1. Bijvoeglijk naamwoord (adjectief) 2. Bijwoord (adverbium ... - Xs4all
1. Bijvoeglijk naamwoord (adjectief) 2. Bijwoord (adverbium ... - Xs4all
1. Bijvoeglijk naamwoord (adjectief) 2. Bijwoord (adverbium ... - Xs4all
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
WOORDSOORTEN<br />
Uit: Voor de vorm, Pyter Wagenaar, 2011<br />
De Nederlandse taal kent tien woordsoorten.<br />
1) <strong>Bijvoeglijk</strong> <strong>naamwoord</strong><br />
2) <strong>Bijwoord</strong><br />
3) Lidwoord<br />
4) Telwoord<br />
5) Tussenwerpsel<br />
6) Voegwoord<br />
7) Voor<strong>naamwoord</strong><br />
8) Voorzetsel<br />
9) Werkwoord<br />
10) Zelfstandig <strong>naamwoord</strong><br />
<strong>1.</strong> <strong>Bijvoeglijk</strong> <strong>naamwoord</strong> (<strong>adjectief</strong>)<br />
Een bijvoeglijk <strong>naamwoord</strong> is een woord dat een zelfstandigheid specificeert.<br />
Voorbeeld (het bijvoeglijk <strong>naamwoord</strong> is cursief)<br />
• Een goed boek.<br />
• Het mooie meisje.<br />
• Een gaaf exemplaar.<br />
Meestal staat het bijvoeglijk <strong>naamwoord</strong> voor het zelfstandig <strong>naamwoord</strong>, zoals in de bovenstaande<br />
voorbeelden te zien is. Soms staat het bijvoeglijk <strong>naamwoord</strong> achter het zelfstandig <strong>naamwoord</strong> na de<br />
werkwoorden zijn en worden.<br />
Voorbeeld (het bijvoeglijk <strong>naamwoord</strong> is cursief)<br />
• De flat is hoog.<br />
• De bloemen zijn rood.<br />
<strong>2.</strong> <strong>Bijwoord</strong> (<strong>adverbium</strong>)<br />
Een bijwoord is een woord dat een bijvoeglijk <strong>naamwoord</strong>, een gezegde of een ander bijwoord<br />
specificeert.<br />
Voorbeeld (het bijwoord is cursief)<br />
• Een erg kale boom.<br />
• hij schreef netjes<br />
• bijna altijd<br />
• heel blij<br />
Er zijn nog bijwoorden die zijn samengesteld. Zulke bijwoorden heten voor<strong>naamwoord</strong>elijk bijwoord.<br />
Voorbeeld (tussen haakjes staat het voor<strong>naamwoord</strong>elijk bijwoord)<br />
• daar (daartoe)<br />
• er (eraf)<br />
• ergens (ergens op)<br />
• hier (hieraan)<br />
• nergens (nergens op)<br />
• overal (overal tegen)<br />
• waar (waarmee)<br />
3. Lidwoord (artikel)<br />
Lidwoorden zijn woorden die uitsluitend verbonden worden met een zelfstandig <strong>naamwoord</strong>.<br />
Lidwoorden zijn:<br />
1) bepaald ~<br />
2) onbepaald ~<br />
<strong>1.</strong> Bepaald lidwoord<br />
Een bepaald lidwoord drukt een bepaaldheid uit van een mannelijk, vrouwelijk of onzijdig<br />
zelfstandig <strong>naamwoord</strong>.<br />
Voorbeeld (het bepaald lidwoord is cursief)<br />
• De man.
• De vrouw.<br />
• Het huis.<br />
<strong>2.</strong> Onbepaald lidwoord<br />
Een onbepaald lidwoord is een woord dat uitdrukt dat een zelfstandigheid één uit meerdere<br />
is.<br />
Voorbeeld (het onbepaald lidwoord is cursief)<br />
• Een man.<br />
• Een vrouw.<br />
• Een huis.<br />
4. Telwoord (numerale)<br />
Een telwoord is een woord dat een aantal, of een plaats in een volgorde of een rangorde aanduidt.<br />
Telwoorden zijn:<br />
1) hoofdtelwoord (kardinale)<br />
2) rangtelwoord (ordinale)<br />
<strong>1.</strong> Hoofdtelwoord<br />
Een hoofdtelwoord is een telwoord dat een aantal aanduidt.<br />
Hoofdtelwoorden zijn:<br />
1) bepaald ~<br />
2) onbepaald ~<br />
<strong>1.</strong> Bepaald hoofdtelwoord<br />
Een bepaald hoofdtelwoord geeft een precies aantal aan.<br />
Voorbeeld (het bepaald hoofdtelwoord is cursief)<br />
• Zestien kroppen sla.<br />
• Beide katten eten vis.<br />
<strong>2.</strong> Onbepaald hoofdtelwoord<br />
Een onbepaald hoofdtelwoord geeft een relatief aantal aan.<br />
Voorbeeld (het onbepaald hoofdtelwoord is cursief)<br />
• Veel mensen zijn te dik.<br />
• Weinig kranten verschijnen op zondag.<br />
• Neem zoveel je wilt.<br />
<strong>2.</strong> Rangtelwoord<br />
Een rangtelwoord is een telwoord dat de plaats in een volgorde of een rangorde aanduidt.<br />
Rangtelwoorden zijn:<br />
1) bepaald ~<br />
2) onbepaald ~<br />
<strong>1.</strong> Bepaald rangtelwoord<br />
Een bepaald rangtelwoord geeft de precieze plaats in een reeks aan.<br />
Voorbeeld (het bepaald rangtelwoord is cursief)<br />
• eerste plaats<br />
• 23 e plaats<br />
• vierentwintigste plaats<br />
• Kies een ander woord.<br />
<strong>2.</strong> Onbepaald rangtelwoord<br />
Een onbepaald rangtelwoord geeft een relatieve plaats in een reeks aan.<br />
Voorbeeld (het onbepaald rangtelwoord is cursief)<br />
• Het enige lid van de Raad van Bestuur.<br />
• Het middelste huis in de rij van drie.<br />
• Nu moet ik voor de zoveelste keer de afwas doen.<br />
5. Tussenwerpsel (interjectie)<br />
Een tussenwerpsel is een woord dat grammaticaal geen onderdeel van de zin uitmaakt.<br />
Voorbeeld (het tussenwerpsel is cursief)<br />
• eh<br />
• verdomme<br />
• wauw
• Dat doe je niet hoor.<br />
6. Voegwoord (conjunctie)<br />
Een voegwoord is een woord dat woorden, woordgroepen of zinnen met elkaar verbindt.<br />
Voegwoorden zijn:<br />
1) nevenschikkend ~<br />
2) onderschikkend ~<br />
3) tegenstellend ~<br />
<strong>1.</strong> Nevenschikkend voegwoord<br />
Een nevenschikkend voegwoord is een woord dat twee woorden, woordgroepen of zinnen als<br />
gelijkwaardig verbindt.<br />
Voorbeeld (het nevenschikkend voegwoord is cursief en tussen haakjes is de functie van het<br />
onderschikkend voegwoord gegeven)<br />
• dus (gevolg)<br />
• en (aaneenschakeling)<br />
• maar (tegenstelling)<br />
• want (reden)<br />
<strong>2.</strong> Onderschikkend voegwoord<br />
Een onderschikkend voegwoord is een woord dat een bijzin inleidt.<br />
Voorbeeld (het onderschikkend voegwoord is cursief en tussen haakjes is de functie van het<br />
onderschikkend voegwoord gegeven)<br />
• doordat (oorzaak)<br />
• omdat (reden)<br />
• terwijl (tijd)<br />
• zodat (gevolg)<br />
3. Tegenstellend voegwoord<br />
Een tegenstellend voegwoord is een woord dat een tegenstelling uitdrukt ten opzichte van<br />
iets wat ervoor werd beweerd.<br />
Voorbeeld<br />
• doch<br />
• maar<br />
• of<br />
7. Voor<strong>naamwoord</strong> (pronomen)<br />
Een voor<strong>naamwoord</strong> is een woord dat naar een persoon of zelfstandigheid verwijst zonder deze te<br />
noemen, of dat een betrekking uitdrukt.<br />
Er zijn veel soorten voor<strong>naamwoord</strong>en, te weten:<br />
1) aanwijzend ~<br />
2) betrekkelijk ~<br />
3) bezittelijk ~<br />
4) onbepaald ~<br />
5) persoonlijk ~<br />
6) vragend ~<br />
7) wederkerend ~<br />
8) wederkerig ~<br />
<strong>1.</strong> Aanwijzend voor<strong>naamwoord</strong><br />
Een aanwijzend voor<strong>naamwoord</strong> is een woord dat een zelfstandigheid aanwijst om deze van<br />
andere te onderscheiden.<br />
Voorbeeld<br />
• deze<br />
• die<br />
• dat<br />
<strong>2.</strong> Betrekkelijk voor<strong>naamwoord</strong><br />
Een betrekkelijk voor<strong>naamwoord</strong> is een woord dat verwijst naar een zelfstandigheid eerder in<br />
de zin.<br />
Voorbeeld (het betrekkelijk voor<strong>naamwoord</strong> is cursief)
• Het boek dat je leest.<br />
• De schrijver die je kent.<br />
3. Bezittelijk voor<strong>naamwoord</strong><br />
Een bezittelijk voor<strong>naamwoord</strong> is een woord dat aangeeft dat de door het bezittelijk<br />
voor<strong>naamwoord</strong> bepaalde zelfstandigheid in relatie staat met de eerste, tweede of derde<br />
persoon.<br />
Voorbeeld<br />
• mijn<br />
• zijn<br />
• onze<br />
Een bezittelijk voor<strong>naamwoord</strong> kan ook zelfstandig gebruikt worden.<br />
Voorbeeld (het zelfstandig gebruikte bezittelijk voor<strong>naamwoord</strong> is cursief)<br />
• het mijne<br />
• het zijne<br />
• het onze<br />
4. Onbepaald voor<strong>naamwoord</strong><br />
Een onbepaald voor<strong>naamwoord</strong> is een woord dat niet verwijst naar een specifieke persoon of<br />
zelfstandigheid.<br />
Voorbeeld<br />
• alles<br />
• ieder<br />
• iets<br />
5. Persoonlijk voor<strong>naamwoord</strong><br />
Een persoonlijk voor<strong>naamwoord</strong> is een woord dat een zelfstandigheid aanduidt.<br />
Voorbeeld<br />
• hem<br />
• hun<br />
• ik<br />
• u<br />
• zij<br />
Een persoonlijk voor<strong>naamwoord</strong> kan voorkomen zowel als onderwerpsvorm als nietonderwerpsvorm.<br />
Voorbeeld<br />
getal persoon onderwerpsvorm niet-onderwerpsvorm<br />
eerste ik mij<br />
enkelvoud tweede jij, je, u jou, u<br />
derde hij, zij, het hem, haar<br />
eerste wij ons<br />
meervoud tweede jullie, u jullie, u<br />
derde zij hen, hun<br />
6. Vragend voor<strong>naamwoord</strong><br />
Een vragend voor<strong>naamwoord</strong> is een woord dat vraagt naar een onbekende persoon of<br />
zelfstandigheid.<br />
Voorbeeld<br />
• welke<br />
• wie<br />
7. Wederkerend voor<strong>naamwoord</strong><br />
Een wederkerend voor<strong>naamwoord</strong> is een woord dat verwijst naar een persoon eerder in de<br />
zin.<br />
Voorbeeld (het wederkerend voor<strong>naamwoord</strong> is cursief)<br />
• Ik heb me vergist.<br />
• Wij amuseren ons kostelijk.<br />
• Hij heeft zich kennelijk vergist.<br />
8. Wederkerig voor<strong>naamwoord</strong>
Een wederkerig voor<strong>naamwoord</strong> is een woord dat verwijst naar twee of meer personen,<br />
waarbij er sprake is van wederkerigheid. Er bestaan maar drie wederkerige<br />
voor<strong>naamwoord</strong>en: elkaar, mekaar en elkander.<br />
Voorbeeld (het wederkerig voor<strong>naamwoord</strong> is cursief)<br />
• Jip en Janneke plagen elkaar.<br />
• Ze hebben mekaar.<br />
• Belooft u trouw aan elkander tot de dood u scheidt?<br />
8. Voorzetsel (prepositie)<br />
Een voorzetsel is een woord dat de aard van de relatie uitdrukt tussen twee zinsdelen.<br />
Voorbeeld (het voorzetsel is cursief en tussen haakjes is de aard van het voorzetsel gegeven)<br />
• Hij komt om twaalf uur. (tijd)<br />
• Dat staat op de kaart. (ruimte)<br />
• Schrijf met een pen. (middel)<br />
• Dat komt door hem. (oorzaak)<br />
9. Werkwoord (verbum)<br />
Een werkwoord kan meerdere vormen aannemen, te weten als:<br />
1) deelwoord (participium)<br />
2) hulpwerkwoord<br />
3) koppelwerkwoord<br />
4) onbepaalde wijs (infinitief)<br />
<strong>1.</strong> Deelwoord<br />
Een deelwoord is een vorm van een werkwoord die de werking als bepaling bij een<br />
zelfstandigheid voorstelt.<br />
Een deelwoord kan zijn:<br />
1) onvoltooid of tegenwoordig ~<br />
2) voltooid of verleden ~<br />
<strong>1.</strong> Onvoltooid deelwoord<br />
Een onvoltooid deelwoord is een woord dat iets beschrijft wat aan de gang is.<br />
Voorbeeld (het onvoltooid deelwoord is cursief)<br />
• Hij komt lachend binnen.<br />
<strong>2.</strong> Voltooid deelwoord<br />
Een voltooid deelwoord is een woord dat iets beschrijft wat afgelopen is.<br />
Voorbeeld (het voltooid deelwoord is cursief)<br />
• Hij heeft hard gelachen.<br />
<strong>2.</strong> Hulpwerkwoord<br />
Een hulpwerkwoord is een werkwoord dat een nadere werkwoordelijke bepaling vormt bij<br />
een ander werkwoord.<br />
Voorbeeld (het hulpwerkwoord is cursief)<br />
• Ze kan nog niet lezen.<br />
Bij hulpwerkwoorden wordt onderscheid gemaakt naar vorm, te weten:<br />
1) ~ van de lijdende vorm<br />
2) ~ van oorzaak<br />
3) ~ van tijd<br />
4) ~ van wijze<br />
<strong>1.</strong> Hulpwerkwoord van de lijdende vorm<br />
Hulpwerkwoorden van de lijdende vorm zijn:<br />
• worden<br />
• zijn<br />
<strong>2.</strong> Hulpwerkwoord van oorzaak<br />
Hulpwerkwoorden van oorzaak zijn:<br />
• doen<br />
• laten<br />
3. Hulpwerkwoord van tijd<br />
Hulpwerkwoorden van tijd zijn:
• gaan<br />
• hebben<br />
• zijn<br />
• zullen<br />
4. Hulpwerkwoord van wijze<br />
Hulpwerkwoorden van wijze zijn, bijvoorbeeld:<br />
• kunnen<br />
• laten<br />
• moeten<br />
• mogen<br />
• willen<br />
• zullen<br />
3. Koppelwerkwoord<br />
Een koppelwerkwoord is een werkwoord dat samen met een <strong>naamwoord</strong> (en eventueel een<br />
hulpwerkwoord) het <strong>naamwoord</strong>elijk gezegde vormt.<br />
De koppelwerkwoorden zijn:<br />
• zijn<br />
• worden<br />
• schijnen<br />
• blijven<br />
• blijken<br />
• lijken<br />
• heten<br />
• dunken<br />
• voorkomen<br />
4. Onbepaalde wijs<br />
Een onbepaalde wijs is een werkwoord zonder verbuiging of vervoeging, dus zonder dat<br />
persoon of getal een rol speelt.<br />
Voorbeeld<br />
• regenen<br />
• sneeuwen<br />
Naast de vorm van een werkwoord is een onderverdeling van werkwoorden mogelijk naar de<br />
verbuiging van een werkwoord.<br />
Hierbij wordt onderscheid gemaakt in:<br />
1) onpersoonlijk ~<br />
2) regelmatig of zwak ~<br />
3) onregelmatig of sterk ~<br />
<strong>1.</strong> Onpersoonlijk werkwoord<br />
Een onpersoonlijk werkwoord is een werkwoord dat alleen in de derde persoon en in de<br />
infinitief (zie de onbepaalde wijs) gebruikt wordt.<br />
Voorbeeld (het onpersoonlijk werkwoord is cursief)<br />
• Het komt met bakken naar beneden.<br />
• Het klateren van de regen.<br />
<strong>2.</strong> Regelmatig werkwoord<br />
Een regelmatig (of zwak) werkwoord is een werkwoord waarvan de verleden tijd en het<br />
voltooid deelwoord met een achtervoegsel wordt gevormd.<br />
Voorbeeld<br />
hele werkwoord verleden tijd voltooid deelwoord bijvoeglijk <strong>naamwoord</strong><br />
raken raakte geraakt geraakte<br />
typen typte getypt getypte<br />
voelen voelde gevoeld gevoelde<br />
3. Onregelmatig werkwoord<br />
Een onregelmatig (of sterk) werkwoord is een werkwoord waarvan de verleden tijd en<br />
meestal ook het voltooid deelwoord met een klinkerwisseling in de stam wordt gevormd.<br />
Voorbeeld<br />
hele werkwoord verleden tijd voltooid deelwoord bijvoeglijk <strong>naamwoord</strong><br />
buigen boog gebogen gebogen
lezen las gelezen gelezen<br />
schrijven schreef geschreven geschreven<br />
10. Zelfstandig <strong>naamwoord</strong> (substantief of ook wel nomen)<br />
Een zelfstandig behoort tot de <strong>naamwoord</strong>en (nomen).<br />
Naamwoorden zijn:<br />
1) bijvoeglijk ~<br />
2) eigennaam (proprium)<br />
3) soortnaam (appellativum)<br />
4) (niet)-telbaar zelfstandig ~<br />
5) zelfstandig ~<br />
<strong>1.</strong> <strong>Bijvoeglijk</strong> <strong>naamwoord</strong><br />
Zie onder punt 1 hierboven, <strong>adjectief</strong>.<br />
<strong>2.</strong> Eigennaam<br />
Een eigennaam is een zelfstandig <strong>naamwoord</strong> dat een unieke referentie heeft.<br />
Voorbeeld<br />
• Amsterdam<br />
• Engels<br />
• Groninger<br />
• Kozak<br />
• Philips<br />
• Sandra<br />
• Tram 17<br />
• de Volkskrant<br />
• Zweden<br />
3. Soortnaam<br />
Een soortnaam is een zelfstandig <strong>naamwoord</strong> waarmee de ene soort wezens of dingen wordt<br />
onderscheiden van de andere.<br />
Voorbeeld<br />
• goud<br />
• hout<br />
• man<br />
• rivier<br />
• vrouw<br />
• zee<br />
De eerste twee voorbeelden goud en hout zijn stofnamen. Bij bijvoeglijk gebruik van<br />
stofnamen eindigt het bijvoeglijk <strong>naamwoord</strong> op en.<br />
Voorbeeld (de bijvoeglijk gebruikte stofnaam is cursief)<br />
• Een gouden ketting.<br />
• Een houten bank.<br />
4. (niet)-Telbaar zelfstandig <strong>naamwoord</strong><br />
Een (niet)-telbaar zelfstandig <strong>naamwoord</strong> is een woord dat (g)een meervoudsvorm kent.<br />
Voorbeeld (het zelfstandig <strong>naamwoord</strong> is cursief en tussen haakjes is gegeven of het<br />
zelfstandig <strong>naamwoord</strong> een meervoudsvorm heeft)<br />
• De Dom in Utrecht. (Dom heeft geen meervoudsvorm)<br />
• De zon aan de hemel. (zon heeft een meervoudsvorm, de zonnen)<br />
5. Zelfstandig <strong>naamwoord</strong><br />
Een zelfstandig <strong>naamwoord</strong> is een woord dat een zelfstandigheid uitduidt en dat met een<br />
lidwoord en met die of dat gecombineerd kan worden.<br />
Voorbeeld (het zelfstandig <strong>naamwoord</strong> is cursief)<br />
• Het huis.<br />
• Die fiets.<br />
• Dat bericht.