in</strong> u teweeg gebracht hebb<strong>en</strong>.<br />
De school is gratis <strong>en</strong> de eerste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> uit<br />
het dorp van Jasnaja Poljana zelf. Veel van h<strong>en</strong> zijn eerder
van school gegaan omdat hun ouders het onderwijs dat wij<br />
gav<strong>en</strong> niet goed vond<strong>en</strong>. Vel<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> niet meer zodra ze<br />
lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> geleerd, om te gaan werk<strong>en</strong> bij<br />
het spoor – de belangrijkste werkgever <strong>in</strong> ons dorp. In het<br />
beg<strong>in</strong> werd<strong>en</strong> ook k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> uit arme buurdorp<strong>en</strong> naar ons<br />
toegestuurd, maar al gauw hield m<strong>en</strong> ze thuis omdat het<br />
te lastig was om steeds van zo ver te kom<strong>en</strong> of omdat m<strong>en</strong><br />
de kost<strong>en</strong> voor onderdak te hoog vond – onze dorpel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
vrag<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imaal twee zilver<strong>en</strong> roebels per maand. De wat<br />
welvar<strong>en</strong>der boer<strong>en</strong> uit verafgeleg<strong>en</strong> dorp<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> ons<br />
hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> te stur<strong>en</strong>, aangelokt door het feit dat onze<br />
school gratis is <strong>en</strong> door het wijd <strong>en</strong> zijd verbreide gerucht<br />
dat het onderwijs op onze school goed was. Maar deze w<strong>in</strong>ter,<br />
to<strong>en</strong> <strong>in</strong> de verschill<strong>en</strong>de dorp<strong>en</strong> andere schol<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
ge<strong>op<strong>en</strong></strong>d, hebb<strong>en</strong> zij hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> terugg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />
betal<strong>in</strong>g op die dorpsschol<strong>en</strong> gedaan.<br />
Op onze school blev<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> van de boer<strong>en</strong><br />
uit het dorp Jasnaja Poljana over – deze kom<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> ’s<br />
w<strong>in</strong>ters, want <strong>in</strong> de zomer van april tot half oktober werk<strong>en</strong><br />
ze op het land – <strong>en</strong> verder nog k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> van conciërges,<br />
r<strong>en</strong>tmeesters, soldat<strong>en</strong>, boer<strong>en</strong>knecht<strong>en</strong> <strong>en</strong> kosters, <strong>en</strong> de<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> van rijke boer<strong>en</strong>, die over afstand<strong>en</strong> van dertig tot<br />
vijftig werst naar ons toe word<strong>en</strong> gebracht.<br />
De school telt circa veertig leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> totaal, maar we zijn<br />
bijna nooit met meer dan dertig, waarvan drie tot vijf meisjes.<br />
De leeftijd van de jong<strong>en</strong>s varieert over het algeme<strong>en</strong><br />
van zev<strong>en</strong> tot derti<strong>en</strong> jaar.
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn er ieder jaar zo’n drie à vier volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
die e<strong>en</strong> maand of soms de hele w<strong>in</strong>ter kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> er dan<br />
mee stopp<strong>en</strong>. Voor die volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> die om de beurt naar<br />
school kom<strong>en</strong>, is de structuur van onze school uiterst ongeschikt.<br />
Hun leeftijd <strong>en</strong> hun waardigheid belet h<strong>en</strong> mee te<br />
do<strong>en</strong> <strong>in</strong> het lev<strong>en</strong>dige schoollev<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook kunn<strong>en</strong> zij hun<br />
m<strong>in</strong>acht<strong>in</strong>g van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> niet van zich afzett<strong>en</strong>. Daardoor<br />
blijv<strong>en</strong> zij volkom<strong>en</strong> op zichzelf. De lev<strong>en</strong>dige drukte<br />
h<strong>in</strong>dert h<strong>en</strong> bij het ler<strong>en</strong>. Meestal kom<strong>en</strong> zij om e<strong>en</strong> elders<br />
begonn<strong>en</strong> cursus af te mak<strong>en</strong>. Zij wet<strong>en</strong> dus al wel het e<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ander <strong>en</strong> gelov<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis verwerft door d<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
uit het hoofd te ler<strong>en</strong>. Dat heeft iemand ze gezegd <strong>en</strong> daar<br />
hebb<strong>en</strong> ze ervar<strong>in</strong>g mee.<br />
Om naar onze school te kom<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> ze <strong>alle</strong>reerst hun<br />
angst <strong>en</strong> verleg<strong>en</strong>heid overw<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook nog ruzies <strong>in</strong> hun<br />
gez<strong>in</strong> <strong>en</strong> schimpscheut<strong>en</strong> van hun maats trotser<strong>en</strong>: “Moet<br />
je die ru<strong>in</strong> zi<strong>en</strong> die naar school gaat!” En daarbij voel<strong>en</strong> zij<br />
voortdur<strong>en</strong>d dat elke dag op school e<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong> dag is<br />
<strong>in</strong> hun werk <strong>en</strong> hun verdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. Daarom verker<strong>en</strong> zij op<br />
school constant <strong>in</strong> e<strong>en</strong> geprikkelde stemm<strong>in</strong>g van haast <strong>en</strong><br />
ijver, hetge<strong>en</strong> slechter is voor het ler<strong>en</strong> dan wat dan ook. In<br />
de periode waar ik hier over schrijf hadd<strong>en</strong> we drie van<br />
zulke volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>, waarvan nu nog <strong>één</strong>.<br />
E<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong>e gedraagt zich op school alsof er brand is<br />
<strong>in</strong> zijn hoofd; nauwelijks is hij klaar met schrijv<strong>en</strong> of, terwijl<br />
hij met zijn <strong>en</strong>e hand de p<strong>en</strong> neerlegt, grijpt hij met zijn andere<br />
hand e<strong>en</strong> boek <strong>en</strong> beg<strong>in</strong>t staande te lez<strong>en</strong>. Wanneer je
hem het boek afpakt, grijpt hij vlug e<strong>en</strong> lei <strong>en</strong> als je die ook<br />
afneemt, voelt hij zich helemaal ontredderd.<br />
Deze herfst hadd<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> arbeider die voor ons de kachels<br />
stookte <strong>en</strong> tegelijkertijd wat less<strong>en</strong> volgde. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> twee<br />
wek<strong>en</strong> kon hij lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>. Maar dit was ge<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>,<br />
meer e<strong>en</strong> ziekte, e<strong>en</strong> verl<strong>en</strong>gde slemppartij. Als hij door de<br />
klas liep met z’n arm<strong>en</strong> vol houtblokk<strong>en</strong>, bleef hij telk<strong>en</strong>s<br />
staan, boog zich over het hoofd van e<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> <strong>en</strong> spelde<br />
‘ska: ska’ <strong>en</strong> liep dan door. Als dit hem niet lukte, keek<br />
hij met jaloerse, bijna boze blik naar de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. En als<br />
hij niet hoefde te werk<strong>en</strong> viel er helemaal niets met hem<br />
te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>: hij zat dan geheel verdiept <strong>in</strong> zijn boek steeds<br />
maar voor zich uit te mompel<strong>en</strong>: ‘ba: ba; ri: ri’ <strong>en</strong>zovoort,<br />
keer op keer, <strong>en</strong> <strong>in</strong> zo’n toestand kon hij niets anders meer<br />
<strong>in</strong> zich opnem<strong>en</strong>.<br />
Als deze volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> zang <strong>en</strong> tek<strong>en</strong>les hadd<strong>en</strong> of naar<br />
e<strong>en</strong> verhaal uit de geschied<strong>en</strong>is luisterd<strong>en</strong> of natuurkunde<br />
proev<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>, was het duidelijk dat zij zich bij<br />
die vreselijke noodzaak neerlegd<strong>en</strong> <strong>en</strong> als uitgehongerde<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, die je hun brood hebt afgepakt, wachtt<strong>en</strong> ze <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
maar op het mom<strong>en</strong>t dat zij hun leesboekje weer kond<strong>en</strong><br />
pakk<strong>en</strong>.<br />
Maar getrouw de regel: net zo m<strong>in</strong> als ik e<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> dw<strong>in</strong>g<br />
om te ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> zal ik e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong>e ertoe dw<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om<br />
te ler<strong>en</strong> tek<strong>en</strong><strong>en</strong> als hij eig<strong>en</strong>lijk <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar wil ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>.<br />
Ieder kiest wat hij wil.<br />
In het algeme<strong>en</strong> is het zo dat volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>, die eerder elders
naar school geweest zich hebb<strong>en</strong> zich op onze school nog<br />
ge<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> plaats verworv<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun <strong>en</strong> hun vorder<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
verl<strong>op<strong>en</strong></strong> langzaam. Er is iets onnatuurlijks <strong>en</strong> ziekelijks <strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> hun houd<strong>in</strong>g t<strong>en</strong> opzichte van de school.<br />
De zondagsschol<strong>en</strong> voor volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> die ik heb bezocht,<br />
gev<strong>en</strong> hetzelfde beeld. 14 Daarom zou elke <strong>in</strong>formatie over<br />
e<strong>en</strong> geslaagde <strong>en</strong> vrije educatie van volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> heel waardevol<br />
voor ons zijn.<br />
De m<strong>en</strong><strong>in</strong>g van de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> over de school is erg veranderd<br />
s<strong>in</strong>ds haar opricht<strong>in</strong>g. Nu zegg<strong>en</strong> zij: “Op de school van<br />
Jasnaja Poljana wordt <strong>in</strong> <strong>alle</strong> vakk<strong>en</strong> onderwijs gegev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
de onderwijzers daar zijn reuze knap: M<strong>en</strong> zegt dat die zelfs<br />
donder <strong>en</strong> bliksem kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>! En de jong<strong>en</strong>s ler<strong>en</strong> er<br />
goed. Ze zijn begonn<strong>en</strong> te lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>!”<br />
Sommige herbergiers, <strong>en</strong> r<strong>en</strong>tmeesters van naburige landgoeder<strong>en</strong>,<br />
do<strong>en</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> uit ijdelheid bij ons op school,<br />
zodat ze <strong>alle</strong> wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte<br />
ook deelsomm<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> (want del<strong>en</strong> is voor h<strong>en</strong><br />
de hoogste wijsheid die je op e<strong>en</strong> school kunt ler<strong>en</strong>).<br />
Andere vaders nem<strong>en</strong> aan dat k<strong>en</strong>nis van de natuurkunde<br />
veel voordel<strong>en</strong> oplevert, maar de meerderheid doet zijn<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zonder bepaalde ideeën bij ons op school, <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
gehoor gev<strong>en</strong>d aan de tijdgeest.<br />
Van al deze jong<strong>en</strong>s – de meerderheid – moedig<strong>en</strong> die ons<br />
14. Schol<strong>en</strong> voor jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>; <strong>in</strong> Rusland al s<strong>in</strong>ds de<br />
zesti<strong>en</strong>de eeuw.<br />
0
het meeste aan die zonder e<strong>en</strong> bepaalde red<strong>en</strong> naar school<br />
zijn gekom<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij wie het ler<strong>en</strong> zo is aangeslag<strong>en</strong> dat hun<br />
ouders nu aan deze w<strong>en</strong>s van hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> toegegev<strong>en</strong><br />
Onbewust voel<strong>en</strong> zij dat er iets goeds gebeurt met<br />
hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zij beslot<strong>en</strong> h<strong>en</strong> niet van school te<br />
nem<strong>en</strong>. Eén vader vertelde mij hoe hij e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> hele kaars<br />
bov<strong>en</strong> het boek van zijn hardop lez<strong>en</strong>de zoon had lat<strong>en</strong><br />
opbrand<strong>en</strong>, <strong>en</strong> prees daarbij zowel zijn zoon als het boek<br />
uitbundig. Dat boek was het Evangelie. “Mijn vader,” vertelde<br />
mij e<strong>en</strong> andere leerl<strong>in</strong>g, “luistert zo nu dan naar e<strong>en</strong><br />
sprookje, lacht dan wat <strong>en</strong> gaat weer weg. Maar als het iets<br />
heiligs is bleef hij tot middernacht luister<strong>en</strong> <strong>en</strong> houdt de<br />
kaars voor me vast.”<br />
Ik was e<strong>en</strong>s met e<strong>en</strong> nieuwe onderwijzer op bezoek bij<br />
e<strong>en</strong> van mijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> om e<strong>en</strong> beetje op te schepp<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong>over de onderwijzer, vroeg ik mijn leerl<strong>in</strong>g of hij<br />
voor hem e<strong>en</strong> algebrasom wilde oploss<strong>en</strong>. Z’n moeder was<br />
met de kachel bezig <strong>en</strong> wij vergat<strong>en</strong> helemaal haar aanwezigheid.<br />
Wij luisterd<strong>en</strong> hoe haar zoon vlot <strong>en</strong> ernstig de<br />
vergelijk<strong>in</strong>g maakte, onder gemompel van “twee a b m<strong>in</strong> c<br />
is d, gedeeld door drie”, <strong>en</strong>zovoort. De moeder hield al die<br />
tijd haar hand voor haar mond. Zich met moeite <strong>in</strong>houd<strong>en</strong>d<br />
barstte zij t<strong>en</strong>slotte <strong>in</strong> lach<strong>en</strong> uit, maar kon ons niet uitlegg<strong>en</strong><br />
waar ze zo om moest lach<strong>en</strong>.<br />
De vader van weer e<strong>en</strong> andere leerl<strong>in</strong>g, e<strong>en</strong> soldaat, vond<br />
zijn zoon, die hij kwam afhal<strong>en</strong>, <strong>in</strong> het tek<strong>en</strong>lokaal aan ’t<br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong>. To<strong>en</strong> hij zag met wat voor e<strong>en</strong> vaardigheid hij dat
deed sprak hij hem met ‘U’ aan <strong>en</strong> durfde hem niet onder de<br />
les de waterkastagnes te gev<strong>en</strong> die hij had meegebracht.<br />
Ik geloof dat de meeste ouders dit over de school d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>:<br />
Net als de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> uit adellijke <strong>en</strong> rijke gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong><br />
ze daar les <strong>in</strong> <strong>alle</strong> mogelijke vakk<strong>en</strong> – sommig<strong>en</strong> nutteloos<br />
– maar ler<strong>en</strong> ook <strong>in</strong> korte tijd te lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus<br />
kunn<strong>en</strong> we ze er maar beter naar toe lat<strong>en</strong> gaan.<br />
Er do<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wel ook kwalijke gerucht<strong>en</strong> over ons de ronde,<br />
maar hebb<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig <strong>in</strong>vloed meer. Toch werd<strong>en</strong> er onlangs<br />
nog twee waardevolle jong<strong>en</strong>s van school gehaald, omdat<br />
hun ouders beweerd<strong>en</strong> dat ze bij ons niet leerd<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> andere vader, ook soldaat, wilde zijn zoon bij ons op<br />
school do<strong>en</strong>, maar to<strong>en</strong> hij van e<strong>en</strong> van onze beste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
merkte dat die uit het psalmboek <strong>alle</strong><strong>en</strong> haper<strong>en</strong>d kon<br />
voorlez<strong>en</strong>, besloot hij dat ons onderwijs slecht was <strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
onze reputatie goed.<br />
E<strong>en</strong> paar boer<strong>en</strong> uit Jasnaja Poljana zijn nog steeds bang<br />
dat de gerucht<strong>en</strong>, die vroeger de ronde ded<strong>en</strong>, e<strong>en</strong>s bewaarheid<br />
zull<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> we hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> les<br />
met e<strong>en</strong> bepaalde bijbedoel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> zou iemand hun jong<strong>en</strong>s<br />
zomaar ope<strong>en</strong>s op karr<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zett<strong>en</strong> <strong>en</strong> naar Moskou<br />
kunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
De ontevred<strong>en</strong>heid van de ouders over het feit dat er bij<br />
ons nooit fysiek geweld gebruikt wordt <strong>en</strong> dat er ge<strong>en</strong> orde<br />
heerst, is nu bijna helemaal verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Ik heb vaak gezi<strong>en</strong>,<br />
hoe e<strong>en</strong> vader die zijn zoon komt afhal<strong>en</strong>, perplex staat als<br />
2
hij de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het tumult ziet rondr<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> vecht<strong>en</strong>.<br />
Hij is ervan overtuigd dat ongehoorzaamheid slecht is maar<br />
weet ook dat wij goede onderwijzers zijn, maar kan absoluut<br />
niet bevatt<strong>en</strong> hoe die twee d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> gaan.<br />
Zo nu <strong>en</strong> dan bevestig<strong>en</strong> de gymnastiekless<strong>en</strong> hun geloof<br />
dat lichaamsoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> slecht zijn voor de maag “omdat<br />
het et<strong>en</strong> er dan niet door kan”. Zij gelov<strong>en</strong> dat speciaal<br />
direct na de Vast<strong>en</strong> of <strong>in</strong> de herfst, als het fruit rijp is, de<br />
schade veroorzaakt door de gymless<strong>en</strong> het grootst is. De<br />
grootmoedertjes dekk<strong>en</strong> hun opgezette buik<strong>en</strong> toe <strong>en</strong> gev<strong>en</strong><br />
de ongehoorzaamheid van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> én de gymless<strong>en</strong> de<br />
schuld.<br />
Voor sommige ouders, e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>derheid, vormt ook de geest<br />
van gelijkheid bij ons op school e<strong>en</strong> bron van ong<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong>.<br />
In november kwam<strong>en</strong> er twee meisjes, dochters van e<strong>en</strong><br />
rijke herbergier, bij ons op school. Ze war<strong>en</strong> altijd keurig<br />
als vrouwtjes gekleed met jasjes aan <strong>en</strong> barett<strong>en</strong> op. In het<br />
beg<strong>in</strong> hield<strong>en</strong> zij zich e<strong>en</strong> beetje afzijdig van de rest, maar<br />
na e<strong>en</strong> tijdje war<strong>en</strong> zij gew<strong>en</strong>d <strong>en</strong> vergat<strong>en</strong> zij om thee te<br />
dr<strong>in</strong>k<strong>en</strong>, of hun tand<strong>en</strong> schoon te houd<strong>en</strong> met tabak, <strong>en</strong> begonn<strong>en</strong><br />
zij goed te ler<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> hun vader, gekleed <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
<strong>op<strong>en</strong></strong>hang<strong>en</strong>de jas van schap<strong>en</strong>bont uit de Krim, op e<strong>en</strong><br />
dag de school b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>stapte, zag hij zijn dochters staan te<br />
midd<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> groep groezelige jong<strong>en</strong>s met lapti 15 aan<br />
15. Lapti was e<strong>en</strong> goedkoop soort schoeisel, gevlocht<strong>en</strong> van berk<strong>en</strong>bast<br />
of l<strong>in</strong>d<strong>en</strong>bast, met band<strong>en</strong> eraan die om de lapp<strong>en</strong> bekled<strong>in</strong>g van<br />
de onderb<strong>en</strong><strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gewond<strong>en</strong>.<br />
3
hun voet<strong>en</strong>, die, over de beide meisjes he<strong>en</strong> gebog<strong>en</strong>, met<br />
hun hand<strong>en</strong> steund<strong>en</strong> op hun barett<strong>en</strong>, terwijl zij luisterd<strong>en</strong><br />
naar wat de onderwijzer aan het zegg<strong>en</strong> was. De vader was<br />
beledigd <strong>en</strong> nam zijn dochters van school, zonder ons te<br />
will<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong> waarover hij ontevred<strong>en</strong> was.<br />
T<strong>en</strong>slotte zijn er nog leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die de school verlat<strong>en</strong> omdat<br />
hun ouders h<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar stuurd<strong>en</strong> om bij e<strong>en</strong> belangrijk<br />
iemand <strong>in</strong> de gunst te kom<strong>en</strong>; als dat niet meer nodig is<br />
nem<strong>en</strong> ze hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> weer van school.
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
3b<br />
Hoe Tolstoj probeerde<br />
zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
aan het lez<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>
Hoe Tolstoj probeerde<br />
zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
aan het lez<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>
Lez<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> onderdeel van het taalonderwijs. De bedoel<strong>in</strong>g<br />
van het taalonderwijs is volg<strong>en</strong>s ons de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zo<br />
ver te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> dat ze boek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> die geschrev<strong>en</strong><br />
zijn <strong>in</strong> boek<strong>en</strong>taal. Goede boek<strong>en</strong> zijn immers nu<br />
e<strong>en</strong>maal <strong>in</strong> boek<strong>en</strong>taal geschrev<strong>en</strong>.<br />
Vroeger, <strong>in</strong> het <strong>alle</strong>rprilste beg<strong>in</strong> van de school, maakt<strong>en</strong> we<br />
nog ge<strong>en</strong> onderscheid tuss<strong>en</strong> technisch lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong>d<br />
lez<strong>en</strong>. De leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> laz<strong>en</strong> van meet af aan <strong>alle</strong><strong>en</strong> tekstjes<br />
die iets voor h<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Eerst wat ze zelf geschrev<strong>en</strong><br />
hadd<strong>en</strong>: woord<strong>en</strong> <strong>en</strong> z<strong>in</strong>netjes, met krijt op het bord. Daarna<br />
de sprookjes van Choedjakov <strong>en</strong> Afanasjev, die ze al uit<br />
verhal<strong>en</strong> k<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s mij moest je k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>alle</strong>reerst<br />
ler<strong>en</strong> om van lez<strong>en</strong> te gaan houd<strong>en</strong>, wilde je hun de z<strong>in</strong> van<br />
lez<strong>en</strong> bijbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarvoor moest je h<strong>en</strong> iets lat<strong>en</strong> lez<strong>en</strong><br />
wat begrijpelijk <strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong>d tegelijk was.<br />
Deze schijnbaar zo rationele <strong>en</strong> logische gedachtegang bleek<br />
echter toch niet te klopp<strong>en</strong>. Allereerst moest je, voordat je<br />
kon overstapp<strong>en</strong> van het lez<strong>en</strong> van het schoolbord op het<br />
lez<strong>en</strong> van de sprookjes, iedere leerl<strong>in</strong>g <strong>in</strong>dividueel de lettertek<strong>en</strong>s<br />
<strong>en</strong> spell<strong>in</strong>gsregels bijbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Zolang we met maar
we<strong>in</strong>ig leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, was dit wel mogelijk <strong>en</strong> slaagde<br />
ik er<strong>in</strong> om de eerste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zonder al te veel moeite<br />
van het bord naar het boek te loods<strong>en</strong>. Maar met de komst<br />
van nieuwe leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> werd dit e<strong>en</strong> onmogelijke opgave.<br />
De jongst<strong>en</strong> war<strong>en</strong> zonder die begeleid<strong>in</strong>g niet <strong>in</strong> staat om<br />
sprookjes tegelijkertijd te lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> te begrijp<strong>en</strong>. Het kostte<br />
hun te veel <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g om gelijktijdig het woordbeeld te<br />
vorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> de betek<strong>en</strong>is ervan te vatt<strong>en</strong>. En hetzelfde gold<br />
voor de ouder<strong>en</strong>. Of we nu e<strong>en</strong> leesboek voor het volk nam<strong>en</strong>,<br />
soldat<strong>en</strong>vertell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of de verhal<strong>en</strong> van Poesjk<strong>in</strong>,<br />
Gogol of Karamz<strong>in</strong>, telk<strong>en</strong>s bleek weer dat de ouder<strong>en</strong>, net<br />
als de jonger<strong>en</strong> bij het lez<strong>en</strong> van sprookjes, niet <strong>in</strong> staat war<strong>en</strong><br />
om tegelijkertijd te lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> te begrijp<strong>en</strong>, hoewel ze er<br />
best iets van begrep<strong>en</strong> als wij de tekst voorlaz<strong>en</strong>.<br />
Aanvankelijk dacht<strong>en</strong> wij dat de moeilijkheid er slechts <strong>in</strong><br />
school dat ze niet vlót kond<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor de <strong>in</strong>houd<br />
niet tot h<strong>en</strong> doordrong. Dus bedacht<strong>en</strong> we het ‘mechanisch<br />
lez<strong>en</strong>’ – lez<strong>en</strong> louter als leesproces. De onderwijzer <strong>en</strong> de<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> laz<strong>en</strong> nu om beurt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stukje, maar het probleem<br />
bleef, zelfs to<strong>en</strong> we Rob<strong>in</strong>son Crusoe aan ’t lez<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong>. Ze kond<strong>en</strong> niet volg<strong>en</strong> waar het verhaal over g<strong>in</strong>g.<br />
In de zomer – e<strong>en</strong> rustperiode voor de school – bedacht<strong>en</strong><br />
we e<strong>en</strong> zeer e<strong>en</strong>voudige <strong>en</strong> voor hand ligg<strong>en</strong>de verklar<strong>in</strong>g.<br />
We moest<strong>en</strong> gewoon toegev<strong>en</strong> dat wij ons eig<strong>en</strong>lijk <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
maar schaamd<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over bezoekers, omdat onze leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
aanmerkelijk slechter laz<strong>en</strong> dan de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die net<br />
zo lang van e<strong>en</strong> kerkvoorzanger les hadd<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong>. De
nieuwe onderwijzer deed het voorstel om het hardop lez<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> te voer<strong>en</strong>, waarbij iedere<strong>en</strong> hetzelfde boek voor zich had<br />
<strong>en</strong> wij g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> daarmee akkoord. To<strong>en</strong> we e<strong>en</strong>maal beslot<strong>en</strong><br />
hadd<strong>en</strong> dat – hoe verkeerd dat idee ook was – onze leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> ieder geval b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> jaar vlot moest<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>,<br />
veranderd<strong>en</strong> we het lesrooster <strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> we het onderscheid<br />
tuss<strong>en</strong> eerst ‘technisch’ lez<strong>en</strong>, <strong>en</strong> later ‘begrijp<strong>en</strong>d’<br />
lez<strong>en</strong>. Twee uur per dag war<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> verplicht om<br />
uit e<strong>en</strong>zelfde boekje te lez<strong>en</strong>. Voor ons kwam dat natuurlijk<br />
zeer goed uit. Maar als je e<strong>en</strong>maal e<strong>en</strong> uitzonder<strong>in</strong>g maakt<br />
op de grondregel dat iedere leerl<strong>in</strong>g vrij is om te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
lat<strong>en</strong> wat hij wil, dan volg<strong>en</strong> er meer <strong>en</strong> al gauw verval je<br />
dan van kwaad tot erger.<br />
We kocht<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal van die kle<strong>in</strong>e boekjes met verhal<strong>en</strong><br />
van Poesjk<strong>in</strong> <strong>en</strong> Jersjov. We zett<strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> de bank<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong>tje moest er dan hardop lez<strong>en</strong>, terwijl de ander<strong>en</strong><br />
voor zichzelf moest<strong>en</strong> meelez<strong>en</strong>. Om te controler<strong>en</strong> of iedere<strong>en</strong><br />
wel meelas, stelde de onderwijzer de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om<br />
de beurt e<strong>en</strong> vraag. In het beg<strong>in</strong> leek dit ons e<strong>en</strong> zeer goede<br />
methode. Als je op school kwam zat<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> rustig<br />
<strong>in</strong> hun bank<strong>en</strong>: e<strong>en</strong>tje las voor, de rest las <strong>in</strong> het eig<strong>en</strong> boekje<br />
mee. Deg<strong>en</strong>e die de beurt had beklemtoonde 1: ӏrbarm u<br />
over ons, Vrouwe Visje”; de onderwijzer of de overige k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
verbeterd<strong>en</strong> hem: “erbàrm u over ons….” “Ivanov,<br />
1. Het acc<strong>en</strong>t op e<strong>en</strong> andere lettergreep geeft e<strong>en</strong> verschil <strong>in</strong> betek<strong>en</strong>is,<br />
zoals bij ons vóórkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorkóm<strong>en</strong>.
de beurt”. Ivanov moet ev<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> waar ze geblev<strong>en</strong> zijn<br />
<strong>en</strong> leest dan verder. Iedere<strong>en</strong> is bezig, ze sprek<strong>en</strong> elk woord<br />
duidelijk <strong>en</strong> met de juiste klemtoon uit <strong>en</strong> lez<strong>en</strong> vrij vlug.<br />
Het lijkt goed te gaan, maar als je e<strong>en</strong> beetje nad<strong>en</strong>kt, besef<br />
je dat deg<strong>en</strong>e die de beurt heeft hetzelfde stuk voor de dertigste<br />
of veertigste keer leest. Iedere keer nieuwe boek<strong>en</strong><br />
k<strong>op<strong>en</strong></strong> is namelijk verschrikkelijk duur <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn<br />
er maar twee boek<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> beetje begrijpelijk zijn voor<br />
boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, namelijk de sprookjes van Afanesjev <strong>en</strong><br />
Choedjakov. Daar komt nog bij dat als e<strong>en</strong> boekje e<strong>en</strong>maal<br />
door e<strong>en</strong> klas gelez<strong>en</strong> is <strong>en</strong> door sommige leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zelfs<br />
van buit<strong>en</strong> geleerd, dan k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> niet <strong>alle</strong><strong>en</strong> de scholier<strong>en</strong><br />
deze tekst uit d<strong>en</strong> treure, maar ook hun huisg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>, die er<br />
ook wel e<strong>en</strong>s g<strong>en</strong>oeg van krijg<strong>en</strong>.<br />
Deg<strong>en</strong>e die de leesbeurt heeft wordt verleg<strong>en</strong> als hij zijn<br />
stem als <strong>en</strong>ige door het stille lokaal hoort galm<strong>en</strong>, hij doet<br />
zijn uiterste best om op de leestek<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de acc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te<br />
lett<strong>en</strong> <strong>en</strong> hij leert de gewoonte aan om e<strong>en</strong> bladzijde te<br />
lez<strong>en</strong> zonder dat hij ook maar iets van de tekst probeert te<br />
begrijp<strong>en</strong>, omdat hij al veel te zwaar belast is door de technische<br />
eis<strong>en</strong>. Deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die luister<strong>en</strong> do<strong>en</strong> precies hetzelfde<br />
<strong>in</strong> de hoop dat ze altijd de juiste passage kunn<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />
als hun dat gevraagd wordt. Hun v<strong>in</strong>gers glijd<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
gelijkmatig tempo langs de regels, maar ze vervel<strong>en</strong> zich <strong>en</strong><br />
zijn door de doodgewoonste zak<strong>en</strong> mete<strong>en</strong> afgeleid. Soms<br />
wordt de betek<strong>en</strong>is van de gelez<strong>en</strong> tekst ongewild als e<strong>en</strong><br />
soort bijzaak <strong>in</strong> hun hers<strong>en</strong><strong>en</strong> geregistreerd, soms ook niet.
Maar de meeste schade wordt berokk<strong>en</strong>d door de eeuwige<br />
strijd op school tuss<strong>en</strong> de slimmighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> de foefjes van<br />
de onderwijzer <strong>en</strong> die van de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> – e<strong>en</strong> strijd die<br />
vooral opbloeit bij e<strong>en</strong> dergelijk systeem <strong>en</strong> die er voordi<strong>en</strong><br />
bij ons op school niet was. Het <strong>en</strong>ige voordeel van deze<br />
leesmethode is dat leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> de woord<strong>en</strong> correct ler<strong>en</strong> uitsprek<strong>en</strong>,<br />
maar voor onze leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> had dat ge<strong>en</strong> belang.<br />
Zij war<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> met het ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> vanaf het schoolbord<br />
met woord<strong>en</strong> <strong>en</strong> z<strong>in</strong>n<strong>en</strong> die ze zelf geschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
uitgesprok<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>. En ze wist<strong>en</strong> <strong>alle</strong>maal dat je ‘kogo’<br />
schrijft maar ‘kavo’ zegt 2.<br />
Ik v<strong>in</strong>d het dan ook volslag<strong>en</strong> nutteloos om k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> uit<br />
hun hoofd te lat<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> waar ze volg<strong>en</strong>s de leestek<strong>en</strong>s<br />
moet<strong>en</strong> pauzer<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> z<strong>in</strong> of van <strong>in</strong>tonatie moet<strong>en</strong> verander<strong>en</strong>,<br />
want iedere vijfjarige doet dat uit zichzelf als hij<br />
maar begríjpt wat hij leest. Het is dus e<strong>en</strong> stuk e<strong>en</strong>voudiger<br />
om hem te ler<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> wat hij opleest uit zijn boek<br />
– e<strong>en</strong> stadium dat hij vroeg of laat toch moet bereik<strong>en</strong> – dan<br />
om hem te ler<strong>en</strong> z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de leestek<strong>en</strong>s alsof dat muzieknot<strong>en</strong><br />
zijn.<br />
Maar ja! Dit laatste is wel makkelijker voor de onderwijzer.<br />
Want e<strong>en</strong> onderwijzer zal er onwillekeurig altijd naar strev<strong>en</strong><br />
om die onderwijsmethode te kiez<strong>en</strong> die hem de m<strong>in</strong>ste<br />
moeite kost. Maar hoe meer de methode is afgestemd op<br />
2) Van wie. In het Russisch wordt de ‘o’ <strong>in</strong> de onbeklemtoonde positie<br />
als ‘a’ uitgesprok<strong>en</strong>.
het gemak van de onderwijzer hoe m<strong>in</strong>der de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
ervan ler<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> die vorm van onderwijs is goed die de<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van nature ligt.<br />
Deze drie wetmatighed<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> op onze school speciaal<br />
bevestigd bij het technisch lez<strong>en</strong>. Dankzij de lev<strong>en</strong>skracht<br />
van onze school viel deze vorm van lez<strong>en</strong> vanzelf af, vooral<br />
to<strong>en</strong> e<strong>en</strong>maal de oudere leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op school terugkwam<strong>en</strong><br />
van hun werk op het land. Zij begonn<strong>en</strong> zich te vervel<strong>en</strong>,<br />
keet te mak<strong>en</strong>, weg te blijv<strong>en</strong> uit de less<strong>en</strong>. Het voornaamste<br />
was ev<strong>en</strong>wel dat het hardop lez<strong>en</strong> – wat juist gezi<strong>en</strong><br />
wordt als blijk van succes van deze leesmethode – maakte<br />
dat de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> na vijf wek<strong>en</strong> nog ge<strong>en</strong> stap verder war<strong>en</strong><br />
gekom<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat vel<strong>en</strong> zelfs achteruit gegaan war<strong>en</strong>. R., de<br />
beste rek<strong>en</strong>aar uit de derde klas 3 , die uit zijn hoofd de wortels<br />
van kwadrat<strong>en</strong> k<strong>en</strong>de, was het lez<strong>en</strong> <strong>in</strong> die tijd zo grondig<br />
verleerd, dat m<strong>en</strong> hem apart moest nem<strong>en</strong> om hem de<br />
spell<strong>in</strong>gsregels bij te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Na van de leesboekjes te zijn afgestapt, brak<strong>en</strong> wij ons het<br />
hoofd over hoe e<strong>en</strong> nieuwe methode voor het technisch<br />
lez<strong>en</strong> te bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Pas kort geled<strong>en</strong> zijn we op de e<strong>en</strong>voudige<br />
<strong>en</strong> vanzelfsprek<strong>en</strong>de gedachte gekom<strong>en</strong> dat de tijd<br />
nog niet gekom<strong>en</strong> is voor e<strong>en</strong> goede leesmethode, dat er op<br />
dit mom<strong>en</strong>t ook ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele behoefte aan bestaat <strong>en</strong> dat de<br />
3. Op de school van Tolstoj war<strong>en</strong> de klass<strong>en</strong>ummers omgekeerd: de eerste<br />
klas was de hoogste, de derde de laagste. Zoals bij de tre<strong>in</strong><strong>en</strong> van weleer.<br />
Om verwarr<strong>in</strong>g te voorkom<strong>en</strong> is <strong>in</strong> deze bewerk<strong>in</strong>g die nummer<strong>in</strong>g gemoderniseerd.<br />
De derde is dus de hoogste klas <strong>en</strong> de eerste de laagste.
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zelf wel zull<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wat de beste methode<br />
is als de behoefte zich voordoet.<br />
Tijd<strong>en</strong>s het zoek<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g werd als vanzelf het<br />
volg<strong>en</strong>de plan gebor<strong>en</strong>. Onder de leesless<strong>en</strong>, die tot dan<br />
toe <strong>alle</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> naam onderverdeeld war<strong>en</strong> <strong>in</strong> technisch <strong>en</strong><br />
‘progressief’ of begrijp<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong>, nem<strong>en</strong> de m<strong>in</strong>st goede<br />
lezertjes met zijn tweeën <strong>één</strong> tekst (e<strong>en</strong> sprookje, het Evangelie,<br />
e<strong>en</strong> bundel lieder<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> nummer van het Volksblad)<br />
<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk, uitsluit<strong>en</strong>d om de rout<strong>in</strong>e van<br />
het lez<strong>en</strong> te pakk<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>. Als dit e<strong>en</strong> verhaaltje is dat<br />
ze begrijp<strong>en</strong>, bijvoorbeeld e<strong>en</strong> sprookje, dan vrag<strong>en</strong> ze de<br />
onderwijzer of hij naar h<strong>en</strong> luistert, ook al is het eig<strong>en</strong>lijk<br />
nog <strong>alle</strong><strong>en</strong> technisch lez<strong>en</strong>. Af <strong>en</strong> toe pakk<strong>en</strong> zij e<strong>en</strong> paar<br />
keer achtere<strong>en</strong> hetzelfde boekje, slaan het <strong>op<strong>en</strong></strong> op dezelfde<br />
bladzijde, lez<strong>en</strong> hetzelfde sprookje nog e<strong>en</strong>s <strong>en</strong> ler<strong>en</strong> het zo<br />
uit hun hoofd, niet <strong>in</strong> opdracht van de onderwijzer, maar<br />
juist teg<strong>en</strong> zijn uitdrukkelijk verbod <strong>in</strong>. Soms stapp<strong>en</strong> deze<br />
zwakke broeders naar e<strong>en</strong> onderwijzer toe <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> of hij<br />
sam<strong>en</strong> met h<strong>en</strong> het verhaaltje wil lez<strong>en</strong>.<br />
De betere lezers uit de tweede klas houd<strong>en</strong> er niet zo van<br />
om met ander<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> te lez<strong>en</strong>. Ze lez<strong>en</strong> ook nog maar<br />
zeld<strong>en</strong> omwille van het ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> als ze al wat van buit<strong>en</strong><br />
ler<strong>en</strong> dan zijn het gedicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> sprookjes. Bij de<br />
ouder<strong>en</strong> doet zich hetzelfde verschijnsel voor met e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong><br />
verschil dat mij al eerder was opgev<strong>alle</strong>n. Als zij begrijp<strong>en</strong>d<br />
lez<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, wordt er e<strong>en</strong> willekeurig boekje uitgedeeld,<br />
0
waaruit de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om beurt<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>. Daarna gaan ze de<br />
<strong>in</strong>houd onderl<strong>in</strong>g besprek<strong>en</strong>. Deze herfst sloot zich e<strong>en</strong> uitzonderlijk<br />
begaafde leerl<strong>in</strong>g bij h<strong>en</strong> aan, g<strong>en</strong>aamd Tsj. Hij<br />
had al twee jaar van e<strong>en</strong> pope les gehad <strong>en</strong> was daardoor<br />
iedere<strong>en</strong> <strong>in</strong> het lez<strong>en</strong> de baas. Hij leest net als wij, onderwijzers,<br />
<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> wanneer deze Tsj leest, begrijp<strong>en</strong> de overige<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> iets van de <strong>in</strong>houd, ook al is het nog lang niet<br />
<strong>alle</strong>s, terwijl ze zelf ook will<strong>en</strong> meelez<strong>en</strong>. Maar zodra e<strong>en</strong><br />
beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>de lezer beg<strong>in</strong>t voor te lez<strong>en</strong>, spuit iedere<strong>en</strong> zijn<br />
ong<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong>, vooral wanneer het verhaal boei<strong>en</strong>d is. Ze<br />
lach<strong>en</strong> hem uit, word<strong>en</strong> boos <strong>en</strong> de arme lezer schaamt zich<br />
dood. Daarna ontsp<strong>in</strong>n<strong>en</strong> zich e<strong>in</strong>deloze discussies. Vorige<br />
maand verklaarde e<strong>en</strong> van h<strong>en</strong> dat hij per se zou prober<strong>en</strong><br />
om e<strong>en</strong> week later net zo vlot als Tsj te lez<strong>en</strong>. De rest nam<br />
zich dit ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s voor <strong>en</strong> plotsel<strong>in</strong>g werd het technisch<br />
lez<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zeer geliefd vak. Vanaf die dag zat<strong>en</strong> ze <strong>één</strong> à anderhalf<br />
uur onafgebrok<strong>en</strong> te lez<strong>en</strong>, zonder op te kijk<strong>en</strong> van<br />
hun boek, dat ze nauwelijks begrep<strong>en</strong>. Ze begonn<strong>en</strong> boek<strong>en</strong><br />
mee naar huis te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> drie wek<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> ze<br />
zulke vorder<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gemaakt als ik nooit voor mogelijk had<br />
gehoud<strong>en</strong>.<br />
Wat zij meemaakt<strong>en</strong> was het omgekeerde van wat de<br />
meeste scholier<strong>en</strong> gewoonlijk meemak<strong>en</strong>. Meestal leert e<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>s lez<strong>en</strong>, terwijl hij nog niets hoeft te begrijp<strong>en</strong>. Maar<br />
<strong>in</strong> ons geval war<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> er van overtuigd dat er<br />
iets te lez<strong>en</strong> èn te begrijp<strong>en</strong> viel, maar dat ze <strong>alle</strong><strong>en</strong> nog de<br />
voldo<strong>en</strong>de vaardigheid mist<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarom steld<strong>en</strong> zij zelf
<strong>alle</strong>s <strong>in</strong> het werk om vlot te ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>.<br />
Op dit mom<strong>en</strong>t zijn we volledig afgestapt van de technische<br />
leesmethode <strong>en</strong> verl<strong>op<strong>en</strong></strong> de less<strong>en</strong> zoals hierbov<strong>en</strong><br />
beschrev<strong>en</strong>. Het staat iedere leerl<strong>in</strong>g vrij om <strong>alle</strong> methodes<br />
die hem geschikt lijk<strong>en</strong>, te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> <strong>en</strong> het is opmerkelijk<br />
dat ze <strong>alle</strong>maal gebruik mak<strong>en</strong> van het totale aantal mij<br />
bek<strong>en</strong>de methodes:<br />
1. het lez<strong>en</strong> met de onderwijzer, 2. het lez<strong>en</strong> om de rout<strong>in</strong>e<br />
van het lez<strong>en</strong>, 3. het lez<strong>en</strong> <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met het uit<br />
het hoofd ler<strong>en</strong>, 4. het gezam<strong>en</strong>lijk lez<strong>en</strong>, 5. het lez<strong>en</strong> met<br />
begrip van de tekst.<br />
De eerste methode, waar door moeders over de gehele<br />
wereld gebruik van wordt gemaakt, is meer e<strong>en</strong> methode<br />
voor <strong>in</strong> het gez<strong>in</strong> dan voor op school. Deze methode werkt<br />
als volgt: de leerl<strong>in</strong>g stapt naar de onderwijzer met het verzoek<br />
of deze sam<strong>en</strong> met hem wil lez<strong>en</strong>. De onderwijzer<br />
leest, waarbij hij elke lettergreep <strong>en</strong> ieder woord duidelijk<br />
uitspelt. Dit is de <strong>alle</strong>reerste, rationele <strong>en</strong> onvervangbare<br />
methode, waaraan elk k<strong>in</strong>d bov<strong>en</strong> <strong>alle</strong>s behoefte heeft. Ondanks<br />
<strong>alle</strong> hulpmiddel<strong>en</strong> die het onderwijs vere<strong>en</strong>voudig<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> die de taak van e<strong>en</strong> onderwijzer met e<strong>en</strong> grote klas<br />
verlicht<strong>en</strong>, blijft dit de <strong>alle</strong>rbeste methode om vlot te ler<strong>en</strong><br />
lez<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividueel k<strong>in</strong>d.<br />
De tweede methode is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s geliefd <strong>en</strong> ieder m<strong>en</strong>s die<br />
vlot heeft ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> moet hem e<strong>en</strong>s beoef<strong>en</strong>d hebb<strong>en</strong>. Deze<br />
2
werkt zo: je geeft de leerl<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> boek <strong>en</strong> laat het verder<br />
geheel aan hem zelf over om de tekst uit te spell<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
begrijp<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g die zich het spell<strong>en</strong> <strong>in</strong> zo verre heeft<br />
meester gemaakt dat hij niet meer de behoefte voelt om e<strong>en</strong><br />
derde te vrag<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met hem te lez<strong>en</strong>, maar op zijn eig<strong>en</strong><br />
k<strong>en</strong>nis vertrouwt, vat altijd die passie voor het lez<strong>en</strong><br />
op waarmee Gogol <strong>in</strong> zijn Petroesjka zo goed de draak<br />
gestok<strong>en</strong> heeft. En die passie stuwt hem voort. Wat er <strong>in</strong><br />
hun hoofd omgaat bij e<strong>en</strong> dergelijke manier van lez<strong>en</strong>, mag<br />
Joost wet<strong>en</strong>, maar ze rak<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>d aan de lettertek<strong>en</strong>s, het<br />
spell<strong>in</strong>gsprocedé, de uitspraak, <strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> zelfs <strong>en</strong>ig<br />
begrip voor de tekst. En de ervar<strong>in</strong>g heeft mij al vaak geleerd<br />
dat de koppige overtuig<strong>in</strong>g dat e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g pert<strong>in</strong><strong>en</strong>t<br />
moest begrijp<strong>en</strong> wat hij had gelez<strong>en</strong>, ons vaak part<strong>en</strong> heeft<br />
gespeeld. Er zijn veel autodidact<strong>en</strong> die met deze methode<br />
vlot hebb<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>, hoewel aan e<strong>en</strong> ieder de onvolkom<strong>en</strong>hed<strong>en</strong><br />
van dit systeem duidelijk moet<strong>en</strong> zijn.<br />
De derde methode richt zich op het van buit<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> van<br />
gebed<strong>en</strong>, gedicht<strong>en</strong>, kortom van <strong>alle</strong>s wat er zoal gedrukt<br />
is <strong>en</strong> op de uitspraak van het geleerde, terwijl je regel voor<br />
regel <strong>in</strong> het boek volgt.<br />
De vierde methode is op onze school zomaar vanzelf ontstaan.<br />
In het beg<strong>in</strong> war<strong>en</strong> er boek<strong>en</strong> te we<strong>in</strong>ig zodat er op iedere<br />
twee leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>één</strong> boek beschikbaar was: de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong><br />
er <strong>alle</strong>ngs plezier <strong>in</strong> <strong>en</strong> wanneer er wordt gezegd: “Lees<br />
3
les!”, dan zoek<strong>en</strong> kameraadjes van gelijke sterkte elkaar<br />
op <strong>en</strong> gaan met zijn tweeën of drieën bije<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> met <strong>één</strong><br />
boek. E<strong>en</strong>tje beg<strong>in</strong>t voor te lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> de ander<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> mee<br />
<strong>en</strong> verbeter<strong>en</strong> hem. En u zou <strong>alle</strong>s <strong>in</strong> de war stur<strong>en</strong> als u h<strong>en</strong><br />
zou <strong>in</strong>del<strong>en</strong> – zij wet<strong>en</strong> het beste wie hun gelijke is <strong>en</strong> wie<br />
niet. T. zal altijd D. voor zichzelf opeis<strong>en</strong>: “Nou, kom je nu<br />
nog lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> jij, ga jij maar bij je eig<strong>en</strong> soort zitt<strong>en</strong>”. Sommig<strong>en</strong><br />
houd<strong>en</strong> helemaal niet van dit collectieve lez<strong>en</strong>, omdat<br />
ze het niet meer nodig hebb<strong>en</strong>. Eén voordeel is echter dat er<br />
wat zorgvuldiger op de uitspraak wordt gelet <strong>en</strong> dat aan de<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die meelez<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grotere vrijheid wordt gelat<strong>en</strong><br />
om de tekst te <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong>. Maar <strong>alle</strong> voordel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
dergelijke methode slaan om <strong>in</strong> nadel<strong>en</strong>, zodra zij als de<br />
<strong>en</strong>ige juiste wordt toegepast op school. Maar dat geldt voor<br />
elke methode.<br />
De vijfde, <strong>en</strong> laatste methode, namelijk het begrijp<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> opl<strong>op<strong>en</strong></strong>de graad van moeilijkheid, is zeer geliefd op<br />
onze school. Hieronder verstaan wij het met begrip lez<strong>en</strong><br />
van steeds moeilijker boek<strong>en</strong>. Al deze methodes, zoals<br />
bov<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> spontaan hun <strong>in</strong>trede op onze<br />
school gedaan <strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> maand hebb<strong>en</strong> wij aanzi<strong>en</strong>lijke<br />
vorder<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gemaakt.<br />
De <strong>en</strong>ige taak van de onderwijzer is om e<strong>en</strong> keuzepakket<br />
aan te bied<strong>en</strong> van <strong>alle</strong> bek<strong>en</strong>de <strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>de methodes, die<br />
het ler<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> veraang<strong>en</strong>am<strong>en</strong>. Het is<br />
waar dat bij e<strong>en</strong> bepaalde leesmethode, zoals het gezam<strong>en</strong>
lijk lez<strong>en</strong> uit <strong>één</strong> <strong>en</strong> hetzelfde boekje, het lesgev<strong>en</strong> voor de<br />
onderwijzer e<strong>en</strong> stuk e<strong>en</strong>voudiger <strong>en</strong> aang<strong>en</strong>amer wordt<br />
<strong>en</strong> het de schijn wekt van e<strong>en</strong> zekere orde <strong>en</strong> regelmaat. In<br />
ons systeem echter sche<strong>en</strong> deze methode vel<strong>en</strong> niet <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
moeilijk, maar zelfs onmogelijk toe. Hoe kun je rad<strong>en</strong> wat<br />
iedere leerl<strong>in</strong>g specifiek nodig heeft <strong>en</strong> hoe kun je besliss<strong>en</strong><br />
of wat ieder voor zich wil, pass<strong>en</strong>d is of niet?<br />
Hoe is het mogelijk dat de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> niet de kluts kwijtrak<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> deze bonte m<strong>en</strong>gel<strong>in</strong>g, die aan ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele regel<br />
is onderworp<strong>en</strong>? Mijn antwoord hierop luidt dat de moeilijkheid<br />
slechts schuilt <strong>in</strong> het feit dat wij niet kunn<strong>en</strong> afstapp<strong>en</strong><br />
van ons oude idee dat de school niets anders is<br />
dan e<strong>en</strong> compagnie gedrilde soldat<strong>en</strong>, over wie vandaag<br />
de e<strong>en</strong>, morg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ander het commando voert. Voor e<strong>en</strong><br />
onderwijzer die gew<strong>en</strong>d is aan e<strong>en</strong> vrije school, is iedere<br />
leerl<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividu met zijn eig<strong>en</strong> specifieke verlang<strong>en</strong>s,<br />
die slechts bevredigd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door vrijheid van<br />
keuze. Zonder deze vrijheid, of schijnbare wanorde, bij<br />
ons op school, waar sommig<strong>en</strong> zo vreemd teg<strong>en</strong>aan kijk<strong>en</strong>,<br />
zoud<strong>en</strong> we niet <strong>alle</strong><strong>en</strong> nooit op deze vijf leesmethodes gekom<strong>en</strong><br />
zijn, maar zoud<strong>en</strong> we ze zelfs nooit <strong>in</strong> praktijk hebb<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> of kunn<strong>en</strong> verander<strong>en</strong> naar de w<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
van de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. En dan zoud<strong>en</strong> we ook nooit die schitter<strong>en</strong>de<br />
resultat<strong>en</strong> behaald hebb<strong>en</strong>, die we afgel<strong>op<strong>en</strong></strong> tijd<br />
hebb<strong>en</strong> bereikt met het lez<strong>en</strong>. Hoe vaak hebb<strong>en</strong> we niet de<br />
verbaasde gezicht<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> van de bezoekers, die <strong>in</strong> twee
uur tijds ons onderwijssysteem wild<strong>en</strong> bestuder<strong>en</strong>, terwijl<br />
ze zelf <strong>in</strong> die twee uur ons ook nog e<strong>en</strong>s uitgebreid over<br />
hun eig<strong>en</strong> methodes wild<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong>. Hoe vaak hebb<strong>en</strong> wij<br />
niet de wijze raadgev<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van zulke bezoekers moet<strong>en</strong><br />
aanhor<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> bepaalde methode te <strong>in</strong>troducer<strong>en</strong> op<br />
onze school, die <strong>in</strong> feite onder hun neus <strong>in</strong> praktijk werd<br />
gebracht, zonder dat ze hem herk<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, <strong>alle</strong><strong>en</strong> niet <strong>in</strong> de<br />
vorm van e<strong>en</strong> autoritaire regel, waar e<strong>en</strong> hele school naar<br />
moet handel<strong>en</strong>.<br />
Het begrijp<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong> van literaire tekst<strong>en</strong>. Hoewel we gezegd<br />
hebb<strong>en</strong> dat het technisch <strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong> <strong>in</strong> de praktijk<br />
versmolt<strong>en</strong> zijn tot <strong>één</strong> geheel, mak<strong>en</strong> wij nog steeds wel<br />
e<strong>en</strong> onderscheid tuss<strong>en</strong> beide vakk<strong>en</strong> op grond van hun<br />
verschill<strong>en</strong>de doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. In onze og<strong>en</strong> is het doel van<br />
het technisch lez<strong>en</strong> de kunst om uit bepaalde tek<strong>en</strong>s vlot<br />
e<strong>en</strong> woord te vorm<strong>en</strong>. Het begrijp<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong><br />
heeft tot doel de taal te kunn<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> boek<strong>en</strong><br />
geschrev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Om deze taal te ler<strong>en</strong> bood zich als<br />
vanzelf e<strong>en</strong> middel aan, dat op het eerste gezicht <strong>alle</strong>re<strong>en</strong>voudigst<br />
leek, maar <strong>in</strong> de praktijk zeer moeilijk was. Wij<br />
geloofd<strong>en</strong> dat we de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> na het lez<strong>en</strong> van door h<strong>en</strong><br />
zelf op hun lei<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong> z<strong>in</strong>netjes, de sprookjes van<br />
Choedjakov <strong>en</strong> Afanasjev moest<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>, daarna iets wat<br />
<strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s gecompliceerder was qua taal, dan weer iets moeilijkers<br />
<strong>en</strong>zovoort totdat ze t<strong>en</strong>slotte Karamz<strong>in</strong>, Poesjk<strong>in</strong> <strong>en</strong><br />
het wetboek kond<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>. Maar deze veronderstell<strong>in</strong>g
Het schoolgebouw<br />
kwam niet uit. Het lukte mij wel om h<strong>en</strong> de stap te lat<strong>en</strong><br />
mak<strong>en</strong> van hun eig<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong> z<strong>in</strong>netjes naar de taal<br />
waar<strong>in</strong> sprookjes geschrev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, maar om h<strong>en</strong> van de<br />
sprookjestaal tot het hoogste literaire niveau te voer<strong>en</strong> was<br />
onmogelijk omdat er ge<strong>en</strong> overgangsliteratuur bestond.<br />
Onze pog<strong>in</strong>g met Rob<strong>in</strong>son Crusoë liep op e<strong>en</strong> mislukk<strong>in</strong>g<br />
uit. Sommige leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> huild<strong>en</strong> van ergernis, omdat ze het<br />
verhaal maar niet kond<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> of navertell<strong>en</strong>.<br />
Ik begon hun <strong>in</strong> mijn eig<strong>en</strong> woord<strong>en</strong> het verhaal te vertell<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ze kreg<strong>en</strong> weer hoop dat ze ooit zelf al lez<strong>en</strong>d de <strong>in</strong>houd<br />
zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> oppakk<strong>en</strong>. En <strong>in</strong>derdaad, b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
maand hadd<strong>en</strong> ze Rob<strong>in</strong>son Crusoë uit. Maar ze verveeld<strong>en</strong><br />
zich stierlijk <strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het e<strong>in</strong>d sloeg hun vervel<strong>in</strong>g om <strong>in</strong>
weerz<strong>in</strong>. Deze <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g vergde te veel van h<strong>en</strong>. Ze werkt<strong>en</strong><br />
meer met hun geheug<strong>en</strong> <strong>en</strong> omdat ze direct naverteld<strong>en</strong><br />
wat ze die avond gelez<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>, k<strong>en</strong>d<strong>en</strong> ze hele passages<br />
uit het hoofd; maar niemand begreep de tekst <strong>in</strong> zijn geheel.<br />
Ze onthield<strong>en</strong>, helaas, <strong>alle</strong><strong>en</strong> wat voor hun onbegrijpelijke<br />
woord<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, die ze vervolg<strong>en</strong>s te pas <strong>en</strong> te onpas gebruikt<strong>en</strong>,<br />
zoals ongeschoolde lied<strong>en</strong> dit pleg<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>.<br />
Ik zag wel <strong>in</strong> dat er iets niet <strong>in</strong> orde was, maar hoe ik dit euvel<br />
moest verhelp<strong>en</strong>, wist ik niet. Ik gaf h<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de<br />
volksverhal<strong>en</strong> zoals Oompje Naumy <strong>en</strong> Tante Natalja te lez<strong>en</strong>,<br />
hoewel ik van tevor<strong>en</strong> wist dat ze er niets aan zoud<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />
Dat vermoed<strong>en</strong> werd bevestigd. De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> vond<strong>en</strong><br />
deze boekjes extra vervel<strong>en</strong>d omdat ze ook nog e<strong>en</strong>s de <strong>in</strong>houd<br />
moest<strong>en</strong> navertell<strong>en</strong>. Na Rob<strong>in</strong>son Crusoë probeerde ik<br />
to<strong>en</strong> De doodgraver van Poesjk<strong>in</strong>, maar zonder hulp war<strong>en</strong><br />
zij nog m<strong>in</strong>der <strong>in</strong> staat om dit na te vertell<strong>en</strong> <strong>en</strong> vond<strong>en</strong> zij<br />
het zo mogelijk nog saaier. Het beroep dat Poesjk<strong>in</strong> op het<br />
begrip van de lezer doet, de speelse relatie tuss<strong>en</strong> auteur<br />
<strong>en</strong> personages, de komische karakteristiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> Poesjk<strong>in</strong>s<br />
bondigheid van formuler<strong>en</strong> war<strong>en</strong> zozeer <strong>in</strong> strijd met hun<br />
behoeft<strong>en</strong> dat ik t<strong>en</strong>slotte def<strong>in</strong>itief van Poesjk<strong>in</strong> afzag,<br />
wi<strong>en</strong>s verhal<strong>en</strong> mij vroeger zo glashelder van compositie<br />
<strong>en</strong> ook zo e<strong>en</strong>voudig toesch<strong>en</strong><strong>en</strong>. Ik probeerde het nog <strong>één</strong>maal<br />
met Gogol’s Kerstavond. In eerste <strong>in</strong>stantie vond<strong>en</strong> ze<br />
dat e<strong>en</strong> leuk verhaal, vooral de ouder<strong>en</strong>, maar zodra ik h<strong>en</strong><br />
zelf liet aanmodder<strong>en</strong>, begrep<strong>en</strong> ze er niets meer van <strong>en</strong><br />
begonn<strong>en</strong> ze zich te vervel<strong>en</strong>. En zelfs als ik het verhaal
voordroeg, taald<strong>en</strong> ze niet naar het vervolg. De rijke kleurschaker<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
het fantastische, de grillige compositie, volded<strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong> aan hun behoeft<strong>en</strong>. Als laatste probeerde<br />
ik de Ilias <strong>in</strong> de vertal<strong>in</strong>g van Gneditsj, maar deze lectuur<br />
wekte slechts verbijster<strong>in</strong>g bij hun op. Zij me<strong>en</strong>d<strong>en</strong> dat<br />
dit boek <strong>in</strong> het Frans geschrev<strong>en</strong> was <strong>en</strong> begrep<strong>en</strong> er niets<br />
van, totdat ik h<strong>en</strong> de <strong>in</strong>houd met eig<strong>en</strong> woord<strong>en</strong> vertelde.<br />
Maar zelfs to<strong>en</strong> wilde wat <strong>in</strong> dit dichtwerk eig<strong>en</strong>lijk wordt<br />
verteld, niet tot h<strong>en</strong> doordr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. De scepticus Sjomka, e<strong>en</strong><br />
gezonde, logische d<strong>en</strong>ker, werd getroff<strong>en</strong> door het plaatje<br />
van Phoebus die met zijn gonz<strong>en</strong>de pijl<strong>en</strong> op zijn rug de<br />
Olympus kwam afvlieg<strong>en</strong>, maar hij wist duidelijk niet waar<br />
hij dit beeld <strong>in</strong> het verhaal moest plaats<strong>en</strong>. “Hoe kan hij nu<br />
van die berg afvlieg<strong>en</strong> zonder te pletter te slaan?” vroeg hij<br />
aldoor. “Maar zij beschouw<strong>en</strong> hem toch als e<strong>en</strong> god,” zei ik<br />
hem. “Wat voor e<strong>en</strong> god? Ze hebb<strong>en</strong> er toch zo veel? Dan<br />
kan hij niet e<strong>en</strong> echte God zijn. Het is niet niks, om van zo’n<br />
berg af te vlieg<strong>en</strong>; daarom had hij ook te pletter moet<strong>en</strong><br />
v<strong>alle</strong>n,” toonde hij me zwaai<strong>en</strong>d met zijn arm<strong>en</strong> aan. Mijn<br />
volg<strong>en</strong>de pog<strong>in</strong>g betrof Gribulja van George Sand. Daarna<br />
e<strong>en</strong> populair leesboek voor soldat<strong>en</strong>, maar opnieuw zonder<br />
succes.<br />
We prober<strong>en</strong> <strong>alle</strong>s uit wat ons maar <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> valt, <strong>en</strong><br />
<strong>alle</strong>s wat ons aan materiaal wordt toegezond<strong>en</strong>, maar onze<br />
pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> l<strong>op<strong>en</strong></strong> op niets uit. Als ik op school de post zit<br />
door te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik <strong>op<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> postpakketje, waar<strong>in</strong> e<strong>en</strong>
schijnbaar populair boek zit, dat strekk<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> hun arm<strong>en</strong> naar mij uit <strong>en</strong> roep<strong>en</strong>: “Vadertje geef<br />
mij dat boek te lez<strong>en</strong>, nee mij! Maar het moet wel e<strong>en</strong> beetje<br />
makkelijk zijn!”<br />
Sla je zo’n boek <strong>op<strong>en</strong></strong> dan lees je: “Het lev<strong>en</strong> van de grote<br />
Aartsbisschop Alexis is e<strong>en</strong> voorbeeld van <strong>in</strong>nig gelov<strong>en</strong>,<br />
vroomheid, e<strong>en</strong> aanhoud<strong>en</strong>de ijver <strong>en</strong> e<strong>en</strong> vurige liefde<br />
voor zijn vaderland, wat deze heilige reeds vele belangrijke<br />
di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> heeft bewez<strong>en</strong>”. Of “S<strong>in</strong>ds geruime tijd ziet m<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> Rusland begaafde autodidact<strong>en</strong> t<strong>en</strong> tonele verschijn<strong>en</strong>;<br />
e<strong>en</strong> verschijnsel dat niet door e<strong>en</strong> ieder op dezelfde wijze<br />
verklaard wordt”. Of “Er zijn dertig jaar voorbij gegaan<br />
s<strong>in</strong>ds de <strong>in</strong>lijv<strong>in</strong>g van Bohem<strong>en</strong> bij het Duitse Keizerrijk”.<br />
Of “Het dorpje Karatsjaravo met zijn her <strong>en</strong> der op de berghell<strong>in</strong>g<br />
verspreid ligg<strong>en</strong>de hutt<strong>en</strong>, ligt <strong>in</strong> <strong>één</strong> van de meest<br />
vruchtbare gouvernem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van Rusland”. Of “Wijd strekte<br />
de weg zich voor ons uit”. Of er volgt nog e<strong>en</strong> of andere<br />
wet<strong>en</strong>schappelijke uite<strong>en</strong>zett<strong>in</strong>g voor de leek op e<strong>en</strong><br />
bladzijde die voor de helft bedrukt is met strijkages aan het<br />
adres van de Russische boer.<br />
Als je e<strong>en</strong> dergelijk boekje <strong>één</strong> van de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> hand<strong>en</strong><br />
geeft, dan verliez<strong>en</strong> zijn og<strong>en</strong> hun glans <strong>en</strong> beg<strong>in</strong>t hij<br />
te gap<strong>en</strong>. “Nee, Lev Nikolajevitsj, dit is e<strong>en</strong> onbegrijpelijk<br />
boek” zal hij zegg<strong>en</strong> als hij het teruggeeft. Voor of door wie<br />
deze boek<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, is ons e<strong>en</strong> raadsel. Van<br />
<strong>alle</strong> boek<strong>en</strong> die we hebb<strong>en</strong> gelez<strong>en</strong> <strong>in</strong> dit g<strong>en</strong>re, is er ge<strong>en</strong><br />
<strong>één</strong> overgeblev<strong>en</strong> met uitzonder<strong>in</strong>g van Grootvader vertelt<br />
20
van Zolotov 4 , dat e<strong>en</strong> groot succes had zowel op school als<br />
thuis.(….)<br />
De <strong>en</strong>ige boek<strong>en</strong> die het volk begrijpt <strong>en</strong> die aan zijn smaak<br />
beantwoord<strong>en</strong>, zijn boek<strong>en</strong> die niet voor het volk maar<br />
door schrijvers uit het volk zijn geschrev<strong>en</strong>, zoals sprookjes,<br />
gezegdes, lieder<strong>en</strong>bundels, leg<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, gedicht<strong>en</strong>, raadsels<br />
<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>telijk vooral de bundel van Vodovozov 5 , <strong>en</strong>zovoort.<br />
Als je niet zelf ervar<strong>en</strong> hebt hoe gretig al deze boek<strong>en</strong> keer<br />
op keer weer verslond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> – zelfs de oudrussische<br />
volkssag<strong>en</strong>, lieder<strong>en</strong>, spreekwoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> kroniek<strong>en</strong> – dan<br />
kan je je dat nauwelijks voorstell<strong>en</strong>. Ik heb gemerkt dat<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> dit soort boek<strong>en</strong> met meer plezier lez<strong>en</strong> dan volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Ze lez<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> paar keer over, ler<strong>en</strong> ze uit het<br />
hoofd of nem<strong>en</strong> ze graag mee naar huis. In hun spelletjes<br />
<strong>en</strong> gesprekk<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> ze elkaar bijnam<strong>en</strong> uit deze oude<br />
sag<strong>en</strong> of lieder<strong>en</strong>. Volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> voel<strong>en</strong> zich m<strong>in</strong>der aangetrokk<strong>en</strong><br />
tot dit soort boek<strong>en</strong>, deels omdat ze niet meer zo<br />
naïef zijn of omdat ze plezier schepp<strong>en</strong> <strong>in</strong> het pronk<strong>en</strong> met<br />
hun boek<strong>en</strong>taal, deels omdat ze onbewust de behoefte aan<br />
k<strong>en</strong>nis van de literaire taal voel<strong>en</strong>. Volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> gev<strong>en</strong> de<br />
voorkeur aan boek<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> ze de helft van de woord<strong>en</strong>,<br />
4. Zolotov, W.A. (18041882): bek<strong>en</strong>d pedagoog. Heeft zich zeer<br />
<strong>in</strong>gespann<strong>en</strong> voor de verlicht<strong>in</strong>g van het volk. Was directeur van e<strong>en</strong><br />
verzorg<strong>in</strong>gshuis voor m<strong>in</strong>derjarige arm<strong>en</strong>, redacteur van de krant:<br />
Nieuwrussische Telegraaf, vertaler van e<strong>en</strong> Franse grammatica; auteur<br />
van Rek<strong>en</strong><strong>en</strong> voor beg<strong>in</strong>ners <strong>en</strong> Vertell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van grootvader Wasilij.<br />
. V.I. Vodovosov ( 2 - ) E<strong>en</strong> van de grondleggers van de Russische<br />
pedagogiek.<br />
2
eeld<strong>en</strong> of gedacht<strong>en</strong> niet begrijp<strong>en</strong>.<br />
Maar hoe geliefd dergelijke boek<strong>en</strong> ook zijn bij de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
toch hebb<strong>en</strong> wij daarmee het doel dat ons voor og<strong>en</strong><br />
stond niet bereikt. Tuss<strong>en</strong> de taal <strong>in</strong> deze boek<strong>en</strong> <strong>en</strong> de literaire<br />
taal blijft e<strong>en</strong> kloof bestaan. En we zijn er tot nu toe<br />
nog steeds niet <strong>in</strong> geslaagd om e<strong>en</strong> uitweg uit deze vicieuze<br />
cirkel te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, hoewel we van <strong>alle</strong>s geprobeerd hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
steeds van nieuwe veronderstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn uitgegaan – wat<br />
we overig<strong>en</strong>s nog steeds do<strong>en</strong>. We prober<strong>en</strong> uit te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />
wat we fout do<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ieder die dit probleem<br />
echt ter harte gaat ons zijn of haar ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van dit probleem te lat<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>.<br />
Ons probleem is het volg<strong>en</strong>de: voor de vorm<strong>in</strong>g van het volk<br />
is het noodzakelijk dat we het <strong>in</strong> staat stell<strong>en</strong> om goede<br />
boek<strong>en</strong> te lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat we het de leeslust bijbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Maar<br />
goede boek<strong>en</strong> zijn geschrev<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> voor het volk onbegrijpelijke<br />
taal. Om te ler<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> moet je veel lez<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
om plezier <strong>in</strong> het lez<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong> moet je op zijn m<strong>in</strong>st begrijp<strong>en</strong><br />
waarover het gaat. Waar ligt hier nu de fout <strong>en</strong> hoe<br />
redd<strong>en</strong> we ons uit deze situatie?<br />
Misschi<strong>en</strong> bestaat er wel degelijk e<strong>en</strong> overgangsliteratuur<br />
die wij uit gebrek aan k<strong>en</strong>nis niet als zodanig herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />
Misschi<strong>en</strong> kan de bestuder<strong>in</strong>g van de boek<strong>en</strong> die onder het<br />
volk circuler<strong>en</strong> <strong>en</strong> van hun m<strong>en</strong><strong>in</strong>g daarover ons de weg<br />
wijz<strong>en</strong>, waarlangs het volk kan kom<strong>en</strong> tot begrip van de<br />
literaire taal.<br />
22
In ons tijdschrift wijd<strong>en</strong> wij e<strong>en</strong> speciale rubriek aan deze<br />
vraagstell<strong>in</strong>g <strong>en</strong> wij do<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beroep op al deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die het<br />
belang van deze zaak <strong>in</strong>zi<strong>en</strong>, om ons hun artikel<strong>en</strong> over dit<br />
onderwerp toe te z<strong>en</strong>d<strong>en</strong>.<br />
Misschi<strong>en</strong> ligt de oorzaak wel bij onze vervreemd<strong>in</strong>g van<br />
het volk, bij de geforceerde vorm<strong>in</strong>g van de hogere stand<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> kan <strong>alle</strong><strong>en</strong> de tijd uitkomst bied<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> tijd die niet <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
bloemlez<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zal voortbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, maar e<strong>en</strong> hele overgangsliteratuur,<br />
sam<strong>en</strong>gesteld uit <strong>alle</strong> tot nu toe versch<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
boek<strong>en</strong> <strong>en</strong> die zich vanzelf <strong>en</strong> organisch zal <strong>in</strong>pass<strong>en</strong> <strong>in</strong> ons<br />
leessysteem. Misschi<strong>en</strong> wil <strong>en</strong> kan het volk onze literaire<br />
taal niet begrijp<strong>en</strong>, omdat er niets <strong>in</strong> zit dat voor het volk<br />
de moeite van het begrijp<strong>en</strong> waard is, omdat onze hele literatuur<br />
voor het volk ongeschikt is. Misschi<strong>en</strong> moet het<br />
zijn eig<strong>en</strong> literatuur wel schepp<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> laatste veronderstell<strong>in</strong>g t<strong>en</strong>slotte, die ons het meest<br />
waarschijnlijk lijkt, is dat de fout ligt <strong>in</strong> de hardnekkigheid<br />
waarmee we blijv<strong>en</strong> vasthoud<strong>en</strong> aan ons idee dat het<br />
leesonderwijs t<strong>en</strong> doel heeft de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te verheff<strong>en</strong> tot<br />
het niveau van de literaire taal <strong>en</strong> – wat het voornaamste<br />
is – de haast waarmee we dit doel will<strong>en</strong> bereik<strong>en</strong>. Het kan<br />
best zijn dat ons ideaal vanzelf verwez<strong>en</strong>lijkt zal word<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> dat iedere leerl<strong>in</strong>g zich te zijner tijd spel<strong>en</strong>derwijs ook<br />
de literaire taal eig<strong>en</strong> zal mak<strong>en</strong>, zoals wij dit voortdur<strong>en</strong>d<br />
zi<strong>en</strong> bij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die kriskras psalm<strong>en</strong>, romans <strong>en</strong> arrest<strong>en</strong><br />
door elkaar lez<strong>en</strong> zonder er iets van te begrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> die op<br />
deze manier toch de literaire taal ler<strong>en</strong>. Deze veronderstel<br />
23
l<strong>in</strong>g verklaart echter niet waarom <strong>alle</strong> boek<strong>en</strong> die hed<strong>en</strong> t<strong>en</strong><br />
dage verschijn<strong>en</strong> zo ontzett<strong>en</strong>d slecht zijn <strong>en</strong> helemaal niet<br />
beantwoord<strong>en</strong> aan de smaak van het volk <strong>en</strong> ook, dat wij<br />
niet wet<strong>en</strong> wat de schol<strong>en</strong> <strong>in</strong> die tuss<strong>en</strong>tijd moet<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.<br />
Want <strong>alle</strong><strong>en</strong> al de gedachte dat we, vanuit het idee dat het<br />
nuttig is om de literaire taal te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, het volk moet<strong>en</strong><br />
dw<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om tekst<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong> te ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> te herhal<strong>en</strong>, kortom<br />
de literaire Russische taal te ler<strong>en</strong> zoals hier het Frans<br />
geleerd wordt, is voor ons onverdraaglijk. We moet<strong>en</strong> toegev<strong>en</strong><br />
dat we deze methode herhaaldelijk <strong>in</strong> de afgel<strong>op<strong>en</strong></strong><br />
maand<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> uitgeprobeerd, maar dat we daarbij keer<br />
op keer gestuit zijn op e<strong>en</strong> onoverw<strong>in</strong>nelijk verzet bij de<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, wat de uitzichtloosheid van de door ons <strong>in</strong>geslag<strong>en</strong><br />
weg bewees.<br />
Al deze ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> mij geleerd hoe moeilijk het<br />
is om de betek<strong>en</strong>is van e<strong>en</strong> woord of z<strong>in</strong> uit te legg<strong>en</strong>.(…)<br />
Als je de betek<strong>en</strong>is van e<strong>en</strong> abstract woord moet uitlegg<strong>en</strong>,<br />
bijvoorbeeld van het woord ‘<strong>in</strong>druk’, dan zal je dit door e<strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong> onbegrijpelijk synoniem vervang<strong>en</strong> of door e<strong>en</strong> hele<br />
serie woord<strong>en</strong>, waarvan de onderl<strong>in</strong>ge sam<strong>en</strong>hang net zo<br />
onduidelijk is als het woord zelf.<br />
Bijna altijd is het niet <strong>alle</strong><strong>en</strong> het woord dat de leerl<strong>in</strong>g niet<br />
k<strong>en</strong>t, maar is het hele begrip dat het woord wil uitdrukk<strong>en</strong>,<br />
hem onbek<strong>en</strong>d. (…) Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is de verhoud<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong><br />
woord <strong>en</strong> gedachte <strong>en</strong> de vorm<strong>in</strong>g van nieuwe begripp<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> zo complex, mysterieus <strong>en</strong> subtiel d<strong>en</strong>kproces, dat ie<br />
2
dere <strong>in</strong>m<strong>en</strong>g<strong>in</strong>g van buit<strong>en</strong>af e<strong>en</strong> grove, ongerichte kracht<br />
lijkt, die het ontwikkel<strong>in</strong>gsproces slechts remt. ‘Begrijp<strong>en</strong>’ is<br />
makkelijker gezegd dan gedaan, maar ieder kan bij zichzelf<br />
constater<strong>en</strong> hoeveel verschill<strong>en</strong>de d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> je je tezelfdertijd<br />
kunt voorstell<strong>en</strong> als je e<strong>en</strong> boek leest. E<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g die twee<br />
à drie woord<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> z<strong>in</strong> mist, kan toch best e<strong>en</strong> subtiele<br />
betek<strong>en</strong>isnuance of het verband met het voorafgaande begrijp<strong>en</strong>.<br />
U, als onderwijzer, haalt <strong>één</strong> facet van het begrip<br />
naar vor<strong>en</strong>, maar de leerl<strong>in</strong>g heeft totaal ge<strong>en</strong> behoefte aan<br />
uw uitleg. Soms heeft hij het wel begrep<strong>en</strong>, maar weet hij<br />
niet duidelijk te mak<strong>en</strong> dat hij u begrep<strong>en</strong> heeft. Hij heeft<br />
wel e<strong>en</strong> vaag vermoed<strong>en</strong>, maar tegelijkertijd haalt hij er toch<br />
iets heel anders uit, iets dat voor hemzelf nuttig <strong>en</strong> belangrijk<br />
is. U verlangt echter van hem e<strong>en</strong> bepáálde betek<strong>en</strong>is;<br />
hij moet <strong>in</strong> woord<strong>en</strong> de <strong>in</strong>druk, die bepaalde woord<strong>en</strong> op<br />
hem gemaakt hebb<strong>en</strong>, beschrijv<strong>en</strong>. Maar hij zwijgt of beg<strong>in</strong>t<br />
onz<strong>in</strong> uit te kram<strong>en</strong>, fantaseert iets, draait er omhe<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
probeert erachter te kom<strong>en</strong> wat u van hem wilt, om zo aan<br />
uw w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> tegemoet te kom<strong>en</strong>.(…) Maar de totaal<strong>in</strong>druk<br />
die het boek op hem heeft gemaakt ligt <strong>in</strong> scherv<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn<br />
<strong>in</strong>tuïtie, die hem geholp<strong>en</strong> heeft de betek<strong>en</strong>is te giss<strong>en</strong>, is<br />
verstomd.<br />
Wij hebb<strong>en</strong> Gogols. spookverhaal Vi gelez<strong>en</strong>, waarbij we<br />
elke passage <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> woord<strong>en</strong> herhaald<strong>en</strong>. Alles g<strong>in</strong>g goed<br />
tot pag<strong>in</strong>a drie – daar komt de volg<strong>en</strong>de passage <strong>in</strong> voor:<br />
“Heel dat geleerde volkje van verschill<strong>en</strong>de sem<strong>in</strong>aries die<br />
al eeuw<strong>en</strong>lang met elkaar overhoop ligg<strong>en</strong>, was verschrik<br />
2
kelijk arm zodat we niet kond<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun onderhoud.<br />
Ook war<strong>en</strong> zij buit<strong>en</strong>gewoon gulzig zodat het e<strong>en</strong><br />
volkom<strong>en</strong> onmogelijke taak zou zijn om te tell<strong>en</strong> hoeveel<br />
noedels ieder van h<strong>en</strong> bij het avondet<strong>en</strong> verslond <strong>en</strong> daarom<br />
kond<strong>en</strong> de welwill<strong>en</strong>de gav<strong>en</strong> van rijke grootgrondbezitters<br />
nooit g<strong>en</strong>oeg zijn.”<br />
Onderwijzer: Wel, wat hebb<strong>en</strong> jullie net gelez<strong>en</strong>? (Bijna al<br />
deze leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn zeer ontwikkelde k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>.)<br />
De beste leerl<strong>in</strong>g: In het sem<strong>in</strong>arium war<strong>en</strong> <strong>alle</strong> priesters<br />
veelvrat<strong>en</strong> <strong>en</strong> arme donders, <strong>en</strong> bij het avondet<strong>en</strong> at<strong>en</strong> ze<br />
noedels.<br />
Onderwijzer: Verder nog iets?<br />
Leerl<strong>in</strong>g: (e<strong>en</strong> schelm met e<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>d geheug<strong>en</strong>, die<br />
altijd zegt wat er <strong>in</strong> zijn hoofd opkomt): E<strong>en</strong> onmogelijke<br />
taak… g<strong>en</strong>ereuze weldo<strong>en</strong>ers…<br />
Onderwijzer (geërgerd): Je moet wel nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Hier klopt<br />
niets van. Wat is die ‘onmogelijke taak’ dan wel?<br />
Stilte – Onderwijzer: Lez<strong>en</strong> jullie het nog maar e<strong>en</strong>s!<br />
Ze lez<strong>en</strong> dezelfde passage nog e<strong>en</strong>s. E<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> zeer<br />
goed visueel geheug<strong>en</strong> her<strong>in</strong>nert zich nog e<strong>en</strong> paar woord<strong>en</strong><br />
zoals: sem<strong>in</strong>arium, g<strong>en</strong>ereuze gav<strong>en</strong> van welgestelde<br />
landher<strong>en</strong>, die nooit kond<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>. Ze hadd<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong><br />
jota van begrep<strong>en</strong>. Ze kraamd<strong>en</strong> de grootste onz<strong>in</strong> uit. En<br />
de onderwijzer bleef h<strong>en</strong> maar vervel<strong>en</strong> met zijn gevraag.<br />
Onderwijzer: Wat is dus die ‘onmogelijke taak’?<br />
Hij wilde graag van h<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> dat het onmogelijk was om<br />
de noedels te tell<strong>en</strong>.<br />
2
Leerl<strong>in</strong>g: Het sem<strong>in</strong>arium is e<strong>en</strong> onmogelijke taak.<br />
E<strong>en</strong> andere leerl<strong>in</strong>g: Arm zijn ook.<br />
En opnieuw wordt de passage gelez<strong>en</strong>. Als naar e<strong>en</strong> speld<br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> hooiberg zocht<strong>en</strong> zij naar het woord dat de onderwijzer<br />
hor<strong>en</strong> wilde. Zij kwam<strong>en</strong> op de gekste d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> maar<br />
niet op het woord ‘tell<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> op het laatst werd<strong>en</strong> ze helemaal<br />
wanhopig. Maar de onderwijzer <strong>in</strong> kwestie, namelijk<br />
ikzelf, gaf niet op <strong>en</strong> kreeg het t<strong>en</strong>slotte voor elkaar dat ze<br />
de hele passage ontleedd<strong>en</strong>, maar hierna begrep<strong>en</strong> ze er<br />
nog m<strong>in</strong>der van dan na de eerste herhal<strong>in</strong>g.<br />
Overig<strong>en</strong>s viel er ook niet veel te begrijp<strong>en</strong>. Het is gewoon<br />
e<strong>en</strong> slechtl<strong>op<strong>en</strong></strong>de, langgerekte passage, die de lezer niet<br />
meer <strong>in</strong>formatie geeft dan dat e<strong>en</strong> stel arme donders gulzig<br />
noedels zit te et<strong>en</strong>, wat direct van het beg<strong>in</strong> af al zonneklaar<br />
was. En meer wilde de auteur niet zegg<strong>en</strong>. Ik bleef er <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
op doorhamer<strong>en</strong> vanwege de slechte stijl <strong>en</strong> hierdoor verpestte<br />
ik de hele sfeer <strong>in</strong> de klas voor de rest van de middag<br />
<strong>en</strong> ik heb de vele bloem<strong>en</strong> van hun zo veelzijdig begripsvermog<strong>en</strong><br />
nog <strong>in</strong> de knop gebrok<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> andere keer beg<strong>in</strong>g ik e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> grove fout door maar<br />
te blijv<strong>en</strong> doorzeur<strong>en</strong> over de <strong>in</strong>terpretatie van het woord<br />
‘gereedschap’, met ev<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig resultaat. (…) Je moet de<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de geleg<strong>en</strong>heid stell<strong>en</strong> om zichzelf nieuwe begripp<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> om uit de algem<strong>en</strong>e betek<strong>en</strong>is<br />
van e<strong>en</strong> z<strong>in</strong> nieuwe woord<strong>en</strong> af te leid<strong>en</strong>. Als hij e<strong>en</strong> onbegrijpelijk<br />
woord leest of hoort <strong>in</strong> e<strong>en</strong> z<strong>in</strong> die hij toch wel<br />
begrijpt, zal hij zich e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de keer e<strong>en</strong> vage voorstel<br />
2
l<strong>in</strong>g beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> te vorm<strong>en</strong> van dit nieuwe begrip <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte<br />
zal hij de behoefte voel<strong>en</strong> om het e<strong>en</strong>s toe te pass<strong>en</strong>. En<br />
als hij het e<strong>en</strong>maal gebruikt heeft, behoort het woord tot<br />
zijn vocabulaire. En zo zijn er nog duiz<strong>en</strong>d andere manier<strong>en</strong>.<br />
Maar het is volg<strong>en</strong>s mij net zo onmogelijk <strong>en</strong> nutteloos<br />
om e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d bewust nieuwe begripp<strong>en</strong> <strong>en</strong> woordvorm<strong>en</strong><br />
bij te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> als om hem te ler<strong>en</strong> l<strong>op<strong>en</strong></strong> volg<strong>en</strong>s de wett<strong>en</strong><br />
van het ev<strong>en</strong>wicht. Elke pog<strong>in</strong>g <strong>in</strong> die richt<strong>in</strong>g zal het<br />
k<strong>in</strong>d eerder verwijder<strong>en</strong> van het doel dan het er nader toe<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, zoals wanneer m<strong>en</strong>, om e<strong>en</strong> bloem te help<strong>en</strong> ontluik<strong>en</strong>,<br />
bloemblaadje voor bloemblaadje zou <strong>op<strong>en</strong></strong>vouw<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> zo de knop totaal zou verfrommel<strong>en</strong>.<br />
2
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
3c<br />
Tolstojs experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
met netjes schrijv<strong>en</strong>,<br />
oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> grammatica <strong>en</strong><br />
schrijv<strong>en</strong> van opstell<strong>en</strong>
Tolstojs experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
met netjes schrijv<strong>en</strong>,<br />
oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> grammatica<br />
<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> van opstell<strong>en</strong>
In de eerste klas schrijft iedere<strong>en</strong> zoals hij wil, de <strong>één</strong> <strong>in</strong><br />
schu<strong>in</strong>schrift, de ander <strong>in</strong> blokletters. Niet <strong>alle</strong><strong>en</strong> moedig<strong>en</strong><br />
we schu<strong>in</strong>schrijv<strong>en</strong> níét aan, maar als we ons zoud<strong>en</strong><br />
permitter<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>één</strong> d<strong>in</strong>g te verbied<strong>en</strong> dan zou<br />
dat schu<strong>in</strong>schrift zijn, omdat het ’t handschrift verpest <strong>en</strong><br />
onleesbaar maakt. Maar schu<strong>in</strong> geschrev<strong>en</strong> letters sluip<strong>en</strong><br />
vanzelf <strong>in</strong> hun schrift. De e<strong>en</strong> zal van e<strong>en</strong> ouder k<strong>in</strong>d <strong>één</strong> of<br />
twee letters ler<strong>en</strong>, ander<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> dit over <strong>en</strong> vaak zie je dat<br />
woord<strong>en</strong> als volgt geschrev<strong>en</strong> woord<strong>en</strong>: ‘oompje’. En weer<br />
e<strong>en</strong> week later gebruikt iedere<strong>en</strong> schu<strong>in</strong>schrift.<br />
Met het netjes schrijv<strong>en</strong> gebeurde afgel<strong>op<strong>en</strong></strong> zomer precies<br />
hetzelfde als met het technisch lez<strong>en</strong>. De leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
schrev<strong>en</strong> zeer slordig <strong>en</strong> de nieuwe onderwijzer voerde het<br />
schrijv<strong>en</strong> naar voorbeeld<strong>en</strong> <strong>in</strong> – ook zeer rustig <strong>en</strong> aang<strong>en</strong>aam<br />
voor de onderwijzer. De leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> zich<br />
te vervel<strong>en</strong> <strong>en</strong> wij zag<strong>en</strong> ons gedwong<strong>en</strong> het netjes schrijv<strong>en</strong><br />
van het rooster te schrapp<strong>en</strong>. We slaagd<strong>en</strong> er niet <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong> middel te bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> om hun handschrift te verbeter<strong>en</strong>.<br />
Maar onze hoogste klas vond zelf e<strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g. To<strong>en</strong> deze<br />
oudste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> klaar war<strong>en</strong> met het opschrijv<strong>en</strong> van hun
Bijbelse geschied<strong>en</strong>is, vroeg<strong>en</strong> ze of ze hun schrift<strong>en</strong> mee<br />
naar huis mocht<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>. Hun schrift<strong>en</strong> zag<strong>en</strong> er beduimeld<br />
uit, vol scheur<strong>en</strong> <strong>en</strong> de tekst was onleesbaar. Onze<br />
Pietjeprecies, de bolleboos <strong>in</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> R., vroeg wat velletjes<br />
papier <strong>en</strong> begon zijn dictaat over te schrijv<strong>en</strong>. Dit viel<br />
bij iedere<strong>en</strong> <strong>in</strong> goede aarde. “Ik wil ook wat papier!” “En<br />
ik e<strong>en</strong> schrift!” Zo kwam het netjes schrijv<strong>en</strong> <strong>in</strong> de mode<br />
<strong>en</strong> tot op hed<strong>en</strong> is daar ge<strong>en</strong> verander<strong>in</strong>g <strong>in</strong> gekom<strong>en</strong> voor<br />
de hoogste klas. Ze nem<strong>en</strong> hun schrift<strong>en</strong> mee, legg<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
voorbeeld van het alfabet voor zich, schrijv<strong>en</strong> iedere letter<br />
keurig over, schepp<strong>en</strong> luidkeels op teg<strong>en</strong>over elkaar <strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
twee wek<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ze <strong>en</strong>orme vorder<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gemaakt.<br />
To<strong>en</strong> we kle<strong>in</strong> war<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> we bijna <strong>alle</strong>maal gedwong<strong>en</strong><br />
om aan tafel brood bij de maaltijd te et<strong>en</strong>. Je had er ge<strong>en</strong><br />
z<strong>in</strong> <strong>in</strong> zonder precies te wet<strong>en</strong> waarom niet, terwijl je nu<br />
brood bij het et<strong>en</strong> lekker v<strong>in</strong>dt. Zo moest bijna iedere<strong>en</strong><br />
vroeger zijn p<strong>en</strong> met gestrekte v<strong>in</strong>gers vasthoud<strong>en</strong>, maar<br />
onze v<strong>in</strong>gertjes war<strong>en</strong> nog te kort, zodat wij onze p<strong>en</strong> met<br />
kromme v<strong>in</strong>gers vasthield<strong>en</strong>. Nu echter houd<strong>en</strong> we onze<br />
p<strong>en</strong> met gestrekte v<strong>in</strong>gers vast. Je vraagt je af waarom m<strong>en</strong><br />
ons to<strong>en</strong>tertijd zo heeft gekweld, terwijl <strong>alle</strong>s vanzelf goed<br />
komt, als <strong>in</strong> ons de behoefte eraan ontstaat. Zal de behoefte<br />
aan k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> de lust om te ler<strong>en</strong> niet ook vanzelf ontstaan?<br />
In het algeme<strong>en</strong> verliep de schrijfles bij ons op de volg<strong>en</strong>de<br />
manier: de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> leerd<strong>en</strong> gelijktijdig de vorm <strong>en</strong> de
Tolstojs eig<strong>en</strong> handschrift. In het midd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorbeeld hoe hij<br />
drukproev<strong>en</strong> corrigeerde.<br />
klank van de letters, het spell<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> van woord<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> het begrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> op schrift weergev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gelez<strong>en</strong><br />
tekst. Met z’n <strong>alle</strong>n g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zij voor het bord staan, trokk<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> krijtstreep om hun stukje af te bak<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> schrev<strong>en</strong><br />
<strong>alle</strong>s op wat <strong>één</strong> van h<strong>en</strong> dicteerde. Als er te veel k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong>, werd<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e groepjes gevormd. Bij toerbeurt werd<br />
er gedicteerd <strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> las wat de ander<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong><br />
hadd<strong>en</strong>. Ze schrev<strong>en</strong> <strong>in</strong> drukletters. In het beg<strong>in</strong> werd<strong>en</strong> de<br />
onnauwkeurighed<strong>en</strong> <strong>in</strong> de spell<strong>in</strong>g <strong>en</strong> het foutief afbrek<strong>en</strong>
van woord<strong>en</strong> gecorrigeerd, daarna de fout om ‘o’ <strong>in</strong> plaats<br />
van ‘a’ te schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong>zovoort. Deze les ontstond geheel<br />
spontaan.<br />
Elke leerl<strong>in</strong>g die het alfabet kan schrijv<strong>en</strong>, wordt bevang<strong>en</strong><br />
door e<strong>en</strong> schrijfwoede, zodat <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong> <strong>alle</strong> deur<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
buit<strong>en</strong>mur<strong>en</strong> van de school ev<strong>en</strong>als van de won<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van<br />
de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> volgeklad zijn met letters <strong>en</strong> woord<strong>en</strong>. Nog<br />
leuker v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> ze het om e<strong>en</strong> hele z<strong>in</strong> op te schrijv<strong>en</strong> zoals:<br />
“Marfoetka heeft vandaag met Olga gevocht<strong>en</strong>.” Om deze<br />
les goed te organiser<strong>en</strong>, hoeft e<strong>en</strong> onderwijzer de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
<strong>alle</strong><strong>en</strong> maar te ler<strong>en</strong> om sam<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong>, zoals e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong>e<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> e<strong>en</strong> spelletje leert spel<strong>en</strong>. En goed beschouwd<br />
wordt deze les al twee jaar lang op dezelfde manier gegev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> iedere keer gaat het er net zo vrolijk <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>dig toe als<br />
bij e<strong>en</strong> spel. (…)<br />
In de tweede klas schrijv<strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> opstelletjes naar<br />
e<strong>en</strong> Bijbelverhaal dat hun verteld is, eerst op lei<strong>en</strong> om dat<br />
dan later over te schrijv<strong>en</strong> op papier. In de derde, dat is onze<br />
hoogste klas, schrijv<strong>en</strong> ze op wat er maar <strong>in</strong> hun hoofd opkomt.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> de kle<strong>in</strong>tjes ’s avonds <strong>in</strong> hun e<strong>en</strong>tje<br />
z<strong>in</strong>netjes op te schrijv<strong>en</strong> die ze zelf bedacht hebb<strong>en</strong>. E<strong>en</strong>tje<br />
schrijft het op, de rest zit wat met elkaar te fluister<strong>en</strong>, let<br />
op zijn fout<strong>en</strong> <strong>en</strong> wacht <strong>alle</strong><strong>en</strong> het e<strong>in</strong>de van de z<strong>in</strong> af om<br />
hem te wijz<strong>en</strong> op zoiets als e<strong>en</strong> verkeerd geplaatst voorzetsel,<br />
waarbij ze zich zelf soms net zo hard vergiss<strong>en</strong>. Het<br />
foutloos schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> het verbeter<strong>en</strong> van fout<strong>en</strong> bij ander<strong>en</strong><br />
vormt voor h<strong>en</strong> het toppunt van plezier. De oudst<strong>en</strong> pak
k<strong>en</strong> elk geschrift dat hun <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> valt, oef<strong>en</strong><strong>en</strong> zich <strong>in</strong> het<br />
verbeter<strong>en</strong> van fout<strong>en</strong> <strong>en</strong> prober<strong>en</strong> uit <strong>alle</strong> macht netjes te<br />
schrijv<strong>en</strong>.<br />
Grammatica. Maar voor less<strong>en</strong> <strong>in</strong> grammatica <strong>en</strong> taalanalyse<br />
kunn<strong>en</strong> ze ge<strong>en</strong> geduld opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> beperk<strong>en</strong> ze hun<br />
lesur<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imum. Vaak v<strong>alle</strong>n ze gewoon <strong>in</strong> slaap<br />
of blijv<strong>en</strong> weg uit de less<strong>en</strong>.<br />
Wij hebb<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de methodes van grammaticaonderwijs<br />
uitgeprobeerd, maar we moet<strong>en</strong> toegev<strong>en</strong> dat wij er niet<br />
<strong>in</strong> geslaagd zijn om van grammatica e<strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong>d vak<br />
te mak<strong>en</strong>, wat wel ons uite<strong>in</strong>delijke doel was. In de tweede<br />
<strong>en</strong> derde klas werd door de nieuwe onderwijzer e<strong>en</strong> beg<strong>in</strong><br />
gemaakt met de uitleg van de afzonderlijke z<strong>in</strong>sdel<strong>en</strong>. De<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> – aanvankelijk maar e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> aantal – vond<strong>en</strong> het<br />
e<strong>en</strong> leuk spelletje, net zoals raadsels oploss<strong>en</strong>. Aan het e<strong>in</strong>d<br />
van de les gav<strong>en</strong> ze elkaar, tot groot vermaak van iedere<strong>en</strong>,<br />
raadsels op <strong>in</strong> de trant van: “Waar is het gezegde?” of: “Wat<br />
zit er op de lepel <strong>en</strong> laat zijn be<strong>en</strong>tjes hang<strong>en</strong>?” Maar ze<br />
b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> hun k<strong>en</strong>nis helemaal niet om zelf foutloos te schrijv<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> als ze haar al toepast<strong>en</strong> dan eerder fout dan goed.<br />
Precies hetzelfde gebeurt met de letter ‘o’ <strong>in</strong> plaats van ‘a’ 1.<br />
Je legt ze uit dat er e<strong>en</strong> ‘o’ geschrev<strong>en</strong> wordt, maar dat deze<br />
als ‘a’ wordt uitgesprok<strong>en</strong> <strong>en</strong> als resultaat krijg je: robota of<br />
1. In het Russisch wordt de ‘o’ <strong>in</strong> nietbeklemtoonde positie uitgesprok<strong>en</strong><br />
als ‘a’. Dus zegt m<strong>en</strong> ook Barís als er Borís staat.
mol<strong>in</strong>a (<strong>in</strong> plaats van rabota <strong>en</strong> mal<strong>in</strong>a). Of je zegt dat twee<br />
gezegdes altijd door e<strong>en</strong> komma word<strong>en</strong> gescheid<strong>en</strong> <strong>en</strong> zij<br />
schrijv<strong>en</strong>: ik wil, zegg<strong>en</strong> … <strong>en</strong>zovoort. En het is onmogelijk<br />
om van h<strong>en</strong> te eis<strong>en</strong> dat zij zich bij elke z<strong>in</strong> afvrag<strong>en</strong> wat <strong>in</strong><br />
deze z<strong>in</strong> het gezegde is <strong>en</strong> wat het lijd<strong>en</strong>d voorwerp.<br />
(…) Overtuigd van de gebrek<strong>en</strong> van redekundige ontled<strong>in</strong>g<br />
hebb<strong>en</strong> wij het nog met de taalkundige ontled<strong>in</strong>g geprobeerd<br />
<strong>en</strong> weer gav<strong>en</strong> we elkaar raadsels op, nu over de<br />
derde naamval, de onbepaalde wijs <strong>en</strong> het bijwoord, met<br />
als resultaat dezelfde vervel<strong>in</strong>g. (…)<br />
De afgel<strong>op<strong>en</strong></strong> tijd heb ik <strong>in</strong> de tweede klas geprobeerd e<strong>en</strong><br />
oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g te do<strong>en</strong> die ik zelf bedacht had <strong>en</strong> waarover ik zeer<br />
te sprek<strong>en</strong> was, zoals <strong>alle</strong> uitv<strong>in</strong>ders pleg<strong>en</strong> te zijn. Het leek<br />
me e<strong>en</strong> zeer bruikbare <strong>en</strong> goed doordachte oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g, totdat<br />
de praktijk me overtuigde van zijn ondeugdelijkheid.<br />
Zonder de z<strong>in</strong>sdel<strong>en</strong> van de z<strong>in</strong> te b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> liet ik hun iets<br />
opschrijv<strong>en</strong> door h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> thema op te gev<strong>en</strong> zoals ‘De wolv<strong>en</strong><br />
r<strong>en</strong>n<strong>en</strong>’. Door middel van vrag<strong>en</strong> liet ik h<strong>en</strong> dan de z<strong>in</strong><br />
verder uitbreid<strong>en</strong> met, onder andere, gezegdes, bijvoeglijke<br />
<strong>en</strong> bijwoordelijke bepal<strong>in</strong>g<strong>en</strong>: “Wanneer? Waarhe<strong>en</strong>? Waar?<br />
Hoe? Wat voor wolv<strong>en</strong> r<strong>en</strong>n<strong>en</strong> er? Wie r<strong>en</strong>t er nog meer?<br />
R<strong>en</strong>n<strong>en</strong> ze <strong>alle</strong><strong>en</strong> of do<strong>en</strong> ze nog iets anders?”<br />
Volg<strong>en</strong>s mij moest hun zo vanzelf het verschil duidelijk<br />
word<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> z<strong>in</strong>s <strong>en</strong> rededel<strong>en</strong>, zodat ze gew<strong>en</strong>d zoud<strong>en</strong><br />
rak<strong>en</strong> aan de antwoord<strong>en</strong> op de vrag<strong>en</strong> die steeds e<strong>en</strong><br />
bepaalde woordsoort eist<strong>en</strong>. Dit lukte wel <strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s, maar<br />
de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> verveeld<strong>en</strong> zich dood <strong>en</strong> vroeg<strong>en</strong> zich stilletjes
af: “Waarom do<strong>en</strong> we dit?” Die vraag heb ik mezelf ook<br />
gesteld <strong>en</strong> kon er het antwoord niet op v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />
Ge<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong>e of k<strong>in</strong>d wil e<strong>en</strong> <strong>in</strong> hem of haar lev<strong>en</strong>d<br />
woord uitlever<strong>en</strong> aan het mechanisch ontled<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervorm<strong>en</strong>.<br />
Zo’n lev<strong>en</strong>d woord heeft e<strong>en</strong> drang tot zelfbehoud.<br />
En als dit woord e<strong>en</strong> gedaanteverander<strong>in</strong>g moet ondergaan,<br />
dan zal het ernaar strev<strong>en</strong> dat op eig<strong>en</strong> houtje te do<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komstig zijn lev<strong>en</strong>svoorwaard<strong>en</strong>. Maar zodra je<br />
dit woord wilt vang<strong>en</strong>, vastklemm<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bankschroef,<br />
bijschav<strong>en</strong> <strong>en</strong> het de versiersel<strong>en</strong> wilt opplakk<strong>en</strong> die je<br />
noodzakelijk acht, dan b<strong>alle</strong>n de wez<strong>en</strong>lijke gedachte <strong>en</strong><br />
betek<strong>en</strong>is die met dit woord verbond<strong>en</strong> zijn zich sam<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
verberg<strong>en</strong> zich, zodat <strong>in</strong> je hand<strong>en</strong> slechts e<strong>en</strong> leeg omhulsel<br />
overblijft. Daar mag je dan nog zo knap mee omgaan, <strong>in</strong><br />
je less<strong>en</strong> van hoe dat woord te gebruik<strong>en</strong> bereik je er helemaal<br />
niets mee.<br />
Tot op hed<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> de tweede klas de less<strong>en</strong> <strong>in</strong> syntactische<br />
<strong>en</strong> grammaticale ontled<strong>in</strong>g <strong>en</strong> ook de oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>in</strong> het<br />
uitbreid<strong>en</strong> van z<strong>in</strong>n<strong>en</strong> voortgezet, maar het gaat traag <strong>en</strong> ik<br />
d<strong>en</strong>k dat b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>kort de less<strong>en</strong> vanzelf ophoud<strong>en</strong>.<br />
Buit<strong>en</strong> deze methode gebruik<strong>en</strong> wij als taaloef<strong>en</strong><strong>in</strong>g, <strong>en</strong> zeker<br />
niet als grammaticale oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g, de volg<strong>en</strong>de methode:<br />
1. We gev<strong>en</strong> hun de opdracht van gegev<strong>en</strong> woord<strong>en</strong> e<strong>en</strong> z<strong>in</strong><br />
te mak<strong>en</strong>. We gev<strong>en</strong> bijvoorbeeld de volg<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong> op:<br />
‘Nikolaj, hout, ler<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> zij schrijv<strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> z<strong>in</strong>netje als:<br />
“Als Nikolaj ge<strong>en</strong> hout gehakt had dan was hij gaan ler<strong>en</strong>”,<br />
0
of: “Nikolaj is e<strong>en</strong> goede houthakker, ik moet het maar van<br />
hem ler<strong>en</strong>”, <strong>en</strong>zovoort.<br />
2. We lat<strong>en</strong> gedichtjes hor<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bepaalde versmaat <strong>en</strong><br />
vrag<strong>en</strong> h<strong>en</strong> soortgelijke gedichtjes te mak<strong>en</strong>. Er ontstaan<br />
rijmpjes zoals:<br />
Bij het raam daar zit e<strong>en</strong> oudje<br />
<strong>in</strong> e<strong>en</strong> gescheurde schap<strong>en</strong>vacht.<br />
Op straat daar loopt e<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>vrouwtje<br />
met e<strong>en</strong> mooie eiervracht.<br />
Vooral de oudere leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> amuser<strong>en</strong> zich met deze oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g.<br />
3. E<strong>en</strong> andere oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g heeft vooral succes <strong>in</strong> de laagste klas.<br />
Er wordt e<strong>en</strong> woord opgegev<strong>en</strong>, bijvoorbeeld ‘slee’. E<strong>en</strong><br />
van de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gaat het lokaal uit <strong>en</strong> de overig<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
dan e<strong>en</strong> paar z<strong>in</strong>n<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> ‘slee’ voorkomt. Als<br />
deg<strong>en</strong>e die op de gang gestaan heeft terugkomt word<strong>en</strong> die<br />
z<strong>in</strong>netjes opgelez<strong>en</strong> zonder het gegev<strong>en</strong> woord. Hij moet<br />
dan dat woord zi<strong>en</strong> te rad<strong>en</strong>. Daarna hetzelfde met e<strong>en</strong> bijvoeglijk<br />
naamwoord, e<strong>en</strong> bijwoord, e<strong>en</strong> voorzetsel. Enzovoorts.<br />
Al deze oef<strong>en</strong><strong>in</strong>getjes – het mak<strong>en</strong> van z<strong>in</strong>n<strong>en</strong> aan de hand<br />
van gegev<strong>en</strong> woord<strong>en</strong>, het dicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> het rad<strong>en</strong> van woord<strong>en</strong><br />
– hebb<strong>en</strong> <strong>één</strong> <strong>en</strong>kel doel: de leerl<strong>in</strong>g ervan overtuig<strong>en</strong><br />
dat ieder woord zijn eig<strong>en</strong> ijzer<strong>en</strong> wett<strong>en</strong> heeft, aan bepaalde<br />
verander<strong>in</strong>g<strong>en</strong> onderhevig is <strong>en</strong> zijn uitgang<strong>en</strong> heeft, die<br />
onderl<strong>in</strong>g <strong>in</strong> nauwe relatie staan. Dat is e<strong>en</strong> overtuig<strong>in</strong>g die<br />
veel tijd neemt alvor<strong>en</strong>s zich vast te zett<strong>en</strong>, maar zonder<br />
die overtuig<strong>in</strong>g kun je ge<strong>en</strong> grammatica gev<strong>en</strong>.
Het dorp Jasnaja Poljana<br />
De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> al deze oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> leuk om te do<strong>en</strong><br />
Maar <strong>alle</strong> andere grammaticale oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong><br />
zijn nog steeds e<strong>en</strong> bron van vervel<strong>in</strong>g. Ondanks het feit<br />
dat grammatica het e<strong>en</strong>voudigste is wat er bestaat, blijft het<br />
vervel<strong>en</strong>d om te ler<strong>en</strong>, wat op zijn zachtst gezegd merkwaardig<br />
is. Als hij grammatica maar niet uit e<strong>en</strong> boekje leert<br />
dat beg<strong>in</strong>t met def<strong>in</strong>ities, dan zal ieder zesjarig k<strong>in</strong>d b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> half uur e<strong>en</strong> beg<strong>in</strong> mak<strong>en</strong> met de verbuig<strong>in</strong>g <strong>en</strong> de<br />
vervoeg<strong>in</strong>g <strong>en</strong> zal hij beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> te begrijp<strong>en</strong> wat mannelijk,<br />
vrouwelijk, onzijdig, <strong>en</strong>kelvoud <strong>en</strong> meervoud, teg<strong>en</strong>woordige<br />
<strong>en</strong> verled<strong>en</strong> tijd, onderwerp <strong>en</strong> gezegde zijn <strong>en</strong> je voelt<br />
dat hij het ev<strong>en</strong> goed weet als jij. (…)<br />
M<strong>en</strong> beweert wel dat onderwijs <strong>in</strong> de grammatica als hulp<br />
2
middel kan di<strong>en</strong><strong>en</strong> bij het correct formuler<strong>en</strong> van gedacht<strong>en</strong>.<br />
Persoonlijk heb ik ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel bewijs gevond<strong>en</strong><br />
voor de houdbaarheid van deze stell<strong>in</strong>g. En als ik kijk naar<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> grammatica k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, maar wel foutloos<br />
schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> naar kandidat<strong>en</strong> <strong>in</strong> de filologie die niet foutloos<br />
schrijv<strong>en</strong>, dan v<strong>in</strong>d ik ook daar ge<strong>en</strong> bewijs <strong>in</strong>. En ik<br />
zie niet of nauwelijks dat de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van Jasnaja Poljana<br />
hun grammaticale k<strong>en</strong>nis op <strong>en</strong>igerlei wijze toepass<strong>en</strong>. Het<br />
lijkt me dat de grammatica haar eig<strong>en</strong> weg gaat, als e<strong>en</strong><br />
soort hers<strong>en</strong>gymnastiek, die e<strong>en</strong> zeker nut heeft, <strong>en</strong> hetzelfde<br />
geldt voor de taal – het vermog<strong>en</strong> tot lez<strong>en</strong>, schrijv<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong>. Geometrie <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> op het eerste<br />
gezicht ook <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> soort hers<strong>en</strong>gymnastiek, maar<br />
met dit verschil dat iedere geometrische stell<strong>in</strong>g of wiskundige<br />
def<strong>in</strong>itie e<strong>en</strong> e<strong>in</strong>deloze ket<strong>en</strong> van deducties <strong>en</strong> toepass<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
achter zich aansleept. Terwijl <strong>in</strong> de grammatica het<br />
veld waarop deze deducties <strong>en</strong> toepass<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aangew<strong>en</strong>d<br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitermate beperkt is, zelfs al zou je het e<strong>en</strong>s<br />
zijn met de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die grammatica zi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> toepass<strong>in</strong>g<br />
van de logica op de taal. Zodra de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> de taal op de<br />
e<strong>en</strong> of andere manier hebb<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> beheers<strong>en</strong>, houdt elke<br />
toepass<strong>in</strong>g van deze regels op <strong>en</strong> valt als dode huid van<br />
h<strong>en</strong> af.<br />
Wij kunn<strong>en</strong> nog steeds niet afstapp<strong>en</strong> van het fabeltje dat<br />
grammatica, <strong>in</strong> de z<strong>in</strong> van e<strong>en</strong> leer der taalwett<strong>en</strong>, onontbeerlijk<br />
is voor het correct formuler<strong>en</strong> van gedacht<strong>en</strong>. Maar<br />
3
ik b<strong>en</strong> ervan overtuigd dat aan de grammatica zoals wij<br />
haar k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> bij de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele behoefte bestaat <strong>en</strong><br />
dat deze vorm van grammaticaonderwijs op e<strong>en</strong> of andere<br />
manier berust op e<strong>en</strong> groot historisch misverstand. (…)<br />
Bij ons zit e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> andere school, die de grammatica<br />
perfect beheerst, maar die de derde persoon <strong>en</strong>kelvoud<br />
van e<strong>en</strong> werkwoord niet kan onderscheid<strong>en</strong> van de<br />
onbepaalde wijs 2. Fedjka daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> heeft ge<strong>en</strong> idee van<br />
de stomme kl<strong>in</strong>kers maar hij zal hiermee door het gebruik<br />
van e<strong>en</strong> ezelsbruggetje nooit e<strong>en</strong> fout mak<strong>en</strong>.<br />
Net als bij het onderwijs <strong>in</strong> lez<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong> wij bij het<br />
taalonderwijs op Jasnaja Poljana <strong>alle</strong> erk<strong>en</strong>de method<strong>en</strong> als<br />
bruikbaar voor zover deze door de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> geaccepteerd<br />
word<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor zover wij ervan op de hoogte zijn (…)<br />
Opstell<strong>en</strong>. De hoofdmoot van ons taalonderwijs bestaat<br />
uit het opstelletjes schrijv<strong>en</strong>. In de tweede <strong>en</strong> derde klas bepal<strong>en</strong><br />
de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zelf hun thema’s. Hun geliefde onderwerp<strong>en</strong><br />
zijn de vertell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uit het Oude Testam<strong>en</strong>t. Twee<br />
maand<strong>en</strong> nadat de onderwijzer e<strong>en</strong> verhaal verteld heeft,<br />
schrijv<strong>en</strong> ze er e<strong>en</strong> opstel over. De derde klas zette zich onlangs<br />
aan het schrijv<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> opstel over het Nieuwe Testam<strong>en</strong>t,<br />
maar met aanmerkelijk m<strong>in</strong>der succes dan bij hun<br />
2. Deze twee vorm<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong> zich <strong>in</strong> het Russisch doordat de<br />
derde persoon <strong>en</strong>kelvoud op e<strong>en</strong> harde ‘t’ uitgaat <strong>en</strong> de onbepaalde<br />
wijs door e<strong>en</strong> ‘t’ gevolgd door het zachte tek<strong>en</strong>.
opstell<strong>en</strong> over het Oude Testam<strong>en</strong>t. Ze maakt<strong>en</strong> zelfs meer<br />
spelfout<strong>en</strong> <strong>en</strong> begrep<strong>en</strong> er veel m<strong>in</strong>der van.<br />
Ook hebb<strong>en</strong> we geëxperim<strong>en</strong>teerd met opgegev<strong>en</strong> thema’s.<br />
De eerst<strong>en</strong> daarvan, die ons vanzelf te b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> schot<strong>en</strong>,<br />
war<strong>en</strong> beschrijv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van e<strong>en</strong>voudige voorwerp<strong>en</strong> zoals:<br />
het kor<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> hut, e<strong>en</strong> boom, <strong>en</strong>zovoort. Maar tot onze opperste<br />
verbaz<strong>in</strong>g bracht<strong>en</strong> deze opgav<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bijna<br />
tot tran<strong>en</strong> <strong>en</strong> ondanks de hulp van de onderwijzer, die het<br />
thema – de beschrijv<strong>in</strong>g van het kor<strong>en</strong> – onderverdeelde <strong>in</strong><br />
de beschrijv<strong>in</strong>g van de groei van de tarwe, de oogst daarvan<br />
<strong>en</strong> het gebruik, weigerd<strong>en</strong> zij resoluut om e<strong>en</strong> opstel te<br />
schrijv<strong>en</strong> over iets dergelijks. En als zij er al <strong>één</strong> schrev<strong>en</strong><br />
dan was het niet te lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> zij de ergste taal,<br />
spel <strong>en</strong> d<strong>en</strong>kfout<strong>en</strong>.<br />
Ook de op schol<strong>en</strong> zo geliefde opdracht om e<strong>en</strong> beschrijv<strong>in</strong>g<br />
van e<strong>en</strong> zwijn, pot of tafel te gev<strong>en</strong>, de zog<strong>en</strong>aamde<br />
e<strong>en</strong>voudige voorwerp<strong>en</strong>, bleek onvergelijkbaar veel gecompliceerder<br />
dan het navertell<strong>en</strong> van hele verhal<strong>en</strong> uit<br />
hun her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g. We hebb<strong>en</strong> hun daarom opgedrag<strong>en</strong> over<br />
bepaalde zelf beleefde gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> te schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze<br />
war<strong>en</strong> <strong>alle</strong>maal <strong>in</strong> hun nopjes alsof ze e<strong>en</strong> cadeautje hadd<strong>en</strong><br />
gekreg<strong>en</strong>.<br />
Ook hier werd dus dezelfde fout begaan, die al eerder bij<br />
de andere vakk<strong>en</strong> van ons onderwijs gemaakt was, namelijk:<br />
de onderwijzer beschouwt het e<strong>en</strong>voudigste <strong>en</strong> meest<br />
algem<strong>en</strong>e als <strong>alle</strong>rgemakkelijkst, terwijl de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> het<br />
complexe <strong>en</strong> het lev<strong>en</strong>dige juist het simpelst v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>. Alle
leerboek<strong>en</strong> van de natuurkunde beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> met algem<strong>en</strong>e<br />
wett<strong>en</strong>, <strong>alle</strong> taalboek<strong>en</strong> met def<strong>in</strong>ities, geschied<strong>en</strong>isboek<strong>en</strong><br />
met tijdvakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfs het geometrieboek beg<strong>in</strong>t met def<strong>in</strong>ities<br />
van de begripp<strong>en</strong> ‘ruimte’ <strong>en</strong> ‘meetkundig punt’.<br />
Bijna elke onderwijzer zal, uitgaande van deze gedachte,<br />
de beschrijv<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> tafel of e<strong>en</strong> bank als eerste thema<br />
opgev<strong>en</strong> <strong>en</strong> hij zal niet will<strong>en</strong> <strong>in</strong>zi<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> hoog op de<br />
ladder der dialectiek moet staan, wil m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> def<strong>in</strong>itie van<br />
e<strong>en</strong> tafel of stoel kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Maar diezelfde leerl<strong>in</strong>g, die<br />
wanhopig wordt bij e<strong>en</strong> opstel over e<strong>en</strong> bank, zal gevoel<strong>en</strong>s<br />
als liefde <strong>en</strong> haat prachtig kunn<strong>en</strong> weergev<strong>en</strong> of de ontmoet<strong>in</strong>g<br />
van Jozef <strong>en</strong> zijn broers of e<strong>en</strong> vechtpartij met e<strong>en</strong><br />
vri<strong>en</strong>dje. De opstelonderwerp<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bijna vanzelf beschrijv<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
van hun avontur<strong>en</strong>, hun relaties met ander<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de weergave van verhal<strong>en</strong> die h<strong>en</strong> verteld zijn.<br />
Het schrijv<strong>en</strong> van opstell<strong>en</strong> wordt dan hun meest geliefde<br />
bezigheid. Zodra de oudere leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> school papier<br />
<strong>en</strong> potlood <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>, schrijv<strong>en</strong> zij niet: “G<strong>en</strong>adige<br />
Heer …” op, dat wil zegg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gebed, maar e<strong>en</strong> zelfverzonn<strong>en</strong><br />
verhaaltje.<br />
In het beg<strong>in</strong> bracht de onsam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de, onev<strong>en</strong>wichtige<br />
opbouw van de opstell<strong>en</strong> me <strong>in</strong> verwarr<strong>in</strong>g; ik probeerde<br />
h<strong>en</strong> aan hun verstand te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> wat <strong>in</strong> mijn og<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieel<br />
voor e<strong>en</strong> opstel was, maar ze begrep<strong>en</strong> mij verkeerd <strong>en</strong><br />
het opstell<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g met rasse schred<strong>en</strong> achteruit.<br />
Voor de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> was het to<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar belangrijk om
Het schoolgebouw<br />
ge<strong>en</strong> fout<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>. Maar nu gaat het weer als vanzelf <strong>en</strong><br />
vaak bekritiser<strong>en</strong> ze elkaar als e<strong>en</strong> opstel te lang is of als er<br />
teveel herhal<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> voorkom<strong>en</strong> of als de schrijver van de<br />
hak op de tak spr<strong>in</strong>gt. Waaruit hun eis<strong>en</strong> bestaan is moeilijk<br />
te bepal<strong>en</strong>, maar deze basiseis<strong>en</strong> zijn hun wel heilig. “Veel<br />
te onsam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>d!” roep<strong>en</strong> sommig<strong>en</strong> onder het luister<strong>en</strong><br />
naar het opstel van e<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>dje. Sommig<strong>en</strong> will<strong>en</strong><br />
hun opstel niet meer voorlez<strong>en</strong> als het voorafgaande opstel<br />
heel goed was; ander<strong>en</strong> rukk<strong>en</strong> hun schrift uit de hand<strong>en</strong><br />
van de onderwijzer, omdat hun verhaal niet zo overkomt<br />
als bedoeld is <strong>en</strong> lez<strong>en</strong> het vervolg<strong>en</strong>s zelf voor.<br />
Het <strong>in</strong>dividuele <strong>in</strong> ieders karakter beg<strong>in</strong>t zo duidelijk naar<br />
vor<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong> dat we e<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>t gedaan hebb<strong>en</strong>,<br />
waarbij we de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> liet<strong>en</strong> rad<strong>en</strong> wi<strong>en</strong>s opstel werd<br />
voorgelez<strong>en</strong>, <strong>en</strong> <strong>in</strong> de derde klas raadd<strong>en</strong> ze dit steeds feil
loos. (…)Hieronder volg<strong>en</strong> twee voorbeeld<strong>en</strong> van opstell<strong>en</strong>,<br />
geschrev<strong>en</strong> door leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uit de derde klas, zonder<br />
dat daar<strong>in</strong> verbeter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de spell<strong>in</strong>g of van de leestek<strong>en</strong>s<br />
die ze zelf hebb<strong>en</strong> gezet, zijn aangebracht.<br />
De opstell<strong>en</strong> van B. (e<strong>en</strong> abom<strong>in</strong>abele, maar orig<strong>in</strong>ele leerl<strong>in</strong>g)<br />
gaan over zijn rec<strong>en</strong>t bezoek aan Tula <strong>en</strong> over to<strong>en</strong> hij<br />
e<strong>en</strong> paar jaar jonger was. Vooral het laatste opstel had groot<br />
succes bij de overige leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Hij zit voor de derde w<strong>in</strong>ter<br />
bij ons op school <strong>en</strong> heeft daarvóór nog op e<strong>en</strong> andere<br />
school gezet<strong>en</strong>.<br />
Tula<br />
De andere zondag b<strong>en</strong> ik weer naar Tula gered<strong>en</strong>. To<strong>en</strong><br />
wij aankwam<strong>en</strong>, zei Vladimir Aleksandrovitsj teg<strong>en</strong> mij <strong>en</strong><br />
Wasjka: “ga naar de zondagsschool;” Wij g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op weg<br />
<strong>en</strong> liep<strong>en</strong> <strong>en</strong> liep<strong>en</strong> <strong>en</strong> kond<strong>en</strong> met veel moeite de school<br />
v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, we kom<strong>en</strong> aan <strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat <strong>alle</strong> onderwijzers er<br />
zitt<strong>en</strong>. En daar zag ik e<strong>en</strong> onderwijzer die ons les geeft <strong>in</strong><br />
plantkunde. To<strong>en</strong> zei ik: “Goede morg<strong>en</strong> her<strong>en</strong>”, zegg<strong>en</strong><br />
zij goeie dag terug. Daarna b<strong>en</strong> ik de klas <strong>in</strong>gegaan, g<strong>in</strong>g<br />
naast de tafel staan <strong>en</strong> vond het zo vervel<strong>en</strong>d, dat ik me<br />
niet lang bedacht <strong>en</strong> g<strong>in</strong>g weer Tula <strong>in</strong>. Ik liep <strong>en</strong> liep <strong>en</strong> ik<br />
zie dat e<strong>en</strong> oud vrouwtje broodjes verkoopt. Ik haal geld<br />
uit mijn zak <strong>en</strong> wanneer ik het <strong>in</strong> mijn hand heb koop ik<br />
e<strong>en</strong> broodje <strong>en</strong> nadat ik het gekocht had, liep ik verder. En<br />
ik heb nog e<strong>en</strong> man gezi<strong>en</strong> die op e<strong>en</strong> tor<strong>en</strong> loopt <strong>en</strong> kijkt<br />
of het niet erg<strong>en</strong>s brandt. Ik heb mijn verhaal over Tula af.
Hoe ik geleerd heb<br />
To<strong>en</strong> ik acht jaar was, ded<strong>en</strong> ze mij bij e<strong>en</strong> veehoedster <strong>in</strong><br />
Grumij. Daar heb ik goed geleerd. Maar daarna kwam de<br />
vervel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> ik begon te huil<strong>en</strong>. De vrouw pakt e<strong>en</strong> stok<br />
<strong>en</strong> slaat op mij. En ik ga nog harder huil<strong>en</strong>. En na e<strong>en</strong> paar<br />
dag<strong>en</strong> b<strong>en</strong> ik naar huis gered<strong>en</strong> <strong>en</strong> heb <strong>alle</strong>s verteld. En<br />
ze hebb<strong>en</strong> me daar weggehaald <strong>en</strong> aan Do<strong>en</strong>jka’s moeder<br />
gegev<strong>en</strong>. Daar heb ik goed geleerd <strong>en</strong> ze sloeg<strong>en</strong> me daar<br />
nooit <strong>en</strong> ik leerde daar het hele abc. Daarna hebb<strong>en</strong> ze me<br />
aan Foka Demidovitsj gegev<strong>en</strong>. Hij heeft mij hard geslag<strong>en</strong>.<br />
Op e<strong>en</strong> keer b<strong>en</strong> ik weggel<strong>op<strong>en</strong></strong> van hem <strong>en</strong> hij beval<br />
om mij te pakk<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> ze me te pakk<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>, bracht<strong>en</strong><br />
ze me bij hem. Hij heeft me beetgepakt, op de bank<br />
gelegd <strong>en</strong> hij pakte e<strong>en</strong> roede <strong>en</strong> begon me te slaan. En ik<br />
schreeuwde zo hard als ik kon <strong>en</strong> to<strong>en</strong> hij me afgeranseld<br />
had liet hij me lez<strong>en</strong>. En zelf luistertie <strong>en</strong> zegt: “ach? jij<br />
hondsvot zie es hoe slecht hij leest! Wat e<strong>en</strong> zwijn<strong>en</strong>jong”.<br />
De volg<strong>en</strong>de twee opstell<strong>en</strong> zijn van Fedjka: de e<strong>en</strong> gaat over<br />
de groei van tarwe – e<strong>en</strong> verplicht thema – de ander over<br />
zijn bezoek aan Tula to<strong>en</strong> hij nog e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> k<strong>in</strong>d was. Fedjka<br />
zit al drie jaar bij ons <strong>en</strong> is twaalf jaar oud.<br />
Tarwe<br />
Tarwe groeit uit de grond. In het beg<strong>in</strong> is het tarwe gro<strong>en</strong>.<br />
Maar wanneer het groter wordt, dan kom<strong>en</strong> er <strong>alle</strong>maal<br />
ar<strong>en</strong> uit <strong>en</strong> de oude vrouw<strong>en</strong> maai<strong>en</strong> ze. Er is nog e<strong>en</strong>
soort tarwe dat op gras lijkt. Het vee v<strong>in</strong>dt het heel lekker.<br />
Dat was <strong>alle</strong>s. Hij voelde aan dat het niet zo goed was <strong>en</strong><br />
was diep bedroefd. Maar over Tula schreef hij:<br />
Tula<br />
To<strong>en</strong> ik nog kle<strong>in</strong> was, was ik vijf jaar oud. To<strong>en</strong> hoorde<br />
ik dat er m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> zeker Tula g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik<br />
wist zelf niet wat dat Tula nu wel was. Wel, ik vroeg het<br />
vader: Vader! Naar wat voor e<strong>en</strong> Tula gaat U nu, is het<br />
mooi? Mijn vader zegt: heel mooi. Daarop zeg ik: Vader!<br />
Neem me met je mee dan zal ik Tula bekijk<strong>en</strong>. Vader zegt:<br />
vooruit maar, als het zondag is dan zal ik je me<strong>en</strong>em<strong>en</strong>.<br />
Ik was heel blij <strong>en</strong> begon over de bank te r<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Na e<strong>en</strong> paar dag<strong>en</strong> kwam de zondag. Ik was<br />
nog maar net op of vader spande de paard<strong>en</strong> al <strong>in</strong> op het<br />
erf, ik trok snel mijn scho<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> mijn kler<strong>en</strong> aan. Ik was<br />
nog maar net aangekleed <strong>en</strong> naar buit<strong>en</strong> gel<strong>op<strong>en</strong></strong> of daar<br />
had mijn vader de paard<strong>en</strong> al <strong>in</strong>gespann<strong>en</strong>. Ik g<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de<br />
slee zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> reed weg. We red<strong>en</strong> <strong>en</strong> red<strong>en</strong> <strong>en</strong> red<strong>en</strong> wel<br />
14 werst. Ik zag e<strong>en</strong> hoge kerk <strong>en</strong> riep: vadertje! kijk daar<br />
es wat e<strong>en</strong> hoge kerk! Vadertje zegt: er is nog e<strong>en</strong> mooiere<br />
maar kle<strong>in</strong>ere kerk <strong>en</strong> ik vroeg hem: vadertje lat<strong>en</strong> we<br />
daarhe<strong>en</strong> rijd<strong>en</strong>, ik zal dan tot God bidd<strong>en</strong>. En vader reed<br />
erhe<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> we daar kwam<strong>en</strong>, luidd<strong>en</strong> ze plotsel<strong>in</strong>g de<br />
klokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik schrok <strong>en</strong> vroeg vader wat dat was <strong>en</strong> of ze<br />
op e<strong>en</strong> trommel sloeg<strong>en</strong>. Vader zegt: nee, de mis beg<strong>in</strong>t zo.<br />
20
Daarna g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> we de kerk <strong>in</strong> om tot God te bidd<strong>en</strong>. To<strong>en</strong><br />
we gebed<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> zijn we daarna naar de markt gegaan.<br />
Wel, daar loop ik <strong>en</strong> ik struikel steeds, omdat ik om me<br />
he<strong>en</strong> loop te kijk<strong>en</strong>. We kwam<strong>en</strong> bij de markt, ik zie dat<br />
ze broodjes verk<strong>op<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> ik wilde er <strong>één</strong> nem<strong>en</strong> zonder<br />
te betal<strong>en</strong>. Maar vader zegt mij; je mag niets wegnem<strong>en</strong>,<br />
want dan pakk<strong>en</strong> ze je muts af. Ik zeg waarom pakk<strong>en</strong> ze<br />
mijn muts af <strong>en</strong> vader zegt je mag niets pakk<strong>en</strong> zonder<br />
te betal<strong>en</strong>, ik zeg hem geef me dan 10 kopek<strong>en</strong> dan koop<br />
ik voor mij zelf e<strong>en</strong> broodje. Vader gaf me geld <strong>en</strong> ik heb<br />
drie broodjes gekocht <strong>en</strong> opgeget<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik zeg: vadertje wat<br />
zijn die broodjes lekker! To<strong>en</strong> we <strong>alle</strong>s hadd<strong>en</strong> <strong>in</strong>gekocht,<br />
g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> we naar de paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> gav<strong>en</strong> ze te dr<strong>in</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
hooi om te et<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> zij geget<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> we de<br />
paard<strong>en</strong> <strong>in</strong>gespann<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn naar huis gered<strong>en</strong>, ik b<strong>en</strong><br />
de hut <strong>in</strong>gegaan <strong>en</strong> heb mijn jas uitgetrokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik begon<br />
iedere<strong>en</strong> te vertell<strong>en</strong> hoe ik het <strong>in</strong> Tula had gehad <strong>en</strong> hoe<br />
vader <strong>en</strong> ik tot God hadd<strong>en</strong> gebed<strong>en</strong>. Daarna b<strong>en</strong> ik <strong>in</strong><br />
slaap gev<strong>alle</strong>n <strong>en</strong> <strong>in</strong> mijn droom zie ik vader weer naar<br />
huis rijd<strong>en</strong>. Ik word onmiddellijk wakker <strong>en</strong> ik zie dat<br />
iedere<strong>en</strong> slaapt <strong>en</strong> ik g<strong>in</strong>g weer ligg<strong>en</strong> <strong>en</strong> viel <strong>in</strong> slaap.<br />
2
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
3d<br />
Tolstoj over zijn<br />
pedagogische <strong>en</strong><br />
didactische opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>
Tolstoj over zijn<br />
pedagogische <strong>en</strong><br />
didactische opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>
S<strong>in</strong>ds de opricht<strong>in</strong>g van de school <strong>en</strong> zelfs nu nog word<strong>en</strong><br />
de vakk<strong>en</strong> Bijbelse <strong>en</strong> Russische geschied<strong>en</strong>is als volgt<br />
gegev<strong>en</strong>: de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> schar<strong>en</strong> zich om de leraar 1 <strong>en</strong> deze<br />
vertelt hun verhal<strong>en</strong> met het Oude Testam<strong>en</strong>t als <strong>en</strong>ige<br />
leidraad <strong>en</strong>, voor de Russische geschied<strong>en</strong>is, De periode<br />
der Noormann<strong>en</strong> van Pogod<strong>in</strong><strong>en</strong> de verzamelbundel van<br />
Vodovosov. Daarna stelt hij vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> beg<strong>in</strong>t dan<br />
tegelijk te prat<strong>en</strong>. Wanneer er te veel herrie ontstaat, stopt<br />
de leraar het tumult door aan <strong>één</strong> het woord te gev<strong>en</strong>. Zodra<br />
deze blijft stek<strong>en</strong>, roept de leraar de overige leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
te hulp. Als de leraar merkt dat sommige k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hem niet<br />
begrep<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, laat hij e<strong>en</strong> der beste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> het verhaal<br />
herhal<strong>en</strong>.<br />
Deze procedure is niet door ons bedacht, maar helemaal<br />
1. In de andere artikel<strong>en</strong> van Tolstoj op deze website hebb<strong>en</strong> we<br />
meestal gekoz<strong>en</strong> voor ‘onderwijzer’ <strong>in</strong> plaats van ‘leraar’, omdat <strong>in</strong> de<br />
19de eeuw <strong>in</strong> ons eig<strong>en</strong> lager onderwijs de naam onderwijzer<br />
gebruikelijk was.<br />
In dit artikel koz<strong>en</strong> we toch voor ‘leraar’, omdat veel van wat Tolstoj<br />
hier schrijft zowel voor onze hed<strong>en</strong>daagse ‘lerar<strong>en</strong>’ <strong>in</strong> het lager als het<br />
voortgezet onderwijs nuttig kan zijn.
vanzelf ontstaan <strong>en</strong> wordt met ev<strong>en</strong> groot succes toegepast<br />
bij vijf als bij dertig leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, mits de leraar iedere<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />
gat<strong>en</strong> houdt <strong>en</strong> ervoor zorgt dat er bij de herhal<strong>in</strong>g van de<br />
stof niet geschreeuwd wordt. Verder moet hij erop lett<strong>en</strong><br />
dat het gebrul niet aanzwelt tot e<strong>en</strong> orkaan maar dat deze<br />
uitbarst<strong>in</strong>g van vrolijkheid, luidruchtigheid <strong>en</strong> gezonde<br />
wedijver voor zover nodig <strong>in</strong> ban<strong>en</strong> wordt geleid.<br />
In de zomer werd dit hele programma gewijzigd vanwege<br />
de vele bezoekers <strong>en</strong> het wissel<strong>en</strong> van leraar met als gevolg<br />
dat de geschied<strong>en</strong>isles aanmerkelijk stroever verliep.<br />
Voor de nieuwe leraar was al dat geschreeuw onbegrijpelijk.<br />
Volg<strong>en</strong>s hem war<strong>en</strong> deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die tijd<strong>en</strong>s het geroezemoes<br />
hun zegje ded<strong>en</strong> niet <strong>in</strong> staat om all<strong>één</strong> hun verhaal te vertell<strong>en</strong><br />
– volg<strong>en</strong>s hem schreeuwd<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel om<br />
het lawaai – maar het belangrijkste bezwaar was dat hij het<br />
warm <strong>en</strong> b<strong>en</strong>auwd kreeg te midd<strong>en</strong> van die massa jong<strong>en</strong>s<br />
die op zijn rug klomm<strong>en</strong> of aan zijn lipp<strong>en</strong> h<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Voor e<strong>en</strong><br />
beter begrip van de stof is het namelijk noodzakelijk voor<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> om heel dicht bij de verteller te zitt<strong>en</strong>, zodat ze<br />
zijn mimiek <strong>en</strong> beweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> goed kunn<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>. Ik heb al<br />
dikwijls gezi<strong>en</strong> dat k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zich vooral die passages her<strong>in</strong>ner<strong>en</strong><br />
waarbij de verteller zijn verhaal met e<strong>en</strong> overtuig<strong>en</strong>d<br />
gebaar wist te onderstrep<strong>en</strong> of de juiste <strong>in</strong>tonatie wist mee<br />
te gev<strong>en</strong>.<br />
Van de nieuwe leraar moest<strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> de bank<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>één</strong> voor <strong>één</strong> antwoord gev<strong>en</strong>. Deg<strong>en</strong>e die de beurt
kreeg, zweeg uit schaamte, terwijl de leraar opzij keek met<br />
e<strong>en</strong> uitdrukk<strong>in</strong>g van berust<strong>in</strong>g op zijn gezicht of met e<strong>en</strong> toegeeflijk<br />
lachje zei: “Nu… <strong>en</strong> verder?” of: “Goed, zeer goed”<br />
– de ons <strong>alle</strong>n zo bek<strong>en</strong>de leraarstruc. Meer <strong>en</strong> meer heeft<br />
de ervar<strong>in</strong>g mij geleerd dat er niets schadelijkers is voor<br />
de ontwikkel<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d dan deze manier van vrag<strong>en</strong><br />
stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> de hieruit voortvloei<strong>en</strong>de relatie tuss<strong>en</strong> leraar <strong>en</strong><br />
leerl<strong>in</strong>g als van e<strong>en</strong> superieur tot e<strong>en</strong> ondergeschikte. Voor<br />
mij bestaat er niets ergers dan de aanblik van e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong>e<br />
die e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d kwelt zonder dat hij daar recht op heeft.<br />
De leraar weet dat het verschrikkelijk is voor de leerl<strong>in</strong>g om<br />
bloz<strong>en</strong>d, met het zweet <strong>in</strong> zijn hand<strong>en</strong> voor de klas te staan.<br />
De leraar zelf verveelt zich <strong>en</strong> is teleurgesteld, maar hij wijkt<br />
niet af van zijn stelregel dat hij de leerl<strong>in</strong>g nu e<strong>en</strong>maal zó<br />
moet ler<strong>en</strong> om zelfstandig het woord te voer<strong>en</strong>.<br />
Maar waarom e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d moet ler<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn e<strong>en</strong>tje te sprek<strong>en</strong>,<br />
is voor iedere<strong>en</strong> e<strong>en</strong> raadsel. Misschi<strong>en</strong> om hem e<strong>en</strong> fabel<br />
voor ‘Zijne Excell<strong>en</strong>tie’ te lat<strong>en</strong> voorlez<strong>en</strong>? U zult misschi<strong>en</strong><br />
aanvoer<strong>en</strong> dat je anders het niveau van zijn k<strong>en</strong>nis niet<br />
kunt met<strong>en</strong>. Mijn antwoord hierop luidt dat het <strong>in</strong>derdaad<br />
voor e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>staander onmogelijk is om b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uur<br />
de k<strong>en</strong>nis van e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g te met<strong>en</strong>, maar dat e<strong>en</strong> leraar<br />
ge<strong>en</strong> exam<strong>en</strong>s of antwoord<strong>en</strong> nodig heeft om e<strong>en</strong> maatstaf<br />
voor zijn <strong>in</strong>schatt<strong>in</strong>g te hebb<strong>en</strong>. Het lijkt mij dat deze manier<br />
van vrag<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> e<strong>en</strong> overblijfsel is van e<strong>en</strong> oud bijgeloof.<br />
Vroeger, to<strong>en</strong> de leraar de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> nog <strong>alle</strong>s van
uit<strong>en</strong> liet ler<strong>en</strong>, kon hij de k<strong>en</strong>nis van zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />
<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> vaststell<strong>en</strong> door h<strong>en</strong> te dw<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>alle</strong>s woord<br />
voor woord te herhal<strong>en</strong>. Later ontdekte m<strong>en</strong> dat herhal<strong>en</strong><br />
van uit het hoofd geleerde woord<strong>en</strong> nog ge<strong>en</strong> Wet<strong>en</strong> is <strong>en</strong><br />
dus liet m<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> het verhaal <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> woord<strong>en</strong><br />
navertell<strong>en</strong>. Maar het gebruik om <strong>één</strong> leerl<strong>in</strong>g voor de klas<br />
te roep<strong>en</strong> <strong>en</strong> van hem te eis<strong>en</strong> dat hij antwoord geeft als de<br />
leraar dat wil, is blijv<strong>en</strong> bestaan. Wel eist m<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g<br />
dat hij <strong>alle</strong> bek<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> psalm of fabel<br />
te <strong>alle</strong>n tijde <strong>en</strong> onder <strong>alle</strong> omstandighed<strong>en</strong> kan herhal<strong>en</strong>,<br />
maar m<strong>en</strong> vergeet voor het gemak dat e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de<br />
juiste stemm<strong>in</strong>g moet zijn om de <strong>in</strong>houd van e<strong>en</strong> verhaal te<br />
vatt<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> woord<strong>en</strong> weer te gev<strong>en</strong>.<br />
Zowel op lagere schol<strong>en</strong> <strong>en</strong> gymnasia als op de universiteit<br />
k<strong>en</strong> ik ge<strong>en</strong> andere exam<strong>en</strong>s dan die waarbij de vrag<strong>en</strong> vereis<strong>en</strong><br />
dat je woord voor woord of z<strong>in</strong> voor z<strong>in</strong> uit je hoofd<br />
leert. In mijn tijd – ik verliet de universiteit <strong>in</strong> 1845 – leerde<br />
ik voor exam<strong>en</strong>s de stof weliswaar niet woord voor woord,<br />
maar toch z<strong>in</strong> voor z<strong>in</strong> uit mijn hoofd <strong>en</strong> ik kreeg <strong>alle</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
vijf – hoogste cijfer– bij de professor<strong>en</strong>, wier collegedictat<strong>en</strong><br />
ik letterlijk van buit<strong>en</strong> k<strong>en</strong>de.<br />
De bezoekers, die het onderwijs op Jasnaja Poljana zoveel<br />
schade hebb<strong>en</strong> berokk<strong>en</strong>d, hebb<strong>en</strong> mij aan de andere kant<br />
e<strong>en</strong> grote di<strong>en</strong>st bewez<strong>en</strong>. Door h<strong>en</strong> b<strong>en</strong> ik def<strong>in</strong>itief tot de<br />
overtuig<strong>in</strong>g gekom<strong>en</strong> dat het opzegg<strong>en</strong> van less<strong>en</strong> of exam<strong>en</strong>s<br />
e<strong>en</strong> overblijfsel is van e<strong>en</strong> bijgeloof uit de Middeleeuw<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> dat bij de huidige gang van zak<strong>en</strong> op school dit
gebruik niet te handhav<strong>en</strong> is.<br />
Ik heb mij vaak lat<strong>en</strong> meeslep<strong>en</strong> door mijn k<strong>in</strong>derlijke gevoel<br />
van trots <strong>en</strong> wilde dan de door mij hooggeachte bezoeker <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong> uur tijds aanton<strong>en</strong> wat de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> al wist<strong>en</strong>, maar het<br />
liep er altijd op uit dat de bezoeker de <strong>in</strong>druk kreeg dat de<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> dát k<strong>en</strong>d<strong>en</strong> wat ze juist niét wist<strong>en</strong> of van m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />
was dat ze niet wist<strong>en</strong> wat ze juist heel goed k<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. En<br />
er ontstond <strong>in</strong> die tijd e<strong>en</strong> gordiaanse knoop van misverstand<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> mij <strong>en</strong> de bezoeker, zelfs wanneer deze e<strong>en</strong><br />
verstandig, begaafd <strong>en</strong> ter zake kundig man was <strong>en</strong> onze<br />
relatie ook geheel vrijblijv<strong>en</strong>d was. Wat moet e<strong>en</strong> <strong>in</strong>spectiebezoek<br />
van de directeur dan wel voor gevolg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>,<br />
nog afgezi<strong>en</strong> van de verstor<strong>in</strong>g van het lesprogramma <strong>en</strong><br />
van de begripsverwarr<strong>in</strong>g die zulke exam<strong>en</strong>s bij de scholier<strong>en</strong><br />
teweeg br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>?<br />
Op dit mom<strong>en</strong>t b<strong>en</strong> ik de m<strong>en</strong><strong>in</strong>g toegedaan dat het zowel<br />
voor e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>staander als voor e<strong>en</strong> leraar e<strong>en</strong> onmogelijke<br />
opgave is e<strong>en</strong> optelsom te mak<strong>en</strong> van <strong>alle</strong> k<strong>en</strong>nis van e<strong>en</strong><br />
leerl<strong>in</strong>g, net zo m<strong>in</strong> als het mogelijk is om uw <strong>en</strong> mijn k<strong>en</strong>nis<br />
van e<strong>en</strong> willekeurige tak van wet<strong>en</strong>schap kort sam<strong>en</strong> te<br />
vatt<strong>en</strong>. Het zou ev<strong>en</strong> dom <strong>en</strong> vreemd zijn om e<strong>en</strong> veertigjarige<br />
ontwikkelde man e<strong>en</strong> exam<strong>en</strong> <strong>in</strong> de geografie af te<br />
nem<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> ti<strong>en</strong>jarig k<strong>in</strong>d.<br />
De e<strong>en</strong> zowel als de ander moet<strong>en</strong> wel uit het hoofd geleerde<br />
antwoord<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>, maar <strong>in</strong> e<strong>en</strong> uur kun je niet ontdekk<strong>en</strong><br />
wat zij werkelijk wet<strong>en</strong>. Je moet maand<strong>en</strong> met h<strong>en</strong>
sam<strong>en</strong>lev<strong>en</strong> om hun ware k<strong>en</strong>nis aan de weet te kom<strong>en</strong>.<br />
Op schol<strong>en</strong> waar exam<strong>en</strong>s zijn <strong>in</strong>gevoerd – onder ‘exam<strong>en</strong>’<br />
versta ik elke eis om vrag<strong>en</strong> te beantwoord<strong>en</strong> – komt er nog<br />
<strong>één</strong> nutteloos vak bij, dat e<strong>en</strong> extra <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g vergt <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
bijzondere aanleg vereist. Dit vak heet ‘voorbereid<strong>in</strong>g voor<br />
exam<strong>en</strong>s <strong>en</strong> less<strong>en</strong>’. E<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g van het gymnasium krijgt<br />
les <strong>in</strong> geschied<strong>en</strong>is, rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> wat het voornaamste is, <strong>in</strong><br />
de kunst om op exam<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> goed antwoord te gev<strong>en</strong>. Ik beschouw<br />
dit laatste als volkom<strong>en</strong> onnuttig. Als leraar taxeer<br />
ik het k<strong>en</strong>nisniveau van mijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> exact als het<br />
niveau van mijn eig<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis, ook zonder exam<strong>en</strong>vrag<strong>en</strong><br />
te stell<strong>en</strong>. Maar als e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>staander dit k<strong>en</strong>nisniveau wil<br />
ler<strong>en</strong> taxer<strong>en</strong>, dan moet hij maar e<strong>en</strong> poosje met ons optrekk<strong>en</strong><br />
om de resultat<strong>en</strong> van deze k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> haar toepass<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> het lev<strong>en</strong> te bestuder<strong>en</strong>. Er is ge<strong>en</strong> andere weg <strong>en</strong><br />
<strong>alle</strong> pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om via exam<strong>en</strong>s deze k<strong>en</strong>nis te met<strong>en</strong> zijn<br />
hypocriet, leug<strong>en</strong>achtig <strong>en</strong> obstakels voor het onderwijs. In<br />
het onderwijs is er slechts <strong>één</strong> onafhankelijke rechter <strong>en</strong> dat<br />
is de leraar die op zijn beurt <strong>alle</strong><strong>en</strong> door zijn eig<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
gecontroleerd kan word<strong>en</strong>.<br />
Bij de geschied<strong>en</strong>isles gev<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>alle</strong>n tegelijk antwoord,<br />
niet omdat zij zo nodig hun k<strong>en</strong>nis t<strong>en</strong> toon moet<strong>en</strong><br />
spreid<strong>en</strong>, maar gewoon omdat de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> de behoefte<br />
voel<strong>en</strong> de opgedane <strong>in</strong>drukk<strong>en</strong> door middel van woord<strong>en</strong><br />
vast te legg<strong>en</strong>. Deze zomer hadd<strong>en</strong> de nieuwe leraar noch<br />
ik dit door. Wij zag<strong>en</strong> <strong>in</strong> het vrag<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> nu e<strong>en</strong>maal e<strong>en</strong>
middel om hun k<strong>en</strong>nis te controler<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarom vond<strong>en</strong><br />
wij het geschikter om de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ieder apart e<strong>en</strong> beurt te<br />
gev<strong>en</strong>. In plaats van h<strong>en</strong> door elkaar he<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> prat<strong>en</strong>.<br />
Ik was er nog niet achter waarom de les zo vervel<strong>en</strong>d was<br />
<strong>en</strong> zo slecht liep, maar mijn vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> de stelregel dat<br />
de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> vrij zijn <strong>in</strong> hun do<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong> bracht uitkomst.<br />
Het grootste deel van de klas zat zich te vervel<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
stuk of drie brutaaltjes gav<strong>en</strong> me als <strong>en</strong>ig<strong>en</strong> nog antwoord,<br />
maar de drie meest verleg<strong>en</strong> jong<strong>en</strong>s hield<strong>en</strong> hun mond <strong>en</strong><br />
huild<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>d <strong>en</strong> ze kreg<strong>en</strong> <strong>alle</strong>maal e<strong>en</strong> nul.<br />
In de zomermaand<strong>en</strong> bekommerde ik me totaal niet om de<br />
less<strong>en</strong> <strong>in</strong> Bijbelse geschied<strong>en</strong>is, <strong>en</strong> de leraar, e<strong>en</strong> voorstander<br />
van orde <strong>en</strong> gezag, had de vrije hand gehad om de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
aan de bank<strong>en</strong> vast te ket<strong>en</strong><strong>en</strong>, h<strong>en</strong> te kwell<strong>en</strong> door<br />
ze ieder apart e<strong>en</strong> beurt te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> te kanker<strong>en</strong> op hun<br />
ongeïnteresseerdheid.<br />
Meermal<strong>en</strong> heb ik hem geadviseerd om de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s<br />
de les te lat<strong>en</strong> opstaan, maar hij beschouwde mijn raad als<br />
e<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>delijke, zij het vergeeflijke eig<strong>en</strong>aardigheid – zoals<br />
trouw<strong>en</strong>s mijn meeste collega’s deze raad op zull<strong>en</strong> vatt<strong>en</strong><br />
– <strong>en</strong> zo bleef de oude orde gehandhaafd totdat de vroegere<br />
leraar weer terugkeerde.<br />
In het klass<strong>en</strong>boek van de nieuwe leraar stond<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> opmerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> de trant van: “Ik kan ge<strong>en</strong> woord los krijg<strong>en</strong><br />
uit Sav<strong>in</strong>. Grisj<strong>in</strong> heeft weer niets gezegd. De koppigheid<br />
van Petjka verbaast mij: hij heeft zijn mond niet <strong>op<strong>en</strong></strong>gedaan.<br />
Met Sav<strong>in</strong> gaat het nog slechter dan eerst” <strong>en</strong>zovoorts.<br />
0
Sav<strong>in</strong> is e<strong>en</strong> bloz<strong>en</strong>de, mollige jong<strong>en</strong> met vettige oogjes<br />
<strong>en</strong> lange wimpers, zoon van e<strong>en</strong> welvar<strong>en</strong>de koopman. Hij<br />
draagt e<strong>en</strong> gelooide pelsjas <strong>en</strong> laarz<strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> afdragertjes<br />
van zijn vader zijn, verder e<strong>en</strong> Alexandrijns hemd <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
broek. Het sympathieke karakter van deze jong<strong>en</strong> trof mij<br />
<strong>in</strong> het bijzonder door het feit dat hij zich tijd<strong>en</strong>s de rek<strong>en</strong>les<br />
onderscheidde van de ander<strong>en</strong> door zijn v<strong>in</strong>d<strong>in</strong>grijkheid <strong>en</strong><br />
zijn uitgelat<strong>en</strong> vrolijkheid. Hij is ook niet slecht <strong>in</strong> lez<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
schrijv<strong>en</strong>. Maar zodra m<strong>en</strong> hem vraagt e<strong>en</strong> verhaal voor te<br />
lez<strong>en</strong>, laat hij zijn mooie krull<strong>en</strong>bol op zijn schouder hang<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> de tran<strong>en</strong> hem <strong>in</strong> de og<strong>en</strong>. Het lijkt wel of<br />
hij zich het liefst zou will<strong>en</strong> verstopp<strong>en</strong> voor iedere<strong>en</strong> <strong>en</strong> je<br />
ziet dat hij ondraaglijk lijdt.<br />
Als je hem dw<strong>in</strong>gt om iets uit zijn hoofd te ler<strong>en</strong>, zal hij het<br />
wel opzegg<strong>en</strong>, maar e<strong>en</strong> z<strong>in</strong> zelf formuler<strong>en</strong> kan of durft<br />
hij niet. Of het uit angst is, die zijn vroegere leraar hem<br />
heeft <strong>in</strong>geboezemd – hij heeft vroeger van e<strong>en</strong> geestelijke<br />
les gehad – of uit gebrek aan zelfvertrouw<strong>en</strong>, uit eerzucht<br />
of verleg<strong>en</strong>heid voor de andere jong<strong>en</strong>s die <strong>in</strong> zijn og<strong>en</strong><br />
de m<strong>in</strong>dere van hem zijn, uit e<strong>en</strong> gevoel van superioriteit,<br />
of ergernis over het feit dat hij <strong>in</strong> dit <strong>en</strong>e vak achter is bij<br />
de rest, of omdat hij zich al e<strong>en</strong> paar keer van zijn slechte<br />
kant heeft lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, mag Joost wet<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong> is hij diep<br />
<strong>in</strong> zijn hart wel dodelijk beledigd door e<strong>en</strong> onvri<strong>en</strong>delijk<br />
woord dat de leraar ontviel of misschi<strong>en</strong> is het wel e<strong>en</strong><br />
comb<strong>in</strong>atie van al deze factor<strong>en</strong>. We zull<strong>en</strong> ’t nooit te wet<strong>en</strong><br />
kom<strong>en</strong>. Deze plank<strong>en</strong>koorts – e<strong>en</strong> <strong>in</strong> het lev<strong>en</strong> beperk<strong>en</strong>de
karaktertrek – is onverbrekelijk verbond<strong>en</strong> met al het goede<br />
<strong>in</strong> zijn k<strong>in</strong>derziel. Je kunt deze plank<strong>en</strong>koorts met dwangmiddel<strong>en</strong><br />
te lijf gaan, maar dat is riskant omdat je dan<br />
tegelijkertijd <strong>alle</strong> waardevolle eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>in</strong> hem aantast,<br />
die onontbeerlijk zijn voor e<strong>en</strong> leraar, die deze jong<strong>en</strong><br />
nog verder wil begeleid<strong>en</strong>.<br />
De nieuwe leraar volgde toch mijn advies op, hij liet de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
vrij om op te staan, om op tafels <strong>en</strong> bank<strong>en</strong> <strong>en</strong> desnoods<br />
op zijn rug te klimm<strong>en</strong> <strong>en</strong> diezelfde les nog begonn<strong>en</strong><br />
de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> onvergelijkbaar veel beter te vertell<strong>en</strong>. En<br />
<strong>in</strong> het klass<strong>en</strong>boek van de leraar stond vermeld dat zelfs die<br />
stijfkop van e<strong>en</strong> Savín <strong>en</strong>kele woord<strong>en</strong> gezegd had.<br />
2<br />
In 2000 <strong>in</strong> New York<br />
versch<strong>en</strong><strong>en</strong> bundel van<br />
Tolstojs ideeën over<br />
onderwijs.<br />
De Introduction tot<br />
dat boek staat op deze<br />
website.
Er heerst op e<strong>en</strong> school iets onbestemds, iets wat zich aan<br />
het gezag van de leraar onttrekt, e<strong>en</strong> f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> dat volslag<strong>en</strong><br />
onbek<strong>en</strong>d is <strong>in</strong> de pedagogiek <strong>en</strong> dat tegelijkertijd het<br />
wez<strong>en</strong> uitmaakt van het welslag<strong>en</strong> van onderwijs – namelijk<br />
de sfeer op school. Deze sfeer is aan bepaalde wett<strong>en</strong> gebond<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> afhankelijk van de negatieve <strong>in</strong>vloed van de leraar,<br />
dat wil zegg<strong>en</strong> dat hij deze bepaalde zak<strong>en</strong> moet vermijd<strong>en</strong><br />
om deze sfeer niet te verstor<strong>en</strong>. Zo is de sfeer op school altijd<br />
omgekeerd ev<strong>en</strong>redig aan de dwang <strong>en</strong> de discipl<strong>in</strong>e die<br />
er op die school heers<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan de <strong>in</strong>m<strong>en</strong>g<strong>in</strong>g van de<br />
leraar <strong>in</strong> de d<strong>en</strong>kwijze der leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Maar recht ev<strong>en</strong>redig<br />
aan het aantal leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer omgekeerd ev<strong>en</strong>redig<br />
aan de lesduur <strong>en</strong>zovoort. Deze sfeer op school verspreidt<br />
zich zeer snel onder de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> deelt zich zelfs aan de<br />
leraar mee. Zij manifesteert zich overduidelijk <strong>in</strong> de stemhoogte,<br />
de ooguitdrukk<strong>in</strong>g, de gebar<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> de onderl<strong>in</strong>ge<br />
wedijver. (...) Deze sfeer laat zich niet kunstmatig opwekk<strong>en</strong><br />
of bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Je hoeft het ook niet te prober<strong>en</strong>, want zij<br />
ontstaat altijd vanzelf.<br />
To<strong>en</strong> onze school nog maar net bestond, maakte ik veel<br />
van dergelijke fout<strong>en</strong>. Zodra e<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> de les slecht kon<br />
volg<strong>en</strong>, of ge<strong>en</strong> z<strong>in</strong> meer had, of wanneer de op school zo<br />
bek<strong>en</strong>de dufheid hem overviel, dan zei ik teg<strong>en</strong> hem: “Ga<br />
maar wat spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>!” De jong<strong>en</strong> begon lach<strong>en</strong>d te spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>;<br />
de ander<strong>en</strong> lacht<strong>en</strong> met hem mee. En nadat de jong<strong>en</strong><br />
wat had gesprong<strong>en</strong>, was het e<strong>en</strong> ander k<strong>in</strong>d geword<strong>en</strong>.<br />
Maar to<strong>en</strong> dit e<strong>en</strong> paar keer gebeurd was, leek het wel of,<br />
3
wanneer je hem zei wat te gaan spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, hij door e<strong>en</strong> nog<br />
grotere dufheid bevang<strong>en</strong> werd. En huil<strong>en</strong>d zag hij <strong>in</strong> dat<br />
zijn stemm<strong>in</strong>g niet was wat die wez<strong>en</strong> moest. Ook wilde<br />
hij zich daarbij beslist niet door e<strong>en</strong> ander lat<strong>en</strong> help<strong>en</strong>.<br />
K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zowel als volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> staan <strong>alle</strong><strong>en</strong> <strong>op<strong>en</strong></strong> voor<br />
nieuwe <strong>in</strong>drukk<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> verhoogde staat van alertheid <strong>en</strong><br />
spann<strong>in</strong>g. Daarom is het e<strong>en</strong> grove fout, die we maar al te<br />
gauw g<strong>en</strong>eigd zijn te mak<strong>en</strong>, om e<strong>en</strong> vrolijke sfeer op e<strong>en</strong><br />
school te beschouw<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> vijand of e<strong>en</strong> barrière.<br />
Wanneer echter de lev<strong>en</strong>dige sfeer <strong>in</strong> e<strong>en</strong> klas zó groot is dat<br />
het de leraar onmogelijk wordt gemaakt om les te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
dat hij zich vanwege het helse kabaal niet meer verstaanbaar<br />
kan mak<strong>en</strong>, moet je de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> dan ge<strong>en</strong> schrobber<strong>in</strong>g<br />
gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> deze lev<strong>en</strong>dige drukte e<strong>en</strong> halt toeroep<strong>en</strong>?<br />
Als echter de les zelf deze drukte met zich meebr<strong>en</strong>gt, dan<br />
kun je je niet beter w<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Maar als de drukte e<strong>en</strong> andere<br />
oorzaak heeft, is het de fout van de leraar dat hij deze lev<strong>en</strong>digheid<br />
niet <strong>in</strong> ban<strong>en</strong> heeft geleid. Het is de taak van<br />
de leraar, die onbewust door elke goede leraar uitgevoerd<br />
wordt, om deze sfeer van lev<strong>en</strong>dige belangstell<strong>in</strong>g voortdur<strong>en</strong>d<br />
voedsel te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> om haar geleidelijk de vrije teugel<br />
te lat<strong>en</strong>.<br />
Stel dat u bijvoorbeeld <strong>één</strong> jong<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vraag stelt, terwijl<br />
e<strong>en</strong> ander zit te spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> beurt, want hij weet het<br />
antwoord; hij kijkt u recht <strong>in</strong> de og<strong>en</strong>, kan zijn mond bijna<br />
niet stil houd<strong>en</strong>, volgt met gretige blik deg<strong>en</strong>e die de beurt<br />
heeft <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> fout ontgaat hem. Als u de jong<strong>en</strong> die op
zijn stoel te spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zit, dezelfde vraag stelt, zal hij u vol<br />
<strong>en</strong>thousiasme antwoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat hij zal zegg<strong>en</strong> zal voor<br />
altijd <strong>in</strong> zijn geheug<strong>en</strong> gegrift staan. Laat u hem daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong><br />
te lang <strong>in</strong> spann<strong>in</strong>g zitt<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> geeft u hem e<strong>en</strong><br />
halfuur lang ge<strong>en</strong> toestemm<strong>in</strong>g zijn k<strong>en</strong>nis te spui<strong>en</strong>, dan<br />
zal hij al gauw zijn buurman gaan zitt<strong>en</strong> pest<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> tweede voorbeeld: Als u op e<strong>en</strong> prov<strong>in</strong>cieschooltje of<br />
e<strong>en</strong> Duitse school 2 de klas uit loopt op e<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t dat<br />
het zeer stil is <strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> opdraagt om gewoon door<br />
te gaan met hun werk <strong>en</strong> u luistert na e<strong>en</strong> half uur aan<br />
de deur, dan zult u e<strong>en</strong> groot tumult hor<strong>en</strong> dat eerder veroorzaakt<br />
wordt door katt<strong>en</strong>kwaad dan door de aard van<br />
hun leeractiviteit<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> ervar<strong>in</strong>g die we vaak op onze<br />
school hebb<strong>en</strong> opgedaan. Maar als u midd<strong>en</strong> onder de les,<br />
op e<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t dat het al tamelijk lawaaierig is, de klas uit<br />
loopt <strong>en</strong> terugsluipt naar de deur om te luister<strong>en</strong>, dan zult<br />
u merk<strong>en</strong> dat de jong<strong>en</strong>s gewoon verder vertell<strong>en</strong>, terwijl<br />
ze elkaar verbeter<strong>en</strong> <strong>en</strong> controler<strong>en</strong>, <strong>en</strong> het komt vaker voor<br />
dat zij tijd<strong>en</strong>s onze afwezigheid hun mond houd<strong>en</strong> dan dat<br />
zij keet beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> te schopp<strong>en</strong>.<br />
Ook deze manier van orde bewar<strong>en</strong> heeft, net als het oude<br />
2. Tolstoj had juist e<strong>en</strong> reis door WestEuropa gemaakt waarbij hij<br />
onder meer lagere schol<strong>en</strong> had bezocht om zich op de hoogte te<br />
stell<strong>en</strong> hoe het daar toeg<strong>in</strong>g. Wat het lager onderwijs betreft was hij<br />
verontwaardigd over de autoritaire discipl<strong>in</strong>e, de leermiddel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
onderwijsmethod<strong>en</strong> op de schol<strong>en</strong> <strong>in</strong> Duitsland <strong>en</strong> Frankrijk.<br />
15
egime van <strong>in</strong> bank<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> je mond houd<strong>en</strong> zolang je<br />
niets gevraagd wordt, zijn eig<strong>en</strong> specifieke method<strong>en</strong>. Die<br />
zijn niet zo moeilijk, maar je moet ze wel k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, wil de<br />
eerste ervar<strong>in</strong>g ermee ge<strong>en</strong> mislukk<strong>in</strong>g word<strong>en</strong>. Je moet<br />
er wel op lett<strong>en</strong> dat er ge<strong>en</strong> schreeuwlelijkerds zijn die de<br />
laatst gesprok<strong>en</strong> woord<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar herhal<strong>en</strong> om lawaai<br />
te mak<strong>en</strong>, want het plezier om herrie te schopp<strong>en</strong> mag niet<br />
hun voornaamste strev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Je moet sommige leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
test<strong>en</strong> of zij <strong>in</strong> staat zijn om <strong>in</strong> hun e<strong>en</strong>tje <strong>alle</strong>s te<br />
vertell<strong>en</strong> <strong>en</strong> of zij de z<strong>in</strong> van het verhaal wel begrep<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />
Als er e<strong>en</strong> te groot aantal leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> is, moet je h<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
groepjes opdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> h<strong>en</strong> per groep het verhaal lat<strong>en</strong> besprek<strong>en</strong>.<br />
Je moet je niet ongerust mak<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> nieuwe leerl<strong>in</strong>g<br />
soms e<strong>en</strong> maand lang zijn mond niet <strong>op<strong>en</strong></strong>doet. Je moet er<br />
<strong>alle</strong><strong>en</strong> wel op lett<strong>en</strong> of hij met het verhaal bezig is of met<br />
heel andere zak<strong>en</strong>. Gewoonlijk kan e<strong>en</strong> nieuwkomer <strong>in</strong> het<br />
beg<strong>in</strong> slechts de uiterlijke kant van de lesmethode vatt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
gaat hij geheel <strong>en</strong> al op <strong>in</strong> het observer<strong>en</strong> hoe de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> of hoe de lipp<strong>en</strong> van de leraar beweg<strong>en</strong><br />
of hoe iedere<strong>en</strong> plotsel<strong>in</strong>g beg<strong>in</strong>t te schreeuw<strong>en</strong>. Hij gaat<br />
net zo zitt<strong>en</strong> als de ander<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong> zo dapper beg<strong>in</strong>t hij te<br />
schreeuw<strong>en</strong> zonder zich ook maar iets te her<strong>in</strong>ner<strong>en</strong>, terwijl<br />
hij exact de woord<strong>en</strong> van zijn buurman nabauwt. De<br />
leraar <strong>en</strong> zijn klasg<strong>en</strong>ootjes mak<strong>en</strong> hem duidelijk dat er iets<br />
anders van hem verlangd wordt. Er zal <strong>en</strong>ige tijd verstrijk<strong>en</strong>,<br />
maar dan beg<strong>in</strong>t hij ook zelf iets te vertell<strong>en</strong>. Hoe <strong>en</strong> op
welk mom<strong>en</strong>t de knop van het begrip <strong>in</strong> hem is ontlok<strong>en</strong> is<br />
moeilijk te constater<strong>en</strong>.<br />
Kort geled<strong>en</strong> mocht ik getuige zijn van e<strong>en</strong> dergelijke bewustword<strong>in</strong>g<br />
bij e<strong>en</strong> heel schuchter meisje dat al e<strong>en</strong><br />
maand lang niets had gezegd. M<strong>en</strong>eer Oe. was aan het<br />
woord; ik zat wat terzijde <strong>en</strong> sloeg het geheel gade. To<strong>en</strong><br />
het de beurt van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> was om te vertell<strong>en</strong>, merkte ik<br />
dat Marfoetka – zo heet zij – uit haar bank gleed met e<strong>en</strong> gebaar<br />
dat gewoonlijk aangeeft dat e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d uit de toestand<br />
van toehoorder overgaat naar die van verteller. Zij kwam<br />
wat dichterbij. To<strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> begon te prat<strong>en</strong>, wierp ik e<strong>en</strong><br />
blik op haar: nauwelijks zichtbaar bewoog ze haar lipp<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ze keek lev<strong>en</strong>dig <strong>en</strong> vol begrip uit haar og<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> onze<br />
blikk<strong>en</strong> elkaar kruist<strong>en</strong>, sloeg zij haar og<strong>en</strong> neer. Na e<strong>en</strong><br />
m<strong>in</strong>uut keek ik opnieuw <strong>en</strong> weer stond ze wat voor zich uit<br />
te mompel<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> ik haar uitnodigde om iets te vertell<strong>en</strong>,<br />
raakte ze totaal <strong>in</strong> de war. Twee dag<strong>en</strong> later kon ze het hele<br />
verhaal vlot vertell<strong>en</strong>.<br />
Wat er blijft hang<strong>en</strong> van dergelijke verhal<strong>en</strong> bij de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
kun je het beste toets<strong>en</strong> aan de verhal<strong>en</strong> die ze zelf uit<br />
hun hoofd opschrijv<strong>en</strong>, waarbij wij <strong>alle</strong><strong>en</strong> wat spelfout<strong>en</strong><br />
verbeter<strong>en</strong>.
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
3e<br />
Tolstojs gebruik<br />
van de verhal<strong>en</strong> uit<br />
het Oude Testam<strong>en</strong>t
Tolstojs gebruik<br />
van de verhal<strong>en</strong> uit<br />
het Oude Testam<strong>en</strong>t
Nog afgezi<strong>en</strong> van het feit dat zowel de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> als ouders<br />
<strong>en</strong>ige k<strong>en</strong>nis van het Oude Testam<strong>en</strong>t noodzakelijk<br />
v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, beantwoordde van <strong>alle</strong> verhal<strong>en</strong> die ik <strong>in</strong> de loop<br />
van drie jaar uitgeprobeerd heb, niets zo goed aan de ideeën<br />
<strong>en</strong> de geestesgesteldheid van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> als dit boek. 1 En<br />
voor zover ik het kon bekijk<strong>en</strong>, was dit ook zo het geval op<br />
andere schol<strong>en</strong>. Ik heb ’t geprobeerd met het Nieuwe Testam<strong>en</strong>t,<br />
Russische geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> aardrijkskunde; daarna<br />
met verklar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van natuurverschijnsel<strong>en</strong>. Maar ze luisterd<strong>en</strong><br />
er zonder plezier naar <strong>en</strong> vergat<strong>en</strong> <strong>alle</strong>s. Het Oude<br />
Testam<strong>en</strong>t echter onthield<strong>en</strong> ze feilloos <strong>en</strong> vol <strong>en</strong>thousiasme<br />
verteld<strong>en</strong> ze zowel <strong>in</strong> de klas als thuis de verhal<strong>en</strong><br />
na. En de her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g bleef zelfs zo lev<strong>en</strong>dig dat deze k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
twee maand<strong>en</strong> nadat het verhaal verteld was, deze<br />
Bijbelvertell<strong>in</strong>g uit hun hoofd opschrev<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun schrift<strong>en</strong>,<br />
bijna zonder iets te verget<strong>en</strong>. (…)<br />
1. Er is e<strong>en</strong> groot verschil tuss<strong>en</strong> de jonge onderwijzer Tolstoj <strong>en</strong> de<br />
latere Christ<strong>en</strong>pacifist Tolstoj. De jonge onderwijzer <strong>en</strong> verhal<strong>en</strong>verteller<br />
houdt van het Oude Testam<strong>en</strong>t, de oudere, diepgelovig geword<strong>en</strong><br />
man van de Bergrede <strong>in</strong> het Nieuwe Testam<strong>en</strong>t.
Het is naar mijn m<strong>en</strong><strong>in</strong>g onmogelijk om dit boek te vervang<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> om er verander<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> of het<br />
verkort weer te gev<strong>en</strong>, zoals <strong>in</strong> de boek<strong>en</strong> van de schrijfster<br />
Zontag gebeurt, lijkt me heel schadelijk.<br />
In het Oude Testam<strong>en</strong>t is ieder woord waar als e<strong>en</strong> <strong>op<strong>en</strong></strong>bar<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> waarachtig als kunst. Als u het schepp<strong>in</strong>gsverhaal<br />
leest <strong>en</strong> u leest ditzelfde verhaal <strong>in</strong> e<strong>en</strong> verkorte uitgave,<br />
dan zal de verkorte versie u volkom<strong>en</strong> onbegrijpelijk<br />
voorkom<strong>en</strong>. (...) Het is onbegrijpelijk dat m<strong>en</strong> stukk<strong>en</strong><br />
uit het Oude Testam<strong>en</strong>t weglaat, want het karakter <strong>en</strong> de<br />
schoonheid ervan word<strong>en</strong> er door aangetast.<br />
Waarom wordt bijvoorbeeld <strong>in</strong> de verkorte uitgave altijd de<br />
passage weggelat<strong>en</strong>, waar<strong>in</strong> Gods adem, to<strong>en</strong> er nog niets<br />
was, over de water<strong>en</strong> blies <strong>en</strong> hij na de schepp<strong>in</strong>g de wereld<br />
bekeek <strong>en</strong> zag dat het goed was; waarna hij de dag <strong>en</strong> de<br />
nacht schiep? Waarom wordt de passage geschrapt, waar<strong>in</strong><br />
God de m<strong>en</strong>s lev<strong>en</strong> <strong>in</strong>blies via de neusgat<strong>en</strong> <strong>en</strong> de passage<br />
waar<strong>in</strong> God e<strong>en</strong> rib uit Adams lijf nam <strong>en</strong> de lege plaats<br />
met vlees opvulde? Enzovoort. Je moet deze verhal<strong>en</strong> aan<br />
onbedorv<strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> voorgelez<strong>en</strong> om te kunn<strong>en</strong><br />
begrijp<strong>en</strong> <strong>in</strong> hoeverre dit <strong>alle</strong>s waar <strong>en</strong> nodig is.<br />
Hoe <strong>in</strong>geburgerd zijn de grapjes niet dat het Oude Testam<strong>en</strong>t<br />
e<strong>en</strong> onfatso<strong>en</strong>lijk boek is dat je niet aan e<strong>en</strong> jong meisje<br />
<strong>in</strong> hand<strong>en</strong> kunt gev<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong> moet je het niet aan e<strong>en</strong><br />
ónfatso<strong>en</strong>lijk meisje gev<strong>en</strong>, maar als ik het voorlees aan<br />
boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> dan verander ik niets <strong>en</strong> sla ik ge<strong>en</strong> woord<br />
over. En niemand beg<strong>in</strong>t te giechel<strong>en</strong> achter andermans
ug <strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> zit met oprechte belangstell<strong>in</strong>g <strong>en</strong> klopp<strong>en</strong>d<br />
hart te luister<strong>en</strong>. Bij de geschied<strong>en</strong>is van Lot <strong>en</strong> zijn<br />
dochters <strong>en</strong> die over Judas zitt<strong>en</strong> ze van afschuw te rill<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
plaats van te lach<strong>en</strong>.<br />
Hoe helder <strong>en</strong> duidelijk van compositie zijn al deze verhal<strong>en</strong><br />
vooral voor e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d <strong>en</strong> wat str<strong>en</strong>g <strong>en</strong> sober van stijl<br />
tegelijk.<br />
Ik kan me niet voorstell<strong>en</strong> hoe je k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zou moet<strong>en</strong> opvoed<strong>en</strong><br />
als dit boek niet zou bestaan. En toch d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> wij<br />
nog steeds: wat hebb<strong>en</strong> we eig<strong>en</strong>lijk aan die verhal<strong>en</strong> die<br />
wij <strong>in</strong> onze jeugd geleerd hebb<strong>en</strong>, als wij ze later weer t<strong>en</strong><br />
dele verget<strong>en</strong>? Zou het dan niet om het ev<strong>en</strong> zijn of we ze<br />
laz<strong>en</strong> of niet?<br />
En zo lang wij niet <strong>alle</strong> elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van onze eig<strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<br />
herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>in</strong> de ontwikkel<strong>in</strong>g van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die<br />
wij onderwijz<strong>en</strong>, blijv<strong>en</strong> we zo d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. We kunn<strong>en</strong> og<strong>en</strong>schijnlijk<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> wel ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>, schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
of hun begrip bijbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> voor geschied<strong>en</strong>is, geografie of<br />
natuurverschijnsel<strong>en</strong> zónder gebruik te mak<strong>en</strong> van het<br />
Oude Testam<strong>en</strong>t, maar dit wordt op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele school<br />
gedaan.<br />
De <strong>alle</strong>reerste relatie tuss<strong>en</strong> leraar <strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> berust <strong>in</strong><br />
feite op dit boek. E<strong>en</strong> dergelijk verschijnsel dat zo algeme<strong>en</strong><br />
is, is niet toevallig. Het feit dat de relatie tuss<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> mij volkom<strong>en</strong> vrij was, to<strong>en</strong> onze school van start g<strong>in</strong>g,<br />
heeft me geholp<strong>en</strong> bij de verklar<strong>in</strong>g van dit verschijnsel.
E<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d of volwass<strong>en</strong>e die naar school gaat – ik maak ge<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kel onderscheid tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ti<strong>en</strong>, dertig of zev<strong>en</strong>tigjarige<br />
– heeft op d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geheel eig<strong>en</strong> kijk, die hij zelf uit<br />
het lev<strong>en</strong> heeft afgeleid. Ieder m<strong>en</strong>s, ongeacht zijn leeftijd,<br />
moet het fijn gaan v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> om te ler<strong>en</strong> voordat hij beg<strong>in</strong>t<br />
met studer<strong>en</strong>. Maar voordat hij <strong>en</strong>ig nut ziet <strong>in</strong> studer<strong>en</strong>,<br />
moet hij de onjuistheid <strong>en</strong> onvolledigheid van wat hij al<br />
weet <strong>en</strong> d<strong>en</strong>kt erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Ge<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong>e of k<strong>in</strong>d zou <strong>in</strong><br />
staat zijn om te studer<strong>en</strong>, als zijn <strong>en</strong>ige studieperspectief<br />
zou bestaan uit het kunn<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>, schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Ge<strong>en</strong> leraar zou les kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>, als hij niet e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sbeschouw<strong>in</strong>g<br />
bezat, die verder g<strong>in</strong>g dan die van zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Wil e<strong>en</strong> leraar het vertrouw<strong>en</strong> w<strong>in</strong>n<strong>en</strong> van zijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
dan moet hij e<strong>en</strong> tipje van die sluier oplicht<strong>en</strong>, die de<br />
volle pracht van de oudtestam<strong>en</strong>tische wereld van ideeën,<br />
k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> poëzie voor h<strong>en</strong> verborg<strong>en</strong> houdt. En de poort tot<br />
deze wereld moet het studer<strong>en</strong> voor hem ontsluit<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong><br />
als e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>de betover<strong>in</strong>g voelt uitgaan<br />
van deze schitter<strong>en</strong>de wereld, zal hij bereid zijn om zó hard<br />
te werk<strong>en</strong> aan zichzelf als wij van hem verlang<strong>en</strong>. (...)<br />
Ik heb h<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>, h<strong>en</strong> voor natuurverschijnsel<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> verklar<strong>in</strong>g gegev<strong>en</strong> <strong>en</strong> ik heb h<strong>en</strong> verteld,<br />
wat <strong>in</strong> ieder abcboek staat, dat de vrucht<strong>en</strong> van het ler<strong>en</strong><br />
zoet zijn. Maar mijn leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> geloofd<strong>en</strong> mij niet <strong>en</strong> blev<strong>en</strong><br />
onverschillig. Daarna b<strong>en</strong> ik h<strong>en</strong> verhal<strong>en</strong> uit het Oude Testam<strong>en</strong>t<br />
gaan voorlez<strong>en</strong> <strong>en</strong> ope<strong>en</strong>s war<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> <strong>en</strong> al aandacht.<br />
De sluier was opgelicht <strong>en</strong> hun vertrouw<strong>en</strong>
Tolstoj ruim ti<strong>en</strong> jaar<br />
later, <strong>in</strong> 1873,<br />
geschilderd door<br />
Ivan Kramskoj<br />
gewonn<strong>en</strong>. Zij g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van studer<strong>en</strong>, van boek<strong>en</strong> <strong>en</strong> van mij<br />
houd<strong>en</strong>. Mij restte slechts hun verder te begeleid<strong>en</strong>…<br />
Na het Oude Testam<strong>en</strong>t vertelde ik hun over het Nieuwe <strong>en</strong><br />
ze g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> steeds leuker <strong>en</strong> mij steeds aardiger v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />
Daarna vertelde ik hun over de algem<strong>en</strong>e <strong>en</strong> Russische geschied<strong>en</strong>is<br />
<strong>en</strong> natuurlijke historie. Na het Oude Testam<strong>en</strong>t<br />
luisterd<strong>en</strong> ze naar <strong>alle</strong>s, geloofd<strong>en</strong> zij <strong>alle</strong>s <strong>en</strong> steld<strong>en</strong> zij<br />
steeds meer vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor hun og<strong>en</strong> <strong>op<strong>en</strong></strong>d<strong>en</strong> zich steeds<br />
weidsere perspectiev<strong>en</strong> van ideeën, k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> poëzie. Misschi<strong>en</strong><br />
was het puur toeval. Misschi<strong>en</strong> zou je dezelfde resultat<strong>en</strong><br />
bereikt hebb<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> andere school met e<strong>en</strong> andere<br />
methode. Misschi<strong>en</strong>… Maar deze toevalligheid deed
zich te vaak <strong>in</strong> steeds dezelfde vorm voor <strong>en</strong> de verklar<strong>in</strong>g<br />
voor dit verschijnsel ligt voor mij zó voor de hand dat ik<br />
niet meer aan de toevalligheid ervan kan gelov<strong>en</strong>.<br />
Alle<strong>en</strong> het Oude Testam<strong>en</strong>t is <strong>in</strong> staat om deze nieuwe<br />
wereld voor de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>op<strong>en</strong></strong> te legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> om h<strong>en</strong> zonder<br />
dat ze erg<strong>en</strong>s weet van hebb<strong>en</strong>, toch leergierig te mak<strong>en</strong>. Ik<br />
beweer dat dit zelfs opgaat voor h<strong>en</strong> die dit boek niet zi<strong>en</strong><br />
als e<strong>en</strong> <strong>op<strong>en</strong></strong>bar<strong>in</strong>g. Nee, voor zover ik weet, bestaat er ge<strong>en</strong><br />
werk dat <strong>in</strong> zo’n compacte poëtische vorm al die facett<strong>en</strong><br />
van het m<strong>en</strong>selijk d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> zich ver<strong>en</strong>igt als het Oude Testam<strong>en</strong>t<br />
Alle vraagstukk<strong>en</strong> op het gebied van natuurverschijnsel<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> door dit boek verklaard, <strong>alle</strong> primitieve<br />
verhoud<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> onderl<strong>in</strong>g, <strong>alle</strong> facett<strong>en</strong> van<br />
gez<strong>in</strong>, maatschappij of religie word<strong>en</strong> <strong>in</strong> dit boek voor het<br />
eerst aan de orde gesteld. De brede toepasselijkheid van<br />
de wijze gedacht<strong>en</strong> <strong>in</strong> haar k<strong>in</strong>derlijk e<strong>en</strong>voudige vorm,<br />
br<strong>en</strong>gt de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> haar ban. Door de betover<strong>in</strong>g die<br />
ervan uitstraalt. De lyrische psalm<strong>en</strong> van David mak<strong>en</strong><br />
niet <strong>alle</strong><strong>en</strong> op de oudere leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> e<strong>en</strong> diepe <strong>in</strong>druk, maar<br />
ze do<strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> voor de eerste keer de volle pracht van<br />
dit epos <strong>in</strong> zijn ongeëv<strong>en</strong>aarde e<strong>en</strong>voud <strong>en</strong> kracht ervar<strong>en</strong>.<br />
Wie heeft er niet gehuild om de geschied<strong>en</strong>is van Jozef <strong>en</strong><br />
zijn ontmoet<strong>in</strong>g met zijn broers, wie heeft er niet met klopp<strong>en</strong>d<br />
hart de geschied<strong>en</strong>is verder verteld van de geket<strong>en</strong>de<br />
<strong>en</strong> kaalgeschor<strong>en</strong> Simson, die om zijn vijand<strong>en</strong> te verdelg<strong>en</strong><br />
zelf t<strong>en</strong> onder g<strong>in</strong>g onder het pu<strong>in</strong> van de door hem<br />
verwoeste tempel? En zo zijn er nog honderd<strong>en</strong> verhal<strong>en</strong>,
die ons als het ware met de paplepel word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gegot<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
die e<strong>en</strong> diepe <strong>in</strong>druk op ons mak<strong>en</strong>. Lat<strong>en</strong> deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die de<br />
pedagogische betek<strong>en</strong>is van het Oude Testam<strong>en</strong>t ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> die roep<strong>en</strong> dat het verouderd is, zelf zo’n boek met<br />
verhal<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, die verschijnsel<strong>en</strong> <strong>in</strong> de natuur, de algem<strong>en</strong>e<br />
geschied<strong>en</strong>is of de verbeeld<strong>in</strong>g verklar<strong>en</strong> <strong>en</strong> die<br />
net zo gretig gelez<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als het Oude Testam<strong>en</strong>t; dán<br />
pas zull<strong>en</strong> wij toegev<strong>en</strong> dat het verouderd is.<br />
De pedagogiek heeft tot taak begrip te wekk<strong>en</strong> voor zeer<br />
vele lev<strong>en</strong>sverschijnsel<strong>en</strong> <strong>en</strong> vraagstukk<strong>en</strong> van maatschappelijke<br />
aard. Het materialisme zal <strong>alle</strong><strong>en</strong> dan gerechtigd<br />
zijn zichzelf als overw<strong>in</strong>naar uit te roep<strong>en</strong>, als de Bijbel van<br />
het materialisme geschrev<strong>en</strong> zal zijn <strong>en</strong> wanneer de jeugd<br />
net zo goed kan word<strong>en</strong> opgevoed aan de hand van dát<br />
boek. De werk<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong> door Robert Ow<strong>en</strong> 2 kan niet<br />
als bewijs geld<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> dergelijke mogelijkheid, ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong><br />
als <strong>één</strong> citro<strong>en</strong>boom <strong>in</strong> e<strong>en</strong> Moskouse kas als bewijs<br />
kan geld<strong>en</strong> voor de stell<strong>in</strong>g dat <strong>alle</strong> bom<strong>en</strong> zonder buit<strong>en</strong>lucht<br />
<strong>en</strong> zonlicht kunn<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>.<br />
1. Robert Ow<strong>en</strong> (17711858) Engels socialist <strong>en</strong> utopisch communist<br />
die communes stichtte <strong>in</strong> GrootBrittannië, de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Mexico. Hoewel hij e<strong>en</strong> grote aanhang had van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die het geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
bezit nastreefd<strong>en</strong> blev<strong>en</strong> zijn communes niet lang<br />
bestaan. Opv<strong>alle</strong>nd is dat Tolstoj hier het Communistisch Manifest van<br />
Marx <strong>en</strong> Engels (1848) niet noemt. Marx’ Das Kapital (18671894) was<br />
nog niet versch<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
0
Ik herhaal daarom nogmaals mijn overtuig<strong>in</strong>g, die ik misschi<strong>en</strong><br />
op grond van e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>zijdige ervar<strong>in</strong>g heb gevormd:<br />
De vorm<strong>in</strong>g van m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> k<strong>in</strong>d is <strong>in</strong> onze maatschappij ond<strong>en</strong>kbaar<br />
zonder het Oude Testam<strong>en</strong>t, net zoals dit <strong>in</strong> de<br />
Griekse Oudheid ond<strong>en</strong>kbaar was zonder Homerus. Het<br />
Oude Testam<strong>en</strong>t is het <strong>en</strong>ige boek dat geschikt is om k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
de meest elem<strong>en</strong>taire waarhed<strong>en</strong> te ler<strong>en</strong>. Het moet<br />
naar vorm <strong>en</strong> <strong>in</strong>houd als voorbeeld di<strong>en</strong><strong>en</strong> voor <strong>alle</strong> leer <strong>en</strong><br />
leesboek<strong>en</strong> voor k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige vertal<strong>in</strong>g van<br />
het Oude Testam<strong>en</strong>t zou het beste boek voor het volk zijn.<br />
De verschijn<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> dergelijke vertal<strong>in</strong>g zou <strong>in</strong> onze<br />
tijd e<strong>en</strong> nieuw tijdperk <strong>in</strong> de geschied<strong>en</strong>is van het Russische<br />
volk <strong>in</strong>luid<strong>en</strong>.<br />
Alle verkorte uitgav<strong>en</strong> van het Oude Testam<strong>en</strong>t die <strong>in</strong> het<br />
Russisch versch<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn, beschouw ik als e<strong>en</strong> tweeledige<br />
misdaad: zowel teg<strong>en</strong> het gewijde <strong>in</strong> dat boek als teg<strong>en</strong> de<br />
poëzie daar<strong>in</strong>. Al deze bewerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> tot doel om<br />
het onderricht <strong>in</strong> Bijbelse geschied<strong>en</strong>is wat te vergemakkelijk<strong>en</strong>,<br />
maar <strong>in</strong> feite werk<strong>en</strong> ze <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar verwarr<strong>en</strong>d. Het<br />
Oude Testam<strong>en</strong>t leest m<strong>en</strong> voor zijn plezier, thuis met de<br />
hand<strong>en</strong> onder het hoofd. De verkorte uitgav<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong> geleerd, waarbij de leerl<strong>in</strong>g regel voor<br />
regel met e<strong>en</strong> griffel volgt. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn deze verkorte<br />
uitgav<strong>en</strong> langdradig <strong>en</strong> onbegrijpelijk <strong>en</strong> zij ontnem<strong>en</strong> je de<br />
mogelijkheid om iets van de poëzie van het Oude Testam<strong>en</strong>t<br />
te proev<strong>en</strong>. Ik heb al vaak meegemaakt dat slecht <strong>en</strong> t<strong>en</strong> on
echte vere<strong>en</strong>voudigd taalgebruik remm<strong>en</strong>d werkt op het<br />
begrijp<strong>en</strong> van de wez<strong>en</strong>lijke z<strong>in</strong> van de Bijbel. Onbegrijpelijke<br />
woord<strong>en</strong> als: jongel<strong>in</strong>g, maalstroom <strong>en</strong>zovoort staan<br />
net zo scherp <strong>in</strong> het geheug<strong>en</strong> van de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gegrift als<br />
de gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> <strong>en</strong> zij vestig<strong>en</strong> door hun nieuwigheid de<br />
aandacht op zich. En verder funger<strong>en</strong> zij als bak<strong>en</strong>s waarnaar<br />
de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zich bij het navertell<strong>en</strong> richt<strong>en</strong>. Dikwijls<br />
vertelt e<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g zijn verhaal <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar om e<strong>en</strong> woordje<br />
dat zeer bij hem <strong>in</strong> de smaak valt te spui<strong>en</strong>.<br />
Het is mij meermal<strong>en</strong> opgev<strong>alle</strong>n dat leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van andere<br />
schol<strong>en</strong> aanmerkelijk m<strong>in</strong>der of zelfs helemaal niet<br />
gevoelig zijn voor de bekor<strong>in</strong>g van Bijbelverhal<strong>en</strong>, omdat<br />
de eis om deze tekst<strong>en</strong> uit het hoofd te ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> de grove<br />
method<strong>en</strong> die de onderwijzer daarbij hanteerde, elke z<strong>in</strong><br />
voor schoonheid <strong>in</strong> h<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> vermoord. Deze leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> zelfs op hun jongere klasg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> <strong>en</strong> broertjes e<strong>en</strong><br />
slechte <strong>in</strong>vloed door hun manier van navertell<strong>en</strong>, want zij<br />
hebb<strong>en</strong> zich al de bek<strong>en</strong>de, goedkope trucs van de verkorte<br />
uitgav<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> gemaakt.<br />
Deze banale verhal<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ook hun weg naar het volk<br />
gevond<strong>en</strong> via die schadelijke boekwerkjes <strong>en</strong> dikwijls kom<strong>en</strong><br />
de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met heel eig<strong>en</strong>aardige verhal<strong>en</strong> over de<br />
schepp<strong>in</strong>g, Abraham of Jozef aanzett<strong>en</strong>, die ze thuis hebb<strong>en</strong><br />
gehoord. Dergelijke leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ondergaan al niet meer wat<br />
onbevang<strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> wanneer ze naar Bijbelvertell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
zitt<strong>en</strong> te luister<strong>en</strong> <strong>en</strong> met klopp<strong>en</strong>d hart elk woord<br />
prober<strong>en</strong> op te vang<strong>en</strong>, d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d dat h<strong>en</strong> aanstonds <strong>alle</strong><br />
2
wijsheid ter wereld ge<strong>op<strong>en</strong></strong>baard zal word<strong>en</strong>.<br />
Ik heb tot nu toe uitsluit<strong>en</strong>d het Oude Testam<strong>en</strong>t als leidraad<br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> voor het onderwijs <strong>in</strong> Bijbelse geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong><br />
elke andere lesmethode acht ik schadelijk. Het Nieuwe<br />
Testam<strong>en</strong>t wordt precies volg<strong>en</strong>s het Evangelie verteld <strong>en</strong><br />
daarna <strong>in</strong> schrift<strong>en</strong> opgeschrev<strong>en</strong>. Het Nieuwe Testam<strong>en</strong>t<br />
wordt echter m<strong>in</strong>der goed onthoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> moet daarom wel<br />
vaker herhaald word<strong>en</strong>.<br />
T<strong>en</strong>slotte het verhaal van Abraham <strong>en</strong> Izaäk zoals dat door<br />
de ti<strong>en</strong>jarige M. werd opgeschrev<strong>en</strong>.<br />
“God gebood Abraham om zijn zoon Izaäk te offer<strong>en</strong>.<br />
Abraham nam twee knecht<strong>en</strong> mee. Izaäk droeg het hout<br />
<strong>en</strong> het vuur, <strong>en</strong> Abraham het mes. To<strong>en</strong> zij aan de voet<br />
van de berg Or kwam<strong>en</strong>, liet Abraham zijn twee knecht<strong>en</strong><br />
achter <strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> met Izaäk g<strong>in</strong>g hij de berg op. Izaäk<br />
zei: Vader! we hebb<strong>en</strong> <strong>alle</strong>s bij ons behalve het offerlam.<br />
Abraham gaf t<strong>en</strong> antwoord: God heeft mij bevol<strong>en</strong> jou te<br />
offer<strong>en</strong>. Abraham maakte het vuur aan <strong>en</strong> legde zijn zoon<br />
erop. Izaäk zei: Vader! B<strong>in</strong>d me vast!, want anders zal ik<br />
opspr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> jou doodslaan. Abraham pakte hem beet <strong>en</strong><br />
bond hem vast. Net wilde hij het mes heff<strong>en</strong> to<strong>en</strong> er e<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>gel uit de hemel neerdaalde <strong>en</strong> zijn hand teg<strong>en</strong>hield. De<br />
<strong>en</strong>gel sprak: Abraham, sla niet de hand aan je bloedeig<strong>en</strong><br />
zoon. God ziet je geloof. Daarna zei de <strong>en</strong>gel hem: loop<br />
3
naar het struikgewas, daar zal e<strong>en</strong> ram verstrikt zitt<strong>en</strong>,<br />
offer die <strong>in</strong> plaats van je zoon. En Abraham bracht God<br />
het offer. Daarna brak de tijd aan voor Abraham om zijn<br />
zoon te lat<strong>en</strong> trouw<strong>en</strong>. Bij hem was e<strong>en</strong> knecht <strong>in</strong> di<strong>en</strong>st<br />
g<strong>en</strong>aamd Eliëzer. Abraham riep hem <strong>en</strong> zei: zweer me dat<br />
jij niet e<strong>en</strong> bruid voor mijn zoon uit onze stad zult kiez<strong>en</strong>,<br />
maar daarhe<strong>en</strong> gaat, waar ik je z<strong>en</strong>d. Abraham zond hem<br />
naar Nachor <strong>in</strong> het land Mesopotamië. Eliëzer nam <strong>en</strong>ige<br />
kamel<strong>en</strong> <strong>en</strong> reed he<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> hij bij e<strong>en</strong> waterput kwam, zei<br />
hij teg<strong>en</strong> zichzelf: “Heer! Z<strong>en</strong>d mij zo’n bruid, die eerst mij<br />
<strong>en</strong> mijn kamel<strong>en</strong> te dr<strong>in</strong>k<strong>en</strong> geeft als ze bij de bron komt.<br />
En zij zal de bruid van mijn heer Izaäk word<strong>en</strong>. Nauwelijks<br />
had Eliëzer deze woord<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong> of daar komt e<strong>en</strong><br />
meisje aan. Eliëzer verzocht haar om hem wat water te<br />
gev<strong>en</strong>. Zij gaf hem te dr<strong>in</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> zei: Uw kamel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
vast ook dorst. Eliëzer zei: zeker! Zou je hun ook te<br />
dr<strong>in</strong>k<strong>en</strong> will<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>? Zij gaf ook de kamel<strong>en</strong> te dr<strong>in</strong>k<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Eliëzer schonk haar to<strong>en</strong> e<strong>en</strong> halskett<strong>in</strong>g <strong>en</strong> zei: mag<br />
ik bij de Uw<strong>en</strong> overnacht<strong>en</strong>? Ze zei: dat mag. To<strong>en</strong> zij bij<br />
haar huis kwam<strong>en</strong> zat<strong>en</strong> haar ouders al te et<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze liet<strong>en</strong><br />
Eliëzer aan hun dis aanzitt<strong>en</strong>. Eliëzer zei: ik zal niet et<strong>en</strong><br />
alvor<strong>en</strong>s gezegd te hebb<strong>en</strong> wat ik moet zegg<strong>en</strong>. En Eliëzer<br />
vertelde het h<strong>en</strong>. Zij zeid<strong>en</strong>: wij gev<strong>en</strong> onze toestemm<strong>in</strong>g,<br />
maar wat is háár antwoord? Ze vroeg<strong>en</strong> het haar <strong>en</strong> ook<br />
zij stemde <strong>in</strong>. Daarna ontv<strong>in</strong>g Rebekka de zeg<strong>en</strong> van haar<br />
ouders, Eliëzer liet haar opstijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze red<strong>en</strong> weg. Izaäk<br />
liep toevalligerwijs door het veld <strong>en</strong> to<strong>en</strong> Rebekka Izaäk
zag deed ze haar sluier voor. Izaäk liep op haar toe, nam<br />
haar hand <strong>en</strong> voerde haar zijn huis b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze vierd<strong>en</strong><br />
de bruiloft.”
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
3f<br />
Tolstoj geeft<br />
geschied<strong>en</strong>isles
Tolstoj geeft<br />
geschied<strong>en</strong>isles
To<strong>en</strong> ik het Oude Testam<strong>en</strong>t <strong>in</strong> zijn geheel had behandeld,<br />
kwam ik vanzelf op het idee om ook geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> aardrijkskunde<br />
te gaan gev<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> eerste omdat deze vakk<strong>en</strong> op<br />
iedere lagere school word<strong>en</strong> onderwez<strong>en</strong>, t<strong>en</strong> tweede omdat<br />
ik ze zelf heb gestudeerd <strong>en</strong> t<strong>en</strong> derde omdat de geschied<strong>en</strong>is<br />
van de jod<strong>en</strong> uit het Oude Testam<strong>en</strong>t bij de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
als vanzelf <strong>alle</strong>rlei vrag<strong>en</strong> opriep zoals: waar, wanneer <strong>en</strong><br />
onder welke omstandighed<strong>en</strong> vond<strong>en</strong> deze gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
plaats? Wat is Egypte, e<strong>en</strong> farao of wie is de kon<strong>in</strong>g van<br />
Assyrië? Enzovoort.<br />
Ik begon zoals de meeste onderwijzers nu e<strong>en</strong>maal do<strong>en</strong>,<br />
bij de Klassieke Oudheid. Maar noch de boek<strong>en</strong> van Mommson<br />
<strong>en</strong> Duncker, noch mijn eig<strong>en</strong> pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> war<strong>en</strong> mij tot<br />
<strong>en</strong>ige steun <strong>in</strong> mijn strev<strong>en</strong> de les <strong>in</strong>teressant te mak<strong>en</strong>. Of ik<br />
nu over Sesostris, Egyptische piramid<strong>en</strong> of de F<strong>en</strong>iciërs vertelde,<br />
het liet h<strong>en</strong> <strong>alle</strong>maal Siberisch koud. Toch koesterde<br />
ik de hoop dat vrag<strong>en</strong> als: welke volker<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> iets met<br />
Egypte te mak<strong>en</strong>? Of: waar woond<strong>en</strong> de jod<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> welke<br />
land<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zij rondgezworv<strong>en</strong>? hun belangstell<strong>in</strong>g wel<br />
moest<strong>en</strong> prikkel<strong>en</strong>. Maar de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voeld<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />
behoefte naar deze k<strong>en</strong>nis. Al die farao’s, die e<strong>en</strong>s <strong>en</strong> erg<strong>en</strong>s
estaan hebb<strong>en</strong>, Egypte of Palest<strong>in</strong>a, boeid<strong>en</strong> h<strong>en</strong> volstrekt<br />
niet. De jod<strong>en</strong>, dat war<strong>en</strong> hun held<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige volker<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> slechts onbeduid<strong>en</strong>de figurant<strong>en</strong>. En weg<strong>en</strong>s gebrek<br />
aan materiaal is het mij niet gelukt om van de Egypt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong><br />
of F<strong>en</strong>iciërs <strong>in</strong> de og<strong>en</strong> van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> held<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>.<br />
Ik neem aan dat het tot nu toe niemand is gelukt of ooit<br />
iemand zal lukk<strong>en</strong>, omdat er e<strong>en</strong> groot gebrek is aan historisch<br />
materiaal dat goed geschrev<strong>en</strong> is. De geschied<strong>en</strong>is<br />
van de Egypt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> is, volg<strong>en</strong>s mij, net zo rijk, zo niet rijker<br />
dan de geschied<strong>en</strong>is van de jod<strong>en</strong>, <strong>alle</strong><strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de<br />
Egypt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> ons ge<strong>en</strong> Bijbel nagelat<strong>en</strong>. Wij mog<strong>en</strong> dan nog<br />
zo exact wet<strong>en</strong> waar piramides bewaard geblev<strong>en</strong> zijn of<br />
<strong>in</strong> welke verhoud<strong>in</strong>g de verschill<strong>en</strong>de stand<strong>en</strong> tot elkaar<br />
stond<strong>en</strong>, maar wat moet<strong>en</strong> wij, k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, met die k<strong>en</strong>nis?<br />
In hun geschied<strong>en</strong>is kom<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> Abraham, Izaäk, Jakob of<br />
Simson voor!<br />
E<strong>en</strong> paar feit<strong>en</strong> uit de Klassieke Oudheid onthield<strong>en</strong> ze<br />
wel, omdat ze die leuk vond<strong>en</strong>, zoals de geschied<strong>en</strong>is van<br />
Semiramis, maar het was puur toeval dat ze zich dit verhaal<br />
her<strong>in</strong>nerd<strong>en</strong>, niet omdat het h<strong>en</strong> iets zei, maar omdat<br />
het zo sprookjesachtig was. Maar dergelijke verhal<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />
zeldzaam. De rest was vervel<strong>en</strong>d, saai <strong>en</strong> z<strong>in</strong>loos <strong>en</strong> ik zag<br />
mij g<strong>en</strong>oodzaakt algem<strong>en</strong>e geschied<strong>en</strong>is van het rooster te<br />
hal<strong>en</strong> (…). Wel vertel ik nog wel e<strong>en</strong>s iets uit de Griekse,<br />
Engelse of Zwitserse geschied<strong>en</strong>is zonder dat er <strong>en</strong>ig verband<br />
tuss<strong>en</strong> is, maar <strong>alle</strong><strong>en</strong> als e<strong>en</strong> soort onderhoud<strong>en</strong>d <strong>en</strong><br />
leerzaam verhaaltje.
Na de algem<strong>en</strong>e geschied<strong>en</strong>is moest ik het prober<strong>en</strong> met het<br />
alom <strong>in</strong>geburgerde vak: vaderlandse, dat wil zegg<strong>en</strong> Russische<br />
geschied<strong>en</strong>is. Ik begon de ons zo bek<strong>en</strong>de maar <strong>in</strong>treurige<br />
geschied<strong>en</strong>is van het Russische volk te vertell<strong>en</strong>,<br />
die al <strong>in</strong> zoveel bewerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> – van Isjimova tot Vodovosov<br />
– was versch<strong>en</strong><strong>en</strong>. Ik b<strong>en</strong> tweemaal opnieuw begonn<strong>en</strong>:<br />
de eerste keer vóór lez<strong>in</strong>g van de gehele Bijbel, de tweede<br />
keer na lez<strong>in</strong>g van de Bijbel. In het eerste geval weigerd<strong>en</strong><br />
de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om zich zelfs het bestaan van <strong>alle</strong> Igors <strong>en</strong><br />
Olegs te her<strong>in</strong>ner<strong>en</strong>. (…) De jongste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die nog niet<br />
hebb<strong>en</strong> geleerd om met behulp van de Bijbel tot de kern<br />
van e<strong>en</strong> verhaal door te dr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> er helemaal <strong>in</strong> op te<br />
gaan, kunn<strong>en</strong> nog steeds e<strong>en</strong> verhaal wel vijfmaal aanhor<strong>en</strong><br />
zonder dat ze zich ook maar iets her<strong>in</strong>ner<strong>en</strong> van de Rjoeriks<br />
<strong>en</strong> de Jaroslavs. De oudere leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn nu wel <strong>in</strong> staat<br />
om de geschied<strong>en</strong>is van Rusland te onthoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfs op<br />
te schrijv<strong>en</strong>, maar het is onvergelijkelijk veel slechter dan<br />
de Bijbelgeschied<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vereist meer oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g.<br />
Zoals bek<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> wij hun de Russische geschied<strong>en</strong>is uit<br />
de boekjes van Vodovosov <strong>en</strong> uit De periode der Noormann<strong>en</strong><br />
van Pogod<strong>in</strong>. E<strong>en</strong> van de onderwijzers liet zich zo meeslep<strong>en</strong><br />
door zijn verhaal dat hij mijn raad om de periode<br />
der le<strong>en</strong>mann<strong>en</strong> over te slaan <strong>in</strong> de w<strong>in</strong>d sloeg <strong>en</strong> totaal<br />
verstrikt raakte <strong>in</strong> <strong>alle</strong> Mistislavs, Brjatsjislavs <strong>en</strong> Boleslavs.<br />
Op e<strong>en</strong> keer kwam ik de klas b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> juist op het mom<strong>en</strong>t<br />
dat de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zelf zoud<strong>en</strong> gaan navertell<strong>en</strong>. Het is moeilijk<br />
te beschrijv<strong>en</strong> wat er precies van terecht kwam. Lange
tijd bleef het stil. Deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die de beurt hadd<strong>en</strong>, verbrak<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong>slotte het zwijg<strong>en</strong>, de <strong>en</strong>e wat vermeteler, de ander wat<br />
bedachtzamer. Zij spand<strong>en</strong> zich tot het uiterste <strong>in</strong> om zich<br />
<strong>alle</strong> wonderlijke nam<strong>en</strong> te her<strong>in</strong>ner<strong>en</strong>, maar wat iedere<strong>en</strong><br />
nu precies gedaan had, was voor h<strong>en</strong> slechts bijzaak.<br />
“Wel, daar trok dan diewatiszijnnaamookalweer, die<br />
Barikav of zoiets, op teg<strong>en</strong> eh… hoeheetienoutoch,” begon<br />
er e<strong>en</strong>tje. “Was het Moeslav, Lev Nikolajevitsj?” fluisterde<br />
e<strong>en</strong> meisje. “Nee, Matislav,” fluisterde ik terug. “En hij sloeg<br />
hem op zijn hoofd,” zei e<strong>en</strong> ander zeer trots. “Hé, ho, hier<br />
was toch e<strong>en</strong> rivier!” “En zijn zoon verzamelde e<strong>en</strong> legermacht<br />
<strong>en</strong> gaf hem ervan langs, hé hoeheetieookweer?”<br />
“Ach,” zuchtte e<strong>en</strong> meisje met e<strong>en</strong> ijzersterk geheug<strong>en</strong>, “het<br />
is onbegonn<strong>en</strong> werk om al deze nam<strong>en</strong> te onthoud<strong>en</strong>.” En<br />
Sjomka: “Wat e<strong>en</strong> wonderbaarlijke geschied<strong>en</strong>is, maar wat<br />
moet<strong>en</strong> we <strong>in</strong> Godsnaam met al die slavs!!’’ ”Je moet hun<br />
nam<strong>en</strong> niet steeds verwissel<strong>en</strong> als je ze niet goed weet,” zei<br />
de onderwijzer. ‘Nou, weet jij ze zelf wel,” zei Sjomka. “Hé,<br />
niet zo brutaal, wijsneus!”<br />
De <strong>alle</strong>rbest<strong>en</strong> waagd<strong>en</strong> nog <strong>één</strong> pog<strong>in</strong>g <strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beetje<br />
hulp van mijn kant wist<strong>en</strong> ze nog <strong>en</strong>ige goede antwoord<strong>en</strong><br />
te gev<strong>en</strong>. Maar het bleef e<strong>en</strong> zielige verton<strong>in</strong>g: al die<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die zich als kipp<strong>en</strong> zonder kop gedroeg<strong>en</strong>, maar<br />
door elkaar he<strong>en</strong> kakeld<strong>en</strong> <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t zelfs<br />
bereid war<strong>en</strong> elkaar de og<strong>en</strong> uit te pikk<strong>en</strong>. En de onderwijzer<br />
<strong>en</strong> ik beslot<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> dergelijke fout nooit meer te<br />
mak<strong>en</strong>. Wij schrapt<strong>en</strong> de periode der le<strong>en</strong>her<strong>en</strong> <strong>en</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong>
gewoon verder met de geschied<strong>en</strong>is van Rusland. Het resultaat<br />
laat zich hieronder lez<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> verslag van e<strong>en</strong><br />
van de oudste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, V.R., <strong>en</strong> heeft als titel:<br />
Onze voorvader<strong>en</strong> het<strong>en</strong> Slav<strong>en</strong>!!!<br />
Onze voorvader<strong>en</strong> k<strong>en</strong>d<strong>en</strong> noch vorst<strong>en</strong> noch kon<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Ze war<strong>en</strong> verdeeld <strong>in</strong> stamm<strong>en</strong>, die elkaar aanviel<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
bestred<strong>en</strong>. Op e<strong>en</strong> kwade dag viel<strong>en</strong> de Noormann<strong>en</strong> de<br />
Slav<strong>en</strong> aan, overwonn<strong>en</strong> h<strong>en</strong>, <strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> ze schatplichtig.<br />
Daarop zeid<strong>en</strong> ze: “Wat voor e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we zo!<br />
Lat<strong>en</strong> we zelf e<strong>en</strong> vorst kiez<strong>en</strong> om over ons te reger<strong>en</strong>.”<br />
En ze koz<strong>en</strong> Rjoerik <strong>en</strong> zijn twee broers S<strong>in</strong>eus <strong>en</strong> Truvor.<br />
Rjoerik vestigde zich <strong>in</strong> Ladog, S<strong>in</strong>eus <strong>in</strong> Izbork bij de<br />
Krivitsja <strong>en</strong> Truvor <strong>in</strong> Bjeloozero. Na e<strong>en</strong> tijdje stierv<strong>en</strong> zijn<br />
broers <strong>en</strong> Rjoerik nam hun plaats <strong>in</strong>. Hierna trokk<strong>en</strong> twee<br />
mann<strong>en</strong>, Askold <strong>en</strong> Dir, naar Griek<strong>en</strong>land <strong>en</strong> zij kwam<strong>en</strong><br />
langs Kiev <strong>en</strong> vroeg<strong>en</strong>: “Wie is hier heer <strong>en</strong> meester?” En<br />
de <strong>in</strong>woners van Kiev antwoordd<strong>en</strong>: “Hier heerst<strong>en</strong> drie<br />
vorst<strong>en</strong>: Kij, Tsjek <strong>en</strong> Chariv. Maar zij zijn nu overled<strong>en</strong>.”<br />
Daarop zeid<strong>en</strong> Askold <strong>en</strong> Dir: “Lat<strong>en</strong> wij de heerschappij<br />
op ons nem<strong>en</strong>.” Het volk stemde toe <strong>en</strong> betaalde h<strong>en</strong><br />
belast<strong>in</strong>g. To<strong>en</strong> beval Rjoerik sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> vest<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te bouw<strong>en</strong>.<br />
Hij zond zijn bojar<strong>en</strong> uit om belast<strong>in</strong>g te <strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> zij<br />
bracht<strong>en</strong> hem het geld. Daarna besloot Rjoerik t<strong>en</strong> strijde<br />
te trekk<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> Konstant<strong>in</strong>opel <strong>en</strong> hij voer met tweehonderd<br />
schep<strong>en</strong> uit. To<strong>en</strong> Rjoerik aankwam bij deze stad<br />
was de keizer juist afwezig. De Griek<strong>en</strong> zond<strong>en</strong> gezant<strong>en</strong>
om hem te hal<strong>en</strong>. Het volk bad dagelijks tot God. Daarop<br />
droeg de aartsbisschop de beelt<strong>en</strong>is van de Moeder Gods<br />
buit<strong>en</strong> de poort<strong>en</strong>, dompelde die <strong>in</strong> het water <strong>en</strong> terstond<br />
stak er e<strong>en</strong> hevige storm op <strong>en</strong> <strong>alle</strong> schep<strong>en</strong> van Rjoerik<br />
werd<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>gedrev<strong>en</strong>. En maar we<strong>in</strong>ig<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> er<br />
gered. Daarop keerde Rjoerik naar huis terug <strong>en</strong> stierf<br />
daar. Hij liet slechts <strong>één</strong> zoon na: Igor. Omdat deze nog<br />
te jong was, regeerde Oleg <strong>in</strong> zijn plaats. Deze nu wilde<br />
zeer graag Kiev verover<strong>en</strong>. Hij nam Igor met zich mee <strong>en</strong><br />
hij voer regelrecht de Dnjepr af. Op zijn tocht veroverde<br />
hij de stad Ljubitsj <strong>en</strong> Smol<strong>en</strong>sk. To<strong>en</strong> zij Kiev naderd<strong>en</strong><br />
zond Oleg gezant<strong>en</strong> naar Askold <strong>en</strong> Dir om te zegg<strong>en</strong><br />
dat er kooplied<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gearriveerd die hem w<strong>en</strong>st<strong>en</strong> te<br />
sprek<strong>en</strong>. Oleg zelf verborg de helft van zijn manschapp<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> zijn schep<strong>en</strong> <strong>en</strong> de rest liet hij achter. To<strong>en</strong> Askold <strong>en</strong><br />
Dir met e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> gevolg naar buit<strong>en</strong> trad<strong>en</strong>, sprong het<br />
leger van Oleg uit zijn schuilplaats te voorschijn <strong>en</strong> nam<br />
h<strong>en</strong> gevang<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> hief Oleg kle<strong>in</strong>e Igor <strong>in</strong> de hoogte <strong>en</strong><br />
zei: “U b<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> vorst<strong>en</strong>. U b<strong>en</strong>t zelfs niet van kon<strong>in</strong>klijke<br />
afkomst, wel, hier is Uw vorst.” Oleg gaf het bevel Askold<br />
<strong>en</strong> Dir te dod<strong>en</strong> <strong>en</strong> hij veroverde Kiev. Oleg bleef daar<br />
won<strong>en</strong>, maakte Kiev tot hoofdstad van het land <strong>en</strong> riep<br />
haar uit tot Moeder van de Russische sted<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> beval<br />
hij om hier sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> vestig<strong>en</strong> te bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> zond hij zijn<br />
bojar<strong>en</strong> uit <strong>in</strong> <strong>alle</strong> w<strong>in</strong>dricht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om schatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor<br />
hem te <strong>in</strong>n<strong>en</strong>. Daarna besloot hij oorlog te voer<strong>en</strong> met naburige<br />
stamm<strong>en</strong> <strong>en</strong> vele van h<strong>en</strong> heeft hij verslag<strong>en</strong>. Maar
hij hield er niet van om met vreedzame stamm<strong>en</strong> oorlog<br />
te voer<strong>en</strong>, maar krijgszuchtige stamm<strong>en</strong> bevocht hij graag.<br />
Op e<strong>en</strong> keer maakte hij zich op om teg<strong>en</strong> Griek<strong>en</strong>land<br />
te strijd<strong>en</strong>. Hij voer de Dnjepr af tot aan de Zwarte Zee.<br />
To<strong>en</strong> hij Griek<strong>en</strong>land bereikt had, g<strong>in</strong>g hij aan land <strong>en</strong><br />
begon <strong>alle</strong>s plat te brand<strong>en</strong> <strong>en</strong> leeg te plunder<strong>en</strong>. Oleg zei<br />
teg<strong>en</strong> de Griek<strong>en</strong>: “Jullie moet<strong>en</strong> schatt<strong>in</strong>g aan ons betal<strong>en</strong><br />
– voor ieder schip 10 kopek<strong>en</strong>.” De Griek<strong>en</strong> war<strong>en</strong> zeer<br />
verheugd <strong>en</strong> betaald<strong>en</strong> hem hun eerste belast<strong>in</strong>g. To<strong>en</strong><br />
Oleg 30 poed 1 had geïnd, g<strong>in</strong>g hij naar huis terug.<br />
Het hieronder volg<strong>en</strong>de verslag is van W.M.:<br />
To<strong>en</strong> Oleg stierf, volgde Igor, zoon van Rjoerik, hem op.<br />
En deze Igor nu wilde trouw<strong>en</strong>. Op e<strong>en</strong> keer was hij aan<br />
het wandel<strong>en</strong> met zijn gevolg, to<strong>en</strong> hij de Dnjepr moest<br />
overstek<strong>en</strong>. Plotsel<strong>in</strong>g zag hij e<strong>en</strong> meisje <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bootje<br />
var<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> zij de oever had bereikt, zei Igor: “zet mij<br />
over” <strong>en</strong> zij deed het. Daarop trouwde Igor met haar. Igor<br />
wilde graag uitbl<strong>in</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarom verzamelde hij zijn<br />
leger <strong>en</strong> trok t<strong>en</strong> strijde, eerst langs de Dnjepr <strong>en</strong> niet naar<br />
het west<strong>en</strong> maar naar het oost<strong>en</strong> <strong>en</strong> van de Dnjepr naar<br />
de Zwarte Zee <strong>en</strong> van daaruit naar de Kaspische Zee. Igor<br />
zond gezant<strong>en</strong> uit naar de Khan om te vrag<strong>en</strong> of hij di<strong>en</strong>s<br />
land door mocht trekk<strong>en</strong>. En als hij van de oorlog zou terugker<strong>en</strong>,<br />
dan zou hij de helft van de buit krijg<strong>en</strong>. De Khan<br />
1. E<strong>en</strong> poed is ruim 16 kilo.<br />
0
liet h<strong>en</strong> door. To<strong>en</strong> zij de stad g<strong>en</strong>aderd war<strong>en</strong>, beval Igor<br />
<strong>alle</strong>s plat te brand<strong>en</strong> <strong>en</strong> kapot te slaan <strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> krijgsgevang<strong>en</strong><br />
te nem<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> zij dit gedaan hadd<strong>en</strong>, rustt<strong>en</strong> zij<br />
uit. Uitgerust <strong>en</strong> blij gestemd g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zij daarna naar huis<br />
terug. Weer kwam<strong>en</strong> zij bij de stad van de Khan. Igor zond<br />
de Khan wat hij beloofd had, maar het volk hoorde dat<br />
Igor net uit de oorlog was teruggekeerd <strong>en</strong> bad de Khan<br />
om hun toe te staan zich op Igor te wrek<strong>en</strong>, omdat deze<br />
het bloed van hun verwant<strong>en</strong> had vergot<strong>en</strong>. De Khan gaf<br />
ge<strong>en</strong> toestemm<strong>in</strong>g, maar het volk luisterde niet naar hem<br />
<strong>en</strong> begon de strijd. En er vond e<strong>en</strong> hevige veldslag plaats.<br />
De Russ<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> overwonn<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>alle</strong>s wat zij veroverd<br />
hadd<strong>en</strong>, werd hun ontnom<strong>en</strong>.<br />
Zoals de lezer uit de geciteerde stukk<strong>en</strong> kan opmak<strong>en</strong>, is<br />
er van e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>dige belangstell<strong>in</strong>g ge<strong>en</strong> sprake. De less<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> Russische geschied<strong>en</strong>is verl<strong>op<strong>en</strong></strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> wat vlotter dan<br />
die <strong>in</strong> algem<strong>en</strong>e geschied<strong>en</strong>is, omdat de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> al <strong>en</strong>ige<br />
ervar<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> het opschrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> van wat<br />
er gezegd is <strong>en</strong> omdat de vraag waartoe dit <strong>alle</strong>s di<strong>en</strong>t,<br />
zich m<strong>in</strong>der voordoet. Het Russische volk fungeert ev<strong>en</strong>zeer<br />
als held voor h<strong>en</strong> als het joodse. Het laatste omdat het<br />
door God was uitverkor<strong>en</strong> <strong>en</strong> omdat zijn geschied<strong>en</strong>is zo<br />
prachtig beschrev<strong>en</strong> staat; het eerste omdat het e<strong>en</strong> gevoel<br />
van nationale trots <strong>in</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wakker roept, hoewel<br />
zijn geschied<strong>en</strong>is niet kan bog<strong>en</strong> op <strong>en</strong>ige kunstz<strong>in</strong>nige<br />
weergave zoals <strong>in</strong> de Bijbel. Maar desondanks blijv<strong>en</strong> deze
less<strong>en</strong> droog, saai <strong>en</strong> vervel<strong>en</strong>d. Helaas geeft geschied<strong>en</strong>is<br />
op zich maar heel zeld<strong>en</strong> aanleid<strong>in</strong>g tot bevredig<strong>in</strong>g van<br />
nationale trots.<br />
Gister<strong>en</strong> liep ik het geschied<strong>en</strong>islokaal b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> om uit te<br />
zoek<strong>en</strong> wat de oorzaak was van het lawaai dat ik zelfs <strong>in</strong><br />
het aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de vertrek had kunn<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>. De opw<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<br />
gold de slag bij Kulikovo. Iedere<strong>en</strong> was <strong>in</strong> vervoer<strong>in</strong>g.<br />
“Dat is pas geschied<strong>en</strong>is! Prima! Hé, Lev Nikolajevitsj<br />
moet je e<strong>en</strong>s hor<strong>en</strong> hoe hij de Tatar<strong>en</strong> verdrev<strong>en</strong> heeft! Ik<br />
wil het vertell<strong>en</strong>!” “Nee, ikke!” riep<strong>en</strong> ze door elkaar he<strong>en</strong>.<br />
“En wat e<strong>en</strong> bloed is daar vergot<strong>en</strong>!” Bijna <strong>alle</strong>maal war<strong>en</strong><br />
ze <strong>in</strong> staat om het verhaal na te vertell<strong>en</strong>, <strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> was<br />
zeer geestdriftig.<br />
Maar wat blijft er nog van onze geschied<strong>en</strong>is over, als je er<br />
<strong>en</strong>kel op gericht zou zijn hun vaderlandsliefde te bevredig<strong>en</strong>?<br />
Alle<strong>en</strong> het jaar 1612 <strong>en</strong> het jaar 1812. 2 .Wanneer je hun<br />
nationaliteitsgevoel wilt strel<strong>en</strong> kun je niet de héle geschied<strong>en</strong>is<br />
behandel<strong>en</strong>. Ik begrijp best dat m<strong>en</strong> de historische<br />
overlever<strong>in</strong>g gebruikt om de belangstell<strong>in</strong>g voor kunst, die<br />
ieder k<strong>in</strong>d is aangebor<strong>en</strong>, te ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te bevredig<strong>en</strong>,<br />
2. In 1612 werd<strong>en</strong> de Pol<strong>en</strong> die het west<strong>en</strong> van Rusland <strong>in</strong>clusief Moskou<br />
veroverd hadd<strong>en</strong> teruggedrev<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> leger van vrijwilligers.<br />
E<strong>en</strong> jaar later kwam de Romanov dynastie op de tsar<strong>en</strong>troon <strong>en</strong> hers<br />
telde Rusland zich geleidelijk van de crisis veroorzaakt door de Pools<br />
Litouwse bezett<strong>in</strong>g.<br />
1812 De veldtocht van Napoleons legers teg<strong>en</strong> Rusland.<br />
2
maar dat is dan ge<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is. Om geschied<strong>en</strong>is te kunn<strong>en</strong><br />
onderwijz<strong>en</strong> moet je bij de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> al van te vor<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
belangstell<strong>in</strong>g voor geschied<strong>en</strong>is hebb<strong>en</strong> gekweekt. Maar<br />
hoe krijg je dat voor elkaar? Ik heb gehoord dat je geschied<strong>en</strong>is<br />
niet moet beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> te onderwijz<strong>en</strong> vanaf het eerste<br />
beg<strong>in</strong> dat wil zegg<strong>en</strong> de Klassieke Oudheid, maar juist<br />
vanaf het e<strong>in</strong>d, de nieuwste geschied<strong>en</strong>is. Deze gedachte is<br />
<strong>in</strong> wez<strong>en</strong> volkom<strong>en</strong> juist. Hoe kun je e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d <strong>in</strong>teresser<strong>en</strong><br />
voor het ontstaan van e<strong>en</strong> Russische staat als hij niet e<strong>en</strong>s<br />
overlever<strong>in</strong>g gebruikt om de belangstell<strong>in</strong>g voor kunst, die<br />
ieder k<strong>in</strong>d is aangebor<strong>en</strong>, te ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te bevredig<strong>en</strong>,<br />
weet wat die staat precies is, of wat eig<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong> staat is.<br />
Iedere<strong>en</strong>, die met k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> gewerkt heeft, moet wet<strong>en</strong><br />
dat elk Russisch k<strong>in</strong>d er vast van overtuigd is dat de hele<br />
wereld gelijk is aan Rusland. Dat land waar het woont. En<br />
dit geldt net zo voor e<strong>en</strong> Frans of Duits k<strong>in</strong>d. Waarom staan<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zelfs k<strong>in</strong>derlijk naïeve volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>, altijd zo<br />
verbaasd als ze hor<strong>en</strong> dat Duitse k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> Duits sprek<strong>en</strong>?<br />
(…) De geschied<strong>en</strong>is van de sticht<strong>in</strong>g van Rome is voor<br />
ons zo boei<strong>en</strong>d, omdat wij iets afwet<strong>en</strong> van de betek<strong>en</strong>is<br />
van het Rome<strong>in</strong>se Imperium <strong>in</strong> zijn bloeiperiode, net zoals<br />
het <strong>in</strong>teressant is om iets te wet<strong>en</strong> over de jeugd van<br />
e<strong>en</strong> persoon die wij zeer hoog acht<strong>en</strong>. En onze belangstell<strong>in</strong>g<br />
conc<strong>en</strong>treert zich hoofdzakelijk op het contrast tuss<strong>en</strong><br />
deze wereldmacht <strong>en</strong> de massa’s onderdrukt<strong>en</strong>. Wij volg<strong>en</strong><br />
belangstell<strong>en</strong>d de expansie van Rome, omdat wij <strong>in</strong> onze<br />
fantasie e<strong>en</strong> beeld hebb<strong>en</strong> van de grootheid van Rome op<br />
3
het toppunt van zijn macht. Wij <strong>in</strong>teresser<strong>en</strong> ons voor de<br />
sticht<strong>in</strong>g van het Russische Keizerrijk, omdat we <strong>en</strong>ige notie<br />
hebb<strong>en</strong> van wat dit rijk is. Volg<strong>en</strong>s mijn ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
observatie ontstaat dan pas e<strong>en</strong> werkelijke belangstell<strong>in</strong>g<br />
voor geschied<strong>en</strong>is, als je iets af weet van de eig<strong>en</strong>tijdse geschied<strong>en</strong>is.<br />
Je vergaart deze k<strong>en</strong>nis óf door actieve deelnem<strong>in</strong>g<br />
aan het historisch gebeur<strong>en</strong> als gevolg van politieke<br />
ideeën, overtuig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> discussies óf doordat je de krant<strong>en</strong><br />
leest. Daarom moet iedere weld<strong>en</strong>k<strong>en</strong>de onderwijzer wel<br />
op de gedachte kom<strong>en</strong> om het geschied<strong>en</strong>isonderwijs te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
met de eig<strong>en</strong>tijdse geschied<strong>en</strong>is. Deze zomer heb ik<br />
<strong>en</strong>ige pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> die richt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ondernom<strong>en</strong>, waarvan ik<br />
er <strong>en</strong>kele opschreef. Hier volgt e<strong>en</strong> van deze verslag<strong>en</strong>.<br />
De eerste geschied<strong>en</strong>isles. Ik was van plan <strong>in</strong> deze eerste<br />
les uit te legg<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> Rusland zich onderscheidt van de<br />
andere land<strong>en</strong>, wat de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> zijn, wat de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van<br />
haar staatsbestel zijn. Verder om te vertell<strong>en</strong> wie er op het<br />
mom<strong>en</strong>t tsaar is <strong>en</strong> wanneer hij de troon besteg<strong>en</strong> heeft.<br />
Onderwijzer: Waar won<strong>en</strong> wij, <strong>in</strong> welk land?<br />
E<strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g: In Jasnaja Poljana.<br />
E<strong>en</strong> andere leerl<strong>in</strong>g: Op het platteland.<br />
Onderwijzer: Nee, <strong>in</strong> welk land ligt Jasnaja Poljana <strong>en</strong> het<br />
hele gouvernem<strong>en</strong>t Tula?<br />
Leerl<strong>in</strong>g: Het gouvernem<strong>en</strong>t ligt op 17 werst 3 van ons van<br />
3. E<strong>en</strong> werst is ruim 1 kilometer.
daan <strong>en</strong> daar ligt het.<br />
Onderwijzer: Nee, jij bedoelt de hoofdstad van het gouvernem<strong>en</strong>t;<br />
het gouvernem<strong>en</strong>t is iets heel anders. Maar <strong>in</strong> welk<br />
land, op welk deel van de aarde won<strong>en</strong> wij?<br />
Leerl<strong>in</strong>g (die wel e<strong>en</strong>s iets over geografie gehoord heeft):<br />
De aarde is rond als e<strong>en</strong> bol.<br />
Door middel van suggestieve vrag<strong>en</strong> als: “In welk land<br />
woonde vroeger ?” – e<strong>en</strong> hun bek<strong>en</strong>de Duitser – of:<br />
“Waar kom je terecht als je steeds maar naar het west<strong>en</strong><br />
blijft rijd<strong>en</strong>?” werd<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> als het ware vanzelf op<br />
het antwoord gebracht: Duitsland.<br />
Sommig<strong>en</strong> gav<strong>en</strong> op de vraag: “Waar kom je terecht als<br />
je maar steeds rechtuit blijft rijd<strong>en</strong>?” als antwoord dat je<br />
nerg<strong>en</strong>s uitkwam. Ander<strong>en</strong> zeid<strong>en</strong>, dat je bij het e<strong>in</strong>de van<br />
de wereld kwam. De slimst<strong>en</strong> dat je dan <strong>in</strong> andere land<strong>en</strong><br />
kwam.<br />
Onderwijzer (het antwoord van de leerl<strong>in</strong>g herhal<strong>en</strong>d): Jij<br />
hebt gezegd dat je <strong>in</strong> andere land<strong>en</strong> komt; maar waar houdt<br />
Rusland op te bestaan <strong>en</strong> beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de andere land<strong>en</strong>?<br />
Leerl<strong>in</strong>g: Waar de Duitsers beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>.<br />
Onderwijzer: Als je nu <strong>in</strong> Tula Gustav Ivanovitsj <strong>en</strong> Karl<br />
Fedorovitsj teg<strong>en</strong>komt, zeg je dan dat je e<strong>en</strong> Duitser ontmoet<br />
hebt <strong>en</strong> dus <strong>in</strong> Duitsland geweest b<strong>en</strong>t?<br />
Leerl<strong>in</strong>g: Nee, dat zeg ik, als ik all<strong>één</strong> maar Duitsers teg<strong>en</strong>kom.<br />
Onderwijzer: Maar ook <strong>in</strong> Rusland zijn er gebied<strong>en</strong> waar je<br />
<strong>alle</strong><strong>en</strong> maar Duitsers ziet. Ivan Fomitsj bijvoorbeeld komt
uit die streek, maar toch hoort dat gebied nog bij Rusland.<br />
Hoe wil je dat dan verklar<strong>en</strong>?<br />
(Stilte)<br />
Onderwijzer: Dat komt omdat zij aan dezelfde wet onderworp<strong>en</strong><br />
zijn als de Russ<strong>en</strong>.<br />
Leerl<strong>in</strong>g: Hoe bedoelt u dat? De Duitsers gaan toch niet naar<br />
onze Kerk <strong>en</strong> houd<strong>en</strong> zich ook niet aan onze Vast<strong>en</strong>.<br />
Onderwijzer: Het gaat niet om kerkwett<strong>en</strong>, maar omdat zij<br />
dezelfde tsaar di<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Leerl<strong>in</strong>g: (de sceptische Sjomka): Wat vreemd! Hoe kunn<strong>en</strong><br />
zij andere wett<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> toch onze tsaar gehoorzam<strong>en</strong>?<br />
De onderwijzer voelde zich g<strong>en</strong>oodzaakt om uit te legg<strong>en</strong><br />
wat e<strong>en</strong> wet is <strong>en</strong> hij vroe of zij wist<strong>en</strong> wat het wil zegg<strong>en</strong><br />
om de wet na te lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong> dezelfde wet te hebb<strong>en</strong>?<br />
Leerl<strong>in</strong>ge: (het zelfstandige meisje zegt snel <strong>en</strong> bedeesd): E<strong>en</strong><br />
wet aannem<strong>en</strong> is hetzelfde als trouw<strong>en</strong>.<br />
Haar klasg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> kek<strong>en</strong> de onderwijzer vrag<strong>en</strong>d aan of<br />
dat juist was. Hij begon uit te legg<strong>en</strong> dat de wet di<strong>en</strong>de om<br />
diev<strong>en</strong> <strong>en</strong> moord<strong>en</strong>aars <strong>in</strong> de gevang<strong>en</strong>is op kunn<strong>en</strong> te sluit<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> straff<strong>en</strong>.<br />
Scepticus Sjomka: Maar hebb<strong>en</strong> de Duitsers dan niet zo’n<br />
wet?<br />
Onderwijzer: Je hebt <strong>alle</strong>rlei wett<strong>en</strong>. Je hebt ook wett<strong>en</strong> die<br />
<strong>alle</strong><strong>en</strong> voor de adel geld<strong>en</strong>, of voor de boer<strong>en</strong>, kooplied<strong>en</strong><br />
of geestelijkheid.<br />
Scepticus Sjomka: En de Duitsers hebb<strong>en</strong> die niet?<br />
Onderwijzer: In sommige land<strong>en</strong> zijn er wel stand<strong>en</strong>, <strong>in</strong> an
dere niet. Wij hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> Russische tsaar, maar <strong>in</strong> Duitsland<br />
hebb<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> Duitse tsaar.<br />
Dit antwoord stelde <strong>alle</strong> leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tevred<strong>en</strong>, zelfs Sjomka.<br />
De onderwijzer zag nu wel <strong>in</strong> dat hij het begrip ‘stand’ nader<br />
moest beschrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> begon te vrag<strong>en</strong> welke stand<strong>en</strong> de<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>alle</strong>maal k<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Ze begonn<strong>en</strong> op te somm<strong>en</strong>:<br />
de adel, de boer<strong>en</strong>, de p<strong>op<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> de soldat<strong>en</strong>. Zijn ze dat <strong>alle</strong>maal?<br />
vroeg de onderwijzer. Nee, we hebb<strong>en</strong> ook nog de<br />
knecht<strong>en</strong>, de kle<strong>in</strong>burgers <strong>en</strong> de samovarmakers. Daarna<br />
stelde de onderwijzer vrag<strong>en</strong> over het onderscheid tuss<strong>en</strong><br />
deze stand<strong>en</strong>.<br />
Leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>: Nou, de boer<strong>en</strong> weid<strong>en</strong> het vee; de knecht<strong>en</strong><br />
di<strong>en</strong><strong>en</strong> hun meesters; kooplied<strong>en</strong> drijv<strong>en</strong> handel; soldat<strong>en</strong><br />
vecht<strong>en</strong>; de samovarmakers fabricer<strong>en</strong> samovars; de popes<br />
drag<strong>en</strong> de mis op <strong>en</strong> de adel doet niets.<br />
Daarop legde de onderwijzer uit wat het werkelijke verschil<br />
was tuss<strong>en</strong> de stand<strong>en</strong>, maar hij slaagde er niet <strong>in</strong> om e<strong>en</strong><br />
bevredig<strong>en</strong>de verklar<strong>in</strong>g te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> voor de aanwezigheid<br />
van de soldat<strong>en</strong> <strong>in</strong> vredestijd – <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar om de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
te bewak<strong>en</strong> – noch voor de bezighed<strong>en</strong> van de adel <strong>in</strong> staatsdi<strong>en</strong>st.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> probeerde hij het geografische verschil<br />
aan te gev<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> Rusland <strong>en</strong> de overige stat<strong>en</strong>: hij betoogde<br />
dat de aarde <strong>in</strong> verschill<strong>en</strong>de rijk<strong>en</strong> is opgedeeld.<br />
De Russ<strong>en</strong>, Frans<strong>en</strong> <strong>en</strong> Duitsers hebb<strong>en</strong> tot elkaar gezegd:<br />
tot hier strekt mijn bezit zich uit, tot hier dat van jou <strong>en</strong> zo<br />
heeft Rusland ev<strong>en</strong>als andere volker<strong>en</strong> zijn eig<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>.<br />
Onderwijzer: Begrijp<strong>en</strong> jullie nu wat gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> zijn? Kan e<strong>en</strong>
van jullie e<strong>en</strong> voorbeeld van e<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>s gev<strong>en</strong>?<br />
Leerl<strong>in</strong>g (e<strong>en</strong> bijzondere slimmerik): Achter de hoogvlakte<br />
van Turk<strong>in</strong> ligt e<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>s – deze gr<strong>en</strong>s bestaat uit e<strong>en</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
zuil, die op de weg van Tula naar Jasnaja Poljana staat ter<br />
aanduid<strong>in</strong>g dat daar het district Tula beg<strong>in</strong>t.<br />
Alle leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> war<strong>en</strong> het met deze def<strong>in</strong>itie e<strong>en</strong>s. De<br />
onderwijzer zag zich gedwong<strong>en</strong> om hun de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> hun bek<strong>en</strong>de ruimte aan te wijz<strong>en</strong>. Hij tek<strong>en</strong>de de plattegrond<br />
van de twee leslokal<strong>en</strong> <strong>en</strong> liet ze de gr<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong><br />
beide ruimtes zi<strong>en</strong>; daarna nam hij de plattegrond van hun<br />
dorp, waarop de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zelf <strong>en</strong>ige gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> ontdekt<strong>en</strong>.<br />
De onderwijzer legde uit – dat wil zegg<strong>en</strong> hij dacht dat hij<br />
dit deed – dat Rusland, net als hun dorp, zijn eig<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
heeft. Hij vleide zich met de hoop dat iedere<strong>en</strong> hem nu begrep<strong>en</strong><br />
had, maar to<strong>en</strong> hij vroeg hoe zij de afstand van Jasnaja<br />
Poljana naar de Russische gr<strong>en</strong>s te wet<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>,<br />
dan gav<strong>en</strong> zij, zonder zich te bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, t<strong>en</strong> antwoord<br />
dat ze e<strong>en</strong>voudigweg de afstand van hier tot aan de gr<strong>en</strong>s<br />
met hun l<strong>in</strong>iaal zoud<strong>en</strong> opmet<strong>en</strong>.<br />
Onderwijzer: Maar <strong>in</strong> welke richt<strong>in</strong>g dan?<br />
Leerl<strong>in</strong>g: Regelrecht van hier naar de gr<strong>en</strong>s <strong>en</strong> dan schrijf je<br />
op hoe groot de afstand is.<br />
Opnieuw bog<strong>en</strong> we ons over de tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, plattegrond<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> kaart<strong>en</strong>. Ons restte nog het ontbrek<strong>en</strong>de begrip ‘schaal’<br />
te verklar<strong>en</strong>. De onderwijzer stelde voor om de plattegrond<br />
van hun dorp, dat zich langs de hoofdstraat uitstrekt, te<br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong>. We begonn<strong>en</strong> op het bord, maar dit was te kle<strong>in</strong>
voor het hele dorp, omdat onze schaalverdel<strong>in</strong>g te groot<br />
was. We veegd<strong>en</strong> de tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g uit <strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> opnieuw op<br />
kle<strong>in</strong>ere schaal op e<strong>en</strong> lei e<strong>en</strong> plattegrond te schets<strong>en</strong>. Langzamerhand<br />
werd<strong>en</strong> de begripp<strong>en</strong> schaal, plattegrond <strong>en</strong><br />
gr<strong>en</strong>s duidelijker. De onderwijzer herhaalde nog e<strong>en</strong> keer<br />
<strong>alle</strong>s wat hij gezegd had <strong>en</strong> stelde nogmaals de vraag wat<br />
Rusland is <strong>en</strong> wat haar gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> zijn.<br />
Leerl<strong>in</strong>g: Rusland is het land waar wij lev<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met de<br />
Duitsers <strong>en</strong> de Tatar<strong>en</strong>.<br />
Andere leerl<strong>in</strong>g: Het land dat onder de Russische tsaar staat.<br />
Onderwijzer: En waar zijn haar gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>?<br />
Meisje: Daar waar de Duitsers, de heid<strong>en</strong><strong>en</strong> beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>.<br />
Onderwijzer: De Duitsers zijn ge<strong>en</strong> heid<strong>en</strong><strong>en</strong>, zij gelov<strong>en</strong><br />
ook <strong>in</strong> Christus. (Volgde e<strong>en</strong> uitleg over godsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
geloofsbelijd<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>.)<br />
Leerl<strong>in</strong>g (gretig <strong>en</strong> zichtbaar zich verkneukel<strong>en</strong>d over iets<br />
wat hij zich her<strong>in</strong>nerde): In Rusland is er e<strong>en</strong> wet die zegt<br />
dat moord<strong>en</strong>aars <strong>in</strong> de gevang<strong>en</strong>is gezet moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
dan zijn er ook nog <strong>alle</strong>rlei soort<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zoals geestelijkhed<strong>en</strong>,<br />
soldat<strong>en</strong> <strong>en</strong> adellijk<strong>en</strong>.<br />
Sjomka: Wie geeft de soldat<strong>en</strong> te et<strong>en</strong>?<br />
Onderwijzer: De tsaar. Daar moet<strong>en</strong> <strong>alle</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> geld aan<br />
bijdrag<strong>en</strong>, omdat de soldat<strong>en</strong> <strong>in</strong> di<strong>en</strong>st staan van het hele<br />
volk! Verder legde hij uit wat de belast<strong>in</strong>gdi<strong>en</strong>st was <strong>en</strong> zo<br />
goed <strong>en</strong> zo kwaad als het g<strong>in</strong>g liet hij h<strong>en</strong> herhal<strong>en</strong> wat hij<br />
gezegd had over gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>.<br />
De les g<strong>in</strong>g nog e<strong>en</strong> uur of twee door; de onderwijzer was
er vast van overtuigd dat de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> veel van wat er verteld<br />
was hadd<strong>en</strong> onthoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> de daaropvolg<strong>en</strong>de less<strong>en</strong><br />
verliep<strong>en</strong> op dezelfde manier, maar pas later kwam hij tot<br />
de ontdekk<strong>in</strong>g dat deze werkwijze volkom<strong>en</strong> onjuist was<br />
geweest <strong>en</strong> dat <strong>alle</strong>s wat hij tot dan toe gedaan had volkom<strong>en</strong><br />
nutteloos was. Onwillekeurig maakte ik, zoals zo vel<strong>en</strong>,<br />
de gebruikelijke fout om de Socratische methode toe te<br />
pass<strong>en</strong>, die op de Duitse school de hoogste graad van monsterlijkheid<br />
bereikt heeft. In deze less<strong>en</strong> heb ik de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
niets nieuws bijgebracht, hoewel ik me dat wel verbeeldde,<br />
<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> door mijn moreel overwicht bereikte ik dat de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
antwoord<strong>en</strong> gav<strong>en</strong> zoals ik dat wilde. Maar Rusland<br />
<strong>en</strong> Russisch blev<strong>en</strong> voor h<strong>en</strong> dezelfde vage symbol<strong>en</strong> van<br />
iets wat eig<strong>en</strong>, van ons was, iets amorfs <strong>en</strong> onbestemds. En<br />
‘de wet’ bleef hetzelfde onbegrijpelijke woord voor h<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> maand of zes lang heb ik deze experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gedaan<br />
<strong>en</strong> aanvankelijk was ik buit<strong>en</strong>gewoon tevred<strong>en</strong> <strong>en</strong> trots op<br />
h<strong>en</strong>. Deg<strong>en</strong><strong>en</strong>, die ik iets voorlas, zeid<strong>en</strong> dat het bijzonder<br />
mooi <strong>en</strong> <strong>in</strong>teressant was; maar na drie wek<strong>en</strong>, waar<strong>in</strong> ik<br />
zelf ge<strong>en</strong> les kon gev<strong>en</strong>, wilde ik de draad weer opvatt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
kwam ik tot de conclusie dat <strong>alle</strong>s wat we tot nu toe gedaan<br />
hadd<strong>en</strong> volkom<strong>en</strong> onz<strong>in</strong> <strong>en</strong> zelfbedrog was geweest. Niet<br />
<strong>één</strong> leerl<strong>in</strong>g wist mij nog te vertell<strong>en</strong> wat e<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>s of Rusland<br />
of Russisch precies was of wat het woord ‘wet’ <strong>in</strong>hield<br />
<strong>en</strong> welke gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> het district Krapiv<strong>en</strong>ski had. Alles wat ze<br />
geleerd hadd<strong>en</strong> war<strong>en</strong> ze weer verget<strong>en</strong> of hadd<strong>en</strong> zij op<br />
20
hun eig<strong>en</strong> manier onthoud<strong>en</strong>.<br />
Ik zag mijn fout <strong>in</strong>. Het was mij <strong>alle</strong><strong>en</strong> nog niet duidelijk of<br />
de fout school <strong>in</strong> de verkeerde methode of <strong>in</strong> het idee zelf.<br />
Misschi<strong>en</strong> is het ook wel onmogelijk om zonder e<strong>en</strong> bepaalde<br />
algem<strong>en</strong>e ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> zonder hulp van krant<strong>en</strong> of<br />
reisbeschrijv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> belangstell<strong>in</strong>g te wekk<strong>en</strong><br />
voor geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> aardrijkskunde. Misschi<strong>en</strong> zal ooit<br />
e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> methode ontdekt word<strong>en</strong>, die dit doel zal bereik<strong>en</strong><br />
– ik b<strong>en</strong> er nog steeds naar op zoek. Ik weet <strong>één</strong> d<strong>in</strong>g: dat<br />
deze methode nooit zal bestaan uit pseudogeschied<strong>en</strong>is<br />
<strong>en</strong> pseudoaardrijkskunde, dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>in</strong> die vorm van<br />
onderwijs, waarbij de belangstell<strong>in</strong>g eerder gedood wordt<br />
dan opgewekt.<br />
Wel heb ik nog pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ondernom<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> vorm van<br />
geschied<strong>en</strong>isonderwijs, waarbij ik met het hed<strong>en</strong> begon <strong>en</strong><br />
die sloeg<strong>en</strong> goed aan. Ik vertelde h<strong>en</strong> over de Krimoorlog,<br />
de reger<strong>in</strong>g van tsaar Nikolaas 1 <strong>en</strong> de geschied<strong>en</strong>is van<br />
1812, bijna op de toon van e<strong>en</strong> sprookje, waarbij ik zeer afweek<br />
van de historische waarheid, omdat ik <strong>alle</strong> gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
rond <strong>één</strong> figuur groepeerde. Het meeste succes oogstte,<br />
zoals wel te verwacht<strong>en</strong> viel, de geschied<strong>en</strong>is van de<br />
Napoleontische oorlog.<br />
Het was e<strong>en</strong> ged<strong>en</strong>kwaardig uurtje voor de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Ik<br />
zal het nooit verget<strong>en</strong>. Ik had h<strong>en</strong> al <strong>en</strong>ige tijd beloofd om<br />
het verhaal te vertell<strong>en</strong>, beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>de met het e<strong>in</strong>d, terwijl de<br />
andere onderwijzer met het beg<strong>in</strong> aanv<strong>in</strong>g zodat wij elkaar<br />
aldus halverwege zoud<strong>en</strong> treff<strong>en</strong>. Mijn avondless<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />
2
afgel<strong>op<strong>en</strong></strong>, de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> war<strong>en</strong> naar huis <strong>en</strong> ik liep bij de les<br />
<strong>in</strong> Russische geschied<strong>en</strong>is b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> – het g<strong>in</strong>g over Svjatoslav.<br />
De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> verveeld<strong>en</strong> zich. Op e<strong>en</strong> hoge bank zat<strong>en</strong>, zoals<br />
altijd, drie boer<strong>en</strong>meisjes, gehuld <strong>in</strong> hun omslagdoek<strong>en</strong>,<br />
naast elkaar. E<strong>en</strong>tje sliep er. Misjka stootte mij aan: “Moet je<br />
onze drie uiltjes e<strong>en</strong>s zi<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>! E<strong>en</strong>tje is er <strong>in</strong> slaap gev<strong>alle</strong>n.”<br />
Ze lek<strong>en</strong> <strong>in</strong>derdaad net op uiltjes. “Vertel het verhaal<br />
maar liever vanaf het e<strong>in</strong>de,” riep iemand <strong>en</strong> de hele klas<br />
g<strong>in</strong>g ev<strong>en</strong> rechtop zitt<strong>en</strong>.<br />
Ik g<strong>in</strong>g zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> begon mijn verhaal. Zoals gewoonlijk<br />
duurde het e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>uut of twee totdat het geduw, geschreeuw<br />
<strong>en</strong> gegil bedaarde; sommig<strong>en</strong> kr<strong>op<strong>en</strong></strong> onder de tafel; sommig<strong>en</strong><br />
onder de bank<strong>en</strong>, ander<strong>en</strong> klomm<strong>en</strong> juist bov<strong>en</strong>op<br />
de tafels <strong>en</strong> weer ander<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij hun vri<strong>en</strong>djes op de<br />
schouders of schoot zitt<strong>en</strong> – <strong>en</strong> to<strong>en</strong> was <strong>alle</strong>s stil. (…)<br />
Ik begon met tsaar Alexander I, daarna begon ik over de<br />
Franse revolutie <strong>en</strong> de success<strong>en</strong> van Napoleon, over zijn<br />
staatsgreep, <strong>en</strong> over de oorlog die e<strong>in</strong>digde met de vrede<br />
van Tilsit. Zodra Rusland <strong>in</strong> het spel kwam, klonk<strong>en</strong> van <strong>alle</strong><br />
kant<strong>en</strong> uitroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> kret<strong>en</strong>, die getuigd<strong>en</strong> van lev<strong>en</strong>dige belangstell<strong>in</strong>g.<br />
“Zal hij ons land ook verover<strong>en</strong>?” “Alexander<br />
zal zich waarschijnlijk wel overgev<strong>en</strong>,” zei iemand, die al<br />
iets over Alexander wist, maar ik moest hem nog ev<strong>en</strong> teleurstell<strong>en</strong>,<br />
want daar war<strong>en</strong> we nog niet <strong>in</strong> het verhaal. En<br />
ze war<strong>en</strong> diep geschokt to<strong>en</strong> ze hoord<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> Napoleon<br />
de zuster van de tsaar tot vrouw wilde gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat Alexander<br />
op de brug met hem sprak als was hij e<strong>en</strong> gelijke.<br />
22
‘Hoe wij de Frans<strong>en</strong> verdrev<strong>en</strong>’ 1<br />
“Wacht maar, jij,” zei Petjka met e<strong>en</strong> dreig<strong>en</strong>d gebaar.<br />
“Vertel door, vertel door!” To<strong>en</strong> Alexander zich niet onderwierp,<br />
maar Napoleon daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> de oorlog verklaarde,<br />
knikt<strong>en</strong> ze <strong>alle</strong>maal goedkeur<strong>en</strong>d. To<strong>en</strong> Napoleon met e<strong>en</strong><br />
legermacht, bestaande uit twaalf nationaliteit<strong>en</strong>, teg<strong>en</strong> ons<br />
Rusland optrok <strong>en</strong> de Duitsers <strong>en</strong> Pol<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> ons opzette,<br />
to<strong>en</strong> bestierv<strong>en</strong> zij ’t haast van spann<strong>in</strong>g.<br />
E<strong>en</strong> Duitse vri<strong>en</strong>d van mij stond <strong>in</strong> het lokaal. “Zo, dus jullie<br />
war<strong>en</strong> ook teg<strong>en</strong> ons, hè?” zei Petjka, onze beste verteller.<br />
“Hé, hou je mond!” riep<strong>en</strong> de ander<strong>en</strong>.<br />
De terugtocht van onze legers hield de gemoeder<strong>en</strong> zó bezig,<br />
1. Schilderij dat <strong>in</strong> de ‘Oorlog <strong>en</strong> Vrede zaal’ hangt van het Tolstoy State<br />
Museum <strong>in</strong> Moskou.<br />
23
dat er van <strong>alle</strong> kant<strong>en</strong> om ophelder<strong>in</strong>g werd gevraagd.<br />
“Waarom? Waarom?” <strong>en</strong> zij hadd<strong>en</strong> hevige kritiek op<br />
Koetoezov <strong>en</strong> Barklay. “Die Koetoesov is ook niets waard!”<br />
“Wacht maar,” riep e<strong>en</strong> ander. “Nou, heeft hij zich nu overgegev<strong>en</strong><br />
of niet?” vroeg e<strong>en</strong> derde.<br />
To<strong>en</strong> ik bij de slag bij Borod<strong>in</strong>o was gekom<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan het<br />
slot moest zegg<strong>en</strong> dat wij niet gewonn<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>, had ik<br />
erg met h<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>. Ik had h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zware slag toegebracht.<br />
“Wij hebb<strong>en</strong> dan wel niet gewonn<strong>en</strong>, maar zij <strong>in</strong> ieder<br />
geval ook niet!” To<strong>en</strong> Napoleon <strong>in</strong> Moskou aankwam, <strong>in</strong><br />
de verwacht<strong>in</strong>g dat de sleutels hem buig<strong>en</strong>d overhandigd<br />
zoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, kwam de hele klas <strong>in</strong> opstand, alsof ze<br />
zich plotsel<strong>in</strong>g van hun onverzettelijkheid bewust werd<strong>en</strong>.<br />
Het spreekt vanzelf dat de brand van Moskou hun volle<br />
goedkeur<strong>in</strong>g g<strong>en</strong>oot! T<strong>en</strong>slotte brak het mom<strong>en</strong>t van triomf<br />
aan: de terugtocht van Napoleon. “Zodra Napoleon uit<br />
Moskou wegtrok, zette Koetoezov de achtervolg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>en</strong><br />
bracht hij hun zware verliez<strong>en</strong> toe”, vertelde ik. “Nee, hij<br />
hakte ze <strong>in</strong> de pan,” verbeterde Fedjka mij, die met e<strong>en</strong> kop<br />
als vuur teg<strong>en</strong>over mij zat <strong>en</strong> van opw<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g zijn dunne<br />
zwarte v<strong>in</strong>gers fijnkneep – dat was e<strong>en</strong> gewoonte van hem.<br />
Hij had dit nog niet gezegd of <strong>in</strong> de klas g<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> gejoel van<br />
vreugde op. Achter<strong>in</strong> het lokaal kwam e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>tje bijna<br />
<strong>in</strong> de verdrukk<strong>in</strong>g, maar niemand merkte dat. “Zo, dat is<br />
beter! En hoe zit dat precies met die sleutels?”<br />
Ik vertelde verder hoe wij de Frans<strong>en</strong> verdrev<strong>en</strong>. De leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
vond<strong>en</strong> het heel erg dat e<strong>en</strong> of andere g<strong>en</strong>eraal te laat bij<br />
2
de Berez<strong>in</strong>a was, zodat Napoleon kon ontkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> Petjka<br />
schreeuwde zelfs: “Ik zou hem hebb<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> doodschiet<strong>en</strong>,<br />
dat zwijn. Waarom was hij te laat?” Op het laatst kreg<strong>en</strong> zij<br />
e<strong>en</strong> beetje medelijd<strong>en</strong> met die halfdood gevror<strong>en</strong> Frans<strong>en</strong>.<br />
Op het mom<strong>en</strong>t dat onze legers de gr<strong>en</strong>s met Duitsland<br />
overschred<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Duitsers, die eerst teg<strong>en</strong> ons geweest<br />
war<strong>en</strong>, nu aan onze zijde stred<strong>en</strong>, her<strong>in</strong>nerde e<strong>en</strong> van de<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zich ope<strong>en</strong>s de Duitser <strong>in</strong> het lokaal. “Hé, hoe zit<br />
dat met jullie? Eerst teg<strong>en</strong> ons hè, maar als jullie niet sterk<br />
g<strong>en</strong>oeg zijn dan ope<strong>en</strong>s weer aan onze kant?” En plotsel<strong>in</strong>g<br />
sprong iedere<strong>en</strong> op <strong>en</strong> begon de Duitser uit te jouw<strong>en</strong>, zodat<br />
het lawaai buit<strong>en</strong> te hor<strong>en</strong> was.<br />
To<strong>en</strong> de klas wat bedaard was, vertelde ik verder hoe wij Napoleon<br />
tot Parijs achtervolgd<strong>en</strong>, de rechtmatige kon<strong>in</strong>g op<br />
de troon zett<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> groot overw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>gsbanket hield<strong>en</strong>.<br />
Alle<strong>en</strong> de her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g aan de Krimoorlog overschaduwde<br />
onze vreugde. ‘Wacht maar, jij,’ riep Petjka met gebalde<br />
vuist<strong>en</strong>, “als ik later groot b<strong>en</strong> zal ik je er van langs<br />
gev<strong>en</strong>!” <strong>en</strong> als wij op dat og<strong>en</strong>blik teg<strong>en</strong>over de redoute<br />
van Sevard<strong>in</strong> of voor de Malachovheuvel hadd<strong>en</strong> gestaan,<br />
dan zoud<strong>en</strong> wij de vijand teruggeslag<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />
Het was al laat to<strong>en</strong> ik mijn verhaal beë<strong>in</strong>digde. Gewoonlijk<br />
sliep<strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> al om deze tijd. Niemand was nog <strong>in</strong><br />
slaap gev<strong>alle</strong>n; zelfs de ‘uiltjes’ zat<strong>en</strong> nog met schitter<strong>en</strong>de<br />
oogjes te luister<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> ik uit mijn stoel opstond, kroop tot<br />
mijn grote verbaz<strong>in</strong>g Taraska te voorschijn. Hij keek me met<br />
2
gl<strong>in</strong>ster<strong>en</strong>de <strong>en</strong> toch ernstige og<strong>en</strong> aan. “Hoe kom jij daar?”<br />
“Hij heeft er de hele tijd al gezet<strong>en</strong>,” riep iemand. Je hoefde<br />
hem niet te vrag<strong>en</strong> of hij het verhaal begrep<strong>en</strong> had; je zag<br />
het aan zijn gezicht. “Wil jij wat vertell<strong>en</strong>?” “Ikke?” – hij<br />
dacht ev<strong>en</strong> na <strong>en</strong> zei to<strong>en</strong>: “Ik wil <strong>alle</strong>s vertell<strong>en</strong>, thuis.” “Ik<br />
ook!” “En ik!” “Is er nog iets?” “Nee.” En iedere<strong>en</strong> vloog<br />
de trap af; de e<strong>en</strong> met het vaste voornem<strong>en</strong> om de Frans<strong>en</strong><br />
er geducht van langs te gev<strong>en</strong>, de ander luid scheld<strong>en</strong>d<br />
op de Duitsers, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> derde herhaalde voor zichzelf hoe<br />
Koetoezov de vijand <strong>in</strong> de pan had gehakt.<br />
“Je hebt het verhaal <strong>alle</strong><strong>en</strong> vanuit het Russische oogpunt<br />
verteld,” zei mijn Duitse vri<strong>en</strong>d, die ze zo hadd<strong>en</strong> uitgejouwd.<br />
“Je zou e<strong>en</strong>s moet<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> hoe deze geschied<strong>en</strong>is bij ons op<br />
school verteld wordt. Je hebt niets gezegd over de Duitse<br />
vrijheidsstrijd.” Ik was het volmondig met hem e<strong>en</strong>s dat<br />
mijn verhaal historisch onverantwoord was <strong>en</strong> meer leek<br />
op e<strong>en</strong> sprookje dat ’t chauv<strong>in</strong>isme aanwakkerde. Als geschied<strong>en</strong>isonderwijs<br />
was dus ook deze pog<strong>in</strong>g mislukt,<br />
ev<strong>en</strong>als de vorige.<br />
Uite<strong>in</strong>delijk kwam ik tot de slotsom dat het voor de vorm<strong>in</strong>g<br />
van welk k<strong>in</strong>d dan ook volslag<strong>en</strong> nutteloos is om de<br />
vervel<strong>en</strong>de Russische geschied<strong>en</strong>is te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, maar dat nam<strong>en</strong><br />
als Cyrus, Alexander van Macedonië, Ceasar <strong>en</strong> Luther<br />
ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong> belangrijk zijn om te onthoud<strong>en</strong>. Al deze person<strong>en</strong><br />
of gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> zijn voor leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> niét uit hoofde<br />
van hun historische betek<strong>en</strong>is <strong>in</strong>teressant, maar vanwege<br />
2
de dramatische aantrekk<strong>in</strong>gskracht van hun lev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de<br />
kundige bewerk<strong>in</strong>g hiervan door de historicus. Of eig<strong>en</strong>lijk<br />
niet door de historicus, maar eerder door de populaire<br />
overlever<strong>in</strong>g.<br />
De geschied<strong>en</strong>is van Romulus <strong>en</strong> Remus is voor h<strong>en</strong> niet<br />
boei<strong>en</strong>d, omdat deze broers de grondleggers zijn geweest<br />
van het machtigste rijk ter wereld, maar omdat het komisch,<br />
wonderbaarlijk <strong>en</strong> ontroer<strong>en</strong>d is om te zi<strong>en</strong> hoe zij<br />
gezoogd werd<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> wolv<strong>in</strong>. Daarom <strong>alle</strong><strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
zij er warm voor l<strong>op<strong>en</strong></strong>.<br />
Maar de geschied<strong>en</strong>is van de volksverhuiz<strong>in</strong>g zal altijd<br />
langdradig <strong>en</strong> doelloos zijn omdat de <strong>in</strong>houd ervan niet<br />
fantasierijk g<strong>en</strong>oeg te mak<strong>en</strong> is. Ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong> als de uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<br />
van de boekdrukkunst, ondanks onze verwoede pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> te pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> dat deze uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> nieuw<br />
tijdperk <strong>in</strong> de geschied<strong>en</strong>is <strong>in</strong>luidde <strong>en</strong> dat Gut<strong>en</strong>berg e<strong>en</strong><br />
groot man was. Je hoeft <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar <strong>en</strong>thousiast te vertell<strong>en</strong><br />
over hoe de lucifer werd uitgevond<strong>en</strong> <strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<br />
zal voor altijd v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> dat de uitv<strong>in</strong>der van deze lucifer e<strong>en</strong><br />
m<strong>in</strong>st<strong>en</strong>s zo groot man was als Gut<strong>en</strong>berg.<br />
Kortom, bij e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d, <strong>en</strong> <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> bij iedere stud<strong>en</strong>t<br />
voor wie het lev<strong>en</strong> pas beg<strong>in</strong>t, bestaat nog ge<strong>en</strong> belangstell<strong>in</strong>g<br />
voor de geschied<strong>en</strong>is, laat staan voor de algeme<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>selijke problematiek; voor hem bestaat <strong>alle</strong><strong>en</strong> belangstell<strong>in</strong>g<br />
voor de <strong>in</strong>dividuele fasc<strong>in</strong>er<strong>en</strong>de historische figuur.<br />
Om de geschied<strong>en</strong>is te populariser<strong>en</strong> moet je de historische<br />
voorv<strong>alle</strong>n personifiër<strong>en</strong>, zoals <strong>in</strong> sag<strong>en</strong> gebeurt.<br />
2
K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is <strong>alle</strong><strong>en</strong> dán leuk als de <strong>in</strong>houd<br />
boei<strong>en</strong>d is. Historische <strong>in</strong>teresse is bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> niet<br />
aanwezig <strong>en</strong> kan ook niet aanwezig zijn <strong>en</strong> daarom is er<br />
<strong>en</strong> kan er ook ge<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is voor k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> bestaan.<br />
De geschied<strong>en</strong>is fungeert <strong>alle</strong><strong>en</strong> als materiaal voor hun artistieke<br />
ontplooi<strong>in</strong>g <strong>en</strong> zolang hun <strong>in</strong>teresse <strong>in</strong> geschied<strong>en</strong>is<br />
nog niet ontwikkeld is, kan er ge<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>isonderwijs<br />
gegev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
2
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
3g<br />
Tolstojs worstel<strong>in</strong>g<br />
met aardrijkskunde
Tolstojs worstel<strong>in</strong>g<br />
met aardrijkskunde
Met aardrijkskunde maakte ik dezelfde fout als bij geschied<strong>en</strong>is.<br />
Ik begon met fysische geografie – ik her<strong>in</strong>ner<br />
me nog de eerste les. Ik was nog maar net begonn<strong>en</strong> of ik<br />
was de draad al kwijt. Het bleek namelijk – wat ik totaal<br />
niet had verwacht – dat ik zelf ge<strong>en</strong> flauw idee had van<br />
wat ik ti<strong>en</strong>jarige boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk wilde ler<strong>en</strong>. Ik<br />
kon wel het verschil tuss<strong>en</strong> dag <strong>en</strong> nacht uitlegg<strong>en</strong>, maar<br />
bij het verschil tuss<strong>en</strong> zomer <strong>en</strong> w<strong>in</strong>ter raakte ik <strong>in</strong> de war.<br />
Beschaamd om mijn onwet<strong>en</strong>dheid herhaalde ik het hele<br />
zaakje nog e<strong>en</strong>s. Daarna legde ik het probleem voor aan<br />
veel van mijn gestudeerde k<strong>en</strong>niss<strong>en</strong>, maar met uitzonder<strong>in</strong>g<br />
van e<strong>en</strong> paar pas afgestudeerd<strong>en</strong> of lerar<strong>en</strong>, kon niemand<br />
mij dit verschijnsel zonder hulp van e<strong>en</strong> globe exact<br />
uitlegg<strong>en</strong>.<br />
Ik vraag <strong>alle</strong> lezers om de volg<strong>en</strong>de bewer<strong>in</strong>g te verifiër<strong>en</strong>.<br />
Ik beweer dat <strong>één</strong> op de honderd m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> deze materie beheerst,<br />
terwijl wél ieder k<strong>in</strong>d ‘t moet ler<strong>en</strong>!<br />
Nadat ik de zaak grondig bestudeerd had, begon ik opnieuw<br />
met behulp van e<strong>en</strong> kaars <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aardbol het verschil duidelijk<br />
te mak<strong>en</strong>. Het g<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> lei<strong>en</strong> dakje volg<strong>en</strong>s mij.<br />
De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> luisterd<strong>en</strong> vol belangstell<strong>in</strong>g. Het was voor
h<strong>en</strong> bijzonder <strong>in</strong>teressant om iets te ler<strong>en</strong>, waar<strong>in</strong> hun ouders<br />
niet geloofd<strong>en</strong>, om later met hun wijsheid te kunn<strong>en</strong><br />
opschepp<strong>en</strong>.<br />
Aan het e<strong>in</strong>de van mijn uitleg over het verschil tuss<strong>en</strong><br />
zomer <strong>en</strong> w<strong>in</strong>ter, stelde Sjomka, de slimste van de klas, mij<br />
de vraag: “Hoe komt het dat de aarde draait <strong>en</strong> onze hut<br />
maar steeds op dezelfde plaats blijft staan? Die zou dan<br />
toch ook van plaats moet<strong>en</strong> verander<strong>en</strong>?” Ik merkte dat ik<br />
mijn beste leerl<strong>in</strong>g mijl<strong>en</strong>ver vooruit was met mijn uitleg<br />
– wat moest<strong>en</strong> de m<strong>in</strong>der <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>t<strong>en</strong> er dan wel van begrep<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong>?<br />
Ik g<strong>in</strong>g nog verder terug, legde ’t nogmaals uit, maakte tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
haalde <strong>alle</strong> bewijz<strong>en</strong> aan dat de aarde rond was:<br />
de reiz<strong>en</strong> om de wereld, het feit dat je altijd eerst de mast <strong>en</strong><br />
dan pas het schip aan de horizon zag, <strong>en</strong>zovoort. Ik troostte<br />
me met de gedachte dat zij het nu wel moest<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ik liet h<strong>en</strong> opschrijv<strong>en</strong>: de aarde is rond als e<strong>en</strong> bol; eerste<br />
bewijs… tweede bewijs… Het derde bewijs war<strong>en</strong> ze verget<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> ze mij vrag<strong>en</strong>. Het was duidelijk dat zij<br />
het verreweg het belangrijkste vond<strong>en</strong> om de bewijz<strong>en</strong> te<br />
onthoud<strong>en</strong>. Niet <strong>één</strong> of ti<strong>en</strong>, maar wel honderd keer b<strong>en</strong><br />
ik op deze uitleg teruggekom<strong>en</strong>, maar altijd tevergeefs. Op<br />
het exam<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> <strong>alle</strong> leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>alle</strong> vrag<strong>en</strong> naar tevred<strong>en</strong>heid<br />
beantwoord<strong>en</strong>, zoals trouw<strong>en</strong>s ook nu nog het<br />
geval is, maar ik voel dat zij het niet begrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> als ik me<br />
bed<strong>en</strong>k dat ik zelf tot mijn dertigste de hele gang van za
k<strong>en</strong> niet goed begrep<strong>en</strong> heb, kan ik h<strong>en</strong> dit onbegrip niet<br />
kwalijk nem<strong>en</strong>.<br />
In mijn jeugd geloofde ik, net als zij nu, de leraar op zijn<br />
woord als hij zei dat de aarde rond was, maar begrijp<strong>en</strong><br />
ho maar. Het was vroeger voor mij veel e<strong>en</strong>voudiger om te<br />
begrijp<strong>en</strong> wat mijn gouvernante mij vertelde: dat aan het<br />
e<strong>in</strong>de van de wereld hemel <strong>en</strong> aarde sam<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong>. Daar<br />
aan de rand van de aarde wast<strong>en</strong> de nonn<strong>en</strong> hun l<strong>in</strong>n<strong>en</strong>goed<br />
<strong>en</strong> legd<strong>en</strong> zij het te drog<strong>en</strong> op de hemelrand.<br />
Onze leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> allang vastomlijnde ideeën <strong>en</strong> ze<br />
houd<strong>en</strong> daaraan vast, ook al gaan ze lijnrecht <strong>in</strong> teg<strong>en</strong> de<br />
d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die ik hun wil ler<strong>en</strong>. Het zal nog veel tijd verg<strong>en</strong><br />
om hun m<strong>en</strong><strong>in</strong>g over zak<strong>en</strong>, hun kijk op de wereld, die nog<br />
door niets is aangetast, aan ’t wankel<strong>en</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>; eerder<br />
zull<strong>en</strong> zij het niet begrijp<strong>en</strong>. Wett<strong>en</strong> van fysica <strong>en</strong> mechanica<br />
zull<strong>en</strong> deze verouderde zi<strong>en</strong>swijz<strong>en</strong> uite<strong>in</strong>delijk omverwerp<strong>en</strong>.<br />
Maar ook zij zijn, net als wij <strong>alle</strong>maal, eerst met<br />
fysische geografie begonn<strong>en</strong> zonder iets af te wet<strong>en</strong> van<br />
fysica.<br />
Zowel bij het aardrijkskundeonderwijs als bij andere vakk<strong>en</strong><br />
maak je doorgaans e<strong>en</strong> grove, zij het begrijpelijke fout:<br />
je gaat te snel. Wij zijn zo blij met de wet<strong>en</strong>schap dat de<br />
aarde rond is <strong>en</strong> om de zon draait, dat we ons haast<strong>en</strong> deze<br />
k<strong>en</strong>nis zo snel mogelijk aan de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over te drag<strong>en</strong>.<br />
Maar het is niet zo belangrijk om te wet<strong>en</strong> dat de aarde rond<br />
is. Het is wél van belang om te wet<strong>en</strong> hoe m<strong>en</strong> tot deze con
clusie gekom<strong>en</strong> is. Je vertelt k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> vaak dat de afstand<br />
van aarde tot zon zo <strong>en</strong> zoveel biljo<strong>en</strong> werst 1 is, maar e<strong>en</strong><br />
k<strong>in</strong>d v<strong>in</strong>dt dat totaal niet belangrijk of opzi<strong>en</strong>bar<strong>en</strong>d. Het<br />
wil <strong>alle</strong><strong>en</strong> wet<strong>en</strong> hoe ze tot deze slotsom gekom<strong>en</strong> zijn. En<br />
wie over dit onderwerp wil prat<strong>en</strong>, kan beter mete<strong>en</strong> beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
bij het kijk<strong>en</strong> naar de sterr<strong>en</strong>.<br />
Hierna bleef ik lang stilstaan bij de bolvorm van de aarde <strong>en</strong><br />
ik vertelde hun dat <strong>alle</strong>s wat ik over deze vorm gezegd had,<br />
betrekk<strong>in</strong>g had op de geografie <strong>in</strong> zijn geheel.<br />
Eén op de duiz<strong>en</strong>d geschoolde m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, lerar<strong>en</strong> <strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
uitgezonderd, weet waarom het zomer <strong>en</strong> w<strong>in</strong>ter wordt <strong>en</strong><br />
weet waar Guadeloupe ligt. Van de duiz<strong>en</strong>d k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> begrijpt<br />
er niet <strong>één</strong> de uitleg over de bolvorm van de aarde<br />
<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>tje gelooft <strong>in</strong> het werkelijke bestaan van Guadeloupe,<br />
maar toch gaat m<strong>en</strong> maar door, vanaf hun prilste<br />
jeugd, om h<strong>en</strong> zowel van het <strong>één</strong> als van het ander te overtuig<strong>en</strong>.<br />
Na de fysische geografie begon ik de werelddel<strong>en</strong><br />
te behandel<strong>en</strong>. Maar ook van deze stof bleef niets hang<strong>en</strong>,<br />
want als je h<strong>en</strong> vroeg naar deze k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, dan schreeuwd<strong>en</strong><br />
ze om het hardst door elkaar: Afrika, Azië, Australië! En<br />
als je hun vroeg: “In welk werelddeel ligt Frankrijk?”, dan<br />
kwam steevast als antwoord dat Frankrijk <strong>in</strong> Afrika lag, terwijl<br />
ik nog ge<strong>en</strong> m<strong>in</strong>uut geled<strong>en</strong> had verteld dat Frankrijk<br />
<strong>en</strong> Engeland <strong>in</strong> Europa ligg<strong>en</strong>.<br />
1. E<strong>en</strong> werst is ruim 1 kilometer
De vraag waartoe dit <strong>alle</strong>s di<strong>en</strong>t, is te lez<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun uitgebluste<br />
blik <strong>en</strong> op te mak<strong>en</strong> uit de klank van hun stem bij<br />
het beg<strong>in</strong> van de les. Er is ge<strong>en</strong> antwoord op deze droeve<br />
vraag: waartoe?<br />
Ev<strong>en</strong>als bij geschied<strong>en</strong>is de zo natuurlijke gedachte opkwam<br />
om met het e<strong>in</strong>de te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>, zo vatte dezelfde gedachte<br />
post voor het aardrijkskundeonderwijs <strong>en</strong> het werd langzamerhand<br />
gewoonte om te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>in</strong> het eig<strong>en</strong> klaslokaal<br />
of het eig<strong>en</strong> dorp.<br />
Ik heb dezelfde experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> Duitsland gezi<strong>en</strong> <strong>en</strong> nu<br />
b<strong>en</strong> ik zelf, ondanks mijn ontmoedig<strong>in</strong>g over het mislukk<strong>en</strong><br />
van het aardrijkskundeexperim<strong>en</strong>t, toch ook weer begonn<strong>en</strong><br />
met de beschrijv<strong>in</strong>g van het eig<strong>en</strong> lokaal, het eig<strong>en</strong><br />
huis, het eig<strong>en</strong> dorp. Dergelijke oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn, ev<strong>en</strong>als het<br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong> van plattegrond<strong>en</strong>, niet verstok<strong>en</strong> van <strong>en</strong>ig nut.<br />
Maar het is volledig on<strong>in</strong>teressant om te onderwijz<strong>en</strong> welk<br />
land zich áchter ons dorp uitstrekt, omdat wij <strong>alle</strong>maal wel<br />
wet<strong>en</strong> dat je daar bij Teljat<strong>in</strong>ki komt. (…)<br />
Ik heb geprobeerd om topologische mijlpal<strong>en</strong> als Moskou<br />
<strong>en</strong> Kiev voor h<strong>en</strong> neer te zett<strong>en</strong>, maar de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zag<strong>en</strong><br />
er zo we<strong>in</strong>ig verband tuss<strong>en</strong> dat ze de stof maar weer van<br />
buit<strong>en</strong> leerd<strong>en</strong> om die te kunn<strong>en</strong> onthoud<strong>en</strong>. Ik heb kaart<strong>en</strong><br />
prober<strong>en</strong> te tek<strong>en</strong><strong>en</strong>, wat h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> lange tijd zeer boeide<br />
<strong>en</strong> wat daadwerkelijk voor h<strong>en</strong> als geheug<strong>en</strong>steuntje fungeerde.<br />
Maar wederom rees de vraag waaróm je h<strong>en</strong> zou<br />
help<strong>en</strong> hun geheug<strong>en</strong> te scherp<strong>en</strong>. Ik heb pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gedaan
om h<strong>en</strong> over de poolland<strong>en</strong> <strong>en</strong> over de land<strong>en</strong> rond de ev<strong>en</strong>aar<br />
te vertell<strong>en</strong>, maar ze onthield<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> wat nietaardrijkskundig<br />
was <strong>in</strong> deze verhal<strong>en</strong>.<br />
Bij het tek<strong>en</strong><strong>en</strong> van de plattegrond van hun dorp stond het<br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong> voorop <strong>en</strong> niet de aardrijkskunde. Kaarttek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
was leuk om het kaarttek<strong>en</strong><strong>en</strong>, maar niet om de geografische<br />
pr<strong>in</strong>cipes. In verhal<strong>en</strong> over wilde dier<strong>en</strong>, oerwoud<strong>en</strong>,<br />
leeuw<strong>en</strong> <strong>en</strong> vreemde sted<strong>en</strong>, was het sprookjesachtige elem<strong>en</strong>t<br />
voor h<strong>en</strong> het belangrijkste <strong>en</strong> niet het aardrijkskundige.<br />
Aardrijkskunde bleef voor h<strong>en</strong> synoniem met van buit<strong>en</strong><br />
ler<strong>en</strong>. Van <strong>alle</strong> nieuwe boek<strong>en</strong> – van Grube, Biernatzky<br />
<strong>en</strong>zovoort – was er niet e<strong>en</strong>tje <strong>in</strong>teressant <strong>en</strong> boei<strong>en</strong>d. E<strong>en</strong><br />
door iedere<strong>en</strong> verget<strong>en</strong> boekwerkje, dat <strong>alle</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> de verte<br />
iets had van e<strong>en</strong> aardrijkskundeboek, werd met meer plezier<br />
gelez<strong>en</strong> dan al die andere <strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s mij is dit het beste<br />
voorbeeld van e<strong>en</strong> methode om bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> belangstell<strong>in</strong>g<br />
te kwek<strong>en</strong> voor geografie <strong>en</strong> om h<strong>en</strong> voor te bereid<strong>en</strong> op de<br />
studie hiervan. Dit boekje is van Parley <strong>en</strong> de Russische vertal<strong>in</strong>g<br />
dateert uit 1837. Het wordt wel gelez<strong>en</strong>, maar di<strong>en</strong>t<br />
meer als gids voor de leraar; als leidraad bij zijn verhal<strong>en</strong><br />
over vreemde land<strong>en</strong> <strong>en</strong> sted<strong>en</strong>. De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong> het<br />
verhaaltje na, maar onthoud<strong>en</strong> zeld<strong>en</strong> naam of ligg<strong>in</strong>g van<br />
de betreff<strong>en</strong>de stad. Meestal blijv<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> de gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> hun her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g hang<strong>en</strong>. (…)
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
3h<br />
Waarom Tolstoj onderwijs <strong>in</strong><br />
aardrijkskunde <strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is<br />
overbodig <strong>en</strong><br />
zelfs schadelijk vond
Waarom Tolstoj onderwijs<br />
<strong>in</strong> aardrijkskunde <strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is<br />
overbodig <strong>en</strong><br />
zelfs schadelijk vond
To<strong>en</strong> Mitrofanoesjka ervan overtuigd was dat hij aardrijkskunde<br />
moest ler<strong>en</strong>, zei zijn moeder teg<strong>en</strong> hem: “Waarom<br />
moet jij al die land<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>? De koetsier zal je er wel<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> als het nodig zou zijn.” En nooit is er e<strong>en</strong> sterker<br />
argum<strong>en</strong>t teg<strong>en</strong> aardrijkskunde aangevoerd dan dit <strong>en</strong><br />
zelfs <strong>alle</strong> geleerd<strong>en</strong> ter wereld kunn<strong>en</strong> niets <strong>in</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> dergelijke ijzersterke argum<strong>en</strong>tatie. En ik me<strong>en</strong><br />
dit volkom<strong>en</strong> serieus. Waarom moet ik zo nodig de ligg<strong>in</strong>g<br />
wet<strong>en</strong> van de rivier <strong>en</strong> de stad Barcelona, wanneer ik <strong>in</strong><br />
de drieëndertig jaar van mijn bestaan deze wet<strong>en</strong>schap<br />
nog niet <strong>één</strong> keer nodig heb gehad. Zelfs e<strong>en</strong> zeer lev<strong>en</strong>dige<br />
beschrijv<strong>in</strong>g van de stad <strong>en</strong> haar <strong>in</strong>woners heeft, voor<br />
zover ik mij kan <strong>in</strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele positieve bijdrage<br />
geleverd aan de ontwikkel<strong>in</strong>g van mijn geestelijke vermog<strong>en</strong>s.<br />
Waarom moet<strong>en</strong> Sjomka <strong>en</strong> Fedjka dan iets afwet<strong>en</strong><br />
van het Mar<strong>in</strong>kskikanaal <strong>en</strong> andere waterweg<strong>en</strong>, als zij er,<br />
naar m<strong>en</strong> mag aannem<strong>en</strong>, nooit zull<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>?<br />
Als Sjomka die kant op zou moet<strong>en</strong>, dan doet het er niets<br />
toe of hij geleerd heeft waar het ligt of niet, want hij zal dit<br />
kanaal dan wel uit de praktijk ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Ik kan me niet<br />
voorstell<strong>en</strong> dat de wet<strong>en</strong>schap dat h<strong>en</strong>nep stroomafwaarts
<strong>en</strong> teer stroomopwaarts over de Wolga wordt vervoerd, dat<br />
er e<strong>en</strong> aanlegplaats is die Dubovka heet, dat er e<strong>en</strong> of andere<br />
ondergrondse aardlaag van hier naar daar loopt, dat<br />
de Samojed<strong>en</strong> zich door middel van r<strong>en</strong>dier<strong>en</strong> verplaats<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>zovoort, op <strong>en</strong>igerlei wijze de ontwikkel<strong>in</strong>g van hun verstandelijke<br />
vermog<strong>en</strong>s zou bevorder<strong>en</strong>.<br />
Zelf bezit ik e<strong>en</strong> zee van k<strong>en</strong>nis, zowel op het gebied van de<br />
wis <strong>en</strong> natuurkunde als op het gebied der taal <strong>en</strong> poëzie,<br />
die ik weg<strong>en</strong>s tijdgebrek niet kan overdrag<strong>en</strong>. Er is e<strong>en</strong><br />
one<strong>in</strong>dig aantal vrag<strong>en</strong> over verschijnsel<strong>en</strong> uit de wereld<br />
om mij he<strong>en</strong>, waarop de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> e<strong>en</strong> antwoord verlang<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> die ik eerst moet beantwoord<strong>en</strong> voordat ik h<strong>en</strong> overlaadt<br />
met de pittoreske beschrijv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van poolzeeën, tropische<br />
land<strong>en</strong>, berg<strong>en</strong> <strong>in</strong> Australië of rivier<strong>en</strong> <strong>in</strong> Amerika.<br />
In het geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> aardrijkskundeonderwijs leert de<br />
ervar<strong>in</strong>g voortdur<strong>en</strong>d hetzelfde <strong>en</strong> word<strong>en</strong> onze gedacht<strong>en</strong><br />
daarover bevestigd. Overal gaat het onderwijs <strong>in</strong> deze vakk<strong>en</strong><br />
slecht <strong>en</strong> klaagt m<strong>en</strong> daarover. Alle<strong>en</strong> met het oog op<br />
exam<strong>en</strong>s ler<strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> nam<strong>en</strong> van berg<strong>en</strong>, sted<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
rivier<strong>en</strong>, kon<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> keizers uit het hoofd. (De <strong>en</strong>ige bruikbare<br />
leerboek<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> daarbij de werk<strong>en</strong> van Ars<strong>en</strong>jev,<br />
Obodovskij, Kajdanov, Smaragdov <strong>en</strong> Berté). M<strong>en</strong> is wel op<br />
zoek naar iets nieuws, maar heeft het nog niet gevond<strong>en</strong>.<br />
Het is komisch om te zi<strong>en</strong> dat bijna iedere<strong>en</strong> heeft erk<strong>en</strong>d<br />
dat de eis<strong>en</strong>, die het geschied<strong>en</strong>isonderwijs stelt, volkom<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> strijd zijn met de geestesgesteldheid van de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.
Interesse voor aardrijksunde beg<strong>in</strong>t met reisverhal<strong>en</strong>.<br />
Toch blijft m<strong>en</strong> maar talloze spitsvondige methodes – zoals<br />
de methode van Sydov – bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> om k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> het onthoud<strong>en</strong><br />
van nam<strong>en</strong> <strong>en</strong> woord<strong>en</strong> te vergemakkelijk<strong>en</strong>. Maar<br />
de <strong>alle</strong>rsimpelste gedachte, namelijk dat m<strong>en</strong> aan aardrijkskundeonderwijs<br />
ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele behoefte heeft <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis van<br />
al deze nam<strong>en</strong> <strong>en</strong> woord<strong>en</strong> absoluut niet nodig is, komt <strong>in</strong><br />
niemands hoofd op. Alle pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om geografie aan geologie,<br />
botanica, zoölogie, etnografie of weet ik waaraan<br />
nog meer te koppel<strong>en</strong>, blev<strong>en</strong> ijdele w<strong>en</strong>sdrom<strong>en</strong>, die <strong>en</strong>kel<br />
<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong> slechte boekjes als van Grube voortbracht<strong>en</strong>,<br />
die voor ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel lezerspubliek, k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, jonge m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
of lerar<strong>en</strong> te gebruik<strong>en</strong> zijn. Als de sam<strong>en</strong>stellers van deze<br />
geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> aardrijkskundeboek<strong>en</strong> e<strong>en</strong>s echt zoud<strong>en</strong>
gaan nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over wat zij nu eig<strong>en</strong>lijk wild<strong>en</strong> <strong>en</strong> als zij<br />
zelf e<strong>en</strong>s zoud<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> deze boekjes bij het onderwijs<br />
te gebruik<strong>en</strong>, dan zoud<strong>en</strong> zij de onmogelijkheid van hun<br />
ondernem<strong>in</strong>g snel <strong>in</strong>zi<strong>en</strong>. In de eerste plaats zou e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie<br />
van aardrijkskunde, natuurwet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> etnografie,<br />
e<strong>en</strong> nieuw vak van zo’n gigantische omvang tot<br />
resultaat hebb<strong>en</strong>, dat m<strong>en</strong> om haar te bestuder<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>lev<strong>en</strong> niet g<strong>en</strong>oeg zou hebb<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zou zij<br />
nog m<strong>in</strong>der geschikt voor k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> nog saaier dan<br />
aardrijkskunde <strong>alle</strong><strong>en</strong> al is. (…)<br />
Ook voor aardrijkskunde moet er belangstell<strong>in</strong>g opgewekt<br />
word<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als voor geschied<strong>en</strong>is, wil je met de studie ervan<br />
beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>. En <strong>in</strong>teresse voor aardrijkskunde wordt volg<strong>en</strong>s<br />
mijn bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> neg<strong>en</strong><strong>en</strong>neg<strong>en</strong>tig van de honderd<br />
gev<strong>alle</strong>n, opgewekt door reisverhal<strong>en</strong>.<br />
Net zoals het lez<strong>en</strong> van krant<strong>en</strong> <strong>en</strong> vooral van biografieën<br />
e<strong>en</strong> eerste aanzet zijn tot het bestuder<strong>en</strong> van geschied<strong>en</strong>is,<br />
zijn reisverhal<strong>en</strong> dit voor de aardrijkskunde. Al deze<br />
studiemiddel<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> ieders bereik<br />
<strong>en</strong> daarom hoev<strong>en</strong> wij des te m<strong>in</strong>der te vrez<strong>en</strong> om van het<br />
oude bijgeloof aangaande het geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> aardrijkskundeonderwijs<br />
af te stapp<strong>en</strong>. Het lev<strong>en</strong> zelf is <strong>in</strong> onze tijd<br />
zo leerzaam <strong>in</strong> dit opzicht dat, als de historische <strong>en</strong> geografische<br />
wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> werkelijk onontbeerlijk zijn voor<br />
onze algem<strong>en</strong>e ontwikkel<strong>in</strong>g, het lev<strong>en</strong> zelf altijd wel dit<br />
tekort kan aanvull<strong>en</strong>.
En als wij echt ons oude bijgeloof zoud<strong>en</strong> afzwer<strong>en</strong>, dan is<br />
het toch helemaal niet zo erg om te bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat er m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
zull<strong>en</strong> opgroei<strong>en</strong> die <strong>in</strong> hun jeugd niet hebb<strong>en</strong> geleerd wie<br />
Jaroslav <strong>en</strong> Otto war<strong>en</strong> of wat Estramadura precies is. M<strong>en</strong><br />
is immers ook opgehoud<strong>en</strong> met het onderwijs <strong>in</strong> astrologie,<br />
retorica, poëtica <strong>en</strong> Latijn, <strong>en</strong> toch is het m<strong>en</strong>sdom er<br />
niet dommer op geword<strong>en</strong>. Nieuwe vakk<strong>en</strong> ontstaan – m<strong>en</strong><br />
beg<strong>in</strong>t teg<strong>en</strong>woordig al met het populariser<strong>en</strong> van de natuurwet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
– oude moet m<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> v<strong>alle</strong>n of lat<strong>en</strong><br />
afsterv<strong>en</strong> of beter gezegd de facett<strong>en</strong> van deze oude vakk<strong>en</strong>,<br />
die met het ontstaan van nieuwe wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> hun<br />
bestaansrecht verlor<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />
Maar om het verlang<strong>en</strong> naar k<strong>en</strong>nis op te wekk<strong>en</strong>, naar het<br />
will<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> hoe de m<strong>en</strong>sheid <strong>in</strong> de verschill<strong>en</strong>de land<strong>en</strong><br />
geleefd heeft <strong>en</strong> nog leeft, zich ontwikkelt <strong>en</strong> ontwikkeld<br />
heeft, of om de natuurwett<strong>en</strong> die de m<strong>en</strong>s door de eeuw<strong>en</strong><br />
he<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> voortgedrev<strong>en</strong>, te ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, of om <strong>in</strong>zicht<br />
te will<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> <strong>in</strong> de wett<strong>en</strong> van de natuurverschijnsel<strong>en</strong><br />
op onze aardbol <strong>en</strong> de verspreid<strong>in</strong>g van de m<strong>en</strong>sheid over<br />
de aardbol – dat is iets heel anders. Misschi<strong>en</strong> is het nuttig<br />
om e<strong>en</strong> dergelijke belangstell<strong>in</strong>g te wekk<strong>en</strong>, maar de gangbare<br />
leerboek<strong>en</strong> van Segjoer, Thiers <strong>en</strong> Grube zull<strong>en</strong> ons<br />
ge<strong>en</strong> stap dichter bij de verwez<strong>en</strong>lijk<strong>in</strong>g van dit doel br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Ik k<strong>en</strong> slechts twee factor<strong>en</strong> die tot dit doel voer<strong>en</strong>:<br />
gevoel voor poëzie <strong>en</strong> vaderlandsliefde. En er bestaan ge<strong>en</strong><br />
leerboek<strong>en</strong> om het e<strong>en</strong> of ander te ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> zolang<br />
deze niet bestaan, moet<strong>en</strong> wij blijv<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet onze
tijd <strong>en</strong> kracht<strong>en</strong> verdo<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> hele jongere g<strong>en</strong>eratie verm<strong>in</strong>k<strong>en</strong><br />
door h<strong>en</strong> te dw<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aardrijkskunde <strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is<br />
te ler<strong>en</strong>, <strong>alle</strong><strong>en</strong> omdat wij dat ook geleerd hebb<strong>en</strong>.<br />
Ik zie ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele noodzaak om aardrijkskunde of geschied<strong>en</strong>is<br />
te gev<strong>en</strong> voordat de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> naar de universiteit<br />
gaan; ik zie eerder dat deze vakk<strong>en</strong> de grootste schade aanricht<strong>en</strong>.<br />
En hoe het verder moet, weet ik niet.
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
3i<br />
Tolstoj geeft zangles
Tolstoj geeft zangles
Vorige zomer war<strong>en</strong> we gaan zwemm<strong>en</strong>. Op de terugweg<br />
was iedere<strong>en</strong> erg vrolijk. E<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>jong<strong>en</strong>, Sjomka,<br />
dezelfde die zich had lat<strong>en</strong> omprat<strong>en</strong> om boek<strong>en</strong> te stel<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> stevige, gedrong<strong>en</strong> knaap met geprononceerde jukbe<strong>en</strong>der<strong>en</strong>,<br />
vol zomersproet<strong>en</strong>, met X-b<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>alle</strong> manier<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong> op het land werk<strong>en</strong>de boer, maar<br />
met e<strong>en</strong> <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>te, krachtige <strong>en</strong> begaafde natuur, r<strong>en</strong>de<br />
vooruit <strong>en</strong> g<strong>in</strong>g op de wag<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> die voor ons uit reed.<br />
Hij greep de teugels, schoof zijn pet op <strong>één</strong> oor, spuwde<br />
<strong>in</strong> de berm <strong>en</strong> begon e<strong>en</strong> of ander langgerekt boer<strong>en</strong>lied te<br />
z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>en</strong> hoe! Wat e<strong>en</strong> gevoel, wat e<strong>en</strong> beziel<strong>in</strong>g! Af <strong>en</strong><br />
toe gaf hij e<strong>en</strong> schreeuw ertuss<strong>en</strong>door. De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> lacht<strong>en</strong>:<br />
“Die Sjomka, die Sjomka, wat gaat-ie lekker!” Sjomka was<br />
volkom<strong>en</strong> serieus. “Hé, je moet mijn liedje niet onderbrek<strong>en</strong>!”<br />
zei hij met bijzondere, opzettelijk hese stem, to<strong>en</strong> er<br />
ev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> pauze <strong>in</strong> het lied was. En onverstoorbaar g<strong>in</strong>g hij<br />
door met z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
De twee meest muzikale jong<strong>en</strong>s sprong<strong>en</strong> bij hem achterop<br />
de wag<strong>en</strong> <strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> met hem mee te z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, net zo lang<br />
tot ze de goede toon gevond<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>. De <strong>één</strong> zong nu<br />
e<strong>en</strong>s op de octaaf, dan weer op de sextet mee, de ander
op de terts, <strong>en</strong> het g<strong>in</strong>g uitstek<strong>en</strong>d. Ander<strong>en</strong> viel<strong>en</strong> <strong>in</strong>. Ze<br />
hiev<strong>en</strong> het lied To<strong>en</strong> onder deze appelboom... <strong>en</strong>zovoort, aan,<br />
uit volle borst, <strong>en</strong> het klonk erg luidruchtig, maar muzikaal<br />
was het niet.<br />
S<strong>in</strong>ds die avond hadd<strong>en</strong> we zangles. Nu, na acht maand<strong>en</strong>,<br />
z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> we Engel, ik kom tot U, twee cherubijn<strong>en</strong>gezang<strong>en</strong><br />
(de nummers 4 <strong>en</strong> 7), uit de gewone kerkdi<strong>en</strong>st <strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e<br />
koorlieder<strong>en</strong>. De beste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> – slechts twee – schrijv<strong>en</strong><br />
de melodieën van de lieder<strong>en</strong> die ze k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> op <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
al bijna not<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>. Maar toch is <strong>alle</strong>s wat ze nu z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij<br />
lange na niet zo goed als wat die twee zong<strong>en</strong>, terugkom<strong>en</strong>d<br />
van het zwemm<strong>en</strong>. Ik zeg dit zonder bijbedoel<strong>in</strong>g, niet<br />
om iets te will<strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong>: ik zeg <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar hoe het is.<br />
Ik zal nu vertell<strong>en</strong> hoe het onderwijs verliep. Ik b<strong>en</strong> er zelf<br />
tamelijk tevred<strong>en</strong> over. De eerste les verdeelde ik de klas <strong>in</strong><br />
drie stemm<strong>en</strong> <strong>en</strong> zong<strong>en</strong> we de volg<strong>en</strong>de akkoord<strong>en</strong>:<br />
Dat lukte ons zeer snel. En ieder zong wat hij wilde,<br />
probeerde de sopraanstem, g<strong>in</strong>g daarna over naar de t<strong>en</strong>or,<br />
<strong>en</strong> van de t<strong>en</strong>or naar de alt, zodat de best<strong>en</strong> het hele akkoord<br />
do-mi-sol <strong>en</strong> sommig<strong>en</strong> zelfs <strong>alle</strong> drie de akkoord<strong>en</strong><br />
leerd<strong>en</strong>. Ze gav<strong>en</strong> de not<strong>en</strong> hun Franse b<strong>en</strong>am<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. De<br />
<strong>één</strong> zong: mi-fa-fa-mi, e<strong>en</strong> ander: do-do-re-do <strong>en</strong>zovoort.<br />
“ Hoor je hoe het klopt, Lev Nikolajevitsj,” zeid<strong>en</strong> ze, “het
zoemt helemaal <strong>in</strong> je or<strong>en</strong>. Nog es, nog es…”<br />
We zong<strong>en</strong> deze akkoord<strong>en</strong> op school, op de b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>plaats,<br />
<strong>in</strong> de tu<strong>in</strong>, onderweg naar huis, tot laat <strong>in</strong> de avond <strong>en</strong> kond<strong>en</strong><br />
er maar niet mee ophoud<strong>en</strong>, van puur plezier dat het<br />
zo goed g<strong>in</strong>g.<br />
De volg<strong>en</strong>de dag probeerd<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> toonladder. De meest<br />
begaafde leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> hem helemaal doorz<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
de slechtst<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> niet verder dan de terts. Ik schreef<br />
de not<strong>en</strong> op lijntjes <strong>in</strong> de altsleutel, die immers het meest<br />
symmetrisch is, <strong>en</strong> gaf ze hun Franse nam<strong>en</strong>. De volg<strong>en</strong>de<br />
zes less<strong>en</strong> verliep<strong>en</strong> ook bijzonder vrolijk: we zong<strong>en</strong><br />
nieuwe akkoord<strong>en</strong> <strong>in</strong> m<strong>in</strong>eur <strong>en</strong> hun overgang naar majeurakkoord<strong>en</strong>:<br />
Heer, erbarm U, Ere aan de Vader <strong>en</strong> de Zoon <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> driestemmig liedje met pianobegeleid<strong>in</strong>g. De <strong>en</strong>e helft<br />
van de les werd daarmee gevuld, de andere helft besteedd<strong>en</strong><br />
we aan het z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de toonladder <strong>en</strong> oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
die de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zelf bedacht<strong>en</strong>, zoals do-mi-re-fa-mi-sol,<br />
of do-re-re-mi-mi-fa of do-mi-re-fa-mi-re <strong>en</strong> zo verder.<br />
Al gauw merkte ik dat de not<strong>en</strong> op de lijntjes niet aanschouwelijk<br />
g<strong>en</strong>oeg war<strong>en</strong> <strong>en</strong> zag ik mij g<strong>en</strong>oodzaakt ze door<br />
cijfers te vervang<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>alle</strong>n <strong>en</strong> verander<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
van de toonsoort zich beter uitlegg<strong>en</strong> door middel<br />
van cijfers. Na zes less<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> sommig<strong>en</strong> al de <strong>in</strong>terv<strong>alle</strong>n,<br />
die ik ze vroeg, z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, waarbij ze deze opzocht<strong>en</strong> aan<br />
de hand van e<strong>en</strong> bepaalde toonladder. Vooral de oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
met de kwart<strong>en</strong> vond<strong>en</strong> ze leuk: do-fa-re-sol <strong>en</strong>zovoort,
naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> <strong>en</strong> naar bov<strong>en</strong>. Fa, de subdom<strong>in</strong>ant viel <strong>alle</strong>n<br />
op door de kracht ervan. “Hé, da’s e<strong>en</strong> goeie, die fa!” zei<br />
Sjomka, “zoals die snijdt <strong>in</strong> je or<strong>en</strong>!”<br />
De niet-muzikale k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> raakt<strong>en</strong> steeds meer achter<br />
<strong>en</strong> blev<strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte weg, maar met de muzikale k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
duurd<strong>en</strong> de less<strong>en</strong> soms wel drie, vier uur. Ik probeerde ze<br />
volg<strong>en</strong>s de gebruikelijke methode maatgevoel bij te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>,<br />
maar dat bleek zo moeilijk te gaan dat ik g<strong>en</strong>oodzaakt<br />
was de maat van de melodie te scheid<strong>en</strong>. Eerst schreef ik<br />
de ton<strong>en</strong> zonder maat <strong>en</strong> werkte die met h<strong>en</strong> door, daarna<br />
schreef ik de maat op, dat wil zegg<strong>en</strong> maatstrep<strong>en</strong> zonder<br />
ton<strong>en</strong>, werkte maat voor maat met ze door, waarbij ik op de<br />
tafel tikte, <strong>en</strong> daarna pas bracht ik de twee process<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>.<br />
Na e<strong>en</strong> paar less<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> ik mij rek<strong>en</strong>schap gaf van wat ik<br />
eig<strong>en</strong>lijk aan het do<strong>en</strong> was, kwam ik tot de overtuig<strong>in</strong>g dat<br />
mijn lesmethode bijna gelijk is aan de methode-Chevé die<br />
ik <strong>in</strong> Parijs <strong>in</strong> de praktijk had gezi<strong>en</strong> <strong>en</strong> die ik <strong>in</strong> feite <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
maar verworp<strong>en</strong> had omdat het e<strong>en</strong> methode was! Bij <strong>alle</strong>n<br />
die zich met zangonderricht bezig houd<strong>en</strong>, kan ik dit werk,<br />
waarop op de omslag met grote letters geschrev<strong>en</strong> staat:<br />
‘Repossé à l’unanimité’ <strong>en</strong> dat teg<strong>en</strong>woordig <strong>in</strong> honderdduiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
exemplar<strong>en</strong> over heel Europa verspreid is, niet<br />
g<strong>en</strong>oeg aanprijz<strong>en</strong>. Ik zag <strong>in</strong> Parijs verrass<strong>en</strong>de voorbeeld<strong>en</strong><br />
van deze succesrijke methode tijd<strong>en</strong>s de less<strong>en</strong> van Chevé<br />
zelf. E<strong>en</strong> gehoor van 500-600 mann<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong>, soms<br />
van 40-50 jaar, dat unisono van blad zong wat de onderwij-
zer ze ook voorlegde! De methode-Chevé bevat veel regels,<br />
oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorgeschrev<strong>en</strong> werkwijz<strong>en</strong>, die van ge<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kel belang zijn <strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele verstandige onderwijzer<br />
bed<strong>en</strong>kt op het slagveld, dat wil zegg<strong>en</strong> <strong>in</strong> de les. Maar<br />
de methode bevat ook e<strong>en</strong> heel grappige <strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> ook<br />
wel bruikbare manier om de maat te lez<strong>en</strong> zonder not<strong>en</strong>.<br />
Bij e<strong>en</strong> vierkwartsmaat zegt de leerl<strong>in</strong>g bijvoorbeeld ta-fate-fe-ti-ri-li-ri.<br />
Dat is <strong>alle</strong>maal heel <strong>in</strong>teressant als e<strong>en</strong> van<br />
de methodes waarmee muziek kan word<strong>en</strong> onderwez<strong>en</strong>,<br />
<strong>in</strong>teressant gezi<strong>en</strong> <strong>in</strong> het licht van de historische ontwikkel<strong>in</strong>g<br />
van e<strong>en</strong> bepaalde muzikale school, maar deze regels<br />
zijn niet absoluut <strong>en</strong> lever<strong>en</strong> nog ge<strong>en</strong> methode op.<br />
Precies daar<strong>in</strong> schuilt de fout van de methode. Toch v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />
we bij Chevé vele, door hun e<strong>en</strong>voud opmerkelijke ideeën.<br />
Drie daarvan vorm<strong>en</strong> het wez<strong>en</strong> van zijn methode.<br />
Het eerste is oud <strong>en</strong> werd al door Jean-Jacques Rousseau <strong>in</strong><br />
zijn Dictionnaire de la Musique geformuleerd, namelijk het<br />
idee muzikale tek<strong>en</strong>s door cijfers weer te gev<strong>en</strong>. 1<br />
Wat de teg<strong>en</strong>standers van deze schrijfwijze ook zegg<strong>en</strong>, iedere<br />
zangleraar weet uit ervar<strong>in</strong>g dat zowel bij het lez<strong>en</strong> als<br />
1. Jean Jacques Rousseau heeft <strong>in</strong> de 18e eeuw geijverd voor e<strong>en</strong> notatie<br />
van muzieknot<strong>en</strong> <strong>in</strong> get<strong>alle</strong>n. Zijn landg<strong>en</strong>oot Gal<strong>in</strong> (1796-1822)<br />
leraar wiskunde <strong>in</strong> Bordeaux <strong>en</strong> later muziekonderwijzer <strong>in</strong> Parijs,<br />
ontwierp e<strong>en</strong> zangles methode gebaseerd op zo’n getalsnotatie. Later<br />
werd Gal<strong>in</strong>s methode door zijn leerl<strong>in</strong>g Paris, met hulp van Chevé <strong>en</strong><br />
zijn vrouw verder uitgewerkt. Dit is to<strong>en</strong> de methode- Chevé gaan<br />
het<strong>en</strong>, die Tolstoj tijd<strong>en</strong>s zijn verblijf <strong>in</strong> Parijs leerde k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.
Ook <strong>in</strong> Nederland:<br />
schoolplaat met<br />
muzieknotatie <strong>in</strong><br />
cijfers<br />
bij het schrijv<strong>en</strong> cijfers verre de voorkeur verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> bov<strong>en</strong><br />
not<strong>en</strong> op lijntjes. 2 Ik heb ongeveer ti<strong>en</strong> less<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong><br />
vanaf de lijntjes <strong>en</strong> heb slechts e<strong>en</strong>maal met cijfers gewerkt,<br />
waarbij ik vertelde dat dat precies hetzelfde is.<br />
2. C.S. Adama van Scheltema, de vader van onze bek<strong>en</strong>de dichter,<br />
vertaalde <strong>en</strong> bewerkte de methode <strong>in</strong> het Nederlands: Grondbeg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong><br />
van d<strong>en</strong> zang voor schoolgebruik, door J. Roussilhon. Nijmeg<strong>en</strong>:<br />
Milborn, 1879. In zijn Woord<strong>en</strong>boek voor Opvoed<strong>in</strong>g <strong>en</strong> Onderwijs<br />
van 1882 besteedde J. Geluk er ruim aandacht aan. Zangless<strong>en</strong> op<br />
school met behulp van getalsnotaties werd<strong>en</strong> daarna <strong>in</strong> Nederland tot<br />
<strong>in</strong> de 20e eeuw gegev<strong>en</strong>, zoals de schoolplaat laat zi<strong>en</strong>.
Nu vrag<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> me steeds <strong>in</strong> cijfers te schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
schrijv<strong>en</strong> ze zelf ook <strong>alle</strong><strong>en</strong> nog maar <strong>in</strong> cijfers.<br />
Het tweede opmerkelijke idee is oorspronkelijk van Chevé<br />
afkomstig: not<strong>en</strong> <strong>en</strong> maat moet<strong>en</strong> afzonderlijk word<strong>en</strong> behandeld.<br />
Ieder die deze methode ooit bij zijn onderwijs heeft<br />
toegepast ziet wat eerst e<strong>en</strong> onoverkomelijke moeilijkheid<br />
leek, plotsel<strong>in</strong>g heel simpel word<strong>en</strong>, zodat je je afvraagt<br />
waarom niemand eerder op deze e<strong>en</strong>voudige oploss<strong>in</strong>g<br />
van het probleem is gekom<strong>en</strong>. Er staat bijvoorbeeld het volg<strong>en</strong>de:<br />
Hoeveel ell<strong>en</strong>de zou de arme k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> bespaard zijn geblev<strong>en</strong><br />
bij het ler<strong>en</strong> van de aartsbisschoppelijke gezang<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> andere koorlieder<strong>en</strong> zoals het Verlos Hem (Da ispravitsja)<br />
als de dirig<strong>en</strong>t<strong>en</strong> de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, zonder ze erbij te lat<strong>en</strong> z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
eerst met e<strong>en</strong> stokje of met de v<strong>in</strong>ger de maat van de<br />
muzikale frase hadd<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> tikk<strong>en</strong>: vier tikk<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />
hele noot, <strong>één</strong> tik voor e<strong>en</strong> kwartnoot, <strong>één</strong> tik voor twee<br />
achtste not<strong>en</strong> <strong>en</strong>zovoort <strong>en</strong> ze daarna dezelfde frase hadd<strong>en</strong><br />
lat<strong>en</strong> z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zonder op de maat te lett<strong>en</strong>, daarna weer<br />
<strong>één</strong> maat <strong>en</strong> daarna weer sam<strong>en</strong>.<br />
De leerl<strong>in</strong>g z<strong>in</strong>gt eerst (zonder maat) do-re-mi-fa-sol-mi-re-do.<br />
Daarna laat u de leerl<strong>in</strong>g zonder te z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op de noot van<br />
de eerste maat op tafel tikk<strong>en</strong> <strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>: e<strong>en</strong>-twee-drie-<br />
0
vier, op de eerste noot van de derde maat tikt hij twee maal<br />
op tafel <strong>en</strong> zegt e<strong>en</strong>-twee <strong>en</strong> op de tweede noot drie-vier <strong>en</strong><br />
zo verder. Daarna z<strong>in</strong>gt hij hetzelfde met maat terwijl hij op<br />
de tafel tikt, waarbij de andere leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> hardop tell<strong>en</strong>. Dat<br />
is mijn methode die net als de methode-Chevé niet altijd<br />
bruikbaar is, maar wel vaak bijzonder handig kan zijn, alhoewel<br />
er misschi<strong>en</strong> nog veel handiger methodes te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />
zoud<strong>en</strong> zijn. Het gaat er <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar om bij het onderwijs<br />
de maat van de not<strong>en</strong> te scheid<strong>en</strong>, <strong>en</strong> daarvoor kunn<strong>en</strong> ontelbare<br />
methodes word<strong>en</strong> gebruikt.<br />
De derde <strong>en</strong> grootste gedachte van Chevé bestaat <strong>in</strong> het<br />
populariser<strong>en</strong> van muziek <strong>en</strong> muziekonderwijs. Zijn methode<br />
beantwoordt volkom<strong>en</strong> aan dit doel. Dat is niet <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
maar de w<strong>en</strong>s van Chevé of e<strong>en</strong> vermoed<strong>en</strong> mijnerzijds, nee,<br />
het is e<strong>en</strong> feit. In Parijs heb ik honderd<strong>en</strong> arbeiders gezi<strong>en</strong>,<br />
hun hand<strong>en</strong> vereelt, zitt<strong>en</strong>d op bankjes waaronder hun gereedschap<br />
lag waarmee ze uit de werkplaats war<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
l<strong>op<strong>en</strong></strong>, die van blad zong<strong>en</strong> <strong>en</strong> de wett<strong>en</strong> der muziek begrep<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> er belang <strong>in</strong> steld<strong>en</strong>. Kijk<strong>en</strong>d naar deze arbeiders<br />
viel het mij niet zwaar me op hun plaats Russische boer<strong>en</strong><br />
voor te stell<strong>en</strong>. Als Chevé Russisch zou hebb<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong>,<br />
zoud<strong>en</strong> ze net zo hebb<strong>en</strong> gezong<strong>en</strong> <strong>en</strong> net zo hebb<strong>en</strong> begrep<strong>en</strong><br />
wat hij zou hebb<strong>en</strong> gezegd over de algem<strong>en</strong>e regels<br />
<strong>en</strong> wett<strong>en</strong> van de muziek. Ik b<strong>en</strong> van plan om later nog<br />
uitvoerig op de methode-Chevé <strong>in</strong> te gaan <strong>en</strong> wel <strong>in</strong> het<br />
bijzonder op de betek<strong>en</strong>is van de populaire muziek, om die
<strong>in</strong> verval rak<strong>en</strong>de kunst weer e<strong>en</strong> nieuwe lev<strong>en</strong>simpuls te<br />
gev<strong>en</strong>.<br />
Ik keer nu weer terug tot de beschrijv<strong>in</strong>g van onze onderwijsmethodes<br />
<strong>en</strong> het verloop ervan. Na zes less<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />
de bokk<strong>en</strong> van de geit<strong>en</strong> gescheid<strong>en</strong>: <strong>alle</strong><strong>en</strong> de muzikaal<br />
begaafd<strong>en</strong>, de ware liefhebbers, blev<strong>en</strong> over, <strong>en</strong> met h<strong>en</strong><br />
g<strong>in</strong>g ik over tot de m<strong>in</strong>eurtoonladders <strong>en</strong> het uitlegg<strong>en</strong> van<br />
de <strong>in</strong>terv<strong>alle</strong>n. De <strong>en</strong>ige moeilijkheid was dat we e<strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g<br />
moest<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> voor het hor<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong> van<br />
de grote <strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e seconde. Fa had al de bijnaam ‘stoere’<br />
gekreg<strong>en</strong>, do werd ‘schreeuwlelijk’ g<strong>en</strong>oemd. Ik hoefde ze<br />
niets te vertell<strong>en</strong>, ze voeld<strong>en</strong> zelf aan van welke noot de<br />
kle<strong>in</strong>e seconde uitgaat, <strong>en</strong> daarmede voeld<strong>en</strong> ze ook de seconde<br />
zelf aan.<br />
Al heel gauw ontdekt<strong>en</strong> we zelf dat de majeurtoonladder<br />
bestaat uit achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s twee grote, e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e, drie<br />
grote <strong>en</strong> e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e seconde; daarna zong<strong>en</strong> wij Ere aan de<br />
Vader <strong>in</strong> m<strong>in</strong>eur <strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> op ons gehoor vanzelf terecht<br />
bij de m<strong>in</strong>eurtoonladder. In de m<strong>in</strong>eurtoonladder vond<strong>en</strong><br />
we e<strong>en</strong> grote, e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e, twee grote, e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e, e<strong>en</strong> zeer<br />
grote <strong>en</strong> e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e seconde.<br />
Daarna liet ik ze zi<strong>en</strong> dat je op elke noot e<strong>en</strong> toonladder<br />
kunt z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat je, wanneer er ge<strong>en</strong> grote of<br />
kle<strong>in</strong>e seconde uitkomt, waar die er wel moet zijn, er e<strong>en</strong>voudig<br />
e<strong>en</strong> kruis of e<strong>en</strong> mol voor moet zett<strong>en</strong>. Voor het gemak<br />
schreef ik e<strong>en</strong> chromatische toonladder als volgt op:<br />
12
Op deze trap liet ik ze <strong>alle</strong> mogelijke majeur <strong>en</strong> m<strong>in</strong>eur<br />
toonladders opschrijv<strong>en</strong>, waarbij ze zelf mocht<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong> op<br />
welke noot ze begonn<strong>en</strong>.<br />
Ze g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> volledig op <strong>in</strong> deze oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> verbluff<strong>en</strong>d. Er war<strong>en</strong> zelfs twee leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die <strong>in</strong><br />
de tijd tuss<strong>en</strong> de less<strong>en</strong> zich vermaakt<strong>en</strong> met de notatie<br />
van <strong>alle</strong> liedjes die ze k<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Deze twee neuriën vaak de<br />
melodieën van liedjes waarvan ze de tekst niet k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
ze do<strong>en</strong> dit met veel <strong>in</strong>nigheid <strong>en</strong> verfijn<strong>in</strong>g <strong>en</strong> ze z<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
spontaan de tweede stem. Maar ze hebb<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> hekel aan<br />
om met e<strong>en</strong> heel stel mee te z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, dat uit de maat e<strong>en</strong><br />
beetje staat te schreeuw<strong>en</strong>.<br />
Alles tezam<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> we die w<strong>in</strong>ter e<strong>en</strong> les of twaalf. De<br />
less<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> echter bedorv<strong>en</strong> door onze eerzucht.<br />
De ouders, wijzelf, lerar<strong>en</strong> <strong>en</strong> leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wild<strong>en</strong> het hele<br />
dorp <strong>in</strong> verbaz<strong>in</strong>g br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>: we zoud<strong>en</strong> <strong>in</strong> de kerk z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
13
lieder<strong>en</strong> van Bortnjanski <strong>in</strong> te studer<strong>en</strong>. Je zou d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat<br />
de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> dat leuker vond<strong>en</strong>, maar dat bleek niet zo te<br />
zijn. Ondanks het feit dat ze werd<strong>en</strong> gestimuleerd door het<br />
verlang<strong>en</strong> om <strong>in</strong> het kerkkoor mee te z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> ondanks<br />
hun liefde voor muziek <strong>en</strong> ondanks het feit dat wij lerar<strong>en</strong><br />
extra veel zorg <strong>en</strong> aandacht aan deze gebeurt<strong>en</strong>is besteedd<strong>en</strong>,<br />
werd het mij vaak droef te moede als ik zo’n peuter als<br />
Kirjoesjka <strong>in</strong> zijn gescheurde be<strong>en</strong>w<strong>in</strong>dsels zijn partij: ‘mysterieus<br />
geschaa-haa-p<strong>en</strong>’ zag <strong>in</strong>studer<strong>en</strong> <strong>en</strong> zag hoe hij het<br />
soms wel ti<strong>en</strong> keer opnieuw moest do<strong>en</strong> totdat hij t<strong>en</strong>slotte<br />
zo kwaad werd dat hij met zijn hand op de partituur sloeg<br />
<strong>en</strong> riep dat hij precies zong wat er stond.<br />
We hebb<strong>en</strong> <strong>één</strong> keer <strong>in</strong> de kerk gezong<strong>en</strong> met groot succes.<br />
Het <strong>en</strong>thousiasme bij het kerkvolk was overweldig<strong>en</strong>d,<br />
maar het z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> leed eronder: de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> zich<br />
te vervel<strong>en</strong> <strong>in</strong> de less<strong>en</strong> <strong>en</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> spijbel<strong>en</strong>, <strong>en</strong> pas teg<strong>en</strong><br />
Pas<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> we weer met veel moeite e<strong>en</strong> koor bij elkaar.<br />
Onze zangertjes begonn<strong>en</strong> te lijk<strong>en</strong> op aartsbisschopp<strong>en</strong> die<br />
meestal goed z<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, maar die juist daardoor ge<strong>en</strong> plezier<br />
meer hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> het z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> beslist ge<strong>en</strong> not<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
lez<strong>en</strong>, ook al d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ze van wel.<br />
Ik heb vaak gezi<strong>en</strong> dat leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> dergelijke schol<strong>in</strong>g<br />
zelf muziekles gaan gev<strong>en</strong> zonder <strong>en</strong>ig idee te hebb<strong>en</strong><br />
van de not<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat ze volstrekt niet <strong>in</strong> staat blijk<strong>en</strong> te zijn<br />
om op eig<strong>en</strong> kracht iets te z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wat nog nooit eerder <strong>in</strong><br />
hun or<strong>en</strong> is getoeterd.<br />
Op grond van het kle<strong>in</strong>e beetje ervar<strong>in</strong>g, dat ik bij de mu-
ziekless<strong>en</strong> aan het gewone volk heb opgedaan, b<strong>en</strong> ik tot de<br />
volg<strong>en</strong>de overtuig<strong>in</strong>g gekom<strong>en</strong>:<br />
1. Het is het e<strong>en</strong>voudigst muzieknot<strong>en</strong> door cijfers te vervang<strong>en</strong>.<br />
2. Het is het e<strong>en</strong>voudigst maat <strong>en</strong> melodie bij het onderwijs<br />
gescheid<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong>.<br />
3. Om het muziekonderwijs zo bij de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> aanslaan<br />
dat ze er wat van overhoud<strong>en</strong>, moet vanaf het eerste<br />
beg<strong>in</strong> gewerkt word<strong>en</strong> aan hun artistieke vorm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> niet<br />
aan de techniek van het z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of spel<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> meisje<br />
uit de hogere kr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wel etudes van Burgmüller lat<strong>en</strong><br />
spel<strong>en</strong>, maar boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> kan m<strong>en</strong> beter <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar<br />
mechanische vaardighed<strong>en</strong> aanler<strong>en</strong>.<br />
4. Niets is zo schadelijk voor het muziekonderwijs als dat<br />
wat lijkt op k<strong>en</strong>nis van muziek, zoals kooruitvoer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij<br />
exam<strong>en</strong>s, aktes <strong>en</strong> <strong>in</strong> de kerk.<br />
5. Het doel van muziekonderwijs aan het volk mag ge<strong>en</strong><br />
ander zijn dan het overbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van de algem<strong>en</strong>e muzikale<br />
wett<strong>en</strong> die wij k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, maar absoluut niet het overbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
van de slechte smaak die wij hebb<strong>en</strong> ontwikkeld.
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
3j<br />
Tolstoj over de vraag<br />
of het volk<br />
kunst nodig heeft
Tolstoj over de vraag<br />
of het volk<br />
kunst nodig heeft
Als ik me al niet realiseerde dat ik ge<strong>en</strong> antwoord weet op<br />
de vraag waartoe <strong>en</strong> waarom e<strong>en</strong> bepaald vak moet word<strong>en</strong><br />
onderwez<strong>en</strong>, dan zou ik mij moet<strong>en</strong> afvrag<strong>en</strong> of voor<br />
boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, die de rest van hun lev<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
zwoeg<strong>en</strong> voor hun dagelijks brood, kunst van <strong>en</strong>ig nut zal<br />
zijn. Vrijwel iedere<strong>en</strong> zal deze vraag ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d beantwoord<strong>en</strong>.<br />
Er is ook ge<strong>en</strong> ander antwoord mogelijk. Zodra<br />
deze vraag gesteld wordt, dw<strong>in</strong>gt het gezonde verstand<br />
tot het volg<strong>en</strong>de antwoord: ze hoev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aars te<br />
word<strong>en</strong>, ze moet<strong>en</strong> ploeg<strong>en</strong>. Wanneer ze artistieke aspiraties<br />
hebb<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> ze het niet kunn<strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> zo verbet<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> onvermoeibaar hun werk te do<strong>en</strong> als voor h<strong>en</strong><br />
noodzakelijk is. De sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g zou niet kunn<strong>en</strong> bestaan<br />
als zij niet zoud<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. Wanneer ik spreek over ‘zij’,<br />
dan bedoel ik daarmee volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong>.<br />
Dit is natuurlijk e<strong>en</strong> smakeloze gedachte, ik kan eig<strong>en</strong>lijk<br />
<strong>alle</strong><strong>en</strong> maar lach<strong>en</strong> om de kortzichtigheid. Maar lat<strong>en</strong> we<br />
kijk<strong>en</strong> waar die gedachte vandaan komt. Je zou namelijk<br />
ook kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>: diezelfde volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> stuk<br />
voor stuk precies dezelfde recht<strong>en</strong>, wat zeg ik, hebb<strong>en</strong> méér
echt op de verrukk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die de kunst verschaft dan onze<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, die onder gelukkiger omstandighed<strong>en</strong> zijn gebor<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> niet g<strong>en</strong>oodzaakt zijn zo onvermoeibaar te zwoeg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> die omr<strong>in</strong>gd zijn door <strong>alle</strong> gemakk<strong>en</strong> des lev<strong>en</strong>s. H<strong>en</strong> het<br />
recht ontzegg<strong>en</strong> op de verrukk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de kunst, <strong>en</strong> mij,<br />
de onderwijzer, het recht ontzegg<strong>en</strong> h<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> te leid<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> het gebied van de grootste verrukk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, waar hun hele<br />
wez<strong>en</strong> met <strong>alle</strong> kracht van hun ziel naar dorst: dat is pas<br />
kortzichtigheid! Hoe kunn<strong>en</strong> we deze twee gedacht<strong>en</strong> met<br />
elkaar <strong>in</strong> overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>?<br />
De laatste gedachte is ge<strong>en</strong> lyrisme, zoals mij verwet<strong>en</strong> is<br />
naar aanleid<strong>in</strong>g van de beschrijv<strong>in</strong>g van de wandel<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />
mijn Algeme<strong>en</strong> beeld van de school (Cahier 3a). Het is pure<br />
logica. En het is zelfbedrog te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat deze twee ideeën<br />
met elkaar <strong>in</strong> overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebracht.<br />
Er wordt nog steeds beweerd: als het al nodig is op e<strong>en</strong><br />
volksschool tek<strong>en</strong><strong>en</strong> te gev<strong>en</strong>, dan kan <strong>alle</strong><strong>en</strong> het tek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
naar voorbeeld<strong>en</strong> daarvoor <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g kom<strong>en</strong>. Technisch<br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat <strong>in</strong> hun latere lev<strong>en</strong> te pas kan kom<strong>en</strong>,<br />
zoals het tek<strong>en</strong><strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ploeg, e<strong>en</strong> mach<strong>in</strong>e of e<strong>en</strong> bouwwerk:<br />
zulk tek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat van nut kan zijn als hulpmiddel<br />
voor het lijntek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Ook de tek<strong>en</strong>leraar op de school van Jasnaja Poljana deelt<br />
dit alom gehoorde standpunt. Maar juist de ervar<strong>in</strong>g met die<br />
methode van tek<strong>en</strong>onderwijs overtuigde ons van de onjuistheid<br />
<strong>en</strong> onrechtvaardigheid van zo’n technisch programma.<br />
De meeste leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> na vier maand<strong>en</strong> van uit
Tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g door e<strong>en</strong> van de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gemaakt. Touwtrekk<strong>en</strong>:<br />
‘Hé Maraska, hou vast, niet opgev<strong>en</strong>!’ Tolstoj kijkt toe.<br />
sluit<strong>en</strong>d strak technisch tek<strong>en</strong><strong>en</strong>, waarbij het tek<strong>en</strong><strong>en</strong> van<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, dier<strong>en</strong> <strong>en</strong> landschapp<strong>en</strong> werd uitgeslot<strong>en</strong>, hun belangstell<strong>in</strong>g<br />
voor het tek<strong>en</strong><strong>en</strong> van technische voorwerp<strong>en</strong><br />
verlor<strong>en</strong> <strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> zo’n grote behoefte aan vrij tek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
gekreg<strong>en</strong>, dat ze <strong>in</strong> het geheim schrift<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> aangelegd<br />
waar<strong>in</strong> ze m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> paard<strong>en</strong>, waarvan <strong>alle</strong> vier<br />
de b<strong>en</strong><strong>en</strong> uit <strong>één</strong> punt kwam<strong>en</strong>!<br />
Hetzelfde geldt voor zangonderwijs. Het gebruikelijke<br />
lesprogramma op de volksschol<strong>en</strong> gaat niet verder dan het<br />
z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van kerkgezang<strong>en</strong> <strong>in</strong> koor, <strong>en</strong> juist dát is het vervel<strong>en</strong>dste<br />
<strong>en</strong> saaiste voor k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> om <strong>in</strong> te studer<strong>en</strong>: het uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
van voorgeschrev<strong>en</strong> klank<strong>en</strong>. De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
behandeld <strong>en</strong> gaan zich gedrag<strong>en</strong> als orgelpijp<strong>en</strong>vervang<strong>en</strong>de<br />
kel<strong>en</strong>.
Het is echter ook mogelijk dat zij e<strong>en</strong> gevoel voor schoonheid<br />
ontwikkel<strong>en</strong> dat voldo<strong>en</strong><strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt bij balalaika, accordeon<br />
<strong>en</strong> abom<strong>in</strong>abel rommelig gezang. De pedagoog verzet zich<br />
hierteg<strong>en</strong> <strong>en</strong> v<strong>in</strong>dt dan ook dat hij de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> niet <strong>in</strong> die<br />
richt<strong>in</strong>g mag leid<strong>en</strong>.<br />
Er zijn twee mogelijkhed<strong>en</strong>: ofwel kunst is zonder meer<br />
schadelijk <strong>en</strong> nutteloos – iets wat volstrekt niet zo vreemd<br />
is als het op het eerste gezicht lijkt – ofwel iedere<strong>en</strong> heeft,<br />
ongeacht zijn afkomst of bezighed<strong>en</strong>, het volste recht zich<br />
er volkom<strong>en</strong> <strong>in</strong> te verliez<strong>en</strong> – kunst vereist immers volledige<br />
overgave.<br />
De onz<strong>in</strong>nigheid ligt <strong>in</strong> de vraagstell<strong>in</strong>g alszodanig: hebb<strong>en</strong><br />
volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong> recht op kunst? Die vraag is eig<strong>en</strong>lijk<br />
dezelfde als de vraag of volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong> rundvlees mog<strong>en</strong><br />
et<strong>en</strong>, of hebb<strong>en</strong> volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong> er recht op om hun m<strong>en</strong>selijke<br />
behoeft<strong>en</strong> te bevredig<strong>en</strong>? Het gaat er om of het gewone<br />
volk iets aan rundvlees zou hebb<strong>en</strong> of niet. Als wij het volk<br />
bepaalde k<strong>en</strong>nis aanbied<strong>en</strong> die ons ter beschikk<strong>in</strong>g staat<br />
<strong>en</strong> merk<strong>en</strong> dat die e<strong>en</strong> slechte <strong>in</strong>vloed op h<strong>en</strong> heeft, dan is<br />
mijn gevolgtrekk<strong>in</strong>g niet dat het volk niet deugt, omdat het<br />
die k<strong>en</strong>nis niet accepteert of niet volwass<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oeg is om<br />
die k<strong>en</strong>nis te accepter<strong>en</strong> <strong>en</strong> te gebruik<strong>en</strong> zoals wij dat do<strong>en</strong>.<br />
Nee, dan is mijn gevolgtrekk<strong>in</strong>g dat die k<strong>en</strong>nis niet deugt<br />
<strong>en</strong> niet normaal is, <strong>en</strong> dat wij met behulp van het volk<br />
nieuwe k<strong>en</strong>nis moet<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>, k<strong>en</strong>nis die voor ons<br />
<strong>alle</strong>n geschikt is.
Ik kan niet anders dan concluder<strong>en</strong> dat k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> kunst<br />
wél <strong>in</strong> onze kr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> omdat zij <strong>in</strong> onze og<strong>en</strong><br />
niet schadelijk lijk<strong>en</strong>, maar niet onder het volk, omdat het<br />
volk zélf er het nut niet van <strong>in</strong>ziet. Wij kunn<strong>en</strong> het ons <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
maar permitter<strong>en</strong> met k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> kunst te lev<strong>en</strong> omdat<br />
wij niet beter wet<strong>en</strong> dan dat die er is. Net zoiets als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
die vijf uur lang <strong>in</strong> de verpeste lucht van fabriek of kroeg<br />
zitt<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong> last hebb<strong>en</strong> van die lucht, terwijl die voor e<strong>en</strong><br />
nieuwaangekom<strong>en</strong>e dodelijk kan zijn.<br />
Ik krijg te hor<strong>en</strong>: wie zegt dat de k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> de kunst van<br />
onze beschaafde stand niet deug<strong>en</strong>? Waaruit concludeert u<br />
dat? Omdat het volk ze niet accepteert? Mijn antwoord op<br />
deze vraag is bijzonder e<strong>en</strong>voudig: omdat er van ons duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
zijn, <strong>en</strong> van h<strong>en</strong> miljo<strong>en</strong><strong>en</strong>!<br />
Ik ga ev<strong>en</strong> verder met die vergelijk<strong>in</strong>g met het bek<strong>en</strong>de<br />
fysiologisch feit: iemand komt vanuit de frisse lucht <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
doorrookte, bedompte lage kamer. Al zijn lev<strong>en</strong>sfuncties<br />
functioner<strong>en</strong> nog volop, zijn organisme heeft zich volgezog<strong>en</strong><br />
met zuurstof vanuit de frisse lucht. Wanneer hij <strong>in</strong> de<br />
verpeste lucht van die kamer komt, haalt hij gewoontegetrouw<br />
diep adem <strong>en</strong> <strong>alle</strong>rlei schadelijke gass<strong>en</strong> dr<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> zijn bloed, waardoor zijn organisme, dat daar immers<br />
niet aan gew<strong>en</strong>d is, verzwakt. Vaak valt zo iemand flauw,<br />
soms zelfs met de dood als gevolg. Terwijl honderd<strong>en</strong> andere<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> rustig dooradem<strong>en</strong> <strong>en</strong> voortlev<strong>en</strong> <strong>in</strong> diezelfde<br />
verpeste lucht, <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar omdat hun lev<strong>en</strong>sfuncties niet<br />
meer optimaal functioner<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze het gif niet meer hele
maal opnem<strong>en</strong>. Ze zijn, met andere woord<strong>en</strong>, zwakker <strong>en</strong><br />
afgestompt geraakt.<br />
M<strong>en</strong> zal teg<strong>en</strong>werp<strong>en</strong>: die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> toch net als wij<br />
<strong>in</strong> lev<strong>en</strong>? Wie bepaalt wie normaler <strong>en</strong> beter leeft? Ook iemand<br />
die vanuit e<strong>en</strong> verpeste sfeer <strong>in</strong> de frisse lucht komt,<br />
kan flauwv<strong>alle</strong>n! Je hoeft ge<strong>en</strong> fysioloog te zijn om hierop te<br />
kunn<strong>en</strong> antwoord<strong>en</strong>. Ieder m<strong>en</strong>s met gezond verstand zal<br />
beseff<strong>en</strong> dat het beter <strong>en</strong> gezonder is om <strong>in</strong> de frisse lucht te<br />
lev<strong>en</strong> dan <strong>in</strong> bedompte ruimt<strong>en</strong>. De fysioloog zal de lev<strong>en</strong>sfuncties<br />
<strong>in</strong> zowel de <strong>en</strong>e als de andere situatie onderzoek<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> op grond daarvan zegg<strong>en</strong> dat de lev<strong>en</strong>sfuncties van deg<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
die <strong>in</strong> de frisse lucht lev<strong>en</strong> sterker zijn <strong>en</strong> veel beter<br />
functioner<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong>zelfde relatie bestaat tuss<strong>en</strong> de kunst van de zog<strong>en</strong>aamde<br />
beschaafde maatschappij <strong>en</strong> de behoefte aan kunst<br />
bij het volk. Ik heb het hier over schilderkunst, beeldhouwkunst,<br />
poëzie <strong>en</strong> muziek. E<strong>en</strong> schilderij van Ivanov 1 zal bij<br />
het volk slechts bewonder<strong>in</strong>g voor het technisch meesterschap<br />
opwekk<strong>en</strong>, maar ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel poëtisch of religieus gevoel,<br />
terwijl die eerder al wel werd<strong>en</strong> opgewekt door e<strong>en</strong><br />
portretgravure van bisschop Ioanna Novgorodski 2 of door<br />
1. Aleksandr Ivanov (18061858), schilder van bijbelse taferel<strong>en</strong>. maar<br />
ook van naakte vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> jong<strong>en</strong>s. Werkte het grootste deel van zijn<br />
lev<strong>en</strong> <strong>in</strong> Rome.<br />
2. Bisschop van Novgorod, leefde omstreeks 1170.
‘de duivel <strong>in</strong> de kruik’ 3 . De V<strong>en</strong>us van Milo zal slechts e<strong>en</strong><br />
begrijpelijke afkeer 4 bij h<strong>en</strong> opwekk<strong>en</strong> wanneer zij de naaktheid<br />
<strong>en</strong> onverhol<strong>en</strong> schaamteloosheid van deze vrouw zi<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> kwartet van Beethov<strong>en</strong> uit di<strong>en</strong>s laatste periode, ervaart<br />
het volk slechts als e<strong>en</strong> onaang<strong>en</strong>aam geluid <strong>en</strong> v<strong>in</strong>dt<br />
het <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar <strong>in</strong>teressant omdat de e<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> grote <strong>en</strong> de<br />
ander op e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e viool speelt. Het meest volmaakte werk<br />
uit onze poëzie, e<strong>en</strong> lyrisch gedicht van Poesjk<strong>in</strong> ervaart<br />
het volk als e<strong>en</strong> massa z<strong>in</strong>ledige woord<strong>en</strong>.<br />
Als je e<strong>en</strong> volksk<strong>in</strong>d <strong>in</strong> deze wereld <strong>in</strong>wijdt – wat b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
uw macht ligt <strong>en</strong> wat u ook voortdur<strong>en</strong>d doet met behulp<br />
3. Verwijz<strong>in</strong>g naar het gezegde dat de duivel opgelot<strong>en</strong> kan zitt<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong> kruik <strong>en</strong> de m<strong>en</strong>s hem daarmee te slim af is geweest.<br />
4. Letterlijk schreef Tolstoj: gerechtvaardigde afschuw.<br />
0<br />
Voorbeeld van zo’n<br />
bijbels tafereel van<br />
Aleksander Ivanov<br />
waar Tolstoj niet van<br />
hield.
van de hele hiërarchie van onderwijs<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tot <strong>en</strong><br />
met academies – dan zal hij <strong>in</strong>derdaad zowel e<strong>en</strong> oprechte<br />
waarder<strong>in</strong>g opvatt<strong>en</strong> voor het schilderij van Ivanov, als<br />
voor de V<strong>en</strong>us van Milo, het kwartet van Beethov<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />
lyrische gedicht van Poesjk<strong>in</strong>. Maar als hij e<strong>en</strong>maal <strong>in</strong> deze<br />
wereld is <strong>in</strong>gewijd zal hij niet meer echt diep kunn<strong>en</strong> ademhal<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de <strong>in</strong>tuïtieve schoonheid kunn<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>. En als hij<br />
weer e<strong>en</strong>s buit<strong>en</strong> die gevestigde kunstwereld komt zal de<br />
frisse lucht hem teg<strong>en</strong>staan.<br />
Zoals <strong>in</strong> het geval van de ademhal<strong>in</strong>g het gezond verstand<br />
<strong>en</strong> de fysiologie tot e<strong>en</strong>zelfde conclusie leid<strong>en</strong>, zo zull<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
het geval van de schone kunst<strong>en</strong> het gezond verstand <strong>en</strong><br />
de pedagogiek ons ler<strong>en</strong> dat wie niet <strong>in</strong> de kunstz<strong>in</strong>nige<br />
sfeer van onze ontwikkelde klasse opgroeit, beter <strong>en</strong> vollediger<br />
leeft <strong>en</strong> dat de eis<strong>en</strong> die m<strong>en</strong> aan de kunst stelt <strong>en</strong> de<br />
voldo<strong>en</strong><strong>in</strong>g die zij sch<strong>en</strong>kt vollediger <strong>en</strong> echter bij het volk<br />
bestaan dan bij ons. (Overig<strong>en</strong>s niet de pedagogiek die de<br />
lesprogramma’s sam<strong>en</strong>stelt, maar die, welke probeert algem<strong>en</strong>e<br />
method<strong>en</strong> <strong>en</strong> wett<strong>en</strong> voor de opvoed<strong>in</strong>g te ontwikkel<strong>en</strong>)<br />
5 . Het gezond verstand zal dit <strong>alle</strong><strong>en</strong> al zegg<strong>en</strong>, omdat<br />
het kan zi<strong>en</strong> dat er getalsmatig e<strong>en</strong> gelukkige meerderheid<br />
buit<strong>en</strong> ons cultureel ontwikkelde milieu leeft.<br />
E<strong>en</strong> pedagoog zal de geestelijke functies van de m<strong>en</strong>s <strong>in</strong><br />
ons milieu bestuder<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s van deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die daar<br />
5. Tolstoj stelt hier de theoretisch pedagogiek zoals van Rousseau<br />
teg<strong>en</strong>over wat wij nu ‘onderwijskunde’ noem<strong>en</strong>.
uit<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>. En hij zal het gedrag van jonger<strong>en</strong> observer<strong>en</strong><br />
die e<strong>en</strong> bedompte kamer b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>tred<strong>en</strong>, dat wil zegg<strong>en</strong><br />
aan wie de kunst wordt doorgegev<strong>en</strong>. En op grond van de<br />
flauwtes, de afschuw die frisse natur<strong>en</strong> aan de dag legg<strong>en</strong><br />
wanneer ze <strong>in</strong> zo’n kunstmatige atmosfeer word<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>geleid<br />
zal hij tot de slotsom kom<strong>en</strong>, dat wat het volk<br />
van de kunst verwacht échter is, dan de verwacht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> verw<strong>en</strong>de m<strong>in</strong>derheid van de zog<strong>en</strong>aamde ontwikkelde<br />
klasse.<br />
Ik heb dit gezi<strong>en</strong> bij twee takk<strong>en</strong> van onze kunst waar ik<br />
vrij goed mee bek<strong>en</strong>d b<strong>en</strong> <strong>en</strong> die ik eertijds hartstochtelijk<br />
heb liefgehad: muziek <strong>en</strong> poëzie. Ik v<strong>in</strong>d het vreselijk om te<br />
moet<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> dat ik tot de overtuig<strong>in</strong>g b<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> dat<br />
wij bij <strong>alle</strong>s wat we met betrekk<strong>in</strong>g tot deze twee kunstvorm<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> gedaan, e<strong>en</strong> verkeerde <strong>en</strong> elitaire weg hebb<strong>en</strong><br />
gevolgd. Het had ge<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> toekomst <strong>en</strong> was,<br />
<strong>in</strong> vergelijk<strong>in</strong>g met de verwacht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het volk <strong>en</strong> de<br />
kunstuit<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die onder het volk zelf te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> zijn, volstrekt<br />
onbeduid<strong>en</strong>d. Ik b<strong>en</strong> tot de overtuig<strong>in</strong>g gekom<strong>en</strong>,<br />
dat e<strong>en</strong> lyrisch gedicht zoals bijvoorbeeld: Ja pomnju ćudnoje<br />
mgnov<strong>en</strong>je 6 of e<strong>en</strong> muziekstuk zoals de laatste symfonie van<br />
Beethov<strong>en</strong> niet zo onvoorwaardelijk <strong>en</strong> alom goed gevond<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> als bijvoorbeeld het liedje Wanjka de keldermeester<br />
<strong>en</strong> het wijsje Stroomafwaarts langs moedertje Wolga.<br />
Wij houd<strong>en</strong> niét van Poesjk<strong>in</strong> <strong>en</strong> Beethov<strong>en</strong> omdat <strong>in</strong> hun<br />
6. Ik her<strong>in</strong>ner mij het heerlijke mom<strong>en</strong>t...<br />
2
werk<strong>en</strong> de absolute schoonheid beslot<strong>en</strong> zou ligg<strong>en</strong>, maar<br />
omdat wij net zo ontaard zijn als Poesjk<strong>in</strong> <strong>en</strong> Beethov<strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />
omdat beid<strong>en</strong> onze wanstaltige s<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>taliteit <strong>en</strong> zwakheid<br />
vlei<strong>en</strong>. Hoe vaak hoor je niet de verslet<strong>en</strong> paradox dat voor<br />
begrip van het schone e<strong>en</strong> zekere voorbereid<strong>in</strong>g noodzakelijk<br />
is? Wie heeft dat gezegd? En waarom? En waardoor is ’t<br />
bewez<strong>en</strong>? Het is <strong>alle</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitvlucht, e<strong>en</strong> achterdeurtje om<br />
te kunn<strong>en</strong> ontsnapp<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> uitzichtloze situatie waar<strong>in</strong><br />
we door ons onjuiste standpunt – het exclusief toebehor<strong>en</strong><br />
van de kunst aan <strong>één</strong> <strong>en</strong>kele klasse – terecht gekom<strong>en</strong> zijn.<br />
Waarom is de schoonheid van de zon, de schoonheid van<br />
e<strong>en</strong> gezicht, de schoonheid van de klank<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> volksliedje,<br />
de schoonheid van e<strong>en</strong> gebaar van liefde <strong>en</strong> zelfverlooch<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />
wél voor iedere<strong>en</strong> toegankelijk, zonder <strong>en</strong>ige<br />
voorbereid<strong>in</strong>g?<br />
Ik weet dat de meerderheid van mijn lezers <strong>alle</strong>s wat ik<br />
gezegd heb als geklets zal ervar<strong>en</strong>, als gezwam <strong>in</strong> de ruimte,<br />
maar de pedagogiek, dat wil zegg<strong>en</strong> de vrije pedagogiek,<br />
geeft uit ervar<strong>in</strong>g ophelder<strong>in</strong>g over vele vrag<strong>en</strong>. Ze<br />
haalt, doordat ze steeds weer dezelfde verschijnsel<strong>en</strong> heeft<br />
gezi<strong>en</strong>, vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g<strong>en</strong> weg uit het rijk der fabel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> br<strong>en</strong>gt ze over naar de wereld van de feit<strong>en</strong>.<br />
Jar<strong>en</strong>lang heb ik me tevergeefs uitgesloofd om onze leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
de poëtische schoonheid van Poesjk<strong>in</strong> <strong>en</strong> van onze<br />
gehele literatuur te lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, hetzelfde wat ontelbare lerar<strong>en</strong><br />
do<strong>en</strong> – <strong>en</strong> niet <strong>alle</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> Rusland. En als die lerar<strong>en</strong><br />
de resultat<strong>en</strong> van al hun <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bekijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> als ze<br />
3
ereid zoijn<br />
Tolstoj schreef later zelf veel verhal<strong>en</strong> voor k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>.<br />
Rechts Tolstoj te paard voor de <strong>in</strong>gang van zijn landgoed.<br />
bereid zijn eerlijk te zijn, zull<strong>en</strong> ze <strong>alle</strong>maal moet<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
dat het voornaamste resultaat de dood van het poëtisch<br />
gevoel was <strong>en</strong> dat de meest poëtische natur<strong>en</strong> de <strong>alle</strong>rgrootste<br />
afkeer kreg<strong>en</strong> van die literatuur.<br />
Ik heb, zeg ik, jar<strong>en</strong> gezwoegd <strong>en</strong> ik heb niets wet<strong>en</strong> te bereik<strong>en</strong>.<br />
Het was voldo<strong>en</strong>de terloops e<strong>en</strong> bundel van Rybnikov 7<br />
<strong>op<strong>en</strong></strong> te slaan om de behoefte aan poëzie van de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
volledig te bevredig<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> bevredig<strong>in</strong>g die ik wel als echt<br />
<strong>en</strong> waardevol moest erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, als ik die bij e<strong>en</strong> bezonn<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> onbevooroordeelde beschouw<strong>in</strong>g vergeleek met de<br />
bevredig<strong>in</strong>g die ik zelf voelde bij lez<strong>in</strong>g van het mooiste werk<br />
7. P.N. Rybnikov (18311885) was ev<strong>en</strong>als Afanasjev folklorist <strong>en</strong> bracht<br />
bundels uit met Russische volksliedjes <strong>en</strong> ballad<strong>en</strong>.
van Poesjk<strong>in</strong>. Hetzelfde gebeurde me ook bij het muziekonderwijs.<br />
Ik zal prober<strong>en</strong> al het bov<strong>en</strong>gezegde sam<strong>en</strong> te vatt<strong>en</strong>. Op<br />
de vraag: is kunst noodzakelijk voor het volk? reager<strong>en</strong> de<br />
pedagog<strong>en</strong> schuchter <strong>en</strong> verward. (Alle<strong>en</strong> Plato had de durf<br />
om deze vraag ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d te beantwoord<strong>en</strong>.) Ze zegg<strong>en</strong>:<br />
ja, kunst is noodzakelijk voor het volk, maar er zijn gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>;<br />
het is schadelijk voor de maatschappelijke orde als het volk<br />
de geleg<strong>en</strong>heid krijgt kunst<strong>en</strong>aar te word<strong>en</strong>. Ze zegg<strong>en</strong>:<br />
bepaalde vorm<strong>en</strong> van kunst <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaald niveau kunn<strong>en</strong><br />
<strong>alle</strong><strong>en</strong> maar bestaan bij e<strong>en</strong> bepaalde klasse. Ze zegg<strong>en</strong>:<br />
de kunst moet haar eig<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, die zich <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
aan <strong>één</strong> bepaalde kunstvorm wijd<strong>en</strong>. Ze zegg<strong>en</strong>: echt grote<br />
tal<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> de geleg<strong>en</strong>heid krijg<strong>en</strong> het volkse milieu te<br />
verlat<strong>en</strong> om zich volledig aan de kunst te kunn<strong>en</strong> wijd<strong>en</strong>.<br />
Dat laatste is dan de grootste concessie die de pedagogiek<br />
doet aan ieders recht te zijn wat hij wil.<br />
Op het verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong> van deze doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn <strong>alle</strong><br />
zorg<strong>en</strong> van de pedagog<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de kunst<strong>en</strong> gericht.<br />
Ik v<strong>in</strong>d dat onrechtvaardig. Ik geloof dat de behoefte<br />
om van kunst te g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> <strong>en</strong> om de kunst te di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> ieder<br />
m<strong>en</strong>selijk wez<strong>en</strong> beslot<strong>en</strong> ligt, ongeacht ras of milieu waartoe<br />
hij of zij behoort <strong>en</strong> dat deze behoefte bestaansrecht<br />
heeft <strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> bevredigd. Omdat ik deze opvatt<strong>in</strong>g<br />
als e<strong>en</strong> axioma beschouw, zeg ik dat, als er zich obstakels <strong>en</strong><br />
moeilijkhed<strong>en</strong> voordo<strong>en</strong> bij het g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van kunst <strong>en</strong> het
toegankelijk mak<strong>en</strong> ervan voor iedere<strong>en</strong>, dit niet ligt aan de<br />
manier waarop de kunst wordt overgebracht <strong>en</strong> verspreid,<br />
maar aan het karakter van de kunst zelf. Aan de juistheid<br />
daarvan moet<strong>en</strong> we voortdur<strong>en</strong>d blijv<strong>en</strong> twijfel<strong>en</strong>, zowel<br />
om te vermijd<strong>en</strong> dat wij de jeugd iets onechts opdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
En ook om diezelfde jeugd de kans te gev<strong>en</strong> zelf iets nieuws<br />
te creër<strong>en</strong>, zowel wat betreft vorm als <strong>in</strong>houd.
Tolstoj als pedagoog<br />
In<br />
CAHIER<br />
4<br />
Nederland<br />
onbek<strong>en</strong>d<br />
<strong>Dolph</strong> <strong>Kohnstamm</strong>
Lev Tolstoj als onderwijzer<br />
<strong>en</strong> pedagoog <strong>in</strong> Nederland<br />
onbek<strong>en</strong>d geblev<strong>en</strong><br />
<strong>Dolph</strong> <strong>Kohnstamm</strong>
In november 2010 was het e<strong>en</strong> eeuw geled<strong>en</strong> dat Lev Tolstoj<br />
stierf. Dit leek mij e<strong>en</strong> goede geleg<strong>en</strong>heid om de aandacht<br />
te richt<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> kant van hem die de meest<strong>en</strong> <strong>in</strong> Nederland<br />
onbek<strong>en</strong>d is geblev<strong>en</strong>: zijn grote belangstell<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
praktische <strong>in</strong>zet voor het onderwijs aan Russische volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong>.<br />
Tolstojs vele pedagogische geschrift<strong>en</strong>, waaronder zijn<br />
beschrijv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van wat hij als onderwijzer <strong>en</strong> schoolhoofd <strong>in</strong><br />
zijn school (van 1859-1862) deed <strong>en</strong> daarmee wilde bereik<strong>en</strong>,<br />
werd<strong>en</strong> behalve <strong>in</strong> het Russische Verzameld Werk ook <strong>in</strong> de<br />
<strong>in</strong> het Duits, Frans <strong>en</strong> Engels vertaalde verzamelde werk<strong>en</strong><br />
opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, maar niet <strong>in</strong> de Nederlandse, zoals uitgegev<strong>en</strong><br />
door Van Oorschot. Wel versche<strong>en</strong> hier al vroeg e<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> deel van Tolstojs onderwijsartikel<strong>en</strong>,<br />
uit het door hemzelf <strong>in</strong> 1862-1863 uitgegev<strong>en</strong> pedagogisch<br />
tijdschrift Jasnaja Poljana. Die was opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> boek<br />
over de eerste 35 jaar van Tolstojs lev<strong>en</strong> door zijn vri<strong>en</strong>d<br />
<strong>en</strong> biograaf Pavel Biroekoff, dat <strong>in</strong> 1906 door uitgeverij van<br />
Kamp<strong>en</strong> & Zoon te Amsterdam werd gepubliceerd, <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />
vertal<strong>in</strong>g uit het Russisch door Emma van der Wijk. 1<br />
Enkele jar<strong>en</strong> later publiceerde de destijds bek<strong>en</strong>de Vlaamse
pedagoog Edward Peeters ook e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g van deze<br />
artikel<strong>en</strong> van Tolstoj onder de titel Het schoollev<strong>en</strong> te Yasnaya<br />
Poliana (1912). Deze sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>de bewerk<strong>in</strong>g was door<br />
Peeters gemaakt naar de Franse editie van Tolstojs verzameld<br />
werk. 2 Ruim zestig jaar daarna werd de volledige<br />
tekst van deze onderwijsartikel<strong>en</strong> door uitgeverij Kosmos<br />
gepubliceerd <strong>in</strong> e<strong>en</strong> vertal<strong>in</strong>g door Katja Vos (Jasnaja Poljana;<br />
verslag van e<strong>en</strong> onderwijsexperim<strong>en</strong>t, 1976). Deze niet zo<br />
aantrekkelijk uitgegev<strong>en</strong> pocketuitgave werd maar door<br />
we<strong>in</strong>ig<strong>en</strong> gelez<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> tweedehands boekw<strong>in</strong>kel zag ik<br />
het onlangs gerubriceerd onder ‘antiautoritair onderwijs’.<br />
Ook H<strong>en</strong>riette Rol<strong>en</strong>d Holst <strong>en</strong> Jan ligthart niet<br />
Ondanks die vlot geschrev<strong>en</strong> vertal<strong>in</strong>g uit 1906 van<br />
Biroekoffs sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g heeft m<strong>en</strong> <strong>in</strong> Nederland maar<br />
heel we<strong>in</strong>ig notie g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> van wat Tolstoj met zijn libertaire<br />
ideeën over onderwijs <strong>en</strong> volksopvoed<strong>in</strong>g wilde. Zo<br />
heeft bijvoorbeeld H<strong>en</strong>riette Roland Holst, die het boek van<br />
Biroekoff zelf <strong>in</strong> haar bezit had, zoals het exemplaar <strong>in</strong> de<br />
Kon<strong>in</strong>klijke Bibliotheek bewijz<strong>en</strong> kan, <strong>in</strong> haar eig<strong>en</strong> boek<br />
over Tolstoj uit 1930 met ge<strong>en</strong> woord gerept over di<strong>en</strong>s<br />
langjarige <strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sieve bemoei<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> met het onderwijs.<br />
Ook heb ik tot dusverre ge<strong>en</strong> aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />
dat onze eig<strong>en</strong> onderwijshervormer Jan Ligthart, <strong>in</strong> zijn<br />
ideeën toch zo verwant aan Tolstoj, di<strong>en</strong>s onderwijspublicaties<br />
gek<strong>en</strong>d heeft. Dit terwijl hij wel bij de zich Tolstojan<strong>en</strong><br />
noem<strong>en</strong>de maatschappijhervormers, deels won<strong>en</strong>d <strong>in</strong> de
idealistische koloniën <strong>in</strong> Lar<strong>en</strong> <strong>en</strong> Blaricum, over de vloer<br />
kwam, <strong>en</strong> toch t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste het boek van Biroekoff gek<strong>en</strong>d<br />
moet hebb<strong>en</strong>.<br />
In zijn proefschrift Tolstoj <strong>in</strong> Nederland uit 1952 schreef<br />
Rudolf Jans dat <strong>in</strong> de “humanitaire school van prof. van<br />
Hees <strong>in</strong> Blaricum, oorspronkelijk bestemd voor de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
van de kolonist<strong>en</strong> daar, onderwijs werd gegev<strong>en</strong> <strong>in</strong> de geest<br />
van Jan Ligthart, wi<strong>en</strong>s opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op dit gebied ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />
door Tolstojs theorieën lek<strong>en</strong> beïnvloed”, maar bewijz<strong>en</strong><br />
daarvoor gaf hij niet.<br />
Ge<strong>en</strong> van de geleerde pedagog<strong>en</strong><br />
Of Kees Boeke, die met vele ‘Tolstojan<strong>en</strong>’ bevri<strong>en</strong>d was,<br />
van de onderwijspraktijk<strong>en</strong> van Tolstoj op de hoogte was,<br />
wet<strong>en</strong> wij ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong>. Het lijkt erop dat <strong>in</strong> Nederland de verer<strong>in</strong>g<br />
voor Tolstoj – die volg<strong>en</strong>s Jans tuss<strong>en</strong> 1900 <strong>en</strong> 1910<br />
(het jaar van Tolstojs overlijd<strong>en</strong>) op zijn hoogtepunt was<br />
– gec<strong>en</strong>treerd was op zijn radicaal pacifisme, vegetarisme<br />
<strong>en</strong> afwijz<strong>in</strong>g van drankgebruik, ev<strong>en</strong>als op zijn christ<strong>en</strong>anarchistischeverzet<br />
teg<strong>en</strong> het gezag van kerk <strong>en</strong> staat. Op<br />
zijn persoonlijke geloofsworstel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> natuurlijk op de bewonder<strong>in</strong>g<br />
voor zijn literaire werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan speciaal de romans<br />
Oorlog <strong>en</strong> Vrede <strong>en</strong> Anna Kar<strong>en</strong><strong>in</strong>a.<br />
Zo is ook te verklar<strong>en</strong> hoe onze geleerde pedagog<strong>en</strong> uit<br />
de eerste zev<strong>en</strong>tig jar<strong>en</strong> van de vorige eeuw, zoals mijn<br />
grootvader <strong>Kohnstamm</strong>, Casimir, Gunn<strong>in</strong>g, Langeveld,<br />
Water<strong>in</strong>k, etcetera, slechts hier <strong>en</strong> daar iets over Tolstoj als
pedagoog geschrev<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Meestal zo kort <strong>en</strong> bad<strong>in</strong>er<strong>en</strong>d<br />
dat betwijfeld moet word<strong>en</strong> of ze de bronn<strong>en</strong> wel k<strong>en</strong>d<strong>en</strong>,<br />
bijvoorbeeld uit de <strong>in</strong> het Duits versch<strong>en</strong><strong>en</strong> verzamelde<br />
werk<strong>en</strong>. Ook <strong>in</strong> de Nederlands-Belgische Paedagogische<br />
Encyclopaedie van Casimir <strong>en</strong> Verhey<strong>en</strong> uit 1937-1949, waar<strong>in</strong><br />
toch tal van nu volkom<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>de pedagog<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong> lemma kreg<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> naam <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> van Tolstoj<br />
slechts <strong>en</strong>kele ker<strong>en</strong> zijdel<strong>in</strong>gs g<strong>en</strong>oemd.<br />
Noordam als eerste<br />
De eerste na-oorlogse Nederlandse pedagoog die aan<br />
Tolstojs onderwijsstrev<strong>en</strong> aandacht schonk was N.F.<br />
Noordam <strong>in</strong> zijn Inleid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de historische pedagogiek (tweede<br />
druk 1970).<br />
Hij schreef daar<strong>in</strong> onder meer dat “wij <strong>in</strong> het werk van<br />
Tolstoj de drie pr<strong>in</strong>cipes terugv<strong>in</strong>d<strong>en</strong> die nog steeds <strong>in</strong><br />
de Russische pedagogiek zichtbaar zijn: het humanitaire,<br />
het nationale <strong>en</strong> het sociale beg<strong>in</strong>sel (…) Hij was e<strong>en</strong> hartstochtelijk<br />
strijder voor de recht<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrijhed<strong>en</strong> van de<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> (…) Bijna <strong>alle</strong> d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> van de latere onderwijsvernieuw<strong>in</strong>g<br />
<strong>in</strong> West-Europa heeft hij al <strong>in</strong> de praktijk<br />
gebracht: de school als arbeidsgeme<strong>en</strong>schap, het groepsonderwijs,<br />
de co-educatie <strong>en</strong> de zelfwerkzaamheid van de<br />
leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (…) In de praktijk doet zijn schoolsam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g,<br />
die e<strong>en</strong> zekere ‘selfgovernm<strong>en</strong>t’ van de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> k<strong>en</strong>de,<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan de K<strong>in</strong>dergeme<strong>en</strong>schap van Boeke of de school<br />
van Peters<strong>en</strong>.”
Helaas maakte Noordam ook e<strong>en</strong> aantal fout<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn<br />
weergave van Tolstojs onderwijspraktijk <strong>en</strong> achterligg<strong>en</strong>de<br />
ideeën, red<strong>en</strong> waarom ik hier zijn tekst niet volledig heb<br />
will<strong>en</strong> citer<strong>en</strong>. Noordam verwees naar het boek van Th.<br />
Rutt uit 1960, L.N. Tolstoi, ausgewählte pädagogogische Schrift<strong>en</strong>.<br />
Alle<strong>en</strong> de Gron<strong>in</strong>gse UB heeft van dat boekje e<strong>en</strong> exemplaar<br />
te le<strong>en</strong>. Op de flaptekst van Noordams gepubliceerde<br />
tweede druk staat “In verband met de grote betek<strong>en</strong>is van<br />
het Marxisme is e<strong>en</strong> afzonderlijk hoofdstuk gewijd aan de<br />
pedagogiek van Rusland.” Dit was 1970. Tolstoj zou zich <strong>in</strong><br />
zijn graf hebb<strong>en</strong> omgedraaid als hij had gehoord dat m<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> Nederland, 60 jaar na zijn dood, voor het eerst e<strong>en</strong> halve<br />
pag<strong>in</strong>a aan zijn vrije school zou wijd<strong>en</strong> “<strong>in</strong> verband met de<br />
grote betek<strong>en</strong>is van het Marxisme.”<br />
In 1976 versche<strong>en</strong> dan bij ons e<strong>in</strong>delijk <strong>in</strong> vertal<strong>in</strong>g het<br />
hierbov<strong>en</strong> al g<strong>en</strong>oemde verslag van Tolstojs onderwijsexperim<strong>en</strong>t<br />
uit 1959-1962, op <strong>in</strong>itiatief van de onderwijsjournalist<br />
Jos Ahlers. Het versche<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Ouders-van-Nu reeks,<br />
<strong>en</strong> had <strong>in</strong> elk geval tot gevolg dat behalve Noordam ook <strong>en</strong>kele<br />
andere Nederlandse universitaire pedagog<strong>en</strong> het werk<br />
van Tolstoj nader leerd<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> er <strong>in</strong> hun onderwijs <strong>en</strong><br />
publicaties naar g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> verwijz<strong>en</strong>. (Imelman & Meijer De<br />
Nieuwe school gister<strong>en</strong> <strong>en</strong> vandaag ,1986; Karst<strong>en</strong> Op het breukvlak<br />
van Opvoed<strong>in</strong>g <strong>en</strong> politiek ,1986).<br />
Onafhankelijk van die Ouders-van-Nu publicatie uit 1976<br />
besteedde Karel van het Reve, <strong>in</strong> zijn Geschied<strong>en</strong>is van de<br />
Russische Literatuur (1985), <strong>en</strong>ige pag<strong>in</strong>a’s aan deze periode
Spotpr<strong>en</strong>t van Braak<strong>en</strong>siek <strong>in</strong> De Amsterdammer van 27<br />
november 1910 ter geleg<strong>en</strong>heid van Tolstojs begraf<strong>en</strong>is<br />
uit Tolstojs lev<strong>en</strong>. Maar vergelek<strong>en</strong> met het buit<strong>en</strong>land bleef de<br />
belangstell<strong>in</strong>g voor Tolstojs pedagogisch werk hier heel ger<strong>in</strong>g.<br />
Succesvolle leesmethode<br />
Rusland zelf k<strong>en</strong>t, ev<strong>en</strong>als Duitsland. e<strong>en</strong> lange geschied<strong>en</strong>is<br />
van aandacht voor Tolstoj als onderwijzer <strong>en</strong> pedagoog.<br />
Voor Rusland is dat deels te begrijp<strong>en</strong> uit het grote succes<br />
van de leermiddel<strong>en</strong> die Tolstoj al <strong>in</strong> 1872-1875 ontwierp
voor het leesonderwijs waarmee <strong>in</strong> ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>de g<strong>en</strong>eraties<br />
miljo<strong>en</strong><strong>en</strong> Russische schoolk<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ler<strong>en</strong><br />
lez<strong>en</strong>. Ook nu nog is e<strong>en</strong> leesboek van hem <strong>in</strong> de handel,<br />
sterk verkort <strong>en</strong> bewerkt <strong>en</strong> geïllustreerd met hed<strong>en</strong>daagse<br />
tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, maar ook nog met e<strong>en</strong> paar van de orig<strong>in</strong>ele<br />
19e eeuwse illustraties. Het Sovjetregiem had niet veel op<br />
met de diepgelovige Tolstoj, die zich behalve teg<strong>en</strong> het<br />
kerkelijk gezag ook steeds teg<strong>en</strong> elk staatsgezag keerde.<br />
Maar toch werd zijn landgoed al <strong>in</strong> de Sovjetperiode tot<br />
museum <strong>in</strong>gericht, ev<strong>en</strong>als zijn huis <strong>in</strong> Moskou. Na de val<br />
van het communisme is Tolstoj steeds meer e<strong>en</strong> nationale<br />
held geword<strong>en</strong> <strong>en</strong> is Jasnaja Poljana behalve museum <strong>en</strong><br />
confer<strong>en</strong>tiec<strong>en</strong>trum ook e<strong>en</strong> bedevaartoord geword<strong>en</strong> voor<br />
gewone Russ<strong>en</strong>.<br />
Duitsland<br />
In Duitsland is de bek<strong>en</strong>dheid met Tolstojs pedagogisch<br />
werk al <strong>in</strong> 1892 begonn<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> publicatie van de slavist,<br />
<strong>en</strong> latere oprichter <strong>en</strong> directeur van het Schiller-theater <strong>in</strong><br />
Berlijn, Raphael Löw<strong>en</strong>feld (1854-1910), Leo N. Tolstoj: Se<strong>in</strong><br />
Leb<strong>en</strong>, se<strong>in</strong>e Werke, se<strong>in</strong>e Weltanschauung. Löw<strong>en</strong>feld leerde<br />
Tolstoj persoonlijk k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> to<strong>en</strong> hij journalist <strong>en</strong> toneelrec<strong>en</strong>s<strong>en</strong>t<br />
<strong>in</strong> St.Petersburg was tot hij <strong>in</strong> 1891 door de tsaristische<br />
autoriteit<strong>en</strong> het land werd uitgezet. Daarna legde<br />
hij zich toe op het publicer<strong>en</strong> <strong>in</strong> Duitse vertal<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van<br />
Russische schrijvers <strong>en</strong> werd ook de uitgever van de Duitse<br />
vertal<strong>in</strong>g van Tolstojs Sämtliche Werke, eerst <strong>in</strong> 33 del<strong>en</strong>,<br />
0
Moderne uitgave van<br />
Tolstojs ABC<br />
zoals dat <strong>in</strong> Rusland<br />
nog steeds op schol<strong>en</strong><br />
wordt gebruikt<br />
<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s <strong>in</strong> 35 del<strong>en</strong>, tuss<strong>en</strong> 1901 <strong>en</strong> 1912. Tolstojs<br />
Pädagogische Schrift<strong>en</strong>, versch<strong>en</strong><strong>en</strong> daar<strong>in</strong> <strong>in</strong> 1907 als de del<strong>en</strong><br />
8 <strong>en</strong> 9. 3<br />
In 1902 was ook al e<strong>en</strong> bloemlez<strong>in</strong>g van <strong>in</strong> het Duits vertaalde<br />
passages over Erziehung und Bildung uit Tolstojs<br />
briev<strong>en</strong> <strong>en</strong> dagboek<strong>en</strong> versch<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> tweede golf van publicaties <strong>in</strong> het Duits over Tolstojs<br />
pedagogische geschift<strong>en</strong> begon <strong>in</strong> 1960, deels <strong>in</strong> Oost-<br />
Duitsland, deels <strong>in</strong> het West<strong>en</strong>. Ulrich Klemm (1955)<br />
hoogleraar volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>educatie aan de universiteit van<br />
Augsburg <strong>en</strong> gespecialiseerd <strong>in</strong> deze kant van Tolstojs<br />
werk<strong>en</strong>, heeft <strong>in</strong> twee <strong>in</strong>drukwekk<strong>en</strong>de publicaties <strong>alle</strong>s
vermeld wat <strong>in</strong> Duitsland van <strong>en</strong> over Tolstoj als onderwijzer<br />
<strong>en</strong> pedagoog versch<strong>en</strong><strong>en</strong> is. In 1984 versche<strong>en</strong> zijn<br />
Die libertäre Reformpädagogik Tolstois und ihre Rezeption <strong>in</strong> der<br />
deutsch<strong>en</strong> Pädagogik (Reutl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>: Trotzdem verlag). Tw<strong>in</strong>tig<br />
jaar later, <strong>in</strong> 2004, publiceerde hij e<strong>en</strong> bloemlez<strong>in</strong>g uit de<br />
pedagogische artikel<strong>en</strong> die Tolstoj schreef tuss<strong>en</strong> 1862 <strong>en</strong><br />
1909 ( dus nog tot heel kort voor zijn overlijd<strong>en</strong>!) <strong>en</strong> voegde<br />
daar uitvoerige <strong>en</strong> verhelder<strong>en</strong>de komm<strong>en</strong>tar<strong>en</strong> aan toe:<br />
Leo Tolstoi Libertäre Volksbildung; Pädagogische Schrift<strong>en</strong> und<br />
Dokum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Neu herausgegeb<strong>en</strong> und komm<strong>en</strong>tiert von Ulrich<br />
Klemm.<br />
Frankrijk<br />
In Frankrijk versche<strong>en</strong> het verzameld werk van Tolstoj <strong>in</strong><br />
meer dan dertig del<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 1902 <strong>en</strong> 1927. Al <strong>in</strong> het achtste<br />
deel de pedagogische artikel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de tijdschriftartikel<strong>en</strong><br />
over de school.<br />
Daarnaast war<strong>en</strong> het de schrijver Roma<strong>in</strong> Rolland, pacifist<br />
<strong>en</strong> w<strong>in</strong>naar van de Nobelprijs voor literatuur <strong>in</strong> 1915, <strong>en</strong><br />
zijn dierbare vri<strong>en</strong>d Charles Baudou<strong>in</strong>, professor aan het<br />
Institut Jean-Jaques Rousseau te G<strong>en</strong>ève, die beid<strong>en</strong> over<br />
Tolstoj schrev<strong>en</strong>. Rolland <strong>in</strong> 1911 over lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> van<br />
Tolstoj, waar<strong>in</strong> ook kort over zijn school op Jasnaja Poljana,<br />
<strong>en</strong> Baudou<strong>in</strong> <strong>in</strong> 1921 uitvoerig over Tolstojs pedagogische<br />
werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>d geschrev<strong>en</strong> boek Tolstoï éducateur<br />
dat <strong>in</strong> teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g tot het boek van Rolland helaas nooit <strong>in</strong><br />
het Nederlands werd vertaald (wel <strong>in</strong> het Engels, <strong>in</strong> 1923).<br />
2
Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> <strong>en</strong> Engeland<br />
T<strong>en</strong>slotte iets over de talrijke publicaties <strong>in</strong> het Engels.<br />
In 1904 versche<strong>en</strong> <strong>in</strong> Boston al e<strong>en</strong> eerste uitgave van de<br />
Collected Works of Count Tolstoy, <strong>in</strong> de vertal<strong>in</strong>g van Leo<br />
Wi<strong>en</strong>er, met <strong>in</strong> het vierde deel de artikel<strong>en</strong> over de school<br />
op Jasnaja Poljana <strong>en</strong> <strong>in</strong> deel 23 de belangrijkste van Tolstojs<br />
pedagogische artikel<strong>en</strong>.<br />
Twee jaar later, <strong>in</strong> 1906, versche<strong>en</strong> <strong>in</strong> New York de Engelse<br />
vertal<strong>in</strong>g van de biografie geschrev<strong>en</strong> door Pavel Biroekoff,<br />
dus <strong>in</strong> hetzelfde jaar dat daarvan de Nederlandse vertal<strong>in</strong>g<br />
werd gepubliceerd. Daarna was het Tolstojs vri<strong>en</strong>d Aylmer<br />
Maude die <strong>in</strong> 1908 <strong>en</strong> 1910 de biografie Life of Tolstoy schreef.<br />
Deze werd later, gereviseerd <strong>en</strong> uitgebreid, als deel I <strong>en</strong> II<br />
<strong>in</strong> de volledige werk<strong>en</strong> van Tolstoj (The Works of Tolstoy, 1928-<br />
1937) opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, <strong>in</strong> de vertal<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van Aylmer <strong>en</strong> Louise<br />
Maude. In de heruitgave van die grootste <strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s k<strong>en</strong>ners<br />
ook beste biografie, door Oxford University Press (1987),<br />
wordt uitvoerig verslag gedaan van Tolstojs activiteit<strong>en</strong> als<br />
onderwijzer <strong>en</strong> pedagoog.<br />
Uit de talrijke Engelstalige publicaties <strong>in</strong> later jar<strong>en</strong> noem<br />
ik <strong>alle</strong><strong>en</strong> de beste <strong>en</strong> meest rec<strong>en</strong>te. In 1982 versche<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
Lond<strong>en</strong>, <strong>en</strong> later <strong>in</strong> de VS, Tolstoy on Education; Tolstoy’s educational<br />
writ<strong>in</strong>gs 1861-1862, van de hand van Alan P<strong>in</strong>ch <strong>en</strong><br />
Michael Armstrong, waar<strong>in</strong> onder meer selecties staan uit<br />
de door P<strong>in</strong>ch vertaalde Russische tekst<strong>en</strong>. Dezelfde die wij<br />
hier, maar dan volledig hebb<strong>en</strong> weergegev<strong>en</strong>, <strong>in</strong> de Cahiers<br />
3 <strong>en</strong> 6 <strong>en</strong> het boek De onbek<strong>en</strong>de jonge Tolstoj. 4 In 2000 versche<strong>en</strong><br />
13
Tolstoy’s writ<strong>in</strong>gs on education van de hand van Bob Blaisdell<br />
<strong>en</strong> Christopher Edgar. Daar<strong>in</strong> ook vertal<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de latere<br />
(ná 1862) pedagogische tekst<strong>en</strong> van Tolstoj. De ‘<strong>in</strong>troduction’<br />
tot die mooie bundel door de bewerker Bob Blaisdell is<br />
elders op deze site – met toestemm<strong>in</strong>g – overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Zo is duidelijk dat afgezi<strong>en</strong> van die eerste publicatie <strong>in</strong> 1906<br />
van Biroekoffs biografie <strong>in</strong> de vertal<strong>in</strong>g van Emma van der<br />
Wijk, <strong>en</strong> het pocketboekje Jasnaja Poljana uit 1976, Nederland<br />
nogal is achtergeblev<strong>en</strong> bij de ons omr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de land<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> tal<strong>en</strong> <strong>in</strong> de mate waar<strong>in</strong> hier aandacht is geschonk<strong>en</strong> aan<br />
het werk van Tolstoj als onderwijzer <strong>en</strong> pedagoog.
Not<strong>en</strong><br />
1. Dit boek is <strong>in</strong> de KB aanwezig, <strong>en</strong> ook <strong>in</strong><br />
gedigitaliseerde vorm te raadpleg<strong>en</strong>:<br />
www.http://manybooks.net/titles/biroekoffp2012820128-8.html<br />
2. Dit boekje is <strong>in</strong> bezit van het IISG te Amsterdam.<br />
3. Dit deel uit het verzameld werk is <strong>in</strong> bezit van<br />
het IISG te Amsterdam.<br />
4. Dit boek is aanwezig <strong>in</strong> de Kon<strong>in</strong>klijke Bibliotheek<br />
<strong>en</strong> <strong>in</strong> de universiteitsbibliothek<strong>en</strong> van<br />
Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, Leid<strong>en</strong> <strong>en</strong> Utrecht .
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
5<br />
Her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong><br />
onderwijzer<br />
Pjotr Morozov
Her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
onderwijzer<br />
Pjotr Morozov
Fragm<strong>en</strong>t uit de her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van onderwijzer<br />
Pjotr Morozov aan de Jasnaja Poljana school <strong>in</strong> de jar<strong>en</strong><br />
1859-1862. Gedeelt<strong>en</strong> uit zijn memoires werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1912<br />
postuum gepubliceerd <strong>in</strong> de krant Russkoye Slovo.<br />
Dit fragm<strong>en</strong>t werd uit het Russisch orig<strong>in</strong>eel gekoz<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
vertaald door Alan P<strong>in</strong>ch voor het boek<br />
Tolstoy on Education van Alan P<strong>in</strong>ch <strong>en</strong> Michael Armstrong<br />
(London, The Athlone Press, 1982). De Nederlandse vertal<strong>in</strong>g<br />
uit het Engels werd gemaakt door <strong>Rita</strong> <strong>Kohnstamm</strong>.<br />
Anne Stoffel, onder meer bek<strong>en</strong>d om haar Tsjechovvertal<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
controleerde deze vertal<strong>in</strong>g teg<strong>en</strong> het<br />
Russisch orig<strong>in</strong>eel dat zij op het <strong>in</strong>ternet vond.
Ter <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g<br />
Morozov is e<strong>en</strong> tamelijk veel voorkom<strong>en</strong>de naam <strong>en</strong> onderwijzer<br />
Pjotr Morozov was ge<strong>en</strong> familie van de leerl<strong>in</strong>g Vasili<br />
Morozov [‘Fedjka’, wi<strong>en</strong>s her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong> staan <strong>in</strong> De onbek<strong>en</strong>de<br />
jonge Tolstoj]. Pjotr had voortgezet onderwijs gevolgd<br />
aan het priestersem<strong>in</strong>arie <strong>in</strong> de naburige stad Tula. Priesterschol<strong>en</strong><br />
bod<strong>en</strong> volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong> e<strong>en</strong> van de we<strong>in</strong>ige kans<strong>en</strong><br />
op voorgezet onderwijs <strong>en</strong> <strong>in</strong> deze periode werd e<strong>en</strong> aantal<br />
van h<strong>en</strong> die de opleid<strong>in</strong>g met succes volgd<strong>en</strong> g<strong>één</strong> priester.<br />
Hij kwam pas beg<strong>in</strong> februari 1862 bij de staf op Jasnaja<br />
Poljana, na e<strong>en</strong> korte aanstell<strong>in</strong>g aan e<strong>en</strong> school <strong>in</strong> de buurt.<br />
Tolstoj waardeerde hem op d<strong>en</strong> duur zeer <strong>en</strong> hij had e<strong>en</strong><br />
lange loopbaan als onderwijzer aan e<strong>en</strong> derde dorpsschool<br />
<strong>in</strong> hetzelfde district. To<strong>en</strong> Tolstoj <strong>in</strong> 1874 met de Alfabetiser<strong>in</strong>gscommissie<br />
van Moskou verwikkeld was <strong>in</strong> e<strong>en</strong> controverse<br />
over leesmethod<strong>en</strong> vroeg hij Morozov proefless<strong>en</strong> te<br />
gev<strong>en</strong> met zijn, Tolstojs, methode.
Op de stoep van het grote huis stond e<strong>en</strong> man <strong>in</strong> e<strong>en</strong> jak<br />
van schaapsvacht <strong>en</strong> vilt<strong>en</strong> laarz<strong>en</strong>. “We kom<strong>en</strong> voor de<br />
graaf.” “Ik b<strong>en</strong> de graaf.” “Ja hoor, dat zi<strong>en</strong> we zo wel,”<br />
zei mijn broer spott<strong>en</strong>d. “Werk je bij de graaf als stoker? Ik<br />
br<strong>en</strong>g hier e<strong>en</strong> onderwijzer voor hem.”<br />
Het bleek dat de man <strong>in</strong> het jak van schaapsvacht de graaf<br />
wás. Hij liep met me mee naar de school. We g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> naar<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>. Wat me verbaasde was de ongelooflijke herrie die<br />
de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> we b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong><br />
de jong<strong>en</strong>s te schreeuw<strong>en</strong>.<br />
“Lev Nikolajevitsj! Heb je weer e<strong>en</strong> nieuwe onderwijzer gehuurd?<br />
Die gaat er natuurlijk ook weer van door. Zal je zi<strong>en</strong>!<br />
Net als I.I. <strong>en</strong> N.O. Je kunt veel beter zelf met ons werk<strong>en</strong>.<br />
We hebb<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> onderwijzer nodig!”<br />
Later hoorde ik dat de graaf b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>één</strong> maand achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s<br />
vijf of zes onderwijzers had aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Sommig<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> uit eig<strong>en</strong> beweg<strong>in</strong>g weggegaan, omdat ze niet<br />
kond<strong>en</strong> opschiet<strong>en</strong> met de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Ander<strong>en</strong> war<strong>en</strong> door<br />
de graaf ontslag<strong>en</strong> vanwege ruw gedrag.
Schilderij van het grote huis met stoep, beg<strong>in</strong> tw<strong>in</strong>tigste eeuw<br />
Om me he<strong>en</strong> kijk<strong>en</strong>d probeerde ik e<strong>en</strong> idee te krijg<strong>en</strong> hoe<br />
hier werd gewerkt. Er was niks wat leek op de school waar<br />
ik zelf op had gezet<strong>en</strong> of die ik later had gezi<strong>en</strong>. De meeste<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zat<strong>en</strong> twee aan twee, hier <strong>en</strong> daar met z’n drieën<br />
of <strong>in</strong> grotere groep<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> stuk of vijf. Eén stel was aan<br />
het lez<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> ander zat letters of woord<strong>en</strong> te schrijv<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
derde cijfers, e<strong>en</strong> vierde tek<strong>en</strong>de <strong>en</strong>zovoort. Kortom: iedere<strong>en</strong><br />
deed wat het beste uitkwam. Je hoorde niets anders<br />
dan uitroep<strong>en</strong> als “Lev Nikolajevitsj! Kom e<strong>en</strong>s hier, kom<br />
e<strong>en</strong>s kijk<strong>en</strong> of we dit nou goed lez<strong>en</strong>!”<br />
Die dag vertrok de graaf om zijn broer graaf Sergej Nikolajevitsj<br />
op te zoek<strong>en</strong> <strong>in</strong> Pirogovo. Ik bleef <strong>alle</strong><strong>en</strong> op de school achter.
E<strong>en</strong> bedi<strong>en</strong>de kwam <strong>en</strong> riep teg<strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>: “Vooruit,<br />
naar huis! Geef Pjotr Vasiljevitsj de geleg<strong>en</strong>heid bij te kom<strong>en</strong><br />
na zijn reis <strong>en</strong> kom morg<strong>en</strong> terug!”<br />
De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met teg<strong>en</strong>z<strong>in</strong> weg. Teg<strong>en</strong> de avond<br />
kwam<strong>en</strong> ze terug, maar de bedi<strong>en</strong>de stuurde h<strong>en</strong> weg.....<br />
Al na korte tijd kwam Lev Nikolajevitsj terug. Ik weet nog<br />
goed hoe de jong<strong>en</strong>s met opgewond<strong>en</strong> gezicht<strong>en</strong> de school<br />
b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> r<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> riep<strong>en</strong>: “Lev Mikolajitsj is terug! Lev<br />
Mikolajitsj is terug! Hij komt zo bij ons!”<br />
De graaf kwam de school b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> h<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
letterlijk aan hem als e<strong>en</strong> zwerm bij<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> bloei<strong>en</strong>de<br />
struik. Het duurde ti<strong>en</strong> m<strong>in</strong>ut<strong>en</strong> voor ik de geleg<strong>en</strong>heid<br />
kreeg hem te begroet<strong>en</strong>.<br />
De graaf <strong>en</strong> ik g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> aan de slag.<br />
Je stond ’s ocht<strong>en</strong>ds om zes, zev<strong>en</strong> uur op, nooit later <strong>en</strong> de<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> war<strong>en</strong> er dan al. Sommig<strong>en</strong> war<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> aan het<br />
sneeuwb<strong>alle</strong>n gooi<strong>en</strong> of ded<strong>en</strong> gymnastiekoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />
gang, ander<strong>en</strong> zat<strong>en</strong> al te werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> school. Om acht uur,<br />
soms wat vroeger, kwam de graaf zelf.<br />
We werkt<strong>en</strong> de hele dag. Wanneer, zult u zich afvrag<strong>en</strong>, kreg<strong>en</strong><br />
de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>heid te et<strong>en</strong>. Wel, ze war<strong>en</strong> vrij hun<br />
tijd zelf <strong>in</strong> te del<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoefd<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g te houd<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> vast rooster voor hun schoolwerk. De <strong>één</strong> g<strong>in</strong>g, de ander<br />
kwam <strong>en</strong> dat g<strong>in</strong>g zo de hele dag door, van ’s ocht<strong>en</strong>ds<br />
vroeg tot ’s avonds laat. T<strong>en</strong>zij het gebeurde dat de graaf<br />
zelf ge<strong>en</strong> tijd had om ’s avonds te werk<strong>en</strong>; dan werd<strong>en</strong> de
Schilderij van het schoolgebouw, beg<strong>in</strong> tw<strong>in</strong>tigste eeuw<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> bij wijze van sprek<strong>en</strong> de school uitgejaagd. En het<br />
was niet de graaf die dat deed of ik, maar de bedi<strong>en</strong>de. Wij<br />
kond<strong>en</strong> het niet over ons hart verkrijg<strong>en</strong> om h<strong>en</strong> weg te<br />
stur<strong>en</strong>, zelfs niet als ze onder tafel <strong>in</strong> slaap viel<strong>en</strong>. Als ze<br />
dan wakker werd<strong>en</strong>, liep<strong>en</strong> de graaf <strong>en</strong> ik met h<strong>en</strong> mee naar<br />
het dorp.<br />
We moest<strong>en</strong> dan vaak het gemopper van hun moeders aanhor<strong>en</strong>.<br />
Als we bijvoorbeeld op de deur klopt<strong>en</strong> van Matrjona<br />
Kozlova:<br />
“Wie is daar?” vroeg Matrjona dan.<br />
“Doe <strong>op<strong>en</strong></strong>, Matrjona! Wij zijn het. Laat je k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>.”<br />
“Potverdorie nog an toe, om middernacht nog rondhang<strong>en</strong>.
Zeker niks beters te do<strong>en</strong>. Jullie bederv<strong>en</strong> die k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
maar <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> dan ook nog e<strong>en</strong>s de rust van eerlijke<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> verstor<strong>en</strong>!”<br />
De school verveelde <strong>en</strong> vermoeide me nooit, dankzij het ontbrek<strong>en</strong><br />
van officiële discipl<strong>in</strong>e. Niemand verplichtte ooit<br />
e<strong>en</strong> ander om netjes te zitt<strong>en</strong>. Iedere<strong>en</strong> voelde zich thuis, <strong>in</strong><br />
e<strong>en</strong> sfeer van oprechtheid. Dit betek<strong>en</strong>de helemaal niet dat<br />
er ge<strong>en</strong> regels war<strong>en</strong>. In teg<strong>en</strong>deel de regels van de school<br />
bestond<strong>en</strong> nu juist uit precies dát. De duidelijke wanorde<br />
die er heerste was er uit pr<strong>in</strong>cipe. Want de graaf liet de d<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
niet verl<strong>op<strong>en</strong></strong> volg<strong>en</strong>s de opvoedkundige handboek<strong>en</strong>,<br />
maar volg<strong>en</strong>s het plan dat hij <strong>in</strong> zijn g<strong>en</strong>ialiteit had ontwikkeld<br />
<strong>en</strong> dat gebaseerd was op zijn w<strong>en</strong>s van de school <strong>één</strong><br />
familie te mak<strong>en</strong>. De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> <strong>en</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zonder<br />
iemand toestemm<strong>in</strong>g te vrag<strong>en</strong> of ze b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
of weg mocht<strong>en</strong>. Ze g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan het werk zonder <strong>en</strong>ige<br />
dwang, uit eig<strong>en</strong> vrije wil, <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> aan iets dat ze zelf<br />
verkoz<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>.<br />
Dit lag t<strong>en</strong> grondslag aan het misverstand over Jasnaja<br />
Poljana, dat de school van Lev Nikolajevitsj leek op e<strong>en</strong><br />
zigeunerkamp of e<strong>en</strong> dorpsvergader<strong>in</strong>g. Dat zijn <strong>alle</strong>maal<br />
leug<strong>en</strong>s. Er was nooit iets van kwaadwilligheid te merk<strong>en</strong><br />
op school.<br />
E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele keer kon e<strong>en</strong> onverbeterlijke deugniet wel e<strong>en</strong>s<br />
<strong>in</strong> de school beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> wild spel dat je buit<strong>en</strong> hoor<br />
0
de te do<strong>en</strong>. Dan zett<strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hem mete<strong>en</strong> zonder<br />
pardon zelf buit<strong>en</strong> de deur. We hadd<strong>en</strong> <strong>in</strong>derdaad zo’n joch<br />
– Fedjka Rezo<strong>en</strong>, uniek begaafd <strong>in</strong> ondeugd. Maar zodra hij<br />
met zijn flauwekul begon, g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> met hem te<br />
prat<strong>en</strong>: “Hé Fedjoecha, als wilt spel<strong>en</strong> ga je maar de straat<br />
op, maar zit ons niet te stor<strong>en</strong>. Hoe zou jij het v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> als<br />
jij aan het dors<strong>en</strong> was <strong>en</strong> wij langs kwam<strong>en</strong> <strong>en</strong> op de dorsvloer<br />
g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>?”<br />
Maar het kwam wel e<strong>en</strong>s voor dat ge<strong>en</strong> argum<strong>en</strong>t van zijn<br />
kornuit<strong>en</strong> ook maar <strong>en</strong>ig effect had op e<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> als<br />
Fedjka Rezo<strong>en</strong>. Dan ontstond e<strong>en</strong> vechtpartij. In zulke situaties<br />
g<strong>in</strong>g de graaf altijd weg <strong>en</strong> kwam niet tuss<strong>en</strong> beide.<br />
Maar, ik herhaal, dit kwam maar heel zeld<strong>en</strong> voor.<br />
Ik raakte gew<strong>en</strong>d aan de school, werkte er tot op de laatste<br />
dag van zijn bestaan <strong>en</strong> verliet Jasjana Poljana met pijn <strong>in</strong><br />
het hart.
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
6<br />
Tolstojs<br />
pedagogiek<br />
Jan Dirk Imelman
Tolstojs pedagogiek<br />
Jan Dirk Imelman
To<strong>en</strong> Tolstoj vijfti<strong>en</strong> jaar was, droeg hij naar eig<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> medaillon van Rousseau om zijn hals. Zijn verhoud<strong>in</strong>g<br />
to<strong>en</strong> <strong>en</strong> later tot Rousseau doet d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan die van e<strong>en</strong><br />
moderne adolesc<strong>en</strong>t tot zijn idol<strong>en</strong>. Terugkijk<strong>en</strong>d op zijn<br />
lev<strong>en</strong>, vertelde hij zelf e<strong>en</strong> keer dat hij e<strong>in</strong>d 1840 niet <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
<strong>alle</strong>s van Rousseau gelez<strong>en</strong> had, maar dat veel stukk<strong>en</strong><br />
tekst hem “zo na stond<strong>en</strong> dat het is of ik ze zelf geschrev<strong>en</strong><br />
heb” (K.van het Reve, p. 393). Het lijkt er op dat we kunn<strong>en</strong><br />
aannem<strong>en</strong> dat niet <strong>alle</strong><strong>en</strong> Rousseau’s maatschappij- <strong>en</strong><br />
cultuuropvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> maar ook di<strong>en</strong>s gedacht<strong>en</strong> over opvoed<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> onderwijs Tolstoj bij de ontwikkel<strong>in</strong>g van zijn eig<strong>en</strong><br />
opvoed<strong>in</strong>gsideeën hebb<strong>en</strong> beïnvloed. Net als bij Rousseau<br />
is bij hem namelijk sprake van e<strong>en</strong> ‘naturalistische pedagogiek’.<br />
Deze houdt <strong>in</strong> dat opvoed<strong>in</strong>g de natuurlijke ontwikkel<strong>in</strong>g<br />
van het k<strong>in</strong>d moet volg<strong>en</strong>. En dat kan het beste door<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> pedagogisch verantwoord te begeleid<strong>en</strong>, bijvoorbeeld<br />
door de omgev<strong>in</strong>g qua ruimte <strong>en</strong> materiaal zo <strong>in</strong> te<br />
richt<strong>en</strong> dat die ontwikkel<strong>in</strong>g als vanzelf optimaal kan verl<strong>op<strong>en</strong></strong>.<br />
Tolstoj ontwikkelde zijn pedagogische ideeën niet <strong>alle</strong><strong>en</strong><br />
door tekst<strong>en</strong> als die van Rousseau te lez<strong>en</strong>, maar ook
al dó<strong>en</strong>de <strong>in</strong> de door hemzelf opgerichte schooltjes <strong>en</strong> al<br />
reiz<strong>en</strong>de langs schol<strong>en</strong> <strong>en</strong> schoolpedagog<strong>en</strong> <strong>in</strong> het buit<strong>en</strong>land.<br />
De eig<strong>en</strong> schooltjes<br />
Op verschill<strong>en</strong>de mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn lev<strong>en</strong> zette hij zich<br />
daadwerkelijk <strong>in</strong> voor praktisch lager onderwijs. Al <strong>in</strong><br />
1849 stichtte de door Rousseau bevang<strong>en</strong> jongeman op zijn<br />
landgoed Jasnaja Poljana zijn eerste schooltje voor boer<strong>en</strong>k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>.<br />
Weliswaar werd dit experim<strong>en</strong>t vrij kort daarna<br />
weer beë<strong>in</strong>digd, maar het geeft aan hoezeer Tolstoj al vroeg<br />
gegrep<strong>en</strong> was door de ‘pedagogische kwestie’, althans:<br />
door e<strong>en</strong> bijzondere vorm van die kwestie. In zijn og<strong>en</strong><br />
g<strong>in</strong>g het om het vraagstuk hoe je de nieuwe g<strong>en</strong>eratie, die<br />
anders grote kans liep analfabeet te blijv<strong>en</strong>, kon br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
tot e<strong>en</strong> zeker mate van geletterdheid: lees-, schrijf- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardigheid,<br />
praktisch bruikbare k<strong>en</strong>nis. E<strong>en</strong> op zich al<br />
revolutionaire gedachte, want destijds g<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Rusland nog<br />
ge<strong>en</strong> <strong>één</strong> proc<strong>en</strong>t van de jeugd naar school.<br />
Ti<strong>en</strong> jaar later hernam hij zijn onderwijsactiviteit<strong>en</strong>. Overig<strong>en</strong>s:<br />
nu e<strong>en</strong>s actief, dan weer op afstand. Zelfs wist hij<br />
gedaan te krijg<strong>en</strong> dat gedur<strong>en</strong>de korte tijd e<strong>en</strong> dozijn schol<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> de streek rond zijn landgoed Tolstoj-achtig onderwijs<br />
gav<strong>en</strong>. Dat gebeurde <strong>in</strong> e<strong>en</strong> periode waar<strong>in</strong> hij e<strong>en</strong> ambtelijke<br />
functie had die hem daartoe <strong>in</strong> de geleg<strong>en</strong>heid stelde.<br />
Ouders zowel als overheid vond<strong>en</strong> zijn onderwijsmethod<strong>en</strong><br />
echter maar vreemd <strong>en</strong> raakt<strong>en</strong> geïrriteerd. Daardoor
Rousseau was het idool van de jonge Tolstoj. Dit is zijn<br />
exemplaar van het verzameld werk.<br />
werd<strong>en</strong> de schol<strong>en</strong> al vrij snel weer geslot<strong>en</strong>. Die op<br />
Jasnaja Poljana heeft drie jaar bestaan <strong>en</strong> weer ti<strong>en</strong> jaar later,<br />
<strong>in</strong> 1872, begon Tolstoj opnieuw e<strong>en</strong> school aan huis.<br />
Buit<strong>en</strong>landse <strong>in</strong>vloed<br />
In het beg<strong>in</strong> van de jar<strong>en</strong> zestig bezocht Tolstoj zijn ernstig<br />
zieke broer <strong>in</strong> Duitsland. Na di<strong>en</strong>s dood begon hij rond te<br />
trekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> verdiepte hij zijn educatieve opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> door<br />
Duitse, Franse, Engelse, Belgische <strong>en</strong> Zwitserse schol<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
d<strong>en</strong>kers over opvoed<strong>in</strong>g te bezoek<strong>en</strong>. Van de pedagogische<br />
opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die hij zo leerde k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, sprak<strong>en</strong> vooral die
van Fröbel (1782-1852), wi<strong>en</strong>s <strong>in</strong> het onderwijs werkzame<br />
neef hij leerde k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, <strong>en</strong> Pestalozzi (1746-1826) hem aan.<br />
Hoewel beide auteurs destijds al war<strong>en</strong> overled<strong>en</strong>, war<strong>en</strong><br />
ze <strong>in</strong> die jar<strong>en</strong> nog zonder meer te beschouw<strong>en</strong> als ‘vernieuw<strong>in</strong>gspedagog<strong>en</strong>’<br />
bij uitstek. Aan de destijds ook befaamde<br />
leer van Herbart, basis voor onderwijsmethodes<br />
die uitgaan van het stapsgewijs opbouw<strong>en</strong> van het voorstell<strong>in</strong>gslev<strong>en</strong><br />
van het k<strong>in</strong>d, g<strong>in</strong>g hij voorbij. Bewust? Of<br />
ontbrak het hem aan k<strong>en</strong>nis van het Herbartianisme? Dat<br />
laatste is moeilijk voorstelbaar, populair als Herbarts pedagogiek<br />
was t<strong>en</strong> tijde van Tolstojs reiz<strong>en</strong>.<br />
Fröbel waardeerde hij vanwege di<strong>en</strong>s overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g<br />
met de naturalistische vrijheidsideologie van Rousseau.<br />
Die ideologie vroeg om e<strong>en</strong> schoolpraktijk die haaks stond<br />
op wat Tolstoj zelf <strong>in</strong> e<strong>en</strong> van de Jasnaja-opstell<strong>en</strong> schreef<br />
over de praktijk van het to<strong>en</strong>malige Russische onderwijs.<br />
Volg<strong>en</strong>s hem vertoonde de Russische school <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong><br />
trekk<strong>en</strong> van het Bell-Lancastersysteem. Dat systeem<br />
staat ook bek<strong>en</strong>d als het monitorstelsel. Daarbij g<strong>in</strong>g het<br />
om supergrote klaslokal<strong>en</strong>, waar<strong>in</strong> soms wel 500 leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
kond<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>, die <strong>in</strong> groep<strong>en</strong> van ti<strong>en</strong> les kreg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
uit de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>groep gekoz<strong>en</strong> ‘monitor’. De monitor<strong>en</strong><br />
kreg<strong>en</strong> eerst onderwijs van de doc<strong>en</strong>t, <strong>en</strong> gav<strong>en</strong> wat zij geleerd<br />
hadd<strong>en</strong> direct daarna door aan hun ti<strong>en</strong>tal van medeleerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> <strong>in</strong> moderne og<strong>en</strong> wel heel extreme uitvergrot<strong>in</strong>g<br />
van klassikaal onderwijs! Of, voorzover er <strong>in</strong> Rusland<br />
onderwijs werd gegev<strong>en</strong>, de schoolpraktijk er <strong>in</strong>derdaad
zo uitzag, is de vraag. Maar duidelijk is dat Tolstoj zich <strong>in</strong><br />
ieder geval teg<strong>en</strong> het frontale karakter van e<strong>en</strong> lesgev<strong>en</strong>de<br />
onderwijzer, staand voor e<strong>en</strong> volgzame groep leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
verzette.<br />
Naast het <strong>in</strong>dividualisme van Rousseau nam Tolstoj <strong>in</strong> zijn<br />
pedagogische d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> ongetwijfeld ook het sociaalpedagogisch<br />
gedachtegoed op van Pestalozzi over het belang van<br />
volksopvoed<strong>in</strong>g. Pestalozzi’s onderwijsmethode zal hem<br />
daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> niet hebb<strong>en</strong> aangesprok<strong>en</strong>, want die was uiterst<br />
frontaal-klassikaal met veel voor- <strong>en</strong> nazegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorbijgaand<br />
aan de belev<strong>in</strong>gswereld van de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Maar<br />
de volksopvoed<strong>in</strong>gsgedachte van de Zwitserse pedagoog<br />
was goed te rijm<strong>en</strong> met ideeën daarover van o.a. Alexander<br />
Herz<strong>en</strong> (1812-1870). Herz<strong>en</strong> was e<strong>en</strong> van de vele Russische,<br />
doch buit<strong>en</strong> Rusland verblijv<strong>en</strong>de schrijvers. Tolstoj<br />
ontmoette hem <strong>in</strong> 1861 <strong>in</strong> Lond<strong>en</strong>. Hij verdedigde, deels<br />
<strong>in</strong> overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g met andere to<strong>en</strong>malige Slavofiel<strong>en</strong>,<br />
de idee dat de dorpsgeme<strong>en</strong>schap (‘mir’, wat ook ‘vrede’<br />
betek<strong>en</strong>t) beschouwd moest word<strong>en</strong> als de wez<strong>en</strong>lijke kern<br />
van de collectieve Russische geest. Herz<strong>en</strong> verwachtte dat<br />
het heil van het volk uit het volk zelf moest kom<strong>en</strong>. Zo ook<br />
Tolstoj – met zijn groei<strong>en</strong>de afkeer van autoritair staatsgezag<br />
<strong>en</strong> overheids<strong>in</strong>grijp<strong>en</strong>. Vanwege die volksopvoed<strong>in</strong>gsgedachte<br />
kon de latere communistische pedagogiek, zij het<br />
mondjesmaat, wel e<strong>en</strong>s op Tolstoj teruggrijp<strong>en</strong>. We kom<strong>en</strong><br />
daar nog op terug.<br />
Overig<strong>en</strong>s was er s<strong>in</strong>ds ongeveer 1850 onder jonge Rus-
sische <strong>in</strong>tellectuel<strong>en</strong> sprake van e<strong>en</strong> epidemisch geloof <strong>in</strong><br />
de vitaliteit van de Russische volksziel, <strong>in</strong> reactie op wat<br />
hun (voor)ouders <strong>in</strong> de tijd van het lijfeig<strong>en</strong>schap aan de<br />
boer<strong>en</strong> misdaan hadd<strong>en</strong>. Tolstoj was dus niet de <strong>en</strong>ige aristocraat<br />
die zich <strong>in</strong>zette voor de niet-geprivilegieerd<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
Rusland.<br />
Individuele vrijheid<br />
Tolstoj probeerde <strong>en</strong>kele ker<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> universitaire studie<br />
te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>. Hij behaalde weliswaar <strong>en</strong>ige t<strong>en</strong>tam<strong>en</strong>s <strong>en</strong><br />
exam<strong>en</strong>s, maar voltooide e<strong>en</strong> universitaire opleid<strong>in</strong>g nooit.<br />
Het k<strong>en</strong>merkte zijn persoonlijkheid dat hij vaak vol <strong>en</strong>thousiasme<br />
nieuwe d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g ler<strong>en</strong>. Zijn lev<strong>en</strong> lang pakte hij<br />
de <strong>en</strong>e na de andere studie aan – van theoretische zowel<br />
als praktische aard: Grieks zowel als scho<strong>en</strong>mak<strong>en</strong> – <strong>en</strong><br />
meestal op e<strong>en</strong> autodidactische manier. Ook e<strong>en</strong> dergelijke<br />
studie bracht hij lang niet altijd tot e<strong>en</strong> goed e<strong>in</strong>de. Maar<br />
<strong>in</strong> ieder geval was er bij hem zeker sprake van e<strong>en</strong> éducation<br />
perman<strong>en</strong>te. Deze op verwerv<strong>in</strong>g van k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> kunde<br />
gerichte houd<strong>in</strong>g was er echter misschi<strong>en</strong> ook de oorzaak<br />
van dat hij nauwelijks e<strong>en</strong> consist<strong>en</strong>te lev<strong>en</strong>sbeschouw<strong>in</strong>g<br />
<strong>en</strong> idee over m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> maatschappij ontwikkelde. Hij sloeg<br />
daarvoor te vaak nieuwe weg<strong>en</strong> <strong>in</strong>, bijvoorbeeld op het terre<strong>in</strong><br />
van geloof <strong>en</strong> <strong>in</strong>zake opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over de wijze waarop<br />
<strong>in</strong>dividu<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> politiek zich zoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
ontwikkel<strong>en</strong>.<br />
De grilligheid van zijn studiekeuzes <strong>en</strong> van wat hij aan-
vaardde dan wel verwierp, kleurde ook zijn pedagogische<br />
opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong> was hij de eerste schoolpedagoog<br />
<strong>in</strong> de geschied<strong>en</strong>is die consequ<strong>en</strong>t ‘<strong>in</strong>dividuele vrijheid’ als<br />
alomvatt<strong>en</strong>d onderwijspr<strong>in</strong>cipe hanteerde. Maar tegelijkertijd<br />
realiseerde hij zich onvoldo<strong>en</strong>de dat, als het gaat om de<br />
persoonsvorm<strong>in</strong>g, ook leerstof <strong>en</strong> leerplan als onderdel<strong>en</strong><br />
van de bov<strong>en</strong><strong>in</strong>dividuele cultuur hun eig<strong>en</strong> eis<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>.<br />
De <strong>in</strong> Jasnaja Poljana – het door Tolstoj zelf opgerichte,<br />
uitgegev<strong>en</strong> <strong>en</strong> volgeschrev<strong>en</strong> tijdschrift – versch<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
artikel<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> duidelijk zi<strong>en</strong> wat hem aan onderwijsvernieuw<strong>in</strong>g<br />
voor og<strong>en</strong> stond. [Cahiers 3] M<strong>en</strong> komt er ideeën<br />
<strong>in</strong> teg<strong>en</strong> die <strong>en</strong>erzijds verrass<strong>en</strong> door hun scherpz<strong>in</strong>nige<br />
k<strong>in</strong>der <strong>en</strong> leerpsychologische <strong>in</strong>tuïtie, anderzijds door de<br />
we<strong>in</strong>ige waarde die hij hechtte aan leerplan, leerstof <strong>en</strong> lesmethod<strong>en</strong>.<br />
Als opvoed<strong>in</strong>g <strong>en</strong> onderwijs niet <strong>alle</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
beschouwd als het volg<strong>en</strong> van de k<strong>in</strong>derlijke ontwikkel<strong>in</strong>g<br />
(Fröbel: opvoed<strong>en</strong> = nachfolg<strong>en</strong> van ontwikkel<strong>in</strong>g), maar<br />
óók als ‘<strong>in</strong>leid<strong>en</strong> <strong>in</strong> cultuur’, schiet<strong>en</strong> Tolstojs opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> schoolpraktijk op dit laatste punt tekort. We licht<strong>en</strong> dit<br />
oordeel over Tolstojs ‘gemankeerde pedagogiek’ ev<strong>en</strong> toe.<br />
Gemankeerde pedagogiek<br />
Dat e<strong>en</strong> substantieel deel van de taak van de leerkracht<br />
bestaat uit pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> belangstell<strong>in</strong>g te wèkk<strong>en</strong> waar de<br />
k<strong>in</strong>derlijke <strong>in</strong>teresse nog ontbreekt, ontg<strong>in</strong>g Tolstoj niet.<br />
Het b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> daarvan maakt zijn pedagogiek waardevol,<br />
zeker als we de tijd <strong>en</strong> de to<strong>en</strong>malige doorsneepedago<br />
10
gische opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> og<strong>en</strong>schouw nem<strong>en</strong>. Zijn verslag<strong>en</strong><br />
van <strong>alle</strong>rlei aardrijkskunde- <strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>isless<strong>en</strong> ton<strong>en</strong><br />
bijvoorbeeld aan hoe scherpz<strong>in</strong>nig hij k<strong>in</strong>derlijk gedrag <strong>in</strong>terpreteerde.<br />
Wat de belev<strong>in</strong>gswereld van k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> aangaat<br />
<strong>en</strong> hoe zij waarnem<strong>en</strong>, d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> voel<strong>en</strong>: daarvan ontg<strong>in</strong>g<br />
hem we<strong>in</strong>ig. In vele opzicht<strong>en</strong> liep hij <strong>in</strong> zijn analyses vooruit<br />
op ev<strong>en</strong> fijnz<strong>in</strong>nige opvoeders als Jan Ligthart (1850-1916)<br />
<strong>en</strong> di<strong>en</strong>s jongere tijdg<strong>en</strong>oot Theo Thijss<strong>en</strong> (1879-1943), of<br />
de veel later optred<strong>en</strong>de f<strong>en</strong>om<strong>en</strong>ologische <strong>en</strong> versteh<strong>en</strong>dpsychologische<br />
k<strong>in</strong>dk<strong>en</strong>ners, zoals wij <strong>in</strong> Duitsland teg<strong>en</strong>kom<strong>en</strong><br />
tijd<strong>en</strong>s het Interbellum (o.a.Hans<strong>en</strong>) <strong>en</strong> na 1945 <strong>in</strong><br />
Nederland <strong>in</strong> de Utrechtse School (o.a. Langeveld).<br />
En zijn conclusie dat k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> aan het verkrijg<strong>en</strong> van historisch<br />
besef voor hun twaalfde, derti<strong>en</strong>de jaar eig<strong>en</strong>lijk nog<br />
niet toe zijn, is e<strong>en</strong>voudigweg juist. Historische verhal<strong>en</strong><br />
wekk<strong>en</strong> bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong>teresse voorzover het om spann<strong>en</strong>de<br />
<strong>en</strong> voor h<strong>en</strong> <strong>in</strong>voelbare situaties gaat – niet omdat het <strong>en</strong>e<br />
honderd, het andere duiz<strong>en</strong>d jaar geled<strong>en</strong> gebeurd zou zijn.<br />
Dat laat k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> koud, omdat het hun voorstell<strong>in</strong>gsvermog<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>zake tijd <strong>en</strong> chronologie te bov<strong>en</strong> gaat. Gegev<strong>en</strong><br />
dit <strong>alle</strong>s is het duidelijk dat Tolstoj e<strong>en</strong> em<strong>in</strong><strong>en</strong>te k<strong>en</strong>ner van<br />
de k<strong>in</strong>derlijke ziel was <strong>en</strong> dat zijn pedagogiek daarvan getuigt.<br />
Hoe goed Tolstoj echter ook zag dat je k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> moet lat<strong>en</strong><br />
ler<strong>en</strong> wat ze aankunn<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat je ernstig rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g moet<br />
houd<strong>en</strong> met hun belangstell<strong>in</strong>g <strong>en</strong> belev<strong>in</strong>gswereld, dit<br />
<strong>alle</strong>s neemt niet weg dat hij e<strong>en</strong> ander aspect van het peda-
goog-zijn misk<strong>en</strong>de. Wat k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> is namelijk<br />
niet <strong>alle</strong><strong>en</strong> maar afhankelijk van wat ze kunn<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar<br />
hun oorspronkelijke belangstell<strong>in</strong>g naar uit gaat, maar óók<br />
van e<strong>en</strong> – duur gezegd – leerplanfilosofische besliss<strong>in</strong>g. Dat<br />
is e<strong>en</strong> besliss<strong>in</strong>g die berust op doord<strong>en</strong>k<strong>in</strong>g van de vraag<br />
naar de verhoud<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> cultuur <strong>en</strong> opvoed<strong>in</strong>g. Anders<br />
gezegd: tuss<strong>en</strong> de rol van nieuwe g<strong>en</strong>eraties bij het cont<strong>in</strong>uer<strong>en</strong><br />
van cultuur <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de waarde van de cultuur <strong>in</strong> de<br />
persoonsvorm<strong>in</strong>g. In de doord<strong>en</strong>k<strong>in</strong>g van deze kruisl<strong>in</strong>gse<br />
verhoud<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> wàt van de cultuur vorm<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>houd kan<br />
zijn <strong>en</strong> wat nieuwe g<strong>en</strong>eraties moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> om cultuur te<br />
kunn<strong>en</strong> cont<strong>in</strong>uer<strong>en</strong> speelt de didactische vraag e<strong>en</strong> belangrijke<br />
rol. Dat is de vraag hoe je bepaalde cultuur-<strong>in</strong>houd<strong>en</strong><br />
– lees- <strong>en</strong> schrijfvaardighed<strong>en</strong>, taal-, natuur- <strong>en</strong> wereldk<strong>en</strong>-<br />
2<br />
Em<strong>in</strong><strong>en</strong>te<br />
k<strong>en</strong>ner<br />
van de<br />
k<strong>in</strong>derziel
nis, logische vaardighed<strong>en</strong> – pedagogisch zodanig kunt<br />
bewerk<strong>en</strong> dat ze, afhankelijk van leeftijd, leervermog<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
tal<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, goed te ler<strong>en</strong> zijn door deze of g<strong>en</strong>e k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Dit<br />
leerplan- annex didactische vraagstuk werd niet uitdrukkelijk<br />
door Tolstoj doordacht. Wat niet wegneemt dat dit<br />
vraagstuk niet goed aan te vatt<strong>en</strong> is zonder de soort k<strong>in</strong>dk<strong>en</strong>nis<br />
waar<strong>in</strong> Tolstoj juist wèl uitblonk.<br />
Tolsoj hield er soms bijzondere voorkeur<strong>en</strong> op na voor<br />
wat wel of niet het wet<strong>en</strong> waard is. Zo blek<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn og<strong>en</strong><br />
oudtestam<strong>en</strong>tische verhal<strong>en</strong> het goed te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> weerde<br />
hij gangbare leerboek<strong>en</strong> op het terre<strong>in</strong> van aardrijkskunde<br />
<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is uit zijn school. Zeker war<strong>en</strong> de destijds bestaande<br />
leerboek<strong>en</strong> <strong>alle</strong>sbehalve k<strong>in</strong>dvri<strong>en</strong>delijk, maar dat<br />
zijn bijbelboek<strong>en</strong> ook. Waarom koos hij dan wel voor deze<br />
laatste <strong>en</strong> niet voor geografische <strong>en</strong> historische boek<strong>en</strong>?<br />
Het is heel waarschijnlijk dat zijn literaire <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g hierbij<br />
e<strong>en</strong> rol speelde. Immers, iedere<strong>en</strong> die zich ook maar <strong>en</strong>igermate<br />
verdiept <strong>in</strong> de psychologisch diepgrav<strong>en</strong>de verhal<strong>en</strong><br />
uit het Oude Testam<strong>en</strong>t, kan vermoed<strong>en</strong> dat Tolstojs schets<br />
van het <strong>en</strong>thousiasme waarmee k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong><br />
lez<strong>en</strong> aan de hand van bijbeltekst<strong>en</strong> vooral te mak<strong>en</strong> heeft<br />
met zijn eig<strong>en</strong> waarder<strong>in</strong>g voor deze literatuur. Hij moet<br />
die bijbelse verhal<strong>en</strong> ook zelf verteld hebb<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> dàn is<br />
het voorstelbaar dat k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> gek war<strong>en</strong> op deze geschied<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>.<br />
In hoeverre Tolstoj zijn onderwijs-experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zag als<br />
pass<strong>en</strong>d <strong>in</strong> e<strong>en</strong> omvatt<strong>en</strong>d vorm<strong>in</strong>gssysteem, is niet dui-
delijk. Nog <strong>in</strong> 1861, to<strong>en</strong> <strong>in</strong> Rusland de lijfeig<strong>en</strong>schap werd<br />
afgeschaft, kreeg immers m<strong>in</strong>der dan <strong>één</strong> proc<strong>en</strong>t van de<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> Rusland onderwijs! Hoevel<strong>en</strong> van dat ger<strong>in</strong>ge<br />
aantal k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> uite<strong>in</strong>delijk <strong>in</strong>derdaad met beroeps- <strong>en</strong> universitair<br />
onderwijs te mak<strong>en</strong> kreeg mag, gemet<strong>en</strong> naar het<br />
totale aantal k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, natuurlijk ge<strong>en</strong> naam hebb<strong>en</strong>. De<br />
Russische staat had nauwelijks besef van de pedagogische<br />
kwestie als e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>erationeel vorm<strong>in</strong>gsvraagstuk van aanvankelijk,<br />
voortgezet <strong>en</strong> beroepsonderwijs. Dat Rusland<br />
destijds voornamelijk e<strong>en</strong> agrarische sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g was, is<br />
hier mede debet aan. Voor Tolstoj leefde de pedagogische<br />
kwestie ook nog <strong>alle</strong><strong>en</strong> als e<strong>en</strong> betrekkelijk ongecompliceerd<br />
probleem. K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die hij de geleg<strong>en</strong>heid bood om<br />
onderwijs te volg<strong>en</strong>, verkreg<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong><br />
die e<strong>en</strong> verrijk<strong>in</strong>g van de gez<strong>in</strong>sopvoed<strong>in</strong>g war<strong>en</strong>. Zijn<br />
onderwijs was aanvankelijk <strong>en</strong> e<strong>in</strong>donderwijs <strong>in</strong> <strong>één</strong>. Hij<br />
probeerde met zijn schooltjes niet de weg te plavei<strong>en</strong> naar<br />
vervolgonderwijs.<br />
Psychologische fijngevoeligheid<br />
Wat de concrete praktijk van onderwijz<strong>en</strong> <strong>en</strong> ler<strong>en</strong> betreft,<br />
ontdekte Tolstoj ver voor de officiële psychologie dat k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
niet eerst <strong>en</strong>kelvoudige elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> waarnem<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
daaruit pas e<strong>en</strong> volledige voorstell<strong>in</strong>g ontwikkel<strong>en</strong>. Zij nem<strong>en</strong><br />
juist eerst het geheel waar <strong>en</strong> pas naderhand herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
ze ev<strong>en</strong>tueel del<strong>en</strong>. Bij de gangbare manier van lesgev<strong>en</strong>,<br />
gebaseerd op de zog<strong>en</strong>aamde elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>psychologie, werd
Enkele van de vele door<br />
Tolstoj geschrev<strong>en</strong> leesboekjes<br />
met titels als<br />
*De leeuw <strong>en</strong> het hondje<br />
*De vos <strong>en</strong> de kraanvogel<br />
*De Duitse bulldog<br />
*Het beleg van Sebastopol<br />
*Leeuw <strong>en</strong> muis<br />
*De goudgelokte<br />
Tsar<strong>en</strong>dochter<br />
geprobeerd k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> vanuit de kle<strong>in</strong>ste del<strong>en</strong> tot <strong>in</strong>zicht<br />
te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> geheel. Eerst de wortels, de st<strong>en</strong>gel, het<br />
blad, de bloem, <strong>en</strong> ziedaar: de plant. Tolstoj zag dat dit onnatuurlijk<br />
was. Volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> juist altijd<br />
eerst de plant waar <strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over de plant als geheel <strong>en</strong><br />
dan pas kom<strong>en</strong> ze tot onderscheid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van onderdel<strong>en</strong><br />
daarvan. Hij wees erop dat leerboek<strong>en</strong> steeds maar beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />
met def<strong>in</strong>ities – wat is het onderwerp, gezegde – met<br />
wett<strong>en</strong> – wat is warmte, wat e<strong>en</strong> cirkel – met periodes –<br />
Middeleeuw<strong>en</strong>, R<strong>en</strong>aissance. Hij had kritiek op deze didactiek<br />
die e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>natuurlijke opbouw van les <strong>en</strong> leergang<br />
k<strong>en</strong>de. In zijn tijd werd k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> bijvoorbeeld opgedrag<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> verhaal te schrijv<strong>en</strong> over ‘de bank’ (wat zie ik aan de
ank, hoeveel pot<strong>en</strong> heeft de bank ...). Laat h<strong>en</strong> echter, aldus<br />
Tolstoj, mede op grond van hun gevoelsmatige belev<strong>in</strong>g,<br />
verhal<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> vechtpartij buit<strong>en</strong> de klas, de<br />
geschied<strong>en</strong>is van Jozef <strong>en</strong> zijn broers .... <strong>en</strong> je zult zi<strong>en</strong> dat<br />
hun <strong>en</strong>thousiasme de kwaliteit van het verhaal, het opstel,<br />
het schrijv<strong>en</strong> zelf t<strong>en</strong> goede komt.<br />
Overig<strong>en</strong>s was Tolstoj niet de eerste die gestalspsychologisch<br />
dacht vóór de Gestaltpsychologie zich als psychologische<br />
richt<strong>in</strong>g manifesteerde. Vergelijkbare gedacht<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
we <strong>in</strong> de jar<strong>en</strong> dertig van de 19de eeuw al teg<strong>en</strong> bij,<br />
om e<strong>en</strong> voorbeeld te noem<strong>en</strong>, de Nederlandse onderwijsman<br />
Ber<strong>en</strong>d Brugsma (1797-1868) (zie o.m. Van Ess<strong>en</strong> &<br />
Imelman).<br />
Ev<strong>en</strong> karakteristiek voor Tolstojs fijngevoeligheid <strong>in</strong><br />
dit soort zak<strong>en</strong> was dat volg<strong>en</strong>s hem veel te vroeg met<br />
(schoon)schrijv<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> werd: de motoriek is bij de<br />
zes- à zev<strong>en</strong>jarige nog niet voldo<strong>en</strong>de uitgerijpt <strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e<br />
k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> de z<strong>in</strong> ervan niet <strong>in</strong>. To<strong>en</strong> bij oudere k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
de w<strong>en</strong>s ontstond om hun opstelschrift<strong>en</strong> aan hun ouders te<br />
lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, merkte hij dat zij die schrift<strong>en</strong> ook graag ‘mooi’<br />
wild<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> og<strong>en</strong>. Conclusie: beg<strong>in</strong> niet eerder dan op zó’n<br />
mom<strong>en</strong>t met schoonschrijv<strong>en</strong>. Het zijn deze psychologische<br />
waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, die m<strong>en</strong> met recht e<strong>en</strong> vorm van f<strong>en</strong>om<strong>en</strong>ologische<br />
<strong>en</strong> versteh<strong>en</strong>de psychologie avant la lettre mag<br />
noem<strong>en</strong>, die Tolstojs gedacht<strong>en</strong> over opvoed<strong>in</strong>g de moeite<br />
waard mak<strong>en</strong>.<br />
Voorbeeld<strong>en</strong> die verwant zijn aan Tolstojs pedagogiek van
de <strong>in</strong>dividuele vrijheid zijn Neills Summerhill (opgericht <strong>in</strong><br />
1921 door A.S. Neill, 1883-1973) <strong>en</strong> de huidige Ieder Wijsschol<strong>en</strong>,<br />
die s<strong>in</strong>ds <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> hier <strong>en</strong> daar <strong>in</strong> ons land <strong>in</strong><br />
praktijk gebracht word<strong>en</strong>. Mét Neill <strong>en</strong> Ieder Wijs-pedagog<strong>en</strong><br />
verschilt Tolstoj van de ev<strong>en</strong>zeer <strong>in</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> geïnteresseerde<br />
<strong>en</strong> h<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong>de vernieuw<strong>in</strong>gspedagoog<br />
Jan Ligthart. Deze was zich zozeer bewust van het feit dat<br />
het er <strong>in</strong> het onderwijs om gaat “k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> het ler<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>aam<br />
(te) mak<strong>en</strong> om wat ze moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>” (De Keyser)<br />
dat hij onder meer e<strong>en</strong> methode als die van Het volle lev<strong>en</strong><br />
ontwikkelde. Daar<strong>in</strong> gaat het erom k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> te <strong>in</strong>teresser<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> wat h<strong>en</strong> omr<strong>in</strong>gt <strong>en</strong> wat verder de moeite waard is om<br />
geleerd te word<strong>en</strong>. Tot het uitbouw<strong>en</strong> van zo’n schoolpedagogiek,<br />
waarbij de vorm<strong>en</strong>de waarde van het leerplan op<br />
zich het vertrekpunt is van de vraag hoe je leerstof zó kunt<br />
bewerk<strong>en</strong> dat hij ‘leerbaar’ wordt, heeft Tolstoj – zoals we<br />
hierbov<strong>en</strong> al schrev<strong>en</strong> – het niet gebracht. Al ontbreekt bij<br />
Tolstoj dus e<strong>en</strong> systematische reflectie op het leerplan, zijn<br />
aanvankelijke leesmethode <strong>en</strong> de op pag<strong>in</strong>a 15 getoonde<br />
boekjes getuig<strong>en</strong> er wel van dat ook hij e<strong>en</strong> oploss<strong>in</strong>g zocht<br />
voor de didactische vraag hoe je ‘<strong>in</strong>leidt <strong>in</strong> de cultuur’ <strong>en</strong><br />
toch met het k<strong>in</strong>d rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g houdt.<br />
Paradoxaal g<strong>en</strong>oeg, zo blijkt uit de <strong>in</strong> het Nederlands vertaalde<br />
tekst<strong>en</strong> van Tolstoj, g<strong>in</strong>g de door hem uitgeprobeerde<br />
praktijk misschi<strong>en</strong> niet e<strong>en</strong>s zozeer mank aan e<strong>en</strong> overtrokk<strong>en</strong><br />
vorm van child c<strong>en</strong>tered onderwijs, als wel aan<br />
gebrek aan kwaliteit van de door Tolstoj verlangde capa-
Vertrouw op jezelf<br />
De titel van het boek<br />
dat Tolstoj schreef voor<br />
jonger<strong>en</strong><br />
citeit<strong>en</strong> van de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Hij bleek daaraan, als m<strong>en</strong> goed<br />
leest, overspann<strong>en</strong> hoge eis<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong>. Er war<strong>en</strong> (<strong>en</strong> zijn)<br />
namelijk uit de Jasnaja Poljana-pedagogiek eig<strong>en</strong>lijk ge<strong>en</strong><br />
regels <strong>en</strong> method<strong>en</strong> te hal<strong>en</strong> die doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun didactische handel<strong>en</strong>!<br />
Wat Tolstoj zelf aan tal<strong>en</strong>t bezat op dit gebied, maakte hem<br />
tev<strong>en</strong>s tot zo’n groot schrijver. In Oorlog <strong>en</strong> vrede <strong>en</strong> meer nog<br />
<strong>in</strong> Anna Kar<strong>en</strong><strong>in</strong>a herk<strong>en</strong>t m<strong>en</strong> de auteur die karakters tot <strong>in</strong><br />
de diepste krocht<strong>en</strong> van hun ziel peilde – ongeacht de stand<br />
dan wel de positie die de romanfiger<strong>en</strong> <strong>in</strong> het maatschappelijke<br />
lev<strong>en</strong> <strong>in</strong>nem<strong>en</strong>. Vladimir I. L<strong>en</strong><strong>in</strong> (1870-1924) me<strong>en</strong>de<br />
zelfs: “Voordat deze graaf (Tolstoj dus; JDI) begon te schrijv<strong>en</strong>,<br />
war<strong>en</strong> er <strong>in</strong> de Russische literatuur ge<strong>en</strong> echte boer<strong>en</strong>”
(Lavr<strong>in</strong>, p. 60.). Van e<strong>en</strong> dergelijk diepgrav<strong>en</strong>d k<strong>in</strong>d- <strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>skundig <strong>in</strong>zicht getuigt ook al zijn vroege literaire<br />
werk, dat slechts <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> na zijn eerste schoolpedagogische<br />
experim<strong>en</strong>t <strong>in</strong> 1849 versche<strong>en</strong>. Uit K<strong>in</strong>derjar<strong>en</strong> (1852)<br />
<strong>en</strong> Jeugdjar<strong>en</strong> (1854) blijkt t<strong>en</strong> eerste hoezeer de k<strong>in</strong>der- <strong>en</strong><br />
jeugdfase hem na aan het hart lag, <strong>en</strong> t<strong>en</strong> tweede wat voor<br />
e<strong>en</strong> tal<strong>en</strong>t hij bezat om door te dr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de psychologie<br />
van zijn eig<strong>en</strong> k<strong>in</strong>der- <strong>en</strong> jeugdjar<strong>en</strong>. Dat tal<strong>en</strong>t is ook vandaag<br />
de dag de doorsnee-doc<strong>en</strong>t natuurlijk niet gegev<strong>en</strong>.<br />
Tolstoj <strong>in</strong> de Sovjet Unie<br />
De afwezigheid van Tolstoj <strong>in</strong> het West-Europese <strong>en</strong> Amerikaanse<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over opvoed<strong>in</strong>g <strong>en</strong> onderwijs staat nauwelijks<br />
<strong>in</strong> contrast met het ger<strong>in</strong>ge aantal verwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
naar hem <strong>in</strong> de latere Sovjet-pedagogiek. In de kr<strong>in</strong>g van<br />
Nad<strong>en</strong>sja K. Krupskaja (1868-1939), de vrouw van L<strong>en</strong><strong>in</strong><br />
die direct na de Revolutie het onderwijs probeerde te vernieuw<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> nogal <strong>in</strong>dividueel-pedagogische manier,<br />
schijnt wel e<strong>en</strong>s gerefereerd te zijn aan Tolstojs pleidooi<br />
voor zelfwerkzaamheid.<br />
Ook de latere schoolvernieuw<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de Sovjet-Unie, die – <strong>in</strong><br />
overe<strong>en</strong>stemm<strong>in</strong>g met de marxistische m<strong>en</strong>s- <strong>en</strong> maatschappijleer<br />
– juist niet van het k<strong>in</strong>d als <strong>in</strong>dividu maar als groeps-<br />
<strong>en</strong> sociaal wez<strong>en</strong> uitg<strong>in</strong>g, verwees wel e<strong>en</strong>s naar Tolstoj.<br />
Dat gebeurde bijvoorbeeld door Anton S. Makar<strong>en</strong>ko<br />
(1888-1939), dè volksopvoeder <strong>in</strong> de Sovjetrepubliek gedur<strong>en</strong>de<br />
het Interbellum. In lijn met Tolstojs <strong>in</strong>teresse voor
zelfwerkzaamheid <strong>en</strong> arbeid ontwikkelde hij e<strong>en</strong> bij uitstek<br />
marxistische pedagogiek. Deze – ook door de staat positief<br />
gewaardeerde – pedagogiek stond echter voor het overige<br />
zonder meer haaks op Tolstojs pedagogiek. Zo was Makar<strong>en</strong>ko’s<br />
pedagogiek bij uitstek op sociale vorm<strong>in</strong>g gericht<br />
<strong>en</strong> k<strong>en</strong>de ze daarbij hor<strong>en</strong>de regels betreff<strong>en</strong>de vaste schooltijd<strong>en</strong>,<br />
vaste zitplaats<strong>en</strong>, <strong>en</strong>zovoort. In Makar<strong>en</strong>ko’s onderwijspraktijk<br />
bestond ook e<strong>en</strong> str<strong>en</strong>ge leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>hiërarchie.<br />
E<strong>en</strong> dergelijke pedagogiek <strong>en</strong> de daarbij hor<strong>en</strong>de praktijk<br />
strok<strong>en</strong> geheel niet met opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dat k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zelf mog<strong>en</strong><br />
bepal<strong>en</strong> of ze kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe laat, <strong>en</strong> dat ze zelf moet<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> wat ze wel <strong>en</strong> niet w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te ler<strong>en</strong>. En dàt<br />
was nu juist waar Tolstoj voor stond.<br />
20
Gebruikte literatuur<br />
*Blättner, Fritz, Geschichte der Pädagogik. Kiel, 1968<br />
*Brubacher, John S., A History of the Problems of<br />
Education. New York/London, 1947<br />
*Cubberley, Ellwood, P., The History of Education.<br />
Boston/New York etc., 1948<br />
*Driesch, Joh. von d<strong>en</strong> & Josef Esterhues, Geschichte der<br />
Erziehung und Bildung, Band II. Paderborn, 1961<br />
*Ess<strong>en</strong>, M<strong>in</strong>eke van & Jan Dirk Imelman, Historische<br />
pedagogiek. Verlicht<strong>in</strong>g, Romantiek <strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />
Nederland na 1800. Baarn, 2003<br />
*Imelman, J.D. & W.A.J. Meijer, De Nieuwe School gister<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> vandaag. Amsterdam/Brussel, 1986<br />
*Keyser, C. De, Inleid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de geschied<strong>en</strong>is van het<br />
westerse vorm<strong>in</strong>gswez<strong>en</strong>. Deurne/Antwerp<strong>en</strong>, 1975<br />
*Lavr<strong>in</strong>, Janko, Leo Tolstoj. Lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> werk.<br />
Zeist/Antwerp<strong>en</strong>, 1963 (vert. van Leo Tolstoi. Re<strong>in</strong>bek bei<br />
Hamburg)<br />
*Reve, K. van het, Geschied<strong>en</strong>is van de Russische literatuur.<br />
Amsterdam, 1990<br />
*Roloff, Ernst M. (<strong>in</strong> Zusamm<strong>en</strong>arbeit mit Otto Willman),<br />
Lexikon der Pädagogik, Band V. Freiburg, 1917<br />
*Tolstoj, Lev: zie de tekst.<br />
2
Tolstoj als pedagoog<br />
CAHIER<br />
7<br />
Verantwoord<strong>in</strong>g<br />
&<br />
Literatuur<br />
<strong>Dolph</strong> <strong>Kohnstamm</strong>
Verantwoord<strong>in</strong>g<br />
&<br />
Literatuur<br />
<strong>Dolph</strong> <strong>Kohnstamm</strong>
Lev Tolstoj door Ilja Rep<strong>in</strong>
Verantwoord<strong>in</strong>g<br />
Aanleid<strong>in</strong>g tot dit project<br />
was de herd<strong>en</strong>k<strong>in</strong>g van Tolstojs dood honderd jaar geled<strong>en</strong>,<br />
<strong>in</strong> november 1910.<br />
De tekst<strong>en</strong> van Tolstoj zelf<br />
<strong>in</strong> de Cahiers 3a t/m 3j zijn gebaseerd op e<strong>en</strong> bewerk<strong>in</strong>g<br />
door mij van het boekje dat <strong>in</strong> 1976 versche<strong>en</strong> bij uitgeverij<br />
Contact met als titel Jásnaja Poljána; verslag van e<strong>en</strong> onderwijsexperim<strong>en</strong>t.<br />
De vertal<strong>in</strong>g uit het Russisch was van Katja<br />
Vos. Het versche<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Ouders van Nu reeks op <strong>in</strong>itiatief<br />
van onderwijsjournalist Jos Ahlers, hoofdredacteur van het<br />
to<strong>en</strong>malige maandblad School. Ik b<strong>en</strong> de uitgeverij Contact<br />
erk<strong>en</strong>telijk voor de toestemm<strong>in</strong>g deze tekst<strong>en</strong> te mog<strong>en</strong><br />
hergebruik<strong>en</strong>.<br />
All<strong>één</strong> de tekst van Cahier 3a<br />
heb ik nauwgezet kunn<strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong> met twee Engelse<br />
vertal<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Waar ik dat w<strong>en</strong>selijk vond heb ik de Engelse<br />
vertal<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gevolgd. Voor de tekst<strong>en</strong> <strong>in</strong> Cahier 3b tot <strong>en</strong><br />
met 3j heb ik e<strong>en</strong> dergelijke vergelijk<strong>in</strong>g <strong>en</strong> aanpass<strong>in</strong>g nog<br />
niet kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Maar ik hoop dat er slavist<strong>en</strong> zull<strong>en</strong>
zijn, die, onder de <strong>in</strong>druk van wat Tolstoj over zijn onderwijs<br />
<strong>in</strong> de jar<strong>en</strong> 1859-1862 schreef, e<strong>en</strong> <strong>alle</strong>reerste vertal<strong>in</strong>g<br />
<strong>in</strong> het Nederlands uit het Russisch orig<strong>in</strong>eel zull<strong>en</strong> will<strong>en</strong><br />
gaan mak<strong>en</strong>.<br />
De tekst van Cahier 5<br />
is gebaseerd op e<strong>en</strong> vertal<strong>in</strong>g, door <strong>Rita</strong>, uit het Engels,<br />
van e<strong>en</strong> deel van het Russisch orig<strong>in</strong>eel, door de oudonderwijzer<br />
Pjotr Morózov. Pjotr was ge<strong>en</strong> familie van de<br />
oud-leerl<strong>in</strong>g Vasili Morózov, wi<strong>en</strong>s her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong> staan<br />
<strong>in</strong> het boek De onbek<strong>en</strong>de jonge Tolstoj. Morózov is e<strong>en</strong> heel<br />
veel voorkom<strong>en</strong>de achternaam <strong>in</strong> Rusland. Het betek<strong>en</strong>t<br />
‘vrieskou’. Te vergelijk<strong>en</strong> met het onze, ook zo bek<strong>en</strong>de De<br />
Vries, terwijl het hier toch m<strong>in</strong>der vaak <strong>en</strong> hard vriest dan<br />
<strong>in</strong> Rusland.<br />
Overige verantwoord<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />
staan <strong>in</strong> de afzonderlijke Cahiers <strong>en</strong> <strong>in</strong> het boek De onbek<strong>en</strong>de<br />
jonge Tolstoj. De verantwoord<strong>in</strong>g voor de opname<br />
op deze website van de twee afzonderlijke publicaties, het<br />
Russische Novaja Azboeka, <strong>en</strong> het Engelse Tolstoy as teacher,<br />
staat <strong>in</strong> de betreff<strong>en</strong>de e-uitgav<strong>en</strong>.<br />
De grafische verzorg<strong>in</strong>g<br />
van de Cahiers is door <strong>Rita</strong> gedaan. Zij selecteerde ook<br />
de illustraties uit <strong>alle</strong>rlei bronn<strong>en</strong>: uit e<strong>en</strong> aantal van de<br />
hieronder g<strong>en</strong>oemde boek<strong>en</strong>, uit <strong>alle</strong><strong>en</strong> via Google Afbeel-
d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> bronn<strong>en</strong> én uit door mijzelf <strong>in</strong> september<br />
2010 gemaakte foto’s <strong>in</strong> het Tolstoy State Museum <strong>in</strong><br />
Moskou, <strong>en</strong> op Tolstojs voormalige landgoed Jásnaja Poljána.<br />
De technische realiser<strong>in</strong>g<br />
van de website waarop dit <strong>alle</strong>s nu staat is van de hand van<br />
onze webmeester Rob Faas van www.anothersite.nl<br />
Oorspronkelijk had ik ook nog e<strong>en</strong> cahier will<strong>en</strong> vull<strong>en</strong><br />
met wat ik zelf v<strong>in</strong>d van Tolstojs <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor, <strong>en</strong><br />
gedacht<strong>en</strong> over het onderwijs aan Russische volksk<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />
uit de tweede helft van de 19e eeuw. Om verschill<strong>en</strong>de<br />
red<strong>en</strong><strong>en</strong> heb ik daarvan afgezi<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> artikel van mij voor<br />
de Gro<strong>en</strong>e Amsterdammer, <strong>in</strong> Cahier 2, geeft wel e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dicatie.<br />
Meer nog doet dat e<strong>en</strong> <strong>in</strong>terview met mij door Mirjam<br />
Schottelndreier voor de Volkskrant, dat op deze website<br />
staat <strong>in</strong> mijn rubriek Allerlei.
Geraadpleegde literatuur<br />
Per taal <strong>in</strong> volgorde van<br />
belangrijkheid voor dit project<br />
In het Nederlands<br />
Pavel Biroekoff: Tolstoi’s lev<strong>en</strong>, zijne persoonlijke her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />
briev<strong>en</strong> <strong>en</strong> aantek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, 18281863.<br />
Geautoriseerde vertal<strong>in</strong>g naar het Russische handschrift<br />
door Emma B. Van der Wijk. Amsterdam: Van Kamp<strong>en</strong> & Zn,<br />
1906. Ook als gratis Gut<strong>en</strong>berg E-book op het <strong>in</strong>ternet.<br />
Karel van het Reve: Geschied<strong>en</strong>is van de Russische literatuur.<br />
Amsterdam: Van Oorschot, 1985.<br />
H<strong>en</strong>riette Roland Holst van der Schalk: Tolstoi, zijn wez<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
zijn werk.<br />
Rotterdam: Brusse’s Uitgeversmaatschappij, 1930.<br />
Orlando Figes: Natasja’s dans; e<strong>en</strong> culturele geschied<strong>en</strong>is van<br />
Rusland.<br />
Vertal<strong>in</strong>g door Margriet Agricola. Utrecht: Het Spectrum, 2003.
Roma<strong>in</strong> Rolland: Het lev<strong>en</strong> van Tolstoi.<br />
Vertal<strong>in</strong>g door Andries de Rosa. Amsterdam: Querido, 1921.<br />
Rudolf Jans: Tolstoj <strong>in</strong> Nederland.<br />
Bussum: Paul Brand, 1952.<br />
In het Engels<br />
Aylmer Maude: The life of Tolstoy Vol. 1 <strong>en</strong> Vol. 2.<br />
Oxford: Oxford University Press paperback, 1987.<br />
Bob Blaisdell (ed.) Tolstoy as teacher; Leo Tolstoy’s writ<strong>in</strong>gs on<br />
education.<br />
Vertal<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uit het Russisch door Christopher Edgar. New<br />
York Teachers & Writers Collaborative, 2000.<br />
Alan P<strong>in</strong>ch & Michael Armstrong: Tolstoy on education;<br />
Tolstoy’s educational writ<strong>in</strong>gs 18611862.<br />
Vertal<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uit het Russisch door Michael P<strong>in</strong>ch. London:<br />
The Athlone Press, 1982.<br />
Reg<strong>in</strong>ald D. Archambault (ed.) Tolstoy on education.<br />
Vertal<strong>in</strong>g uit het Russisch door Leo Wi<strong>en</strong>er. Chicago:<br />
University of Chicago Press, 1967.<br />
Daniel Murphy: Tolstoy and Education.<br />
Dubl<strong>in</strong>: Irish Academic Press, 1992.
Verschill<strong>en</strong>de auteurs: Rem<strong>in</strong>isc<strong>en</strong>ces of Lev Tolstoi by his<br />
contemporaries.<br />
Vertal<strong>in</strong>g uit het Russisch door Margaret Wettl<strong>in</strong>. Moscow:<br />
Foreign Languages Publish<strong>in</strong>g House, z.j.<br />
Sofia Tolstoy: The diaries of Sofia Tolstoy.<br />
Vertal<strong>in</strong>g uit het Russisch door Cathy Porter. London:<br />
Alma Books, 2009.<br />
A.N. Wilson: Tolstoy.<br />
New York: Norton, 1988.<br />
In het Duits<br />
Ulrich Klemm: Die libertäre Reformpädagogik Tolstois; und ihre<br />
Rezeption <strong>in</strong> der deutsch<strong>en</strong> Pädagogik.<br />
Reutl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>: Trotzdem Verlag, 1984.<br />
Leo Tolstoi: Libertäre Volksbildung; Pädagogische schrift<strong>en</strong> und<br />
Dokum<strong>en</strong>te.<br />
In de bewerk<strong>in</strong>g van Ulrich Klemm. Frankfurt: Frankfurt<br />
Verlag Edition, 2004.<br />
Leo Tolstoi: Das Neue Alphabet.<br />
Vertal<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uit het Russisch door Hermann Assemiss<strong>en</strong>.<br />
Berlijn: Rutt<strong>en</strong> & Lo<strong>en</strong>ig, 1960<br />
0
In het Frans<br />
Charles Baudou<strong>in</strong>: Tolstoï éducateur.<br />
Neuchatel/Paris: Librairie Delachaux & Niestlé, 1921.