Download - Gierik & Nieuw Vlaams Tijdschrift
Download - Gierik & Nieuw Vlaams Tijdschrift
Download - Gierik & Nieuw Vlaams Tijdschrift
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Toon Esch<br />
Kaas van Willem Elsschot<br />
gelezen als redactionele roman<br />
12 Kaas als redactionele roman<br />
(voor Marianne)<br />
Kaas las ik voor het eerst in 1964, in een van de eerste uitgaven van het<br />
Verzameld Werk. Een band met groen, stijf kaft en pagina’s, die vandaag<br />
vooral in de hoeken en aan de randen hoe langer hoe meer de kleur van<br />
sepia hebben aangenomen. Bijna onmiddellijk, toen ik de redactie van die<br />
roman onder ogen kreeg, herkende ik daarin een andere redactie die me<br />
toen meer dan welbekend was, namelijk die van Vondels Lucifer.<br />
Lucifer Kaas<br />
1 Opdracht (aan Keizer Ferdinand III) 1 Opdracht (aan Jan Greshoff)<br />
Proza en gedicht Gedicht<br />
2 Berecht aan alle Kunstgenooten 2 Inleiding<br />
(proza) (proza)<br />
3 Inhoudt 4 Elementen<br />
4 Personaedjen 3 Personages<br />
5 het treurspel zelf 5 het verhaal van Laarmans<br />
In 1957, in de loop van het laatste jaar van het Middelbaar Onderwijs, had<br />
de leraar Nederlands uitvoerig met ons Lucifer van Joost van den Vondel<br />
gelezen en ons zelfs diens voorwoord Berecht aan alle Kunstgenooten, en<br />
Begunstigers der Tooneelspelen niet bespaard. Een jaar later, tijdens het<br />
eerste jaar aan de universiteit, behoorde datzelfde meesterwerk vanzelfsprekend<br />
ook tot de verplichte lectuur, waarover we schriftelijk werden geëxamineerd.<br />
Weer enkele jaren later, 1964, werd ik leraar Nederlands in een<br />
hoogste klas van het Middelbaar Onderwijs en opnieuw... moest de leraar<br />
en zijn klas ‘het heilig treurtoneel, dat den hemel afbeeldt’ worden toegediend.<br />
Geen wonder dat het mij niet moeilijk viel dat jaar in de redactie van<br />
Kaas de redactie van Lucifer te herkennen, in Elsschot een moderne Vondel,<br />
in Laarmans de ambitieuze, maar naïeve Lucifer. Maar was er meer? Het<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 12 20-09-2007 08:19:10
woord en het begrip intertekstueel waren mij toen nog onbekend. Het kwam<br />
niet bij me op om na te kijken of er meer was dan enkele, in de eerste plaats<br />
redactionele overeenkomsten. Pas later ben ik me andere vragen gaan stellen.<br />
Was het Elsschots bedoeling dat wij Kaas zouden lezen als intertekstueel<br />
spel met Vondels treurspel, zoals we Ulysses lezen met Homerus, of<br />
Gysbreght van Aemstel met Vergilius in ons achterhoofd?<br />
Mijn antwoord op die vraag luidt vandaag: ja. Naast de vijfdelige, min<br />
of meer met Lucifer gelijklopende redactie, zijn er immers nog een aantal<br />
literaire en biografische aanwijzingen, die een verwijzing naar Vondel heel<br />
aannemelijk maken. Op honderd procent zekerheid valt evenwel niet te<br />
hopen. Na verloop van tijd en studie is de zaak trouwens ingewikkelder<br />
geworden. Elsschot moet namelijk ook redenen hebben gehad zijn oogmerk<br />
te verbergen en zijn allereerste lezers te misleiden. Het is mijn bedoeling die<br />
misleiding en daardoor ook het originele ontwerp van Kaas opnieuw bloot<br />
te leggen. Als ik daarin slaag, zal voor de lezer een enigszins andere roman<br />
te voorschijn treden, een roman met niet één, maar met twee vertellers. Niet<br />
slechts een verhaal van een klerk die het niet gegeven is koopman te worden,<br />
maar een hoogst originele roman, waarin een redacteur met literaire<br />
ambities en bovendien met zin voor reclame op een hoogst vermakelijke<br />
manier de spot drijft met zichzelf.<br />
Eerst komt de misleiding aan de beurt. Hoe De Ridder datgene verborgen<br />
hield wat niet dadelijk mocht worden ontdekt: het tijdstip waarop Kaas<br />
was ontstaan en de verwijzing naar Lucifer. Dan een tweede reeks vragen.<br />
Zijn er nog sporen van het originele ontwerp zichtbaar? Welke zijn er<br />
in een later stadium toegevoegd of juist uitgewist en wat is de betekenis<br />
daarvan?<br />
De bronnen die ik heb aangeboord, zijn het originele manuscript (M 1 ), dat<br />
Elsschot zelf aan het AMVC, thans het Letterenhuis te Antwerpen, heeft<br />
geschonken, de brieven van De Ridder onder de titel ‘Willem Elsschot,<br />
Brieven’, bezorgd door Vic van de Reijt met medewerking van Lidewijde<br />
Paris, Amsterdam 1993 (WEB), en de wetenschappelijke uitgave van Kaas<br />
onder leiding van Peter de Bruijn, met medewerking van Wieneke ’t Hoen<br />
en Lily Hunter, Amsterdam 2003 (WEK). Het typoscript dat Elsschot op<br />
1 maart 1933 heeft gedateerd (M 2 ) is in particulier bezit en heb ik niet<br />
kunnen inkijken. Maar ik ga ervan uit dat het verschil tussen M 1 en M 2<br />
adequaat is beschreven in WEK. Uit de vergelijking tussen die twee valt af<br />
te leiden hoe De Ridder zijn vroegere collega in Schiedam, Anna van der<br />
Tak, in de luren legt. Hij laat haar zijn kopij op fouten tegen het Nederlands<br />
corrigeren, maar camoufleert haar aanwezigheid in het verhaal door op de<br />
Toon Esch 13<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 13 20-09-2007 08:19:10
plaatsen waar ze optreedt, een man op te voeren die Janssens heet. Pas later<br />
ontdekt ze dat ze met naam en toenaam in Kaas de collega van Laarmans<br />
is. Ze heeft daar zwaar aan getild en voortaan kon De Ridder voor zijn<br />
Nederlands bij haar niet meer terecht. Maar dat is slechts een voorsmaakje<br />
van wat volgt.<br />
1 lijmen<br />
Greshoff<br />
Jan van Nijlen en Ary Delen waren twee vrienden van Alfons de Ridder. Zij<br />
hadden van in het begin zijn literaire carrière gevolgd. Die begon met zijn<br />
eerste gedichten in het tijdschrift Alvoorder (1900 – 1901). Zijn carrière als<br />
romanschrijver start pas in 1913. Villa des Roses, dat op 1 september 1910<br />
voltooid was, raakte aanvankelijk niet gepubliceerd, tot het manuscript<br />
door hun bemiddeling in de handen van Cyriel Buysse kwam en via hem bij<br />
diens mederedacteuren W.G. van Nouhuys en Louis Couperus. Zo verscheen<br />
het uiteindelijk vanaf januari 1913 als feuilleton in Groot Nederland. Voor<br />
het eerst onder het pseudoniem Willem Elsschot. Datzelfde tijdschrift zal<br />
ook zijn volgende werk, Een ontgoocheling, in augustus 1914 voorpubliceren.<br />
1 Ook later speelt Groot Nederland een belangrijke rol in de schrijversloopbaan<br />
van Elsschot, niet in het minst bij monde van Jan Greshoff,<br />
een van de medewerkers van dat tijdschrift, een bewonderaar van Elsschots<br />
werk en iemand die al van in 1910 met Ary Delen kennis had gemaakt en<br />
bij gelegenheid met hem correspondeerde.<br />
In het septembernummer van 1932 verscheen in Groot Nederland Greshoffs<br />
radiovoordracht Praten over Willem Elsschot. Al in de eerste week van<br />
september moet Jan van Nijlen aan De Ridder die tekst hebben bezorgd,<br />
want op 6 september bedankt hij hem voor ‘de toezending van den tekst<br />
van uw vriend Greshoff’s Radio-Halfuurtje. Zijn beschouwingen hebben mij<br />
veel genoegen gedaan.’ 2<br />
In dezelfde brief geeft hij Jan van Nijlen de toestemming zijn vroegere<br />
gedichten in Forum te laten opnemen, al vraagt hij zich in het postscriptum<br />
af of het niet beter zou zijn die gedichten aan Greshoff voor Groot<br />
Nederland aan te bieden. Maar hij mag van Elsschot zelf kiezen en hij kiest<br />
uiteindelijk voor Forum, het jonge veelbelovende tijdschrift, waarvan hij de<br />
oprichting van dichtbij had meegemaakt en waarin zijn gedicht ‘De Planter’<br />
al in het derde nummer was gepubliceerd. Zo komt het dat dit keer niet<br />
Groot Nederland, maar Forum de gangmaker wordt van Elsschots tweede<br />
14 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 14 20-09-2007 08:19:10
literaire carrière.<br />
Na het verschijnen van Lijmen (1923) was Elsschot stilgevallen. Tot 1932<br />
hoorde de wereld niets meer van hem. Dat jaar in mei echter krijgt Lijmen<br />
een tweede druk, niet in een Antwerpse uitgeverij zoals in 1924, maar in<br />
een Nederlandse: de Wereldbibliotheek. En plots is er weer interesse. Er<br />
is de hierboven al vermelde radiovoordracht van Greshoff en weldra ook<br />
het vooruitzicht op de publicatie van enkele van zijn gedichten in een<br />
Nederlands literair tijdschrift! (‘Wie is Jan Greshoff? Wat is Forum? En weet<br />
Ary Delen nog waar hij mijn gedichten heeft gelegd?’)<br />
De volgende dag bezoekt Elsschot Ary Delen. Daar moet De Ridder zich<br />
overgelukkig hebben uitgelaten over de onverwachte interesse voor<br />
zijn werk en vooral over wat Greshoff heeft gezegd en geschreven. Nog<br />
dezelfde avond schrijft Ary Delen aan Greshoff: ‘De Ridder zelf, die juist<br />
heden avond bij me was, was er over opgetogen. Hij zei me: ‘dat iemand<br />
mijn boeken zóó goed begrepen heeft, dat doet me veel plezier.’ Hij was<br />
van plan geweest niet meer te schrijven (‘wat heb je d’er aan?’) maar jouw<br />
artikel heeft hem weer tot schrijven aangespoord. Hij zal waarschijnlijk<br />
iets nieuws beginnen, een verhaal in brieven.’ 3 En voor de tweede keer<br />
zullen dus zijn twee vrienden, Ary Delen en Jan van Nijlen, getuigen zijn<br />
van de heropstanding van Elsschot. Door hun bemiddeling verschijnen in<br />
november 1932 en januari 1933 in Forum tien van Elsschots gedichten uit<br />
de jaren 1907-1910 en ze zorgen er ook voor dat hij nader met Jan Greshoff<br />
en Menno ter Braak kennismaakt.<br />
Menno ter Braak was samen met Edgar du Perron en Maurice Roelants de<br />
oprichter van Forum, waarvan het eerste nummer in januari 1932 was verschenen.<br />
Hij bewonderde de schrijver van Lijmen, maar hij had hem nooit<br />
ontmoet. Dat zou pas gebeuren op zaterdag 21 januari 1933 in Antwerpen<br />
bij Ary Delen thuis. Ook Jan Greshoff was aanwezig. Daar haalde Greshoff<br />
Elsschots roman Lijmen uit de kast en de woorden die hij daarbij mompelde<br />
– ‘1923. Dat is tien jaar’ – ervoer De Ridder als ‘een zweepslag’.<br />
De Ridder had op de twintig jaar jongere Ter Braak een goede indruk<br />
gemaakt. Op maandag 23 januari, terug in Rotterdam, twee dagen na<br />
het bezoek, schrijft Ter Braak aan zijn vriend en mederedacteur Edgar<br />
du Perron over zijn ontmoeting in Antwerpen: ‘Ik heb daar Zaterdag met<br />
Delen en Greshoff Elsschot te pakken gekregen. Een bijzonder merkwaardige<br />
kerel, van uiterlijk een gewone slimme handelsman; en het gekke is,<br />
dat hij bij nadere kennismaking ook werkelijk uitgeslapen blijkt in dat<br />
vak. Lijmen is vrijwel geheel uit mémoires samengesteld; hij heeft ons de<br />
zotste verhalen gedaan over zijn lijmpraktijken. Zijn laatste meesterwerk<br />
Toon Esch 15<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 15 20-09-2007 08:19:10
op dit gebied schijnt te zijn een Almanach des familles nombreuses, die het<br />
Wereldtijdschrift nog slaat.’ 4<br />
Dat die ‘gewone slimme handelsman’ het lijmen ook in het literaire bedrijf<br />
in praktijk zou brengen en dat Forum daar het eerste slachtoffer van zou<br />
worden, zal tot Ter Braak wel nooit zijn doorgedrongen. Op 16 februari<br />
1933, ongeveer drie weken later, kondigt De Ridder, in de beroemde brief<br />
aan Jan Greshoff, namelijk het volgende aan:<br />
‘Ik heb een nieuw boek geschreven en wel in den recordtijd van veertien<br />
dagen. Ik had de laatste jaren een paar maal geprobeerd, maar tevergeefs.<br />
En ditmaal heb ik mezelf ‘in toom moeten houden’. Dit boek is aan U te<br />
danken. Want toen U, bij Delen, Lijmen hebt opengeslagen, hoorde ik U<br />
zeggen ‘1923. Dat is tien jaar.’ En dat heeft mij gegriefd en goed gedaan.<br />
Enfin, ik voel me verlicht. Het ei is gelegd. Het boek heet Kaas.’ 5<br />
Die brief wordt het begin van een drukke correspondentie en een gestaag<br />
groeiende vertrouwelijkheid tussen Elsschot en Greshoff, althans de eerstvolgende<br />
jaren. Maar hij is tegelijk ook een eerste poging tot misleiding.<br />
De Ridder stelt de zaken anders voor dan ze in werkelijkheid zijn. Kaas,<br />
althans het schrijven ervan, is niet het resultaat van een scheppingsroes<br />
van veertien dagen geweest en is dus strikt genomen niet te danken aan<br />
Greshoff of aan Ter Braak.<br />
Na het bezoek van Greshoff en Ter Braak heeft Elsschot niet stilgezeten. We<br />
mogen zelfs veronderstellen dat hij wat hij ‘de laatste jaren een paar maal<br />
had geprobeerd’ met nieuwe moed weer ter hand heeft genomen en voltooid.<br />
Maar wat hij op 14 februari 1933 dateert, het handschrift M 1 , is niet<br />
in februari 1933, maar meer dan waarschijnlijk twee jaar eerder tot stand<br />
gekomen. Tot die conclusie komt men wanneer men het 76 vellen tellende<br />
handschrift M 1 aan een nader onderzoek onderwerpt.<br />
Volgens wat De Ridder op 16 februari in die beroemde brief aan Greshoff<br />
schrijft, is het nieuwe boek nu wel geschreven, maar moet hij het nog ‘wat<br />
polijsten en overtypen’. Hij denkt daar een maand voor nodig te hebben,<br />
maar in tegenstelling tot die prognose is hij er al op 21 februari, een week<br />
later, mee klaar. Op 2 maart leest hij Ary Delen, Jan van Nijlen, Greshoff<br />
en de met Greshoff meegekomen uitgever Van Kampen het voltooide werk<br />
voor. Het enige bewaard gebleven typoscript van die tekst is op 1 maart<br />
gedateerd. Laten we dus aannemen dat De Ridder niet één week, maar nog<br />
twee weken, tot 1 maart, aan het verhaal van Laarmans heeft kunnen typen<br />
en ‘polijsten’.<br />
Als men echter M 1 met de uiteindelijke versie van Van Kampen (D 1 ) vergelijkt<br />
(we laten de twee nog later toegevoegde hoofdstukken, met name<br />
16 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 16 20-09-2007 08:19:10
de kerkhofscène - thans hoofdstuk XXIII - en de demarche bij de minister<br />
– thans hoofdstuk XV – buiten beschouwing) valt het op dat De Ridder<br />
meer dan alleen maar heeft gepolijst. Hij heeft een niet gering aantal<br />
bladzijden aan M 1 toegevoegd. Soms voegt hij er een enkele zin aan toe<br />
- bijvoorbeeld ‘Dat noem ik een waarheid als een koe’, de slotzin van hfst.<br />
VI - soms een hele alinea, zoals de alinea over de truffels en de gehakte<br />
prostaat in hoofdstuk III, maar vaak een reeks alinea’s, zoals Laarmans’<br />
gewetensonderzoek in hoofdstuk XVIII, zelfs één keer een klein afzonderlijk<br />
hoofdstukje, hoofdstuk XXI. Van die toevoegingen wordt er in de wetenschappelijke<br />
editie van Kaas slechts één expliciet vermeld: het opduiken<br />
van Boorman in hfst. XVI, de laatste strohalm waaraan Laarmans zich<br />
vastklampt. Maar er zijn er heel wat meer. Er is ook Van der Zijpen, die zich<br />
eerst - eufemistisch uitgedrukt - ‘associëeren wil’ (hfst. XVIII) en Laarmans<br />
in een van de laatste hoofdstukken (hfst.XXII) grinnikend de grond inboort,<br />
er is Laarmans’ jongste zwager die in zijn zaak wil stappen (hfst. XIV) en<br />
de fijn geklede heer in de trein uit Amsterdam die van Laarmans’ gezicht<br />
profiteert om er iets op te vermenigvuldigen (hfst.V). Er is ook een figurant<br />
voor wie hij een heel nieuw hoofdstukje inlast, namelijk René Viaene.<br />
Al die hierboven door mij snel geschetste inlassingen, plus nog enkele die<br />
ik onvermeld laat, komen volgens De Ridders eigen datering al polijstend<br />
en overtypend na 14 februari 1933 tot stand. Ongeloofwaardig. Waarom tot<br />
14 februari aan M 1 werken en vervolgens in de tweede helft van diezelfde<br />
maand een typoscript afleveren, waarin niet alleen wat woorden en hier en<br />
daar een zin zijn veranderd, maar waaraan hij in totaal vijf nieuwe figuren<br />
toevoegt? Schudt hij die zomaar uit zijn mouw? Elke figuur heeft niet<br />
alleen een gestalte of een naam, maar staat in een tafereel, soms met conversatie.<br />
Zowel de juiste bewoording als de plaats waar zij moeten optreden<br />
vragen tijd en overleg. Soms met gevolgen voor een later hoofdstuk, zoals<br />
in het geval van Van der Zijpen. De inhoudelijke afstand tussen M 1 en het<br />
typoscript is dus groot genoeg om ook een afstand in tijd te voorzien, tijd<br />
voor overleg en tijd voor goede invallen. Eén of twee weken zijn daarvoor<br />
nogal kort, al kunnen we dat niet met zekerheid stellen.<br />
De vertaling van de Franse dialogen echter geven ons die zekerheid wél.<br />
Een van de grote verschillen tussen M 1 , het allereerste ontwerp van Kaas,<br />
en M 2 en/of de uiteindelijke versie van Van Kampen, oktober of november<br />
1933 (D 1 ), is zoals iedere lezer van Kaas ondertussen wel weet het wegvallen<br />
van de Franse dialogen. Telkens wanneer Laarmans Van Schoonbeke<br />
bezoekt, wordt er Frans gesproken, althans in M 1 , want later heeft Elsschot<br />
al het Frans vertaald. In de uiteindelijke versie komt bij Van Schoonbeke,<br />
Toon Esch 17<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 17 20-09-2007 08:19:11
ehalve de uitdrukking journal parlé, geen Frans meer voor. Het gaat in<br />
M 1 om enkele losse uitdrukkingen zoals Sacre Albert (‘die drommelsche<br />
Albert’) en welgeteld achttien vaak lullige interventies zoals ‘Une bonne<br />
Gafpa, voilà ce qu’il faudrait aux Russes.” (vel 40) of Laarmans’ beroemde<br />
eerste Franse zin: ‘Le Jean Bart à Dunkerque est aussi très bien’ (achterkant<br />
van vel 12). Terecht gaat Peter de Bruijn in de verantwoording bij<br />
de wetenschappelijke editie van Kaas ervan uit dat de keuze de Franse<br />
dialogen te vertalen, werd ingegeven door de ervaringen die De Ridder<br />
had met de uitgave van Lijmen (1932) in Wereldbibliotheek, ‘waarvoor<br />
Elsschot ten behoeve van het Nederlandse publiek bij alle Franse passages<br />
een vertaling had moeten leveren’. Dat verzoek uitgaande van Uitgeverij<br />
Wereldbibliotheek werd hem ergens midden 1931 kenbaar gemaakt.<br />
‘De verluchter Henri van STRATEN is al eenigen tijd met zijn stift aan den<br />
gang en nu wilden wij U vragen dezer dagen eens die Fransche passages<br />
voor Nederland te bewerken. Wij hebben er destijds over gesproken, dat de<br />
vertaling daarvan in het Nederlandsch, ofschoon jammer uit literair oogpunt,<br />
toch voor Nederland wel hoogst gewenscht zou zijn. U was toen zoo<br />
vriendelijk onze bezwaren te billijken en U zegde die omwerking toe. Veel<br />
tijd en moeite zal zij trouwens niet kosten.’ 6<br />
Dat schrijft Pieter Endt, een van de twee directeurs van Wereldbibliotheek,<br />
op 11 november 1931. Wanneer dat gesprek ‘destijds’ heeft plaatsgehad,<br />
valt niet met zekerheid te achterhalen, maar het moet al een tijdje geleden<br />
zijn. Waarschijnlijk had De Ridder gehoopt dat Wereldbibliotheek die Franse<br />
passages zou vergeten. Nu moet hij er zich met een smoes van afmaken: de<br />
vertaling zou nog niet klaar zijn, omdat hij eerst nog een exemplaar van<br />
Lijmen moet vinden, ‘want zelf heb ik er geen.’! Wereldbibliotheek stuurt<br />
hem, om tijd te winnen, zelf een exemplaar op en op 25 november 1931<br />
ontvangt Pieter Endt dan eindelijk de vertalingen.<br />
Het ging niet van harte en blijkbaar kon Elsschot moeilijk afscheid nemen<br />
van die Franse passages. Hij laat Pieter Endt weten dat het niet gemakkelijk<br />
was ‘al die fransche gewilde onzin in behoorlijk Nederlandsch om te zetten’<br />
en ‘het geheel verliest er wel bij’. Hij is voorstander van het behoud van<br />
het Frans met ‘een cursieve Ned. vertaling’ onderaan de pagina. Elsschot<br />
kreeg min of meer zijn zin, alleen kwamen de vertalingen niet onderaan de<br />
pagina, maar werden ze samengebracht achteraan in het boek.<br />
Twee jaar later, als hij zich naar de voorlezing van Kaas toewerkt, is er van<br />
een vertragingsgevecht met de vertalingen helemaal geen sprake. Op donderdag<br />
2 maart 1933 komt hij met een tekst, waaruit alle Franse dialogen<br />
verdwenen zijn ...<br />
18 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 18 20-09-2007 08:19:11
Als we De Ridder zouden geloven, dan zou hij M 1 , de met de hand<br />
geschreven tekst - die met de Franse dialogen - de eerste twee weken van<br />
februari hebben geschreven en in de tweede helft van die maand tijdens<br />
het overtypen die dialogen hebben vertaald. De ene week zoekt hij naar<br />
een reeks wendingen en combinaties die het Antwerpse Frans doeltreffend<br />
parodiëren, de volgende week laat hij ze alweer verdwijnen in een vertaling<br />
en gaat al dat leuks verloren. Die onproductieve handelwijze en dat<br />
dubbele werk zijn ongeloofwaardig, vooral ook omdat niemand zoiets heeft<br />
gevraagd. Het initiatief van de vertaling gaat dit keer helemaal van hem<br />
zelf uit. Met andere woorden, hij mikt duidelijk op de Nederlandse markt<br />
en is dus de vervelende ervaring met Wereldbibliotheek kennelijk niet vergeten.<br />
Maar als hij die ervaring niet is vergeten, waarom heeft hij dan toch<br />
eerst die Franse dialogen geschreven?<br />
Er is maar één verklaring mogelijk: Elsschot schreef die dialogen - en<br />
dus M 1 - vóór hij begrepen had dat Nederlandse uitgevers in hun Nederlandstalige<br />
werken liever geen Frans zagen verschijnen, dat wil zeggen, hij<br />
schreef wat hij zogezegd in februari 1933 had geschreven vóór het midden<br />
van 1931, toen Pieter Endt hem vroeg de Franse passages in Lijmen te<br />
vertalen. Die periode kunnen we nog met enkele maanden naar het einde<br />
van het jaar opschuiven, want blijkbaar kon Elsschot aanvankelijk moeilijk<br />
geloven dat dat beetje Frans een struikelblok kon zijn.<br />
Laat het waar zijn dat Elsschot op 23 januari 1933, toen Greshoff bij Ary<br />
Delen Lijmen uit diens boekenkast te voorschijn haalde, de beslissende<br />
‘zweepslag’ kreeg toegediend, de allereerste prikkel om opnieuw aan het<br />
schrijven te gaan ontving hij wellicht drie jaar eerder, toen Wereldbibliotheek<br />
hem op 22 juli 1930 bekendmaakte geïnteresseerd te zijn in een herdruk<br />
van Lijmen. M 1 is dus waarschijnlijk ontstaan na juli 1930 en meer<br />
dan waarschijnlijk vóór het najaar van 1931.<br />
Die vroege ontstaansdatum verklaart ook waarom de actualiteit in het<br />
journal parlé niet helemaal klopt met de datum op de triktrakdoos. Het<br />
verhaal dat Laarmans vertelt, wordt in een bepaalde stad en in een bepaalde<br />
historische tijd geplaatst. In hoofdstuk XIII biedt het personeel van de<br />
General Marine and Shipbuilding Company hun ziek gewaande collega,<br />
Frans Laarmans, een geschenk aan, een triktrak, met op de doos een zilveren<br />
plaatje met een opschrift en een datum: Antwerpen, 15 Februari<br />
1933. Dat was toen een woensdag en vertrekkend van die datum kunnen<br />
de hoofdstukken IV tot en met XIII exact worden gedateerd. Zo kunnen wij<br />
weten dat het journal parlé ten huize van Van Schoonbeke in hoofdstuk<br />
IX heeft plaatsgehad op woensdag 1 februari. Onderwerp van gesprek was<br />
Toon Esch 19<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 19 20-09-2007 08:19:11
toen Rusland.<br />
‘Ze hadden het die avond over Rusland.<br />
In de grond van mijn hart bewonder ik die blootvoeters die uit een puinhoop<br />
een nieuwe tempel proberen op te bouwen. En dat moet nog heel iets<br />
anders zijn dan twintig ton kaas omzetten. (…) Een van hen beweerde dat<br />
ze ginder bij millioenen van honger omkwamen, als vliegen in een ledig<br />
staand huis.’ (61) 7<br />
Uiteraard kan op een ‘kletsavond’ als die van Van Schoonbeke elk onderwerp<br />
de revue passeren. Dat is ook het geval. Men heeft het al gehad over<br />
huwelijken, ontslagen, reizen, restaurants, problemen van huiseigenaren<br />
en soms ook over de politiek. Waarom dus ook niet over Rusland? Het<br />
enige wat daaraan als geforceerd overkomt, is dat Rusland op dat ogenblik<br />
geen voorpaginanieuws was, maar wél Duitsland. Twee dagen tevoren, op<br />
maandag 30 januari, was Adolf Hitler tot rijkskanselier benoemd en had<br />
hij van rijkspresident Hindenburg de opdracht gekregen een nieuw kabinet<br />
te vormen. NSDAP’ers en SA-troepen waren de straten opgegaan. Er waren<br />
fakkeltochten in Berlijn en in andere Duitse steden. Vanuit de kanselarij<br />
had Adolf Hitler, de nieuwe rijkskanselier, zijn partijgenoten toegesproken.<br />
Het politieke onderwerp dat de vrienden van Van Schoonbeke twee dagen<br />
later aansnijden, past daar niet in, maar grijpt veeleer terug naar de actualiteit<br />
van eind de jaren ’20, toen Stalin met spanningen in het Politburo te<br />
kampen had en hij met de grove borstel het eerste Vijfjarenplan probeerde<br />
door te voeren. Die interesse voor Rusland vanwege de vrienden van Van<br />
Schoonbeke is echter niet opzienbarend, als we ervan uitgaan dat Kaas<br />
twee, misschien wel drie jaar eerder is ontstaan.<br />
Er is trouwens nog een bijkomende reden om dat te veronderstellen.<br />
Elsschot heeft namelijk de datum op de triktrakdoos zelf gewijzigd. In de<br />
uiteindelijke versie staat op de triktrakdoos 15 Februari 1933, maar als men<br />
M 1 ter hand neemt, merk je dat achter het in blauwe inkt geschreven woord<br />
‘Februari’ iets anders heeft gestaan. Je kunt nog net het begin van de hoofdletter<br />
N of M lezen. Er is dus een fase geweest waarin de triktrakdoos door<br />
Laarmans op een dag in ‘November’ of in ‘Maart’ in ontvangst werd genomen.<br />
(‘Mei’ is uitgesloten, omdat het onleesbare uit meer dan drie letters<br />
lijkt te bestaan.) Dat is uiteraard een zwak argument om te bewijzen dat M 1<br />
in het najaar van 1930 of het voorjaar van ’31 werd geschreven. Er bestaat<br />
immers geen causaal verband tussen een datum op een fictieve triktrakdoos<br />
en het tijdstip van het schrijven zelf. Maar De Ridder zelf suggereert wél dat<br />
verband als hij midden februari 1933 over ‘November’ of ‘Maart’ heen ‘15<br />
Februari’ schrijft en één dag later zijn nieuwe vriend Greshoff laat weten<br />
20 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 20 20-09-2007 08:19:11
dat zijn boek af is. Zonder dat daar enige logische grond voor bestaat<br />
suggereert 15 februari 1933 op de triktrakdoos dat heel het verhaal in die<br />
periode is ontstaan. Achteraf heeft niemand zich nog druk gemaakt over die<br />
datum, al is de triktrakdoos volgens de tweede lijst, die met de Elementen,<br />
een van de acht grondelementen waarmee het ‘kaasdrama’ volgens de<br />
redacteur is opgebouwd, maar voor de eerste lezers, dat wil zeggen, voor<br />
Greshoff en Ter Braak, was die datum eventueel een bevestiging van wat ze<br />
graag wilden geloven: dat ze de peetvaders waren geweest bij de geboorte<br />
van een nieuwe roman en de eerste getuigen van de wedergeboorte van<br />
Willem Elsschot. Met zijn instinct voor zaken en publiciteit moet De Ridder<br />
geweten hebben dat Forum en vooral de erkenning door Menno ter Braak<br />
van doorslaggevende betekenis zou zijn voor het succes van zijn literaire<br />
werk. Het moet dus snel tot hem zijn doorgedrongen dat het beter was alle<br />
mogelijke verwijzingen naar wat al bestond vóór hij met Forum had kennisgemaakt<br />
achterwege te laten en te doen alsof Kaas op die korte tijd na<br />
de ontmoeting met Ter Braak en Greshoff was ontstaan.<br />
Behalve dat hij Ter Braak en Greshoff voor zich innam, had de misleiding<br />
rond het ontstaan van Kaas nog een ander voordeel: tijdwinst. Elsschot<br />
was de buitenwereld een stap voor. En dat was nodig, want hij moest meer<br />
doen dan alleen maar M 1 ‘overtypen en polijsten’. Hij moest er in de eerste<br />
plaats voor zorgen dat zijn nieuwe werk in zijn geheel door Ter Braak werd<br />
goedgekeurd en in Forum werd gepubliceerd en tot dat geheel behoorde<br />
ook een gedicht, een opstel en twee lijsten.<br />
2 camouflage<br />
Ter Braak<br />
De kennismaking met Menno ter Braak had onverwachte gevolgen. De<br />
Ridder kwam voor het eerst direct in aanraking met een vertegenwoordiger<br />
van een nieuwe, jongere generatie van wie de literaire smaak haaks stond<br />
op wat de oudere generatie, en dus die van Elsschot, goed vond. Fons de<br />
Ridder was onder leiding van zijn leraar Nederlands, de dichter Pol de<br />
Mont (1857-1931) opgevoed in het literaire klimaat van de Tachtigers, van<br />
de Van Nu en Straks’ers en van het l’art pour l’art. Ter Braak was echter<br />
tegen de verafgoding van de vorm en koos resoluut ‘de persoonlijkheid als<br />
eerste en laatste criterium bij de beoordeeling van de kunstenaar’. 8 In het<br />
eerste nummer van Forum, januari 1932, verscheen het eerste deel van zijn<br />
Démasqué der Schoonheid. Daarin schreef hij: ‘Rest ons de conclusie, dat de<br />
Toon Esch 21<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 21 20-09-2007 08:19:11
Schoonheid slechts dan belangrijk is, wanneer zij ons bevrijdt; en dat men<br />
er zich overigens gerust van kan onthouden, haar naam te heiligen en met<br />
een hoofdletter te schrijven’. 9<br />
Het boegbeeld van het estheticisme van Perk, Kloos en hun generatie, was<br />
volgens Ter Braak: Joost van den Vondel. Juist daarom is zijn Démasqué<br />
der Schoonheid in zijn eerste fase een ondubbelzinnig demasqué van het<br />
schoonheidsideaal dat de oudere generatie in Vondels werk had teruggevonden.<br />
‘De drie en zestigjarige vakman Vondel, de aestheet par excellence, de<br />
vlijtige werkman in den tuin der Muzen, die in zijn Aenleidinge ter<br />
Nederduitsche Dichtkunste onaantastbare dichterlijke formules vond,<br />
gêneerde zich (…) behoorlijk voor zijn ‘groene en onrijpe vaerzen’; hij, die<br />
het type is van den ‘ennuyeusen’ poëet, den onvermoeibaren oorbehager<br />
en zinnestreeler, was bang voor zijn iets minder ‘ennuyeuse’ jeugd, waarin<br />
hij zich wel eens iets minder hemelsche termen liet ontvallen. Zijn oeuvre<br />
is de triomf van het vakmanschap; het bewijst hoezeer de schoonheid door<br />
de aestheten vereenzelvigd kan worden met de zinnelijke arabeske, het<br />
barokke ornament, hoezeer de schoonheid armoede van ideeën en slaafse<br />
onderdanigheid aan het gezag welluidend kan ‘goedpraten’. Het geldt niettemin<br />
onder aestheten als een ketterij, van den Prins onzer Dichters veel<br />
kwaad te zeggen: heeft hij niet alles wat hem aan conflict en rebellie ontbrak<br />
geniaal goedgepraat? (…)<br />
Vondel had den stimulans der seniliteit nodig, om zijn groote Werken te<br />
kunnen schrijven; zoals Shakespeare de groote puber is, wiens Hamlet<br />
alle kenmerken der gemiddelde ferme bewuste mannelijkheid mist, zoo is<br />
Vondel de Groote Senex, die, uitgeraasd in dienst van een volkomen willekeurige<br />
partij (Oldenbarnevelt, de Remonstranten), zijn ouden dag besteedt<br />
aan het bezingen van de ‘heerlijkheid’ eener andere willekeurige partij (de<br />
Moederkerk). Ziehier de overwinning der aesthetische schoonheid, na het<br />
vijftigste levensjaar! Zóó lang kan het seniele dichterschap, profiteerend<br />
van een gezond lichaam en een gezonden geest, op peil blijven…’ 10<br />
Enkele bladzijden verder gaat ook het meesterwerk van de meester, Lucifer,<br />
voor de bijl.<br />
‘Ik heb den dichter Vondel steeds bewonderd om de constante superioriteit<br />
van zijn vakmanschap, ook al heeft geen zijner gedichten en geen zijner<br />
tragedies mij kunnen doen vergeten, dat zijn Lucifer een hoogst onnoozele<br />
godheid veronderstelt, tegenover wie Vondel zich even onnoozel gedraagt<br />
als Lucifer zelf. De taalvirtuositeit blijft, juist bij zulk een vervelenden<br />
dichter als Vondel onmiskenbaar is (want de massieve vorm van zijn œuvre<br />
22 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 22 20-09-2007 08:19:11
is in geen enkel opzicht in overeenstemming met zijn geringe mensenkennis<br />
en zijn intellectuele slaafsheid), een wonder, dat weliswaar nooit een<br />
ziel in brand zal steken, maar dat toch het werk precies boven de retoriek<br />
uitheft. Vondel, als mens volkomen onoorspronkelijk, als dichter volkomen<br />
virtuoos, is misschien wel één der meest karakteristieke exempelen van een<br />
zuiver aesthetische ‘grootheid’, die men onophoudelijk erkent, en onophoudelijk<br />
onverschillig bejegent; de misleiding begint pas daar, waar men ons<br />
dezen genialen verzenbakker ook nog als een bijzonder interessant mens<br />
wil voorstellen.’<br />
Dat was meer dan een knuppel in het hoenderhok. Dat was heiligschennis,<br />
dat was een frontale aanval op een nationaal symbool. Dat nationaal<br />
symbool stond nog altijd hoog op de sokkel toen Ter Braak het in januari<br />
1932 probeerde neer te halen.<br />
Vondels reputatie als dichter, toneelschrijver en vertaler was altijd al aanzienlijk<br />
geweest, maar na 1880, mede door toedoen van Albert Verwey,<br />
was er een ware Vondelcultus ontstaan. Er kwamen nieuwe bloemlezingen<br />
op de markt, studies, opstellen en commentaren over Vondel zagen<br />
het licht, toneelstukken werden opgevoerd, Lucifer kwam in première en<br />
op vijfentwintig jaar tijd waren er drie Vondeljaren. Hoogtepunt van die<br />
cultus in Vlaanderen was het door de <strong>Vlaams</strong>gezinde krant De Standaard<br />
gigantisch aangezwengelde mediasucces van het <strong>Vlaams</strong>ch Volkstoneel<br />
(1920-1940) tijdens het internationaal theaterfestival in de Comédie des<br />
Champs Elysées te Parijs op 31 mei en 22 juni 1927 met de opvoering van<br />
Lucifer – met, als Lucifer, de Nederlander Johan de Meester (een Rotterdammer<br />
wiens vader en knappe zuster De Ridder nog in zijn Rotterdamse<br />
tijd had gekend ) en als Belzebub de <strong>Vlaams</strong>e steracteur Staf Bruggen. 11 Een<br />
dergelijk succes in de toenmalige culturele hoofdstad van de wereld maakte<br />
vooral in Vlaanderen grote indruk, ook in Franstalige kringen en aan het<br />
hof. Het verhoogde niet alleen het prestige van Vondel en het <strong>Vlaams</strong>ch<br />
Volkstoneel, maar ook dat van het Nederlands. Dat was in Vlaanderen een<br />
aardige opsteker in de laatste rechte lijn naar de vernederlandsing van de<br />
Gentse universiteit (1930), de vernederlandsing van de besturen en het<br />
onderwijs (1932) en de rechtspraak (1935), drie belangrijke doelstellingen<br />
van de <strong>Vlaams</strong>e Beweging die ook Alfons de Ridder na aan het hart gelegen<br />
moeten hebben. Precies in die periode, na de dood van zijn moeder<br />
op 1 april 1926, is volgens Vic van de Reijt bij Elsschot het plan voor een<br />
nieuwe roman ontstaan 12 . Maar het is ook de periode waarin De Ridder<br />
en zijn handelsvennoot Leclercq een goudmijn hebben aangeboord door<br />
het uitgeven van het jubelalbum Mémorial Jubilaire du Cardinal Mercier<br />
Toon Esch 23<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 23 20-09-2007 08:19:11
(1924), waarvan een derde uitgave verschijnt in 1926. Mede door het succes<br />
van die verkoop kan De Ridder een bescheiden buitenverblijf aan zee<br />
laten bouwen. Het pikante aan de zaak echter is dat deze kardinaal een<br />
vurig tegenstander was van het Nederlands in het onderwijs. Volgens hem<br />
was dat geen taal waarin men les kon geven. In 1927 echter wordt in<br />
Parijs volgens de logica van een <strong>Vlaams</strong>gezinde krant het bewijs van het<br />
tegendeel geleverd. Tweemaal ontving het toneelgezelschap na de opvoering<br />
van een zeventiende-eeuws toneelstuk een staande ovatie van een<br />
publiek dat geen Nederlands verstond, en al zeker geen zeventiende-eeuws<br />
Nederlands. Het is uitgesloten dat die gebeurtenis aan de aandacht van De<br />
Ridder is ontsnapt. Hij verdiende dan wel geld aan de bejubeling van een<br />
kardinaal die in de <strong>Vlaams</strong>e Beweging als het verfoeilijke symbool van het<br />
eentalige België werd beschouwd, maar dat waren ‘zaken’ en die hield De<br />
Ridder strikt gescheiden van wat hij persoonlijk dacht of deed. Als Willem<br />
Elsschot kon hij veel openlijker voor zijn <strong>Vlaams</strong>e overtuiging uitkomen<br />
en elk misverstand dat door het jubileumboek ontstaan mocht zijn, uit de<br />
wereld helpen. Door een roman te schrijven met daarin verwijzingen naar<br />
Lucifer – meteen ook een hommage aan Vondel - positioneerde hij zich<br />
als Willem Elsschot, in de <strong>Vlaams</strong>e Beweging. Kaas was aanvankelijk dus<br />
niet alleen een literair, maar ook een – zij het zacht - politiek statement.<br />
Toen hij echter constateerde dat Ter Braak van zijn kritiek op Vondel de<br />
speerpunt van zijn kritiek op het estheticisme had gemaakt, stond hij voor<br />
een probleem.<br />
‘zoo goed als niets gelezen’<br />
We mogen er ook zeker van zijn dat Elsschot Ter Braaks tirade tegen Vondel<br />
heeft gelezen. Tussen 6 september 1932, de dag dat Jan van Nijlen hem<br />
vroeg of zijn vroegere gedichten in Forum gepubliceerd mochten worden,<br />
en 21 januari 1933, de dag dat hij ten huize van Ary Delen oog in oog stond<br />
met Menno ter Braak en Jan Greshoff zelf, had hij ruimschoots de tijd om<br />
met strekking en inhoud van Forum kennis te maken.<br />
Over het leesgedrag van De Ridder in de jaren ’30 zijn we niet zo goed op de<br />
hoogte. Wanneer Ter Braak hem begin maart 1933, enkele dagen na lezing<br />
van Kaas, vraagt wat hij denkt over zijn recente roman Hampton Court,<br />
moet De Ridder hem het antwoord schuldig blijven. Hij heeft dat werk nooit<br />
gelezen en waarschijnlijk wist hij zelfs niet dat het bestond. Om die pil<br />
voor Ter Braak enigszins te vergulden verontschuldigt De Ridder zich door<br />
te zeggen dat hij ‘zoo goed als niets’ gelezen heeft. Wat waarschijnlijk een<br />
24 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 24 20-09-2007 08:19:12
pertinente leugen was 13 , maar het ontsloeg hem voorlopig van de blaam<br />
Hampton Court niet te hebben gelezen.<br />
‘Geen enkel boek, geen regel van Streuvels, Buysse, Timmermans enz.<br />
Alleen De Witte van Claes, zoo bij toeval. Ik ken je werk dus niet, behalve<br />
wat ik las in ’t Forumnummer.’ 14<br />
Niet alleen las hij het Forumnummer, hij was ook goed op de hoogte van de<br />
literaire criteria die Ter Braak en de Forumianen hanteerden. Het is opvallend<br />
hoe hij nog dezelfde week in de beoordeling van Greshoffs gedichten<br />
opvattingen van vooral Menno ter Braak onder woorden brengt: het<br />
overwicht van de inhoud op de vorm, de ophemeling van de vrijheid en<br />
van de onstuimigheid van de jeugd, de persoonlijkheid als eerste en laatste<br />
criterium van de kunstenaar. In die brief van 9 maart, waarin hij Greshoffs<br />
dichtbundel Jean-Jacques in 1933 bespreekt, schrijft hij: ‘Ik bewonder in<br />
deze gedichten vooral den gedachtengang, de stemming, dus den inhoud.<br />
Wat den vorm betreft geloof ik dat het sonnet minder geschikt is voor<br />
iemand met een temperament als het uwe, juist omdat een sonnet zoo vormelijk<br />
is en daardoor de gedachten fataal aan banden legt.’ 15<br />
In dezelfde brief prijst hij bepaalde verzen, omdat zij ‘een moedig, heftig<br />
protest (vormen) tegen fascisme, nationalisme, patriotardisme en zelfs patriotisme<br />
tout court, met één woord tegen al die uit den booze zijnde ismen<br />
die de persoonlijke vrijheid aan banden leggen en die reeds beslag leggen<br />
op de jubelende ziel van de jeugd, te midden van haar eersten droom.’<br />
In een brief die hij een dag later naar Ter Braak zendt, verdedigt hij de<br />
aanwezigheid van de eerste hoofdstukken in Kaas met deze woorden: ‘Het<br />
begin moest vooral dienen om direkt inzicht te geven in de gevoelige persoonlijkheid<br />
(onderstreping door Elsschot zelf) van den hoofdpersoon.’ 16<br />
De Ridder heeft in die weken en maanden dat zijn literaire carrière op het<br />
spel stond, zijn Nederlandse vrienden naar de mond gepraat. Te veel details<br />
wijzen erop dat hij het literaire manifest van Forum en ten minste de eerste<br />
aflevering van Ter Braaks Démasqué der Schoonheid gelezen heeft. Hij was<br />
dus wel zo verstandig in te zien dat hij zich in de ogen van de Forumianen<br />
belachelijk zou maken als hij zijn nieuwe roman in het teken van de<br />
Vondelcultus zou plaatsen.<br />
En dat was hij enkele jaren voordien van plan geweest, al kan iedereen die<br />
dat wil, die uitspraak in twijfel trekken, want afgezien van de uiteindelijke<br />
vijfdelige redactie van Kaas beschik ik over geen enkel materieel bewijs<br />
waaruit blijkt dat er van het gedicht, het opstel en de twee lijsten een vroegere<br />
versie, een M x , zou hebben bestaan. We kunnen dus niet doen wat<br />
we met het verhaal van Laarmans hebben gedaan: M 1 vergelijken met de<br />
Toon Esch 25<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 25 20-09-2007 08:19:12
door Van Kampen gepubliceerde tekst en de verschillen noteren. Maar we<br />
kunnen wél het gedicht, het opstel en de twee lijsten aan een nader onderzoek<br />
onderwerpen en constateren dat zowel in het gedicht als in het opstel<br />
ingrepen zijn gebeurd die om een verklaring vragen.<br />
overschildering van een portret<br />
Dat Elsschot aanvankelijk naar Vondel en Lucifer heeft willen verwijzen,<br />
maar die verwijzing achteraf aan het zicht van Ter Braak heeft onttrokken,<br />
is en blijft een hypothese, maar zij is niet zomaar uit de lucht gegrepen.<br />
Een van de elementen die mijn hypothese ondersteunt, is de betrekkelijke<br />
eenvoud waarmee de redactionele imitatie onzichtbaar kon worden gemaakt.<br />
Elsschot hoefde maar op twee plaatsen beperkt in te grijpen: in het<br />
gedicht en in het opstel. In het opstel moest hij de titel openlaten – wat hij<br />
ook effectief heeft gedaan – en in het gedicht moest hij de persoon aan wie<br />
hij het boek wou opdragen, veranderen. Dat laatste heeft hem wellicht het<br />
meeste hoofdbrekens gekost.<br />
De opdracht Aan Jan Greshoff, het gedicht dat aan alles voorafgaat, past<br />
helemaal in het aan Lucifer ontleende redactionele kader. Zowel haar<br />
plaats, haar functie als haar vorm. Vondel droeg zijn Lucifer op aan Den<br />
onverwinnelijksten vorst en here, den here Ferdinandus den Derden. Hij<br />
deed dat uit dankbaarheid voor wat hij gedaan had ter bevordering van<br />
de in 1648 gesloten Vrede van Münster. Ook Elsschots gedicht is tot op dit<br />
ogenblik een gebaar van dankbaarheid ten overstaan van een tijdgenoot die<br />
hem heeft voortgeholpen. 17<br />
Maar er zijn meer overeenkomsten. Elsschots gedicht is een poëtisch portret<br />
en het formeel perfecte sonnet waarmee Vondel zijn opdracht afsluit, is dat<br />
ook.<br />
Vondel vertrekt van een afbeelding van de keizer, een afbeelding die hij<br />
van zijn vriend Sandrart van Stockau (1606-1688) 18 had gekregen en hij<br />
vergelijkt er Ferdinand III met de zon die, ofschoon hemelhoog in haar<br />
troon gestegen, ‘zich niet ontziet zoo laegh op ons gezicht te daelen’. Van<br />
deze ‘de derde Ferdinand’, geroemd als ‘vader van de pais’, worden geen<br />
gelaatstrekken zichtbaar, alleen zijn waardigheid en zijn betekenis.<br />
‘Een kroon verciert het hooft ter heerschappij gewijt:<br />
Dit hooft verciert de Kroon, en schept een gulden tijt.’<br />
Elsschots gedicht is ook een portret, maar minder abstract. Hij spreekt over<br />
26 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 26 20-09-2007 08:19:12
een stem, hij tekent een mond, hij zinspeelt op het persoonlijk leven van<br />
de geportretteerde. Waarschijnlijk wegens die biografische gegevens - de<br />
bewonderde dichter heeft vrouw, kroost en vrienden en ‘wacht in Brussel<br />
op zijn eind’ – werd het gedicht niet louter metaforisch, maar ook ‘biografistisch’<br />
geïnterpreteerd en zijn er al van in het begin vragen over de<br />
identiteit van de geportretteerde gerezen. In een brief van 27 maart 1933,<br />
waarin hij aan Jan Greshoff het gedicht voorlegt, beklaagt Elsschot zich<br />
erover dat het gedicht niet in de smaak viel van Menno ter Braak en dat<br />
die het niet in Forum wilde publiceren. ‘Hij schreef mij dat gij anders waart:<br />
niet hijgend en heesch en ook niet zoo nachtelijk.’ 19<br />
De Nederlandse leraar Nederlands Jan Villerius, die dankzij zijn aandachtige<br />
lectuur van De Leeuwentemmer met Elsschot bevriend was geraakt en<br />
met hem tot op de dag van diens overlijden is blijven corresponderen, was<br />
de tweede die twijfelde of het gedicht wel een portret van Greshoff was. Hij<br />
vroeg hem of Aan Jan Greshoff ook niet als een zelfportret gelezen mocht<br />
worden. Elsschot antwoordde daarop ontwijkend met een “Misschien, ja”<br />
20 . Villerius liet hier een kans liggen en is niet dieper op dat antwoord<br />
ingegaan. Onmiddellijk stelde hij een nieuwe vraag over een andere mogelijke<br />
zelfprojectie van Elsschot, met name de korte ode die hij ooit voor<br />
Richard Minne had geschreven. Elsschot leek wel opgelucht met die tweede<br />
vraag. ‘Ik moest iets schrijven toen Minne zestig werd, voor een vriendenboek.<br />
Men verwachtte misschien een essay over zijn verzen. Maar dat<br />
is toch niets voor mij. Dus dat vers. Heb je gelet op de tegenstellingen in<br />
iedere versregel?’ En met die vraag leidde hij Villerius’ aandacht van Aan<br />
Jan Greshoff af.<br />
Er is echter meer aan de hand. Als men namelijk de verzen van de eerste<br />
twee strofen aandachtig leest, gebeuren er telkens op een bepaalde plaats<br />
vreemde dingen.<br />
Ik zet die plaatsen telkens in cursief.<br />
(1)<br />
Ik luister zwijgend naar die stem<br />
die hijgt en heesch is, maar vol klem,<br />
die in mineur zingt bij ’t verwenschen<br />
van’t alledaagsche in de menschen.<br />
Het eerste wat enigszins knarst is ‘vol klem’. Na het tweede vers verwachtte<br />
ik een enjambement, omdat ik ‘vol klem’ spontaan las als de wat ongewone<br />
variant van ‘met klem’ en dat is een bijwoordelijke bepaling die bij<br />
Toon Esch 27<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 27 20-09-2007 08:19:12
een werkwoord hoort. Je spreekt met klem, met klem dring je op iets aan,<br />
met klem ontken je een leugen. Je zou denken dat de stem waarnaar de ik<br />
zwijgend luistert, met klem het alledaagse van de mensen zal verwensen,<br />
maar neen, het derde vers begint met een nieuwe betrekkelijke bijzin en<br />
het enjambement blijft uit. De zwemmer neemt een aanloop op de springplank,<br />
maar net voor de afsprong bedenkt hij zich, weet zijn evenwicht te<br />
behouden en keert op zijn schreden terug. ‘Vol klem’ anticipeert niet op een<br />
nog te volgen werkwoord, maar maakt als predikaat deel uit van de bijzin<br />
die eraan voorafgaat. De stem hijgt niet alleen en is niet alleen hees, zij is<br />
‘vol klem’. Die afwijkende en toch wel gewrongen wending ‘vol klem zijn’<br />
was noodzakelijk, omdat ‘met klem zijn’ pas echt tegen het taalgebruik zou<br />
zijn ingegaan.<br />
Zodra de lezer begrepen heeft dat ‘vol klem’ een gezegde is en geen bijwoordelijke<br />
bepaling, valt de verwachting van een enjambement weg, maar<br />
staat hij voor een volgende verrassing, want de breuk ligt niet alleen in het<br />
ritme, ook in de betekenis. De stem waarnaar zwijgend wordt geluisterd,<br />
de stem die hijgt en hees en ‘vol klem’ is, begint plots in mineur te zingen.<br />
Niet om te treuren of tederheid uit te drukken, maar om te verwensen!<br />
Onmogelijk hier niet te denken aan twee totaal aan elkaar tegengestelde<br />
stemmen, één hees hijgende en één in mineur zingende, en zich daarbij niet<br />
te verbazen over het feit dat de stem die daartoe het minst geschikt lijkt te<br />
zijn, de taak van het verwensen op zich neemt. Onmogelijk zich geen vragen<br />
te stellen bij het gebruik van het voegwoord maar in het tweede vers.<br />
Het suggereert ten onrechte dat de hoofdtegenstelling binnen die eerste<br />
twee verzen ligt en niet in de tegenstelling tussen die twee stemmen. In de<br />
tweede strofe maakt Elsschot in het tweede gedeelte alweer zo’n zijsprong.<br />
Ongeveer op dezelfde plaats.<br />
(2)<br />
Ik volg de hoeken van die mond,<br />
een kwalijk toegegroeide wond<br />
die alles uitdrukt, als hij lacht,<br />
wat hij zoo fel in woorden bracht.<br />
Een hoekige mond, eigenlijk ‘een kwalijk toegegroeide wond’, drukt alles<br />
uit wat Greshoff ‘in woorden bracht’. Dat lijkt mij geen absurde mededeling,<br />
zeker niet als ik ‘wat hij zoo fel in woorden bracht’ opvat als de gedichten<br />
die hij schreef. Maar er schuilt een addertje in het gras. Het absolute alles<br />
- dat niet nader wordt omschreven, tenzij dat het hartstochtelijk in woor-<br />
28 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 28 20-09-2007 08:19:12
den werd gebracht - wordt ook onmiddellijk weer gerelativeerd. Kwalijk<br />
toegegroeid of niet, de hoekige mond is slechts in staat alles uit te drukken<br />
wat hij in gedichten heeft neergeschreven – als hij lacht.<br />
Is hier de lach een teken van pijn? De hysterische lach bestaat, in al zijn<br />
variaties, maar een dergelijke lach neemt men voornamelijk waar door<br />
het geluid van die stem en in deze strofe beschrijft de dichter niet wat hij<br />
hoort, maar wat hij ziet. De dichter leest wat Greshoff heeft geschreven als<br />
het ware van zijn gezicht af. Maar zoals er in de eerste strofe twee stemmen<br />
waren, zijn er hier twee gezichten. En dus dringt zich ook hier deze<br />
vraag op: hoe kan het ware gezicht van Greshoff, dat met de hoekige als<br />
een wond kwalijk toegegroeide mond, zich visueel in een tweede daaraan<br />
totaal tegengesteld gezicht manifesteren?<br />
Als we echter van de veronderstelling uitgaan dat het gedicht Aan Jan<br />
Greshoff de bewerking is van een ander gedicht en als we, aangespoord<br />
door de overeenkomst tussen de redactie van Kaas en Lucifer het portret<br />
van Jan Greshoff vervangen door dat van Joost van den Vondel, vinden wij<br />
een verklaring, zowel voor onze bevreemding in de eerste twee strofen als<br />
voor het probleem van de twijfelachtige identiteit van de geportretteerde.<br />
Johan Anthierens, die in Het Ridderspoor 21 eveneens twijfels had over<br />
de identiteit van de geportretteerde en achter het portret van Greshoff<br />
niet Vondel, maar zoals Villerius, het portret van Elsschot zelf meende te<br />
herkennen 22 , heeft zich de moeite getroost Angèle Manteau op te zoeken<br />
om haar te vragen of Greshoff hijgend of hees sprak. Zij had hem in zijn<br />
Brusselse periode, toen hij daar voor verscheidene dagbladen correspondent<br />
was, van dichtbij leren kennen. Zij ontkende ‘met klem’ dat hij hijgend<br />
sprak of hees was. Integendeel, hij had volgens haar een welluidende stem,<br />
‘daarbij perfect articulerend’. 23<br />
Maar niet alleen de stem, ook de mond zelf is niet die van Greshoff. Volg<br />
de ‘hoeken’ van zijn mond. 24 Daar is niks mis mee. Volg de hoeken van<br />
Vondels mond. 25<br />
Toon Esch 29<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 29 20-09-2007 08:19:12
Hier lijkt me de gedachte aan een wond niet ver van de werkelijkheid verwijderd.<br />
Bovendien bevat die metafoor een zinspeling op Vondels spreekwoordelijke<br />
zwijgzaamheid.<br />
Hoe de tweede helft van de eerste strofe moet hebben geklonken is moeilijk<br />
te reconstrueren, maar de tweede strofe wint aan duidelijkheid en samenhang,<br />
als we in de strofe drie woorden veranderen:<br />
Ik volg de hoeken van die mond,<br />
een kwalijk toegegroeide wond<br />
die alles uitdrukt wat hij dacht<br />
en hij zoo fel in woorden bracht.<br />
De inhoud van de strofe gaat dan niet alleen over Vondels mond, maar<br />
ook over de felheid van zijn hekeldichten. Om te passen bij het portret van<br />
Greshoff moest echter het woord dacht vervangen worden door een ander<br />
rijmwoord. Greshoff was immers nog niet dood.<br />
Tegen de kritiek van Menno ter Braak als zou het niet om een portret van<br />
Greshoff gaan, verweerde De Ridder zich in de reeds vermelde brief van<br />
27 maart 1933. Daarin wijst hij Greshoff erop dat de werkelijkheid hem<br />
niet interesseerde. ‘Wat de kwestie betreft of het gedicht juist is of niet, dat<br />
komt er, dunkt mij, minder op aan. Ik zag je zoo in je verzen.’ 26 Maar dat is<br />
een zwakke verdediging. Elsschot trekt zich terug op de laatste stelling die<br />
dan nog te verdedigen viel: het hele gedicht is een subjectieve interpretatie<br />
van Greshoffs gedichten. Daarmee redt hij wel zijn gezicht, maar niet zijn<br />
gedicht. Het gedicht laat hij verbleken tot pure metafoor, maar dat is een<br />
loper die op vele deuren past.<br />
30 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 30 20-09-2007 08:19:12
De Ridder, die zowel Greshoff als Ter Braak wilde doen geloven dat hij zo<br />
goed als niets van de eigentijdse literatuur had gelezen 27 , had zich niettemin<br />
na 21 februari 1933 – de dag dat hij naar eigen zeggen Kaas in het<br />
net had overgetypt - behoorlijk ingespannen die achterstand op te halen.<br />
In enkele weken tijd leest hij van Greshoff de gedichtenbundels Pro Domo,<br />
Jean-Jacques in 1933 en Mirliton. Om Ter Braak niet teleur te stellen leest<br />
hij tussen 16 en 20 maart ook nog diens Hampton Court 28 . Maar eerst<br />
verdiept hij zich in de gedichten van Greshoff, de man aan wie hij zijn<br />
wedergeboorte als schrijver te danken heeft. Diens Jean-Jacques in 1933,<br />
een sonnettencyclus, bespreekt hij in een brief die op donderdag 9 maart<br />
1933 gedateerd is 29 . Al een dag later, op 10 maart, stuurt hij zowel aan Ter<br />
Braak het nieuw geschreven, voorlaatste hoofdstuk van Kaas 30 op, als aan<br />
Greshoff een uitgebreide, waarderende bespreking van Mirliton. Hij is die<br />
week ook nog in Parijs geweest en heeft die bundel in de trein gelezen. Na<br />
lectuur ervan schrijft hij:<br />
‘In verscheidene van die gedichten heb ik mezelf teruggevonden. Na de<br />
lezing ervan ken ik u, geloof ik, zeker zoo goed als onze vrienden die al<br />
zooveel jaren omgang met u hebben. Een prachtige toon van opstandigheid<br />
en weemoed.’ 31<br />
Drie dagen later (maandag 13 maart) zendt hij hem zijn Franse vertaling van<br />
een van de gedichten uit Mirliton: ‘Op de Kade staande’ ‘Debout sur le quai’.<br />
De tijd die hij eraan heeft besteed, slaat alle records, zelfs de veertien dagen<br />
die hij voor Kaas nodig gehad zou hebben. ‘Die vertaling heeft 10 minuten<br />
geduurd. Als maar iets met plezier gedaan wordt, dan gaat het wel.’ 32<br />
Inderdaad, een prestatie die kan tellen. Het gaat immers om een gedicht van<br />
viermaal negen verzen, en verzen die allemaal rijmen! De snelheid waarmee<br />
hij werkt en de omvang van dat werk zijn enorm. Die week zou hij ook de<br />
laatste hand hebben gelegd aan zijn opstel over ‘Stijl’, wat later de Inleiding<br />
zal worden en aan het gedicht Aan Jan Greshoff 33 . Tegen het einde van<br />
de week is ook de vertaling van het gedicht ‘In de steeg’ (‘Dans L’Impasse’)<br />
klaar. Dat stuurt hij op zaterdag 18 maart, samen met het opstel over ‘Stijl’,<br />
naar Greshoff op. 34 Het gedicht eindigt met deze opmerkelijke slotstrofe:<br />
‘Bénis, Seigneur, la bouche amère / Zegen, o Heer, de scheefvertrokken mond<br />
de tous ces pauvres solitaires / van hem die eenzaam is en uit den grond<br />
qui, révoltés éperdûment, / Des harten godverdomme zegt<br />
crachent Ton Nom sincèrement.’ / Opstandig, hunkrend en terecht !<br />
Toon Esch 31<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 31 20-09-2007 08:19:13
Het lijdt geen twijfel dat zowel de ‘toon van opstandigheid en weemoed’<br />
die hij in Greshoffs verzen terugvindt als de eenzaamheid van hem die met<br />
‘scheefvertrokken mond’ godverdomme zegt, hun weg naar het gedicht Aan<br />
Jan Greshoff hebben gevonden. Dat gedicht had hij ondertussen enkele<br />
dagen tevoren, op donderdag 16 maart, zonder dat Greshoff daar iets van<br />
mocht weten, naar Ter Braak gezonden, in de hoop dat het in Forum als<br />
een soort verrassing voor Greshoff zou worden gepubliceerd. (Wat Ter<br />
Braak uiteindelijk zal weigeren. Misschien ook omdat Edgar du Perron<br />
het gedicht nogal ‘faciel’ vond.) Er zit dus een grond van waarheid in<br />
Elsschots woorden wanneer hij beweert dat het gedicht Aan Jan Greshoff<br />
de neerslag is van wat hij in Greshoffs verzen heeft gelezen. Laat Greshoff<br />
zelf geen scheefvertrokken mond (une bouche amère) hebben gehad, zijn<br />
poëtische dubbelganger in het gedicht In de Steeg had die wél. Maar meer<br />
dan waarschijnlijk is Elsschot heel oordeelkundig te werk gegaan en heeft<br />
hij precies dat gedicht vertaald - en als laatste vertaald - opdat Greshoff<br />
die ‘kwalijk toegegroeide wond’ als een element van zijn poëtisch portret<br />
zou opvatten. 35 Dat het poëtisch portret ook sterke overeenkomsten met<br />
het werkelijke portret van Vondel vertoonde, viel niemand op, al verwijzen<br />
ook de volgende twee strofen naar hem. De derde strofe kan, behalve<br />
de eigennaam, integraal op hem worden toegepast. De vierde, behalve de<br />
plaatsnaam, ook.<br />
(3)<br />
Hij heeft een vrouw en kroost en vrinden,<br />
hij heeft een heelen hoop beminden<br />
waar hij plezier aan heeft als geen.<br />
Toch staat Jan Greshoff heel alleen.<br />
(4)<br />
Hij zoekt en kijkt, hij hoopt en wacht<br />
van d’eene nacht tot d’andere nacht.<br />
Hij hoort iets en komt overeind:<br />
Hij wacht in Brussel op zijn eind.<br />
Ook Vondel had vrouw, kroost en vrienden, maar hij overleefde iedereen.<br />
Alleen zijn dochter Anna bleef langer in zijn nabijheid, maar ook zij stierf<br />
vóór hem. ‘Heel alleen’ wachtte hij op de dood, die maar niet komen wou.<br />
Hij stierf uiteindelijk in zijn tweeënnegentigste jaar. Het drama van dat<br />
leven en die eenzame ouderdom staat te lezen in strofes 3 en 4. Eigenlijk<br />
is het wachten ‘op zijn eind’ alleen van toepassing op Vondel. Zoals het er<br />
32 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 32 20-09-2007 08:19:13
Toon Esch<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 33 20-09-2007 08:19:13<br />
33
nu staat ‘Hij wacht in Brussel op zijn eind’ lijkt het wel alsof Greshoff terminaal<br />
ziek was en ergens in Brussel op de dood lag te wachten. Greshoff<br />
was nog maar vierenveertig jaar en woonde maar tijdelijk in Brussel, omdat<br />
hij daar zijn werk had.<br />
Ook het metrum in de vierde regel van de derde strofe doet het beter met de<br />
naam ‘Vondel ’: ‘En toch sterft Vondel heel alleen.’ Metrisch kan in Brussel<br />
in de vierde strofe niet door ‘in Amsterdam’ vervangen worden, maar misschien<br />
stond er oorspronkelijk geen plaatsbepaling, maar werd het wachten<br />
op de dood door een heel ander drielettergrepig zinsdeel bepaald.<br />
Ik citeer nogmaals uit de lange brief van 27 maart 1933 aan Jan Greshoff,<br />
de brief waarin hij zijn gedicht verdedigt en waarin hij zich beklaagt over<br />
de weigering van het gedicht door Menno ter Braak. Daarin vallen ook deze<br />
raadselachtige zinnen: ‘Onder ons gezegd, vind ik het gedicht, als gedicht,<br />
niet slecht. ’t Is niet zoo sterk als Vondels gedicht op Oldenbarnevelt, maar<br />
jij bent ook nooit gehalsrecht.’ Schijnbaar uit het niets verschijnen plots<br />
de twee ‘verboden’ namen: Oldenbarnevelt en Vondel. Het lijkt wel op een<br />
freudiaanse verspreking, vooral dat ‘halsrechten’. Vanuit het gezichtspunt<br />
van Greshoff slaat dat nergens op. Vanuit het gezichtspunt van de man die<br />
het hoofd van Greshoff op het hoofd van Vondel heeft gezet, is het een<br />
halve onthulling.<br />
Wat dan ook, met open vizier en niet zonder enige bluf vergelijkt De Ridder<br />
zijn gedicht met een Vondelgedicht op Oldenbarneveldt – hij voegt er wel<br />
bescheiden aan toe dat hij het vers van Vondel sterker vindt dan het zijne.<br />
Maar welk vers bedoelt hij? Waarschijnlijk zinspeelt hij op Geuse Vesper<br />
of Kranken-troost voor de Vier-en twintigh (de vierentwintig rechters die<br />
Oldenbarnevelt tot het schavot veroordeelden), een gedicht dat hij van buiten<br />
kende 36 . De eerste en de laatste strofe van Aan Jan Greshoff verwijzen<br />
ernaar. In de eerste strofe kan iedere lezer de van emotie hijgende stem van<br />
Vondel horen:<br />
“Had hy Holland dan gedragen,<br />
Onder’t hart,<br />
Tot syn afgeleefde dagen,<br />
Met veel smart,”<br />
Vondels verontwaardiging klinkt door in de hortende trocheeën en de<br />
opvallende alliteratie van de h. Dat Elsschot aan het hijgen, allitererend,<br />
ook de hese stem toevoegt en de ‘klem’, zal wel aan die eerste regels van<br />
Geuse Vesper toe te schrijven zijn.<br />
34 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 34 20-09-2007 08:19:13
Ook de laatste strofe is een allusie op datzelfde gedicht. Het is een soort<br />
envoi, zoals in de rederijkersballade gebruikelijk is en waarmee ook Vondel<br />
zijn Geuse Vesper besluit:<br />
‘Besluyt:<br />
Spiegelt, spiegelt u dan echter<br />
Wie gy zyt:<br />
Vreest den worm, die dezen rechter<br />
’t Hart afbyt.’<br />
(5)<br />
Vooruit Janlief, hanteer den riem,<br />
en geeft die rotzooi striem op striem!<br />
Vaag al dat vee van uwe baan<br />
zoo lang uw hart 37 nog mee wil gaan.<br />
In het originele typoscript, dat separaat in het AMVC-Letterenhuis te<br />
Antwerpen wordt bewaard, heeft Elsschot met de hand de laatste twee verzen<br />
nog veranderd. De eerste, de getypte versie, echter bleef leesbaar:<br />
‘En jaag hun kudde van de baan<br />
zoo lang dat hart nog mee wil gaan.’<br />
Dat wijst erop dat hij aan de laatste strofe het laatst heeft gewerkt en dat<br />
is niet verwonderlijk, want van alle strofen is die strofe de enige die uitsluitend<br />
op Jan Greshoff betrokken kan worden. Die laatste strofe moet er<br />
in een later stadium aan toegevoegd zijn, het stadium waarin De Ridder<br />
ook M 1 aan een grondige bewerking onderwerpt. Het van eerbied vervulde<br />
zwijgen waarmee Elsschot het gedicht begonnen was ‘Ik luister zwijgend<br />
naar die stem…’, slaat om in een joviale, exhortatieve apostrof, een por<br />
tussen de ribben, ‘Vooruit Janlief…geeft die rotzooi... vaag dat vee...’. Van<br />
de eerbiedige afstand die door het zwijgen in het eerste vers wordt opgeroepen,<br />
blijft niets meer over. We zien dus hoe de discrepantie die we binnen<br />
de eerste en de tweede strofe hebben aangetroffen, zich nog scherper<br />
manifesteert wanneer wij een blik werpen op het geheel van het gedicht en<br />
de eerste strofe met de laatste vergelijken. Die discrepanties zijn slechts te<br />
begrijpen als we ervan uitgaan dat wij te maken hebben met een gedicht<br />
geschreven in ten minste twee fasen, dat wil zeggen met een bewerkt<br />
gedicht, met een overschildering van een bestaand portret, volgens mij dat<br />
van Vondel. Een openingsgedicht gewijd aan Vondel zou immers aan alles<br />
wat volgde een heel andere betekenis hebben gegeven en de lezer op weg<br />
hebben geholpen naar de juiste interpretatie van de op het eerste gezicht<br />
Toon Esch 35<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 35 20-09-2007 08:19:14
aadselachtige redactie. Maar precies die verwijzing moest Elsschot tot elke<br />
prijs onzichtbaar maken, wilde hij Ter Braak niet voor het hoofd stoten.<br />
Meteen introduceerde Elsschot ook een constante die in alle delen van<br />
het redactionele werk opduikt. Om de lezer aan te sporen de verschillende<br />
delen intertekstueel met Vondels redactie van Lucifer te lezen, biedt hij<br />
hem, naast de herkenbare opeenvolging van de delen, ook inhoudelijke en<br />
– zoals in de twee lijsten – ook stilistische aanknopingspunten aan. In het<br />
opstel en de daaropvolgende delen gebruikt hij het origineel polemiserend<br />
of parodiërend, in het gedicht – hypothetisch Aan Joost van den Vondel<br />
– is dat in samenklank met Vondels eigen gedicht. Vondel brengt hulde aan<br />
het hoogste wereldlijke gezag van zijn tijd, Elsschot brengt hulde aan het<br />
hoogste literaire gezag in de Nederlandse letterkunde van zijn tijd. Uit een<br />
brief gericht aan Jan van Houts weten wij dat Elsschot Vondel boven alle<br />
andere Nederlandstalige schrijvers bewonderde. Op 22 juni 1957, zeventien<br />
jaar na de dood van Ter Braak, schreef hij: ‘Het citeren van Multatuli heeft<br />
mij getroffen, want hij is de enige Nederlandstalige prozaschrijver die ik<br />
bewonder. Hij en de vlaming Guido Gezelle (deze laatste als dichter) zijn<br />
onze twee grootste sterren na Vondel.’ 38<br />
een opstel over stijl<br />
Wat Elsschot onder de titel ‘Inleiding’ laat verschijnen, is een opstel over<br />
stijl. ‘Buffon heeft gezegd dat de stijl de mensch zelf is.’ (9) Niet alleen<br />
redactioneel - plaats, literaire vorm, functie - is het een tegenhanger van<br />
Vondels Berecht, ook door het onderwerp dat hij kiest.<br />
In het Berecht aan alle Kunstgenooten, en Begunstigers der Tooneelspelen<br />
geeft Vondel een rechtvaardiging van de wijze waarop hij de stof voor<br />
zijn treurspel heeft gekozen en verwerkt. Meer dan waarschijnlijk voorzag<br />
hij de weerstanden die het opvoeren van een duivel als hoofdpersonage<br />
bij sommige gezagsdragers in bepaalde conservatieve segmenten van de<br />
samenleving zou oproepen en dus trachtte hij met argumenten uit de bijbel<br />
en met toelichtingen bij zijn goede bedoelingen begrip en belangstelling<br />
voor zijn treurspel te vragen.<br />
Maar vooraf heeft hij het toch ook heel even over stijl.<br />
‘Het tooneel en de personaedjen zyn zeker zoodanigh, en zoo heerlijck<br />
datze eenen heerlijker stijl vereischen, en hooger laerzen dan ick haer weet<br />
aen te trekken.’<br />
Daarmee vat hij een gedachte samen die hij uitgebreider ook al in het<br />
prozagedeelte van de ‘opdracht’ heeft geformuleerd. Driemaal valt daar het<br />
36 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 36 20-09-2007 08:19:14
woord ‘stijl’.<br />
‘(Mijne Zanggodin) verstout zich, van verre, aen uwe Keizerlijcke Majesteit<br />
op te offeren dit treurspel van Lucifer, wiens stijl wel rijckelijck de deftigheit<br />
en staetigheit vereischt, waer van de Poëet spreeckt: Omne genus<br />
scripti gravitate Tragœdia vincit:<br />
Hoe hoogh men drave in stijl en toon,<br />
Het Treurspel spant alleen de kroon;<br />
Doch wat aen de vereischte hooghdraventheit (zeventiende-eeuws voor<br />
‘verhevenheid’) des stijls ontbreeckt, dat zal de tooneelstof, titel en naem<br />
en doorluchtigheit des persoons vergoeden, die hier, ten spiegel van alle<br />
ondankbaer staetzuchtigen, zijn treurtooneel, den hemel, bekleet (...)’<br />
Met andere woorden, als de dichter stilistisch tekortschiet, dan wordt dat<br />
wel gecompenseerd door de inhoud, de verhevenheid en de hoge status van<br />
de tragische held.<br />
In zijn opstel verdedigt Elsschot het tegendeel. Niet het wie, wat of waarom<br />
zijn belangrijk, maar het hoe.<br />
‘In de natuur zit het tragische in ’t gebeurde zelf. In de kunst zit het meer<br />
in den stijl dan in wat er gebeurt.’ (13)<br />
Ook in Vondels tijd was stijl doorslaggevend voor het succes. Zijn uitspraak<br />
werd waarschijnlijk meer door valse bescheidenheid gedicteerd, een captatio<br />
benevolentiae, dan door een onderschatting van zijn eigen stijl. Maar<br />
de in die tijd gebruikelijke dubbelzinnigheid waarin de onderdanige Vondel<br />
zich ten overstaan van de keizer uitdrukt, biedt Elsschot de gelegenheid<br />
een duidelijker, persoonlijker en consequenter standpunt te formuleren.<br />
Stijl is alles. Stijl is de mens zelf, le style c’est l’homme. Met die gedachte<br />
begint hij zijn opstel. Zijn bewondering voor Vondel gaat dus niet zo ver<br />
dat hij alles van hem goed vindt. Het opstel is niet alleen een onderdeel<br />
van een redactionele imitatie, maar inhoudelijk ook een bevestiging van<br />
Elsschots intellectuele vrijheid. Onmiddellijk na de hommage aan Vondel in<br />
het openingsgedicht volgt een opstel waarin Elsschot opnieuw afstand van<br />
hem neemt. En door de stijltheorie die hij verdedigt, en door de stijl die hij<br />
daarbij hanteert. Van het barokke taalgebruik en de zwaarwichtigheid die<br />
Vondels Berecht kenmerken, is bij hem geen sprake.<br />
Met het behandelen van het begrip ‘stijl’ voldoet Elsschot ook aan een<br />
bijkomende voorwaarde van de redactionele imitatie. Vondels Berecht staat<br />
namelijk in discursief verband met het toneelstuk dat volgt. Zijn Berecht<br />
bevat, behalve de terloopse uitdrukking van zijn bescheidenheid met<br />
betrekking tot zijn stijl, in hoofdzaak aan de bijbel ontleende argumenten,<br />
op grond waarvan hij het bestaansrecht van het toneel in het algemeen en<br />
Toon Esch 37<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 37 20-09-2007 08:19:14
het bestaansrecht van zijn Lucifer in het bijzonder verdedigt. Een vergelijkbaar<br />
discursief verband brengt ook Elsschot tot stand. Zijn ‘Inleiding’ is de<br />
theoretische blauwdruk van het verhaal dat de lezer op het punt staat te lezen,<br />
want het aan de dramatiek ontleende stijlprincipe dat hij daarin huldigt, geldt<br />
voor alle kunsten, ook voor de verhaalkunst. Dus ook voor zijn verhaal.<br />
Dat stijlprincipe balt hij samen in één woord: ‘stijlspanning’.<br />
‘Uit de hoogste stijlspanning wordt het tragische geboren.’ (9)<br />
In hun beoordeling van Kaas hebben vele recensenten zich laten leiden door<br />
de criteria die in het opstel werden vastgelegd. 39 Zonder dat ze oog hadden<br />
voor de redactionele samenhang van alle onderdelen van Kaas, hadden zij<br />
toch de discursieve band tussen de ‘Inleiding’ en het verhaal herkend en hielden<br />
velen er spontaan rekening mee.<br />
Ook een van de allereerste lezers, Menno ter Braak, had dat verband opgemerkt<br />
en hij kon zelfs niet weten dat het opstel en het verhaal conceptueel wat<br />
met elkaar te maken hadden, want Elsschot had zijn opstel op 18 maart 1933<br />
als losse kopij en zonder titel aangeleverd. Ter Braaks reactie liet blijkbaar niet<br />
lang op zich wachten, want uit het vijf dagen later gedateerde antwoord van<br />
Elsschot, valt af te leiden dat hij van Ter Braak, goed nieuws had gekregen:<br />
‘Waarde ter Braak Ik voel me gevleid met je appreciatie van mijn beschouwing<br />
over STIJL. Wat je zegt over ‘een inleiding tot Kaas’ is zeer eigenaardig, want<br />
ik moet erkennen dat het studietje onder den invloed – en onder’t denken aan<br />
– ‘Kaas’ geschreven werd. Ik zal het misschien door V. Kampen in Kaas doen<br />
inlasschen, als een soort Inleiding of Woord Vooraf.’ 40<br />
De brief die Ter Braak hem had geschreven, is verloren gegaan, maar uit de<br />
reactie van Elsschot blijkt dat ook Ter Braak onmiddellijk aan een verband<br />
tussen het verhaal en het opstel moet hebben gedacht. Hij geeft hem zelfs de<br />
raad het opstel als ‘een inleiding tot Kaas te gebruiken. Dat is meteen de reden<br />
waarom Elsschot uiteindelijk die kleurloze titel ‘Inleiding’ aan zijn opstel zal<br />
geven. Enkele dagen later, op 27 maart 1933 schrijft hij Ter Braak daarover<br />
het volgende:<br />
‘Waarde heer en vriend,<br />
Mocht Forum er toe besluiten mijn opstel over stijl te publiceeren, dan zag ik<br />
het gaarne verschijnen onder den titel<br />
KAAS<br />
Inleiding<br />
Zooals trouwens door Uzelf voorgesteld.’ 41<br />
Ter Braak heeft inderdaad het discursieve verband tussen het opstel en ‘Kaas’<br />
aangeduid als ‘een inleiding tot Kaas’, maar hij heeft waarschijnlijk nooit de<br />
bedoeling gehad het woord ‘Inleiding’ als titel voor te stellen. Een kleurrijker<br />
38 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 38 20-09-2007 08:19:14
titel dan ‘Inleiding’ valt vast wel te bedenken. Ik ga er trouwens van uit<br />
dat het opstel een eigen door Elsschot gekozen titel gehad moet hebben,<br />
maar dat hij die om dezelfde reden voor Ter Braak verborgen wilde houden<br />
als de oorspronkelijke versie van het openingsgedicht. Een voor de hand<br />
liggende verklaring voor het weglaten van de titel zou dus kunnen zijn dat<br />
Elsschot een titel had voorzien die regelrecht naar Vondel verwees. Na de<br />
hommage in het openingsgedicht zou dan de titel van het opstel een tweede<br />
expliciete verwijzing geweest zijn, waarmee de lezer de weg had gevonden<br />
naar het Berecht aan alle Kunstgenooten, en Begunstigers der Tooneelspelen<br />
en dus naar Lucifer.<br />
Misschien stond er zelfs letterlijk diezelfde zeventiende-eeuwse titel boven<br />
het opstel. Een dergelijke titel zou aan het opstel een heel andere, lichtere<br />
toets meegegeven hebben. Hij zou bijvoorbeeld onmiddellijk aan het citaat<br />
van Buffon in de eerste zin en aan het bijbelcitaat uit het Boek Job in de<br />
tweede alinea een subtiele bijbetekenis hebben gegeven, namelijk die van<br />
polemiserende statements van literaire (Buffon) en van levensbeschouwelijke<br />
aard (Job), beide grondig verschillend van wat Vondel met zijn citaat<br />
van Ovidius (literair) en zijn citaten uit de Profeten, het <strong>Nieuw</strong>e Testament<br />
en de kerkvaders (levensbeschouwelijk) wou bereiken. Ovidius en Vondel<br />
verheffen de tragedie boven alle andere genres, scripti gravitate, door de<br />
ernst van het geschrevene, door de verhevenheid van de inhoud. Buffon<br />
en Elsschot echter verheffen de stijl tot het allesbepalende principe. Vondel<br />
sprokkelde bij de Profeten Isaias en Ezekiel, bij Lucas en de apostelen Judas<br />
Thaddeus en Petrus en bij den heiligen Cypriaen, de groote Gregorius en uit<br />
de predikatiën van den honigvloeyenden Bernardus zijn citaten bijeen. Maar<br />
hoewel hij op zoek was naar bewijsplaatsen in de bijbel en de christelijke<br />
literatuur die zijn voorstelling van Lucifer moesten ondersteunen, gaat hij<br />
glad voorbij aan het Boek Job, het verhaal waarin niettemin de duivel een<br />
hoofdrol speelt. God en de duivel staan er haast op voet van gelijkheid<br />
en veroorloven zich een weddenschap op kosten van de brave man Job.<br />
Voorwaar, een heel ander theologisch uitgangspunt dan dat van de Profeten<br />
en het <strong>Nieuw</strong>e Testament of de kerkvaders. Precies uit dat Boek haalt<br />
Elsschot zijn citaat, weliswaar met als eerste bedoeling zijn stijlprincipe, de<br />
‘stijlspanning’, met een goed voorbeeld te illustreren, 42 maar waarschijnlijk<br />
ook om zijn aan Vondel tegengestelde levensbeschouwelijke visie op ‘’s<br />
menschen tragische lotsbestemming’ kenbaar te maken.<br />
‘Uit de hoogste stijlspanning wordt het tragische geboren. In ’s menschen<br />
lotsbestemming zelf is alles tragisch. Denk aan de woorden van Job. ‘Hier<br />
hebben de boozen het woelen gestaakt, hier vindt hij, wiens kracht uitge-<br />
Toon Esch 39<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 39 20-09-2007 08:19:14
40<br />
put is, rust,’ en gij ziet aan uw voeten het wriemelende, parende, etende,<br />
biddende menschdom en daar naast een stortplaats voor hen wier laatste<br />
kramp tot stilstand gekomen is.’ (9)<br />
Een titel zoals Bericht aan alle Kunstgenooten, en Begunstigers der<br />
Tooneelspelen of een variant ervan zou vooral ook naadloos aangesloten<br />
hebben bij het geheel van Kaas, aangezien zowel de verwijzingen naar<br />
Vondel in het gedicht en in het opstel, als de lijsten van Personages en<br />
Elementen, ja, ook het ‘kaasdrama’ zelf, alle in het teken van de kunst, van<br />
het ‘tooneelspelen’ en van het theater staan. Maar door het overschilderen<br />
van het portret van Vondel in het openingsgedicht en het openlaten van<br />
de titel boven het opstel had Elsschot op een doeltreffende manier ook die<br />
impliciete verwijzingen naar Vondel en diens Lucifer gecamoufleerd.<br />
Maar hij liet niet alleen de titel weg, hij trof nog twee andere maatregelen.<br />
De eerste supplementaire maatregel betreft de timing. De redactionele allusie<br />
is slechts zichtbaar wanneer de lezer in de mogelijkheid wordt gesteld<br />
de parallellie tussen de vijfdelige structuur van Kaas en die van Lucifer<br />
in zijn geheel te zien. Door de verschillende delen van Kaas broksgewijze<br />
aan te bieden – op 2 maart 1933 het verhaal van Laarmans, op 16 maart<br />
het gedicht Aan Jan Greshoff, op 18 maart het opstel over stijl en op een<br />
niet meer te achterhalen datum Personages en Elementen – verkleint hij die<br />
mogelijkheid. Bovendien geeft hij aan het gedicht en aan het opstel (over<br />
Personages en Elementen werd geen correspondentie gevoerd, ofwel is die<br />
verloren gegaan 43 ) een intentie mee die op geen enkele manier in verband<br />
met Kaas kon worden gebracht. Het gedicht Aan Jan Greshoff zendt<br />
hij naar Ter Braak met het verzoek het als een verrassingsgeschenk voor<br />
Greshoff te willen publiceren: ‘‘t zou wel aardig zijn als hij het in Forum<br />
zelf ontdekte.’ Het opstel bezorgt hij - zonder titel - twee dagen later, als<br />
losse kopij. Niet direct verzonden naar Forum, maar naar Greshoff.<br />
Maar als Van Kampen in het najaar Kaas (D 1 ) publiceert, staan alle onderdelen<br />
weer netjes op hun plaats.<br />
Hoe belangrijk in die rij het opstel voor hem was, en hoe belangrijk hij het<br />
vond dat het ook door Ter Braak goed zou worden gevonden, valt af te<br />
leiden uit een ander nogal roekeloos maneuver, dat bij mijn weten tot op<br />
heden onopgemerkt is gebleven.<br />
Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 40 20-09-2007 08:19:14
Greshoff kreeg zijn gedicht,<br />
Ter Braak krijgt zijn opstel<br />
De kennismaking met Ter Braak en de lectuur van ‘’t Forumnummer’ had<br />
ook gevolgen voor de inhoud van het opstel. Blijkbaar heeft Elsschot geen<br />
risisco’s willen nemen. Het schoonheidsideaal dat hij in dat opstel verdedigt,<br />
gaat uit van het belang van de stijl. Voor Ter Braak echter is de schoonheid<br />
‘het symbool van een mogelijke andere wereld’, de incarnatie van ‘het<br />
verzet en het conflict’. Voor hem is niet de stijl, maar ‘de persoonlijkheid het<br />
eerste en het laatste criterium (...) bij de beoordeeling van de kunstenaar’. Zo<br />
had Ter Braak dat in Forum geformuleerd. Wekte Elsschot met zijn pleidooi<br />
voor ‘stijl’ en ‘stijlspanning’ niet de indruk dat hij daarmee teruggreep naar<br />
het l’art pour l’art, de schoonheidsidealen van de Tachtigers? Die indruk<br />
moest worden teruggedrongen. Buffons uitspraak ‘De stijl is de mens zelf’<br />
moest omgebogen worden naar bijvoorbeeld ‘de stijl is de kunstenaar zelf’<br />
of ‘de stijl is het aangezicht van zijn persoonlijkheid‘. Maar daartoe was<br />
het nodig de klemtoon die hij aanvankelijk exclusief op de stijlspanning<br />
had gelegd, ongemerkt te verleggen naar de oprechtheid, de originaliteit en<br />
de authenticiteit. Die verandering van denkrichting is in de tekst van het<br />
opstel heel zichtbaar aanwezig.<br />
Op vrijdag 3 maart, dat wil zeggen al de dag na de voorlezing van het<br />
kaasverhaal bij Ary Delen, laat hij Greshoff in een brief weten wat hij denkt<br />
over stijl en wat het belang ervan is bij de overbrenging van een tragisch<br />
gevoel:<br />
‘Het dramatische van de dingen zit immers niet in wat er gebeurt maar in<br />
den indruk die het gebeurde op den toeschouwer maakt’ (...) ‘Het komt er<br />
voor een schrijver slechts op aan zijn persoonlijk tragisch gevoel (om het<br />
even waar het om gaat) zoo in woorden te brengen dat het kan overgaan in<br />
de ziel van derden, althans van derden die er bevattelijk voor zijn.’ 44<br />
Wat Elsschot hier aan Greshoff meedeelt, komt in grote lijnen overeen met<br />
wat wij in zijn ‘Inleiding’ kunnen lezen, onmiddellijk nadat de man van ‘het<br />
verlaten huis’ aan de horizon is verdwenen, dat wil zeggen, onmiddellijk na<br />
de 22 ste alinea (Voor die alinea en de volgende: zie bijlage 1 p.30):<br />
WEK p. 12 – 15.<br />
‘In de natuur zit het tragische in’t gebeurde zelf. In kunst zit het meer in<br />
den stijl dan in wat er gebeurt. Een haring kan tragisch geschilderd worden,<br />
al zit er aan zoo’n beest niets dat tragisch op zichzelf is. Daarentegen is het<br />
niet voldoende te zeggen ‘mijn arme vader is dood’ om een tragisch effekt<br />
Toon Esch 41<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 41 20-09-2007 08:19:14
te bereiken.’ (al. 23)<br />
Eigenlijk is dat een herhaling van wat hij in het begin van het opstel, in de<br />
tweede en derde alinea al had gezegd. Het effect ervan is dat we naar een<br />
slot gaan, dat er een conclusie getrokken wordt. Maar het opstel gaat niet<br />
naar een slot toe, het krijgt een nieuwe start! De laatste en alles afsluitende<br />
zin laat nog ruim twee pagina’s op zich wachten.<br />
BIJLAGE 1 De laatste acht alinea’s van de INLEIDING ( alinea 22 – 29 )<br />
Hij sluit je boek en gaat heen, zijn hoed vergetend. Onderweg blijft hij even staan en mompelt:<br />
‘was me dát een geschiedenis’. Hij keert zich nog eens om, gaat dan droomerig verder en ver-<br />
dwijnt aan den horizon. De spanning van het tragische heeft zijn ziel aangeraakt. (22)<br />
In de natuur zit het tragische in ’t gebeurde zelf. In kunst zit het meer in den stijl dan in wat<br />
er gebeurt. Een haring kan tragisch geschilderd worden, al zit er aan zoo’n beest niets dat<br />
tragisch op zichzelf is. Daarentegen is het niet voldoende te zeggen ‘mijn arme vader is dood’<br />
om een tragisch effekt te bereiken.(23)<br />
In de muziek is het abstrakte van het tragische nog duidelijker. Het tragische van Schuberts’s<br />
Erlkönig wordt door Goethe’s woorden niet verhoogd, al wordt er een kind in gewurgd.<br />
Integendeel, al dat gewurg leidt de aandacht van het tragische af. (24)<br />
Zoo ook in de litteratuur, waar men echter over geen toonladders beschikt en zich met jam-<br />
merlijke woorden behelpen moet. En daar ieder woord nu eenmaal een beeld oproept, wordt<br />
door de opeenvolging van woorden van zelf een skelet gevormd waar stijl op gesmeerd kan<br />
worden. Men kan niet schilderen zonder oppervlakte. Maar ’t skelet zelf is bijzaak, want de<br />
hoogste stijlspanning kan bij ’t miniemste gebeuren worden bereikt. Heel Rodin zit even<br />
volkomen in één van die handen als in ’t ensemble van die zeven poorters van Kales en ’t is<br />
een wonder dat hij die spanning zeven poorters lang heeft volgehouden. Nog een geluk dat<br />
er geen zeventig waren. Een zelfde standaardskelet zal dan ook door verschillende tempera-<br />
menten zoo volkomen anders besmeerd worden dat niemand onder die totaal aan elkander<br />
vreemde produkten een zelfde geraamte vermoeden zou. Hoofdzaak is dat men iets te hantee-<br />
ren krijgt waar men met zelfvoldoening zijn stijldrift op botvieren kan. Daarom moest men<br />
schooljongens vrij laten in de keus van ’t onderwerp en die zeven en vijftig zoo verschillende<br />
sukkelaars niet dwingen op een zelfden namiddag de Lente of de Begrafenis van Moeder te<br />
beschrijven. En zond er dan een aan zijn meester een brief waarin hij zeggen zou waarom<br />
hij ’t vertikt vandaag eenig opstel te maken, waarover dan ook, dan behoorde die brief zijn<br />
opstel te zijn. (25)<br />
Het effekt dat men bereiken wil moet kloppen met iemands eigen gemoedstoestand. Wie zelf<br />
in een oprechte vroolijke bui is, moet niet probeeren een tragischen indruk te verwekken,<br />
anders worden valsche klanken geboren die’t geheel bederven. Tenzij het vroolijke gebruikt<br />
wordt om een ernstige spanning te omlijsten. Maar dan moet die vroolijkheid iets eigenaardigs<br />
vertoonen, zooals het blauw van die lucht. (26)<br />
Van af den aanhef, want een boek is een lied, moet men het oog houden op het slotakkoord,<br />
waarvan iets door ’t heele verhaal geweven moet worden, als het Leitmotiv door een sympho-<br />
nie. De lezer moet geleidelijk een gevoel van onrust over zich voelen komen, zoodat hij zijn<br />
42 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 42 20-09-2007 08:19:14
kraag opzet en aan een paraplu denkt terwijl de zon nog in haar volle glorie staat. (27)<br />
Wie het slot niet uit het oog verliest zal van zelf alle langdradigheid vermijden omdat hij zich<br />
telkens afvragen zal of ieder van zijn details wel bijdraagt tot het bereiken van zijn doel. En hij<br />
komt dan spoedig tot de ontdekking dat iedere bladzijde, iedere zin, ieder woord, ieder punt,<br />
iedere komma het doel nader brengt of op afstand houdt. Want neutraliteit bestaat niet in de<br />
kunst. Wat niet noodig is dient geweerd en waar het met één personage kan is een menigte<br />
overbodig. (28)<br />
In de kunst mag niet geprobeerd worden. Probeer niet te schelden als gij niet toornig zijt, niet<br />
te schreien als uw ziel droog staat, niet te juichen zoolang gij niet vol zijt van vreugde. Men<br />
kan probeeren een brood te bakken, maar men probeert geen schepping. Men probeert ook niet<br />
te baren. Waar zwangerschap bestaat volgt het baren van zelf, ten gepasten tijde. (29)<br />
Ik zie geen andere verklaring voor dat nieuwe begin zo vlak voor het<br />
einde dan als overgang naar de toevoegingen, die noodzakelijk waren om<br />
zijn stijlopvattingen met die van Ter Braak op één lijn te brengen. Alle<br />
elementen in deze volgens mij toegevoegde alinea’s vinden trouwens aanknopingspunten<br />
in Ter Braaks Démasqué der Schoonheid.<br />
Zoals het verhaal van Laarmans, zoals het openingsgedicht, moet dus ook<br />
het opstel mijns inziens in ten minste twee fasen zijn ontstaan: een fase<br />
vóór en een fase na de kennismaking met Ter Braak.<br />
De eerste versie van het opstel behandelde onbeschroomd de alleenheerschappij<br />
van een aan de dramatische spanning ontleende stijl, een stijl die<br />
alles richt op het slotakkoord. Die visie werd aanschouwelijk gemaakt door<br />
het verhaal van de blauwe lucht en het effect van het opkomende onweer<br />
op een toeschouwer, een man, de lezer zelf ‘’s avonds alleen in een verlaten<br />
huis’. (11) Als dat verhaal geschreven en gelezen is…<br />
‘Hij sluit je boek en gaat heen, zijn hoed vergetend. Onderweg blijft hij even<br />
staan en mompelt: ‘was me dát een geschiedenis’. Hij keert zich nog eens<br />
om, gaat dan droomerig verder en verdwijnt aan den horizon. De spanning<br />
van het tragische heeft zijn ziel geraakt.’ ( al. 22), … is het opstel aan zijn<br />
conclusie toe, niet aan een nieuwe start. Elsschot verloochent zijn eigen<br />
literair principe, het principe van de stijlspanning, in een opstel waarin hij<br />
dat principe aanschouwelijk wilde maken.<br />
‘Van af den aanhef, want een boek is een lied, moet men het oog houden op<br />
het slotakkoord, waarvan iets door ’t heele verhaal moet geweven worden,<br />
als een Leitmotiv door een symphonie. De lezer moet geleidelijk een gevoel<br />
van onrust over zich voelen komen, zoodat hij zijn kraag opzet en aan een<br />
paraplu denkt terwijl de zon nog in haar volle glorie staat.<br />
Wie het slot niet uit het oog verliest zal van zelf alle langdradigheid vermijden.<br />
Enz.’ ( al. 27)<br />
Toon Esch 43<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 43 20-09-2007 08:19:15
Met die alinea zou het opstel hebben kunnen eindigen. Zij bevat de laatste<br />
conclusies die kunnen worden getrokken uit wat Elsschot uit zijn eerste<br />
en enige stelling heeft ontwikkeld. De vier alinea’s (23, 24, 25 en 26), die<br />
daaraan voorafgaan, zijn er dus mijns inziens later bijgekomen. Zij vormen<br />
een miniopstel binnen het allesomvattende opstel over stijl. Zij zijn de toevoegingen<br />
van de tweede versie.<br />
Schematisch ziet het opstel, dat 29 alinea’s telt, er dan zo uit:<br />
alinea (1) - 2 – 3 - enz. … - 22 - 23 – 24 – 25 – 26 – 27 – 28 – 29 .<br />
Wat staat in dat miniopstel?<br />
Alles wat Ter Braak graag wilde horen.<br />
In de 23 ste alinea (de eerste alinea van het miniopstel): de herhaling van<br />
zijn grondstellingen uit de tweede alinea, zodat de indruk wordt gewekt<br />
dat Elsschot het opstel samenvattend wil afronden. Maar nee, in de volgende<br />
alinea (de 24 ste ) wordt een nieuwe gedachte ontwikkeld. De muziek,<br />
zoals in Schuberts Erlkönig, slaagt erin ‘het abstrakte van het tragische’<br />
nog duidelijker uit te drukken dan poëzie, ook al is die poëzie van Goethe.<br />
Ogenschijnlijk is ook dat weer een herhaling van wat hij eerder, in de derde<br />
alinea, had gezegd (‘Stijl staat in nauw verband met de muziek…’), maar er<br />
is – je merkt het haast niet - een nieuw element aan toegevoegd: de oppositie<br />
muziek/literatuur, Schubert/Goethe. Ook Ter Braak, geïnspireerd door<br />
Nietzsches Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik (1872), grijpt<br />
die tegenstelling aan om in het laatste deel van zijn Démasqué tot een algemene<br />
definitie van de kunst te komen. Alle kunst ziet hij als een conflict<br />
tussen ‘muziek’ en ‘begrip’. ‘De twee begeerten, alles vloeiend ongrijpbaar,<br />
irrationeel te laten (muziek), alles met vaste betekenis, zinrijk, geformuleerd<br />
voor te dragen (begrip), trachten in de kunst een mogelijkheid van samenleven<br />
te vinden; hun voortdurende botsing is de kunst. 45<br />
Elsschot, die zichzelf een gevoelsmens noemt, geeft in het concrete voorbeeld<br />
de voorkeur aan de toonkunstenaar, maar erkent dat er een tegenstelling<br />
is. De woorden van Goethes gedicht leiden zelfs de aandacht van<br />
Schuberts tragische ritme af, vindt hij.<br />
In de daaropvolgende langere alinea (de 25 ste ) laveert Elsschot dan toch<br />
weer naar de literatuur, die ‘zich met jammerlijke woorden behelpen moet’,<br />
en naar de stijlspanning die ‘bij ’t miniemste gebeuren’ kan worden bereikt.<br />
En zo komt hij tot de uitweidingen die het dichtst de lievelingsideeën van<br />
Menno ter Braak benaderen. Niet langer de stijl, maar de persoonlijkheid van<br />
de kunstenaar is van doorslaggevende betekenis. Eerst komt het voorbeeld<br />
van De burgers van Calais, ‘de zeven (sic!) poorters van Kales’, aan bod: op<br />
zich een symbool van verzet, niet van onderwerping. Hiermee treft hij Ter<br />
44 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 44 20-09-2007 08:19:15
Braaks politieke en esthetische opvattingen recht in het hart. Van die burgers<br />
zegt Elsschot: ‘Heel Rodin zit even volkomen in één van die handen als in<br />
’t ensemble’. De expressiviteit, de echtheid van de beelden, komt tot stand<br />
door ‘heel Rodin’. Terwijl Elsschot in het eerste gedeelte van zijn opstel, dat<br />
wil zeggen de eerste 22 alinea’s, vertrok van het effect dat een stijl op de<br />
waarnemer maakte, vertrekt hij nu van het temperament van de kunstenaar.<br />
Een markante verschuiving van zijn esthetica in de richting van de ideeën<br />
waarvoor Forum en Menno ter Braak toen op de barricades stonden. Voor<br />
onze ogen, maar heel subtiel, verschuift de ‘vorm’ naar de ‘vent’.<br />
Als het ware in de hoek gedrumd in diezelfde lange alinea 25, komt dan<br />
de uitweiding over de schooljongen die ‘op een zelfden namiddag de Lente<br />
of de Begrafenis van Moeder’ moet beschrijven. Zowel de gelijkwaardige<br />
behandeling van Schubert, Goethe, Rodin en de schooljongen, als het waarschijnlijk<br />
uit het eigen leven gegrepen verhaal, moeten Ter Braak hebben<br />
gecharmeerd. In zijn Démasqué der Schoonheid is de tegenstelling puberteit/volwassenheid<br />
een voortdurend weerkerend thema, omdat volgens Ter<br />
Braak de enige echte schoonheidservaring die van de puberteit is en elke<br />
schoonheid die later komt, slechts dán vitaal is wanneer ze uitdrukking<br />
geeft aan het verlies van die schoonheidservaring en aan de weigering<br />
volwassen te worden, volwassen in de betekenis van wat de burgerlijke<br />
conventie daaronder verstaat. Ter Braaks held is de jeugdige en onhandige<br />
Hamlet, niet de oude trefzekere Vondel. Het thema ‘jeugd’ is bij hem<br />
de andere zijde van het thema ‘Vondel’, Vondel als de verpersoonlijking<br />
van de geniale, zinnenstrelende, vervelende ‘senex’. Het ware gelaat van<br />
de schoonheid ligt bij Ter Braak op de keper beschouwd trouwens niet in<br />
de literatuur of in de kunst, maar in de wereld die nog niet bestaat en die<br />
schoonheid is gevaarlijk en bedreigend. Vaak is een beleidvol, smaakvol,<br />
tactvol literatuuronderwijs een middel ‘tegen het gevaar der schoonheid,’<br />
‘geen tak van paedagogie kweekt doelmatiger, pedantere, onnozeler aestheten!<br />
De schoonheid der puberteit is niet de schone litteratuur, maar de<br />
révolte zelf; daartegen vormen dan ook de schone producten der letterkunde<br />
de beste remedie.’ 46<br />
Elsschot kan nu in een vierde alinea (de 26 ste ) van zijn miniopstel tot een<br />
conclusie komen.<br />
‘Het effekt dat men bereiken wil moet kloppen met iemands eigen gemoedstoestand.’<br />
Op de valreep corrigeert hij de stelling die hij in het begin van<br />
zijn opstel heeft geponeerd. Met een handige verwijzing naar het blauw<br />
van de lucht en dus naar het oorspronkelijke opstel, naait hij de scheur in<br />
het weefsel van zijn tekst weer dicht, want de twee volgende alinea’s, de<br />
Toon Esch 45<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 45 20-09-2007 08:19:15
27 ste en 28 ste , brengen ons het uitgestelde slot van het verhaal, dat van de<br />
lezende man ‘in het verlaten huis’.<br />
Dan volgt er nog één alinea: ‘In kunst mag niet geprobeerd worden. Probeer<br />
niet te schelden als gij niet toornig zijt, niet te schreien als uw ziel droog<br />
staat, niet te juichen zoolang gij niet vol zijt van vreugde. Men kan probeeren<br />
een brood te bakken 47 , maar men probeert geen schepping. Men<br />
probeert ook niet te baren. Waar zwangerschap bestaat volgt het baren van<br />
zelf, ten gepasten tijde.’ Stilistisch is dat een heel mooie, retorische afsluiter,<br />
maar de strekking ervan is opnieuw de benadrukking van de authenticiteit,<br />
een pleidooi voor oprechtheid.<br />
De toegevoegde alinea’s vormen een inbreuk op het principe dat Elsschot<br />
zelf heeft vastgelegd. Stijlspanning ontstaat slechts wanneer men het slot<br />
niet uit het oog verliest. Maar het slot van het opstel is door de bewerking<br />
achteraf niet meer het slot dat hem in de eerste versie voor ogen stond,<br />
omdat hij op de valreep van denkrichting veranderde. Zijn opstel lijdt<br />
daarom, naar het einde toe, aan een zekere langdradigheid. Maar wat het<br />
aan stijlspanning verliest, wint het aan diplomatie. Het zal uiteindelijk in<br />
Forum worden gepubliceerd en dat zal het te danken hebben aan de goedkeuring<br />
van Ter Braak. Die voelde er zich sterk door aangesproken. De twee<br />
andere redacteuren waren veel minder enthousiast. Roelants vond het zelfs<br />
maar ‘matig’. 48 Maar Ter Braak, al vond hij het ‘een gek essay’, was er ‘zeer<br />
voor’ 49 en diens oordeel gaf de doorslag.<br />
twee lijsten<br />
De Inleiding stond al in het teken van het dramatische, omdat Elsschot<br />
daarin een stijlprincipe huldigt en visualiseert, dat aan de dramatiek en<br />
de dramatische spanning in de muziek is ontleend. Toch is de lijst van<br />
Personages (voor de integrale tekst: zie bijlage 2. p.47) van alle redactionele<br />
onderdelen van Kaas de meest in het oog springende verwijzing naar<br />
het theater zelf 50 . Tegelijkertijd betekent hij ook de definitieve doorbraak<br />
van de ironie. Er worden - zoals gebruikelijk bij toneelteksten - in volgorde<br />
van optreden personages en figuranten opgesomd. Maar het verhaal<br />
van Laarmans is geen toneel en dus zijn er ook geen echte personages.<br />
Er is slechts de ‘monoloog’ van Laarmans. De lijst is bovendien niet volledig.<br />
Daarop ontbreken onder meer Laarmans’ zwager Oscar, Laarmans’<br />
drie zusters, de ‘madame van boven’ (23), de non ‘nog een nicht van ons’<br />
(23), de hoofdboekhouder Hamer, en mijnheer Henri, de directeur van het<br />
bedrijf waar Laarmans werkt, (52) en nog enkele andere figuranten, zoals<br />
46 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 46 20-09-2007 08:19:15
de douane en een medereiziger op de trein naar Antwerpen (41), zijn jongste<br />
zwager Gust, die in de zaak wil stappen (85), de agenten die Laarmans<br />
aanwerft, onder wie de Brusselse agenten Noeninckx en Delaforge (86) en<br />
de ijverige René Viaene uit Brugge (112), de baas en de ‘vier meiden’ van<br />
de ‘groote kaaswinkel’ (97) en de biddende vrouw op het kerkhof (116). Het<br />
gaat hier dus niet om een lijst van personages zoals we die bijvoorbeeld<br />
aantreffen in de tekstboekjes die de acteurs gebruiken, maar om scherts.<br />
Dat blijkt ook uit de informatie die ons over sommige ‘personages’ wordt<br />
verstrekt. Die heeft alleen maar de schijn van zakelijkheid.<br />
BIJLAGE 2<br />
PERSONAEDJEN (Lucifer)<br />
BELSEBUB,<br />
BELIAL, wederspannige Oversten.<br />
APOLLION,<br />
GABRIËL, Godts Geheimnistolck<br />
REY VAN ENGELEN.<br />
LUCIFER, Stedehouder.<br />
LUCEFERISTEN, Oproerige Geesten.<br />
MICHAËL, Veltheer.<br />
RAFAËL, Beschermengel.<br />
URIËL, Michaëls Schiltknaep.<br />
PERSONAGES (Kaas p. 17)<br />
Frans Laarmans, klerk bij de General Marine and Shipbuilding Company, daarna koopman,<br />
daarna weder klerk.<br />
De Moeder van Laarmans (kindsch en stervend).<br />
Dokter Laarmans, broeder van Frans.<br />
Mijnheer Van Schoonbeke, vriend van den dokter en de schuld van alles.<br />
Hornstra, kaashandelaar in Amsterdam.<br />
Fine, vrouw van Laarmans.<br />
Jan en Ida, hun kinderen.<br />
Madame Peeters, een buurvrouw die aan de gal lijdt.<br />
Anna van der Tak<br />
Tuil klerken bij de General Marine<br />
Erfurt<br />
Bartherotte<br />
Boorman, raadgever voor menschen van zaken.<br />
De oude Piet, machinist bij de General Marine<br />
De jonge Van der Zijpen, die zich associeeren wil.<br />
Vrienden van Van Schoonbeke.<br />
Toon Esch 47<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 47 20-09-2007 08:19:15
48<br />
BIJLAGE 3<br />
INHOUDT<br />
Lucifer, d’Aertsëngel, opperste, en doorluchtighste boven alle Engelen, hoovaerdigh en staet-<br />
zuchtigh, uit blinde liefde tot zijn eige, benijde Godts onbepaelde grootheit, oock den mensch,<br />
naer Godts beelt geschapen, en in het weeligh Paradijs met de heerschappye des aerdtbodems<br />
begiftight. Hij benijde Godt en den mensch te meer, toen Gabriël, Godts Herout, alle Engelen<br />
voor dienstbare Geesten verklaerde, en de geheimenissen van Godts toekomende menschwor-<br />
den hun ontdeckte: waer door het Engelsdom voorbygegaen, de waerachtige menschelijcke<br />
natuur, met de Godtheit vereenight, een gelijcke maght en Majesteit te verwachten stont:<br />
waerom de hoovaerdige en nijdige Geest, poogende zich zelven Gode gelijck te stellen, en den<br />
mensch buiten den hemel te houden, door zijne medestanders, ontelbaere Engelen opzoecken-<br />
de, wapende, en tegens Michaël, ’s hemels Veltheer, en zijne heirkrachten, onaengezien Rafaëls<br />
waerschuwinge, aenvoerde; en afgestreden, na de neêrlaegh, uit wraecke den eersten mensch,<br />
en in hem alle zijne nakomelingen, ten val broght, en hij self met zijne weerspannelingen ter<br />
helle gestort, en eeuwigh verdoemt wert.<br />
Het toneel is in den hemel.<br />
ELEMENTEN (Kaas p. 18)<br />
Kaas. Kaasdroom. Kaasfilm. Kaasonderneming. Kaasdag. Kaaskampanje. Kaasmijn.<br />
Kaaswereld. Kaasschip. Kaashandel. Kaasvak. Kaasroman. Kaaseters. Kaasmensch. Kaasbol.<br />
Kaastrader. Kaastrust. Kaasdraak. Kaasellende. Kaastestament. Kaasfantasie. Kaasmuur.<br />
Kaaskwestie. Kaaswagen. Kaasbeproeving. Kaastoren. Kaaswond.<br />
G.A.F.P.A. General Antwerp Feeding Products Association.<br />
Kelder van ’t Blauwhoedenveem<br />
Laarmans’ kantoor met telefoon, bureau-ministre en schrijfmachine.<br />
Een tric-tracdoos.<br />
Een mandvalies.<br />
Een groote kaaswinkel.<br />
Een kerkhof.<br />
Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 48 20-09-2007 08:19:15
‘Frans Laarmans, klerk bij de General Marine and Shipbuilding Company,<br />
daarna koopman, daarna weder klerk.’ ‘Mijnheer Van Schoonbeke, vriend<br />
van den dokter en de schuld van alles.’ ‘Madame Peeters, een buurvrouw,<br />
die aan de gal lijdt’ ‘De jonge Van der Zijpen, die zich associeeren wil’ (17)<br />
– dat zijn stuk voor stuk mededelingen die met hun ironische toon de ernst<br />
van heel de lijst op losse schroeven zet.<br />
Ook de tweede lijst, Elementen, (Bijlage 3 p. 36) is een parodie – of dat<br />
was hij toch. Door het wegvallen van de expliciete verwijzingen naar het<br />
Berecht is immers het parodiërende aspect grotendeels verdwenen. In de<br />
lijst van Personages is de parodie nog zichtbaar, omdat hij opgevat kan<br />
worden als een parodie op om het even welke lijst van personages die aan<br />
om het even welke toneeltekst voorafgaat, maar voor de lijst van Elementen<br />
is de parodie onbestaande, als we het origineel niet kennen. Mogelijk dat<br />
een lezer zoals ik hem ooit heeft gelezen als een lijst van vreemde rekwisieten<br />
en absurde elementen uit een bizar toneeldecor. Maar hem in verband<br />
brengen met één bepaalde tekst uit de redactie van Lucifer ligt nu niet meer<br />
voor de hand. Toch is dat het geval. Elsschots lijst is namelijk het resultaat<br />
van een minutieus uitgewerkt stilistisch steekspel met de tekst van Vondel.<br />
Hij verhoudt zich tot Vondels Inhoudt zoals het negatief tot de prent.<br />
Elsschot en Vondel vertolken een soort canon a 2 per motum contrarium.<br />
Beiden bezorgen de lezer informatie over de inhoud van wat volgt, maar<br />
met totaal andere middelen en met een totaal ander resultaat.<br />
Vondel onthult in één lange (40 woorden) en in één – héél - lange zin (120<br />
woorden) zowat alles wat er in zijn treurspel staat te gebeuren. Stilistisch<br />
een krachttoer, ook naar zeventiende-eeuwse maatstaven. Maar Elsschot<br />
doet voor hem niet onder. Ook hij geeft tot in de details de inhoud weer,<br />
maar op zo’n manier dat de lezer alleen maar voor méér raadsels staat.<br />
Vondel etaleerde zijn meesterschap in de beheersing van een door de<br />
Latijnse zinsbouw beïnvloede syntaxis: de zogeheten ‘periode’. In Elsschots<br />
lijst daarentegen komt geen enkele zin voor. Hij is radicaal analytisch en<br />
werkwoordloos. Hij bevat uitsluitend losse woorden. Elsschot hanteert een<br />
stijl die hij aan de avant-garde van zijn tijd ontleende: de collage. Alle<br />
woorden in deze lijst werden zonder uitzondering uit het verhaal van<br />
Laarmans geplukt en aan elkaar ‘geplakt’, zodat de tot acht grondelementen<br />
teruggebrachte inhoud leest als een cryptische boodschap: ‘Kaas (1),<br />
G.A.F.P.A. General Antwerp Feeding Products Association (2), Kelder van’t<br />
Blauwhoedenveem (3), Laarmans’ kantoor met telefoon, bureau-ministre<br />
en schrijfmachine (4), een tric-tracdoos (5), een mandvalies (6), een grote<br />
kaaswinkel (7), een kerkhof. (8)’ (18).<br />
Toon Esch 49<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 49 20-09-2007 08:19:15
50<br />
Het eerste grondelement – ‘Kaas’ - wordt nog eens in zesentwintig kleinere<br />
‘elementaire’ deeltjes opgesplitst die allemaal met kaas beginnen:<br />
‘Kaasdroom. Kaasfilm. Kaasondernemening. Kaasdag… Kaaswond’. Elsschot<br />
somt in volgorde van optreden een goede helft van de vijfenveertig door<br />
hem gebruikte kaas-neologismen op, de eerste en de laatste dertien. De<br />
middelste laat hij weg, zodat hij er zesentwintig overhoudt. Het zijn er zesentwintig<br />
als waren zij het alfabet waarmee het kaasverhaal moet worden<br />
geschreven. Binnen de acht grondelementen is die ontleding van het element<br />
‘Kaas’ een inhoudt binnen de inhoudt, want tussen het eerste en het<br />
laatste woord, d.w.z. tussen ‘Kaasdroom’ en ‘Kaaswond’, ligt het hele drama<br />
in ‘elementen’ versnipperd. Binnen de cryptische samenvatting van de acht<br />
staat dus, nog cryptischer, de woordcollage van de zesentwintig. Een raadsel<br />
in een raadsel. Met andere woorden, Elsschot overtreft Vondel in overtolligheid<br />
en toch geeft hij niets van de ‘inhoudt’ prijs, zoals Vondel dat doet.<br />
In een niet gedateerd schoolopstel 51 dat Elsschot voor zijn kleinzoon Fons<br />
de Ridder (geboren in 1938) schreef – van naamvervalsing kan men de<br />
grootvader dus niet beschuldigen – doet Elsschot iets wat hij maar zelden<br />
heeft gedaan: hij bespreekt zijn eigen werk, de roman Kaas. Simon<br />
Carmiggelt herinnerde zich dat Elsschot nogal wat waarde hechtte aan<br />
dat schoolopstel - al kreeg het op school maar vijf op tien - en dat hij het<br />
handschrift zorgvuldig bewaarde. 52 We zullen er daarom enkele keren op<br />
terugkomen, zij het steeds met enige reserve, aangezien de informatie die<br />
het bevat, nu eens onvolledig, dan weer onnauwkeurig en één keer zelfs<br />
heel misleidend is.<br />
Aan de twee lijsten wijdt hij de volgende alinea:<br />
‘Waar hij als inleiding personages opsomt die slechts een bijkomstige rol<br />
spelen, dan doet hij dat bij wijze van contrast met de geweldige Kaasmacht<br />
die hij ons doet aanvoelen door een escadron zelfstandige naamwoorden<br />
die allen uit Kaas gevormd zijn. Deze inleidende bladzijde kan door de<br />
lezer slechts begrepen worden nadat hij het boek tot de laatste zin gelezen<br />
heeft.’<br />
Uiteraard spreekt hij niet over de verwijzing naar Vondel. Wat in 1933 voor<br />
alle redacteuren en recensenten verborgen bleef, kon moeilijk door een<br />
scholier aan het licht worden gebracht. Maar dat hij evenmin iets zegt over<br />
de toch ook voor een scholier opvallende verwijzing naar het theater in de<br />
lijst van personages mag verwondering wekken. Hij leidt zelfs de aandacht<br />
daarvan af door te wijzen op een contrast dat veel moeilijker te ontdekken<br />
valt: de ‘bijkomstigheid’ van de personages in lijst 1 en het geweld van de<br />
‘Kaasmacht’ in lijst 2. Alsof de twee lijsten in de eerste plaats met elkaar<br />
Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 50 20-09-2007 08:19:15
verbonden zouden zijn door hun innerlijk contrast en niet door hun vorm,<br />
hun aan het toneel, aan toneelboekjes en toneelpublicaties ontleende vorm.<br />
Blijkbaar wilde Elsschot in de jaren vijftig geen onthullingen meer doen<br />
over de ontstaansgeschiedenis van zijn roman. Ook niet undercover.<br />
het verhaal dat Laarmans vertelt<br />
Het verhaal dat Laarmans vertelt, komt op de vijfde en laatste plaats in<br />
het redactionele schema en is dus de tegenhanger van het vijfde deel in de<br />
redactie van Vondels Lucifer, het treurspel zelf. Daarin fungeert als hoofdhandeling:<br />
de opstand en de val van Lucifer, en als proloog en epiloog respectievelijk<br />
de schepping van de mens en zijn verdrijving uit het paradijs.<br />
Zoals de vier aan het verhaal voorafgaande delen bevat ook de kaasgeschiedenis<br />
hiermee voornamelijk vormelijke overeenkomsten en contrasten.<br />
Inhoudelijke overeenkomsten en contrasten zijn er ook, maar zij worden<br />
pas ontleed in deel 3 van dit essay, op het ogenblik dat wordt onderzocht<br />
welke betekenis we moeten hechten aan wat Elsschot na de kennismaking<br />
met Ter Braak aan zijn tekst veranderde.<br />
De kaasgeschiedenis is een ikverhaal en geen drama in de letterlijke betekenis<br />
van het woord. Het bestaat uit wat Frans Laarmans in geschreven<br />
vorm aan een vriend toevertrouwt. De vorm waarin het aan ons verschijnt,<br />
is die van een verslag opgedeeld in hoofdstukken, niet in bedrijven. Toch<br />
liggen de formele overeenkomsten vooral in de dramatische opbouw van<br />
het verhaal. De correcte toepassing van zijn eigen aan de klassieke dramaturgie<br />
ontleende ars poetica, zoals Elsschot die in zijn Inleiding ontvouwde,<br />
moest onvermijdelijk uitmonden in een verhaal waarin alle constitutieve<br />
elementen van het drama terug te vinden zouden zijn. Maar die constitutieve<br />
elementen verwijzen niet zomaar naar een willekeurig drama, maar<br />
naar een typisch Vondeliaans drama, zijn afwijkingen van de klassieke<br />
norm inbegrepen. 53<br />
Toon Esch<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 51 20-09-2007 08:19:16<br />
51
Lucifer (zonder de reien, behalve de allerlaatste) Laarmans’ verhaal<br />
Proloog : het verslag door Apollion aan Belial en Proloog: verslag over het onmiddellijke<br />
Belzebub over het onmiddellijke verleden: Gods verleden: dementie en dood van de moeder<br />
nieuwe schepping: het paradijs, het mensenpaar.<br />
52 Kaas als redactionele roman<br />
Ie Bedrijf Hoofdstuk I - II<br />
Expositio: Hoofd-en bijfiguren (Lucifer, Belze- Expositio: Hoofd-en bijfiguren (Laarmans,<br />
bub, Belial, Appollion, Gabriël, Engelen); plaats broer van Laarmans, Van Schoonbeke, Laar-<br />
(hemel); tijdstip (na de schepping van de mens); mans’ vrouw en kinderen); tijdstip (het over-<br />
omstandigheden (de bevoorrechte plaats van lijden van Laarmans’ moeder); omstandigheid<br />
de mens) (Laarmans’ minderwaardige sociale positie,<br />
vandaar Van Schoonbekes voorstel)<br />
Ie Bedrijf + IIe Bedrijf, 1 e toneel II-IV<br />
Motorisch moment: Lucifers besluit: ‘Dat zal ick Motorisch moment: telegram van Hornstra:<br />
keeren, is het anders in myn magt!’ ‘Verwachten u morgen om elf uur hoofdkan-<br />
II, 1 toor Amsterdam’ IV<br />
Intrige: ondanks de bezorgdheid van Gabriël Intrige : ondanks bezorgdheid van zijn vrouw<br />
wordt een samenzweringsplan opgesteld. II, 2 e.v. en later zijn broer (VII) gaat L. ermee door.<br />
(Hun plan: ziekteverlof pas in hfst. VII) V<br />
Climax: eerste tiomfen van de Luciferisten: twee- Climax: eerste ‘triomfen’ van Laarmans, thuis<br />
dracht in de hemel. III, 1-3 en in de kring van Van Schoonbeke. V-XI<br />
Verscherping van de crisis: Michael sommeert: ‘’k Verscherping van de crisis: ‘Maar hoe raak<br />
Gebiede u datghe flux de wapens nederleght’ III, 4 ik die kaas kwijt? XII-XIII<br />
Kroning van Lucifer III, 5 Aanstelling van de agenten XIV<br />
Retardering: overleg in beide kampen IV, 1-2 Retardering: demarche bij de minister<br />
(Pas in de derde druk eraan toegevoegd.)<br />
Nacrisis: Rafaël biedt Lucifer de vredestak aan, Nacrisis: Hornstra komt de 20 ton verreke-<br />
maar Lucifer kan niet meer terug. IV, 3 e.v. nen, L. zoekt radeloos naar oplossingen<br />
XVI-XVII<br />
Peripetie: wanhoopsmonoloog van Lucifer IV, 3 Peripetie: Waarom heb ik het gedaan? XVIII<br />
Catastrofe: val van Lucifer en zijn aanhang V, 1 Catastrofe: de kaastoren stort in. XIX<br />
Epiloog: metamorfose van Lucifer (engel Epiloog: metamorfose van Laarmans: ‘weder<br />
duivel) en zondeval V, 1 klerk’ XX, brief aan Hornstra XXI, afscheid<br />
van Van Schoonbeke XXII, kerkhofbezoek<br />
XXIII, ‘Brave, beste kinderen./Lieve,<br />
lieve vrouw.’<br />
Slotzang en exitus felix V, 3 Eind goed, al goed... XXIV<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 52 20-09-2007 08:19:16
Elsschot volgt Vondel ook waar die in Lucifer van de klassieke compositie<br />
afwijkt. Vondel overtreedt namelijk in Lucifer de aristotelische regel van de<br />
drie-eenheid – de eenheid van plaats, tijd en handeling – doordat het drama<br />
twee handelingen bevat en zich op twee plaatsen afspeelt. Hij verdoezelt<br />
die overtredingen door elke scène in de hemel te laten plaatsvinden en dan<br />
gebruik te maken van soms lange tot dialoog versneden monologen of epische<br />
monologen die plastisch aanwezig moeten stellen wat elders, op de aarde<br />
of in het heelal, is gebeurd. Het eerste toneel is zo’n tot dialoog versneden<br />
monoloog: Apollion vertelt aan Belzebub en Belial in geuren en kleuren wat<br />
hij op aarde heeft gezien: Adam en Eva in het Aards Paradijs. (Dat rechtstreekse<br />
ooggetuigenverslag van Apollion loopt niet zonder toeval parallel<br />
aan Laarmans’ lucide verslag over de dementie en de dood van zijn moeder.)<br />
Dat scheppingsverhaal wordt na de val van Lucifer, in het laatste bedrijf,<br />
afgerond in een lange epiloog, waarin met consternatie door Gabriël wordt<br />
meegedeeld dat Lucifer zijn nederlaag in de hemel heeft gewroken door de<br />
mens op aarde tot zonde te verleiden en hem te laten eten van de verboden<br />
vrucht. Die twee verhalen, enerzijds de opstand en nederlaag van de engelen<br />
in de hemel en anderzijds de schepping en de zondeval op aarde, grijpen in<br />
elkaar. Het ene verhaal zit in het andere gevat, als in een ring.<br />
Ook Laarmans vertelt twee verhalen, dat van de kaas, maar ook dat andere<br />
verhaal, dat te maken heeft met zijn moeder, het kantoor en zijn gezin: in het<br />
eerste en tweede hoofdstuk de dood en begrafenis van de moeder, in de laatste<br />
hoofdstukken de verzoening met zijn klerkenbestaan en zijn gezin. (Op instigatie<br />
van Ter Braak voegt hij daar nog een bezoek aan het kerkhof aan toe.)<br />
Opmerkelijk is bovendien dat zowel Vondel als Elsschot het grondthema<br />
niet in het kernverhaal leggen, maar in het verhaal dat zij daaromheen<br />
spannen. Het verhaal van Laarmans is ten diepste geen kaasgeschiedenis,<br />
maar het verhaal over een innerlijke crisis. De uitkomst van die crisis, de<br />
(schijn)metamorfose van Laarmans, wordt pas echt zichtbaar in de laatste<br />
hoofdstukken, dat wil zeggen wanneer het verhaal van de kaas verteld is<br />
en hij noodgedwongen terugkeert naar wat hij achter zich had willen laten.<br />
Ook Lucifer is ten diepste geen drama over wat zich in de hemel afspeelt,<br />
maar wat op de aarde gebeurt, dat wil zeggen, wat in de proloog en in de<br />
epiloog wordt beschreven. In dat verhaal spreekt de gelovige Vondel zich<br />
uit over wat hem van in het begin al voor ogen stond: dat de mens ten val<br />
werd gebracht, maar dat hij mag hopen op verlossing. Het treurspel eindigt<br />
bij hem met een onwaarschijnlijke exitus felix. Ook Kaas krijgt een happy<br />
ending, zij het dat ook hier het gelukkige einde niet onverdeeld happy<br />
genoemd kan worden.<br />
Toon Esch 53<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 53 20-09-2007 08:19:16
3 Laarmans en zijn redacteur<br />
Kaas als redactionele roman<br />
De eerste prozawerken van Elsschot hanteren alledrie een auctorieel perspectief.<br />
Een welhaast onzichtbare en alomtegenwoordige verteller leidt ons<br />
rond in de fictieve ruimte die hij voor ons openlegt. Pas met Lijmen in 1923<br />
experimenteert Elsschot voor het eerst met verhalen in de eerste persoon.<br />
Voor het eerst ook met twee vertellers. Een niet met naam genoemde jeugdvriend<br />
ontmoet Laarmans toevallig in een Brussels café. Hij kende hem nog<br />
uit de tijd dat zijn vriend uit idealisme in <strong>Vlaams</strong>e betogingen meeliep en<br />
gedichten schreef. Geconfronteerd met wat er van hem geworden is (dat is<br />
het lange verhaal dat Laarmans over de lijmpraktijken vertelt, het binnenverhaal),<br />
loopt zijn jeugdvriend met afschuw en angst van hem weg (het<br />
raamverhaal).<br />
Kaas is daar een originele variant van. Een niet met naam genoemde<br />
redacteur bezorgt ons een verslag dat zogezegd niet door hem zelf, maar in<br />
afleveringen door een zekere Frans Laarmans werd geschreven. Hoe hij in<br />
het bezit kwam van dat vertrouwelijk verslag, weten we niet. Elsschot staat<br />
ons toe aan te nemen dat de redacteur van dat verslag de eerste ontvanger<br />
is geweest, want in de eerste zin en ook nog enkele keren later, tot in<br />
hoofdstuk XII, is er een tweede met het amicale ‘je’ aangesproken persoon<br />
in het spel en dat zou best de redacteur kunnen zijn.<br />
De betrokkenheid van de redacteur bij het kaasdrama komt trouwens nog<br />
op een paar andere manieren aan het licht. Ten eerste, de redacteur geeft de<br />
lezer vooraf al een overzicht van de belangrijkste personages en opbouwelementen<br />
van het geredigeerde verhaal - dat is empirisch waarneembaar.<br />
Ten tweede, hij zorgt ervoor dat de lezer het redactionele compartiment én<br />
het verhaal samen als één geheel begrijpt, omdat het geheel van de vijf<br />
teksten redactionele en andere overeenkomsten met Vondels Lucifer en<br />
diens redactie ervan vertoont - dat blijft hypothetisch voor de lezer die die<br />
overeenkomsten niet waarneemt. Ten derde, hij verraadt zijn aanwezigheid<br />
door van achter de schermen in het verhaal te verschijnen. Maar van dat<br />
laatste is vooral sprake in de tweede versie, na de kennismaking met Ter<br />
Braak. Met andere woorden, in M 1 bleef zijn aanwezigheid in het verhaalcompartiment<br />
beperkt tot het statuut van de vermoedelijke ontvanger van<br />
de brieven, al zweeft boven elke pagina de geest van De Ridder. In de uiteindelijke<br />
versie D 1 echter laat hij twee keer zien dat hij echt aanwezig is<br />
als de redacteur van Laarmans. Als het ware om dat te benadrukken schrijft<br />
54 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 54 20-09-2007 08:19:16
Toon Esch<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 55 20-09-2007 08:19:16<br />
55
Elsschot in een van die twee gevallen zelfs een apart hoofdstukje.<br />
In wat volgt zoek ik een verklaring voor die handelwijze. In de loop van<br />
dat onderzoek zal ook aan het licht komen, hoe knap Kaas in elkaar zit,<br />
als wordt uitgegaan van het principe dat Kaas een redactionele roman is -<br />
met twee aan elkaar tegengestelde ‘vertellers’ - waarvan de betekenis en de<br />
samenhang mede bepaald worden door zijn verwijzing naar Lucifer en de<br />
redactie van dat toneelstuk. Laarmans ontwikkelt in zijn compartiment zijn<br />
eigen thema’s, ongeveer dezelfde als dertien jaar later in Het Dwaallicht:<br />
ontvluchting van het dagelijkse bestaan, bezinning en terugkeer, maar hij<br />
incarneert ook, ongewild en vertekend als in een lachspiegel, de thematiek<br />
die de redacteur in het redactionele compartiment ontwikkelt: de literatuur<br />
(Vondel), de reclame (de verwijzing naar Lucifer als blikvanger) en de<br />
eerzucht (Lucifer).<br />
eerzucht en vernedering<br />
De redacteur is een dichter en een essayist die met zijn literaire arbeid<br />
– hoewel niet zonder ironie - in de voetsporen treedt van wie Elsschot als<br />
de grootste ster in de Nederlandse letteren beschouwt. Die zelfaffirmatie<br />
van de redacteur zou aanmatigend zijn, indien het volle licht enkel en<br />
alleen op de redacteur zou schijnen, maar dat is niet het geval. In het geheel<br />
van de roman die De Ridder schrijft, komt ook een totaal ander zelfbeeld<br />
naar voren: dat van Laarmans, de aandoenlijke mislukkeling. Laarmans<br />
is een sociale nietigheid en een en al bescheidenheid. Hij is een klerk en<br />
volgens hem zijn klerken nederige mensen, ‘veel nederiger dan werklieden<br />
die door opstandigheid en eendracht eenigen eerbied hebben afgedwongen’<br />
(34). Toch heeft bij hem plots de gedachte postgevat dat verheffing uit zijn<br />
nederige en vervelende klerkenbestaan mogelijk is. Zijn pogingen tot zelfverheffing<br />
zijn echter pathetisch en Elsschot slaagt erin de humor nog op<br />
te voeren door werkelijkheid en fictie dicht bij elkaar te brengen. De naïeve<br />
en openhartige Laarmans droomt immers van het ridderschap, ridderlijk<br />
gedrag en ridders. De meest beklijvende woorden waarmee hij dat ridderschap<br />
en die ridder ter sprake brengt, zijn voor mij: ‘Welnu ja, kaas is kaas.<br />
En was ik een ridder, ik voerde drie kazen van keel op veld van sabel.’ (45),<br />
maar er zijn er nog een aantal meer. Ik beperk me tot de meest pittoreske:<br />
de maliënkolder die Van Schoonbeke hem geeft (29), de burcht waarin de<br />
kazen rusten (68), de kaasstandaard die hoog moet worden gehouden (87),<br />
de kaasdraak die hij te lijf moet gaan (94), de stormaanval op de kaaswinkel<br />
(95), de kaastoren die instort (109). Onweerstaanbaar komt nu echter<br />
56 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 56 20-09-2007 08:19:16
ook De Ridder zelf in beeld, tenminste voor wie zich de echte naam van<br />
Elsschot herinnert. In één en hetzelfde gebaar: zelfverheffing en zelfspot,<br />
maar tegelijk ook: De Ridder die wij lezen (Elsschot), en de ridder die wij<br />
zien (Laarmans) 54 .<br />
Het verhaal van Laarmans is het verhaal van iemand die aan een soort<br />
bezetenheid lijdt, en die in een poging tot zelfverheffing een aaneenschakeling<br />
van vernederingen ondergaat, tot hij, zoals trouwens zijn mythologisch<br />
evenbeeld, in ‘de diepste diepte’ (110) belandt. Na dat dieptepunt in<br />
zijn leven, maar ook als een toppunt van oprechtheid en zelfvernedering,<br />
bekent hij ons dat hij ‘met een zucht van verlichting’ - ! - ‘den ouden ketting’<br />
weer om zijn enkel heeft gesmeed’. (110)<br />
De laatste halve, overigens meesterlijke zin – ‘en met een zucht van verlichting<br />
heb ik den ouden ketting weder om mijn enkel gesmeed’ – komt in<br />
M 1 niet voor, maar hij is bij mijn weten de enige toevoeging die specifiek<br />
aan het thema eerzucht werd besteed. De twee andere thema’s worden in de<br />
uiteindelijke versie 1 van uitgebreidere toevoegingen voorzien.<br />
reclame<br />
Van alle veranderingen aan het kaasverhaal kan men zeggen dat zij alle<br />
behoren tot de rand of dat zij retorische of humoristische uitbreidingen zijn<br />
of elementen die de actie moeten vertragen. Maar twee ervan hebben toch<br />
wel iets heel aparts, omdat zij alleen maar gesmaakt kunnen worden als we<br />
ze lezen als directe manipulaties van de redacteur.<br />
In het boven al genoemde schoolopstel, beweerde Elsschot dat Kaas de uitdrukking<br />
zou zijn van ‘zijn wrok, zijn bittere haat tegenover de publiciteit.<br />
E. vond het begrip ‘publiciteit’ te abstract om over te schrijven. Maar kaas,<br />
in de vorm van ons allen bekende bollen die men grijpen kan, die stinken<br />
en tegensteken, is tenminste concreet. Die zou zijn walg voor de handel in<br />
’t algemeen oneindig veel aanschouwelijker maken dan hij dat ooit met het<br />
begrip reklame had kunnen doen.’<br />
Uitspraken van dezelfde strekking heeft hij in gesprekken en interviews nog<br />
een aantal keren herhaald.<br />
Toch valt te betwijfelen of zij met de werkelijkheid hebben overeengestemd.<br />
Tot het einde van zijn leven is De Ridder blijven doorgaan met de<br />
uitoefening van zijn beroep, ook toen de symptomen van zijn ziekte en de<br />
uitwerking van de medicamenten voor iedereen zichtbaar waren. 55 En voor<br />
het geld hoefde hij het niet meer te doen, want hij was een welgesteld man.<br />
Ook zijn bewering dat Kaas de uitdrukking van ‘zijn wrok, zijn bittere haat’<br />
Toon Esch 57<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 57 20-09-2007 08:19:17
tegen de publiciteit zou zijn, klopt niet met wat we lezen. Kaas stinkt en<br />
Laarmans lust geen kaas, maar van de Edammers die hij moet verkopen,<br />
zegt hij geen kwaad woord, integendeel, ze ontroeren hem.<br />
Als hij een ridder was, zou hij zelfs drie kaasbollen in zijn schild voeren.<br />
Alleen andermans kaas doet hem walgen.<br />
In het verhaal van Laarmans zelf krijgt de reclame in de strikte betekenis<br />
van dat woord maar een bescheiden plaats, precies omdat Laarmans een<br />
klerk is en hoegenaamd niet weet wat handel of wat reclame is. Al wat hij<br />
in dat opzicht doet, is zijn kantoor inrichten, een telefoon aanschaffen,<br />
naar een naam voor zijn firma zoeken, zijn moeizaam tot stand gebrachte<br />
briefpapier in de kring van Van Schoonbeke laten rondgaan, zijn kaas<br />
laten proeven en een advertentie plaatsen. Zelf een winkel binnenstappen<br />
om zijn Edammers aan de man te brengen durft hij niet, want hij is een<br />
verlegen man.<br />
Het enige wat een begin van reclame genoemd zou kunnen worden, vertelt<br />
Laarmans in hoofdstuk VIII. Op dag 5 van zijn koopmanschap gaat hij op<br />
zoek naar een klinkende naam voor zijn firma. Hij is er zich blijkbaar van<br />
bewust dat een goede naam heel belangrijk is voor de verkoop van het<br />
product. Het belang ervan is impliciet de rechtvaardiging voor de uitvoerige<br />
beschrijving die hij aan zijn zoektocht besteedt. Het eindresultaat is<br />
echter een weinig originele variant op de naam van de firma, waar hij als<br />
klerk officieel nog altijd werkt. Laarmans werkt in de General Marine and<br />
Shipbuilding Company en zijn kaasfirma zal uiteindelijk General Antwerp<br />
Feeding Product Association heten. Het product dat die firma verkoopt,<br />
krijgt de onwaarschijnlijke letternaam Gafpa! Heel pedant en onuitstaanbaar,<br />
ongeveer zoals hij zich vaak thuis gedraagt, verplicht Laarmans zijn<br />
lezer heel de ontstaansgeschiedenis van de naam in zijn geest stap voor<br />
stap mee te maken. Bijna puur tijdverdrijf, zoals het leggen van een puzzel.<br />
Maar wegens het satirische gehalte lees je het geamuseerd, zoals weleer<br />
het gezeur van Droogstoppel in Max Havelaar. Voor de rest schittert zijn<br />
handelspraktijk door een totale afwezigheid van reclame. Evenals door de<br />
absolute afwezigheid van een handelsgeest.<br />
Toch heeft De Ridder in dat schoolopstel van zijn kleinzoon een deel van<br />
de waarheid gezegd. Kaas gaat wél over reclame, maar dan niet om de<br />
bescheiden plaats die zij in het kaasverhaal inneemt, maar om de prominente<br />
plaats die zij in de geest van de redacteur bekleedt. Vondel is een<br />
aandachtstrekker of was het toch, zeker in Vlaanderen op het einde van<br />
de jaren twintig. Vondels redactie van Lucifer transformeren in een roman<br />
is behalve een literaire ook een publicitaire vondst en niets wijst erop dat<br />
58 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 58 20-09-2007 08:19:17
Elsschot hiermee uitdrukking wilde geven aan zijn walg voor publiciteit,<br />
integendeel, het verhaal van Laarmans wordt er nog aantrekkelijker door,<br />
grappiger ook.<br />
Blijkbaar vreesde Elsschot dat dit thema onvoldoende aan bod zou komen,<br />
als het redactioneel compartiment na alle misleidingen die hij had doorgevoerd,<br />
niet meer aangevoeld zou worden als een deel van de roman. Om dat<br />
verlies te voorkomen of te compenseren verzint hij een echte, onvervalste<br />
reclamespot.<br />
Zoals ook door Peter de Bruijn opgemerkt, verschijnt in hfst. XVI in de latere<br />
versie plots een bekende naam: Boorman. Zijn advertentie staat – wat een<br />
toeval! – vlak onder de advertentie die Laarmans voor de aanwerving van<br />
zijn agenten had geplaatst. In M 1 is er nog geen sprake van een Boorman.<br />
Laarmans oefent daar voor zichzelf enkele verkoopstechnieken in. We lezen<br />
daar een soort generale repetitie die Laarmans als voor een spiegel houdt.<br />
In de uiteindelijke versie die De Ridder naar eigen zeggen in de tweede<br />
helft van februari 1933 zou hebben uitgetikt en die de uiteindelijke versie<br />
van Van Kampen (D 1 ) zal worden, wordt die generale repetitie een tafereel<br />
waarin Boorman de hoofdrol speelt. Boorman woont in een gemeente in<br />
de buurt, in ‘Villa des Roses’ en voor het eerst verbreekt Elsschot op een<br />
flagrante manier de fictieve illusie van de autonoom schrijvende Laarmans.<br />
Hij maakt namelijk reclame voor eigen winkel: voor Lijmen (Boorman) en<br />
voor Villa des Roses. Op kosten van Laarmans dan nog wel, voor wie de<br />
reclameboodschap volledig buiten het gezichtsveld valt, want in Kaas is<br />
Boorman voor Laarmans een volslagen onbekende.<br />
Het opvoeren van Boorman in het verhaal van Laarmans is een schitterende<br />
vondst, aangezien het verhaal over handel gaat en over reclame, althans<br />
als een parodie ervan. Maar even schitterend is zij in de roman, waarin<br />
een redacteur in beeld komt en een die achter de schermen (zoals een jaar<br />
later in Tsjip), als hij wil, aan alle touwtjes trekt. En al even schitterend<br />
is zij in het persoonlijke leven van De Ridder, die inderdaad in de reclame<br />
zat en de afgelopen jaren goed geld had verdiend als mederedacteur of<br />
hoofdredacteur van een aantal publicitaire boekwerken, waaronder het<br />
fameuze Mémorial Jubilaire, en nu, na ‘tien jaar’ literaire stilte, zijn eigen<br />
professionele bezigheden parodieert. De humor van die toevoeging, vooral<br />
de zelfspot en de satire, reikt dus veel verder dan het pure verhaal over<br />
de onverkochte kaas, hij bestrijkt ook het leven van zowel De Ridder, de<br />
zakenman, als dat van De Ridder, de auteur en redacteur.<br />
Toon Esch 59<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 59 20-09-2007 08:19:17
literatuur<br />
Verschuift de lezer zijn blik van het gedicht naar het verhaal of omgekeerd,<br />
telkens stuit hij op een of ander facet van de literatuur. De literatuur, als<br />
thema van de redacteur, springt het duidelijkst naar voren in het opstel,<br />
waarin hij zijn gedachten uitspreekt over stijl en de dramatische spanning<br />
die noodzakelijk zijn om een goed verhaal tot een goed einde te brengen.<br />
Maar ook in het gedicht staat de literatuur vooraan, omdat het gewijd is<br />
aan een dichter - in het hypothetische geval, aan Vondel, volgens Elsschot<br />
zelf de dichter die boven al zijn collega’s uitsteekt en als symbool van de<br />
Nederlandse literatuur kon doorgaan. Maar ook de twee lijsten vertegenwoordigen<br />
literatuur. Zij geven te kennen dat wat volgt, als theater opgevat<br />
moet worden.<br />
Het zowel groteske als tragische verslag, dat in de fictie van de roman de<br />
kopij is die Laarmans in afleveringen heeft geschreven, is op zich ook literatuur,<br />
maar de auteur ervan is zich daar niet van bewust. Op dat punt is<br />
hij, de klerk, ook nu weer het tegendeel van de redacteur. Hij schrijft, dat<br />
is waar – ‘Eindelijk schrijf ik je weer’ (19) - en wat hij schrijft is boeiend<br />
van de eerste zin af, maar hij schrijft niet met de bedoeling literatuur voort<br />
te brengen: hij informeert slechts, hij vertrouwt iemand heel persoonlijke<br />
dingen toe. Hij heeft nooit enig zicht op het geheel, dus ook niet op het<br />
‘slotakkoord’ (14), dat volgens de opvattingen van de redacteur bepalend is<br />
voor de spanning en het welslagen van een kunstwerk. Laarmans schrijft<br />
trouwens met tussenpozen. Soms van dag tot dag, soms gaan er maanden<br />
voorbij. Wanneer hij met de eerste aflevering begint, weet hij niet wat hem<br />
over enige tijd zal overkomen en dus ook niet wat hij dan zal schrijven. Het<br />
verhaal kan pas vorm krijgen als er een redacteur is die alle afleveringen<br />
verzamelt, ordent en eventueel van een indeling in hoofdstukken voorziet.<br />
Zonder redacteur geen verhaal en geen roman. Laarmans kan ten hoogste<br />
een gelegenheidsauteur genoemd worden, wat ironisch genoeg ook opgaat<br />
voor De Ridder zelf. Maar het grappige is dat iedere lezer weet dat de auteur<br />
met conventies speelt en dat redactie en geredigeerde tekst ontsproten zijn<br />
aan een en hetzelfde brein, dat van De Ridder.<br />
De literatuur, de Nederlandse literatuur, als het hoofdthema van de redacteur<br />
- en uiteindelijk ook van de roman - zou een verklaring kunnen zijn voor<br />
de toch wel merkwaardige toevoeging van hoofdstuk XXI. Wat daar wordt<br />
verteld is voor de afwikkeling van het verhaal eigenlijk overbodig. Toch<br />
vond Elsschot het belangrijk op de valreep dat geheel nieuw hoofdstukje te<br />
schrijven. Pas als we de cryptische informatie die het bevat, hebben begre-<br />
60 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 60 20-09-2007 08:19:17
pen en haar in verband brengen met het wegvallen van de Franse dialogen,<br />
komen we tot de gedachte die aan Kaas ten grondslag heeft gelegen.<br />
In M 1 is Laarmans al enige tijd weer aan het werk en heeft hij, wanneer Van<br />
Schoonbeke hem opbelt (XXII), de gezelligheid van zijn kantoor opnieuw<br />
ontdekt (XX). Van Schoonbeke vraagt hem waarom hij op woensdag niet<br />
meer langskomt, want hij weet ondertussen wat er gebeurd is. Hornstra<br />
heeft hem opgezocht en hem laten weten dat het hem speet met Laarmans<br />
niet te kunnen doorgaan. Maar dat hij heel tevreden was ‘zijn kaas in zulke<br />
puike conditie’ (113) te hebben teruggevonden.<br />
Meteen weet de lezer dat de kaaskwestie voor Laarmans geen staartje zal<br />
hebben en dat het contract, zoals voorzien, eenzijdig werd verbroken.<br />
In de uiteindelijke versie D 1 echter wordt vlak vóór dat telefoongesprek<br />
met Van Schoonbeke dat korte hoofdstukje ingelast. Daarin verneemt de<br />
lezer dat Laarmans in een brief aan Hornstra - alweer gezondheidsproblemen<br />
inroepend - afziet van zijn vertegenwoordiging voor België en<br />
het Groothertogdom Luxemburg. Het enige dat we nu méér weten is dat<br />
niet Hornstra, maar Laarmans het contract heeft verbroken. Maar eigenlijk<br />
hadden wij die informatie niet echt nodig. De administratieve afwikkeling<br />
van de zaak Gafpa is na ‘de instorting van de kaastoren’ in hoofdstuk XIX<br />
voor de lezer niet meer belangrijk. De auteur had een andere reden om die<br />
nieuwe pagina aan het geheel toe te voegen en ze in een apart hoofdstuk<br />
van de rest af te zonderen. In de tweede helft ervan introduceert hij een<br />
laatste randfiguur: René Viaene, een van de dertig agenten die Laarmans<br />
had aangesteld. Laarmans heeft echter Viaene nooit zelf gezien. Omdat hij<br />
in Brugge woonde – blijkbaar te ver weg van Antwerpen – had Laarmans<br />
hem niet ontboden, maar alles met hem per post geregeld. Blijkt nu, na<br />
afsluiting van de boeken, dat hij als enige en op zijn eentje vierduizend<br />
tweehonderd kilo kaas heeft verkocht, dat wil zeggen bijna één vierde van<br />
de totale vracht.<br />
Johan Anthierens in Het Ridderspoor (1992) was de eerste om op te merken<br />
dat René Viaene op hetzelfde adres woonde - de Rozenhoedkaai in Brugge<br />
- als de hoofdfiguur Hugues Viaene uit Bruges-la-morte (1892), de bestseller<br />
van Georges Rodenbach. Waarom dat zo was, was een vraag die hij niet<br />
geprobeerd heeft te beantwoorden.<br />
Ida De Ridder in Elsschot mijn vader (1994) was de eerste om het idee<br />
voorop te stellen dat het emotioneel autobiografisch materiaal waarvan<br />
haar vader in Kaas gebruik maakt, zijn teleurstelling over het uitblijven van<br />
succes na het verschijnen van Lijmen is geweest. De kaas die Laarmans niet<br />
verkocht krijgt, is voor haar Lijmen dat niet verkoopt. Die gedachte wordt<br />
Toon Esch 61<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 61 20-09-2007 08:19:17
nogal gemakkelijk weggewuifd door kenners, vooral in Nederland, omdat<br />
zij vinden dat Elsschot over dat succes niet te klagen had. Een onbegrijpelijke<br />
redenering eigenlijk, daar we weten dat de verkoop van zijn vorige<br />
romans moeizaam was verlopen en dat van de 1200 exemplaren van Lijmen<br />
er in 1930 nog altijd 18 niet verkocht waren. Op zes jaar tijd nog geen<br />
twaalfhonderd exemplaren verkopen kun je moeilijk een succes noemen.<br />
Ook van een echte erkenning valt niet te spreken. Greshoff noemt hem in<br />
het artikel ‘Pallieter en de antipallieter’ in het Forumnummer van juni 1932<br />
zelfs systematisch miskend. In eigen stad kende men hem al wel met naam<br />
en schrijversnaam, maar men beschouwde hem als een vierderangsauteur.<br />
In Letterkundig Leven te Antwerpen. Een prentenboek - een boekje van<br />
34 pagina’s dat door het Antwerpse stadsbestuur van Antwerpen in 1929<br />
wordt uitgegeven - staat hij op pagina 30 als laatste vermeld, zonder foto,<br />
zonder vermelding van een van zijn werken, zonder commentaar, zonder<br />
zelfs zijn geboortejaar. Van zijn generatiegenoten staan Emmanuel de<br />
Bom, Victor de Meyere, Maurits Sabbe, Lode Baekelmans ver boven hem.<br />
Ook André De Ridder, Victor-Alexis Dela Montagne, Hilda Ram, Edmond<br />
van Offel, Jan van Nijlen, Constant Eeckels, Lode Monteyne, Arthur-H.<br />
Cornette, Ernest W. Schmidt, A.W. Grauls staan allemaal in een hogere<br />
categorie dan ‘Willem Elsschot (Alfons de Ridder)’. Hij is in Antwerpen in<br />
1929 even weinig bekend en waarschijnlijk even weinig gewaardeerd als<br />
de thans bijna vergeten Willem Gijssels (‘Gebroodroofd en verdrukt’, 1940),<br />
Piet van Assche, Jef van Overloop en René Vermandere, die allemaal in<br />
dezelfde categorie en in dezelfde laatste regels van pagina 30 als het ware<br />
volledigheidshalve worden vermeld.<br />
Ik denk dus dat Ida De Ridder terecht mocht veronderstellen dat haar<br />
vader teleurgesteld was en dat in Kaas een stuk van die teleurstelling werd<br />
verwerkt. De introductie van René Viaene bevestigt haar stelling. Georges<br />
Rodenbach, een landgenoot, een Vlaming, opgevoed in het jezuïetencollege<br />
Sainte-Barbe te Gent, boekt met zijn Bruges-la-morte een wereldsucces.<br />
Vijfentwintig jaar na zijn dood in 1925 verschijnt zijn verzameld werk te<br />
Genève, Zwitserland. Willem Elsschot, ook een Vlaming, weliswaar een<br />
generatie jonger, maar toch ook al schepper van enkele niet gepubliceerde<br />
verzen en vier in tijdschrift en in boekvorm gepubliceerde prozawerken,<br />
waaronder het onvolprezen Lijmen, is tot 1929, enkele recensenten, enkele<br />
vrienden en een duizendtal lezers niet te na gesproken, zo goed als onbekend.<br />
Pas in 1930 krijgt hij het aanbod van Wereldbibliotheek voor een<br />
tweede druk van Lijmen, maar het zal nog tot 1932 duren voor die tweede<br />
druk werkelijk verschijnt.<br />
62 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 62 20-09-2007 08:19:17
Achter de tegenstelling: Laarmans-die-haast-niets-verkoopt >< René<br />
Viaene-die-vierduizend-tweehonderd-kilo-verkoopt gaat een andere tegenstelling<br />
schuil: het niet noemenswaardige succes van Willem Elsschot en<br />
de wereldfaam van Georges Rodenbach. Die tegenstelling overstijgt echter<br />
het verhaal van de al of niet verkochte kaas. Voor Laarmans is René Viaene<br />
de zoveelste vernedering en het zoveelste bewijs dat er in de wereld twee<br />
soorten mensen zijn: mensen die kaas kunnen verkopen zoals René Viaene<br />
en mensen die dat niet kunnen zoals hij. Dat Viaene dezelfde naam draagt<br />
en op hetzelfde adres woont als de hoofdfiguur in Bruges-la-morte is het<br />
gevolg van een doelbewuste manipulatie van Elsschot. Zoals in de toevoeging<br />
met Boorman kan Laarmans ook nu weer niet weten welke supplementaire<br />
betekenis die naam en dat adres kunnen hebben.<br />
Achter de tegenstelling Laarmans >< Viaene en Elsschot >< Rodenbach ligt<br />
nog een andere tegenstelling verscholen, een tegenstelling die in België in<br />
de jaren ’20 ontegenzeggelijk een politieke dimensie had: de overheersing<br />
van het Frans en de geringschatting van het Nederlands. Die tegenstelling<br />
had Elsschot satirisch uitgebuit in de scènes die zich bij Van Schoonbeke<br />
hadden afgespeeld, maar om redenen die al werden toegelicht, had hij die<br />
passages vertaald. Ter compensatie van dat verlies (en waarschijnlijk ook<br />
ter compensatie van het daaraan verbonden verlies: de directe verwijzingen<br />
naar Vondel) benadrukt hij in wat hij aan M 1 toevoegt, het niet te onderschatten<br />
belang van het taalgebruik in België.<br />
Dat gebeurde ook al in de vorige toevoeging. De krant waarin Laarmans<br />
en Boorman hadden geadverteerd, had in M 1 nog geen naam. In de latere<br />
toevoeging blijkt ze Le Soir te heten, de krant die in de jaren ’20 en ook<br />
later de spreekbuis was van het Belgische establishment. Unisono met de<br />
ondertussen vertaalde Franse dialogen en de advertentie in Le Soir, woont<br />
Boorman bovendien niet in Brasschaat, maar in Brasschaet {bras’ka.t}.<br />
Niet geschreven met twee a’s, maar tot en met de laatste door Elsschot<br />
geautoriseerde druk van 1957 geschreven met ae, de Middelnederlandse<br />
spelling die nog slechts in Franstalig België af en toe opduikt, bijvoorbeeld<br />
in de naam van de door de warenhuisketen Delhaize gebottelde wijnen<br />
Cuvée Brasschaet. De villa in Brasschaet heeft uiteraard een Franse naam:<br />
Villa des Roses.<br />
Zowel in de sfeer van de handel en de reclame, als in de sfeer van de<br />
literatuur was De Ridder actief en had hij aan den lijve ondervonden dat<br />
in België het Frans bepalend was voor succes. Met zijn Mémorial Jubilaire<br />
du Cardinal Mercier (1924-1926) en het Livre d’Or du Centenaire de<br />
l’Indépendance Belge (1931) wordt hij een welgesteld man, met Villa des<br />
Toon Esch 63<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 63 20-09-2007 08:19:17
Roses (1913), De verlossing (1916), Een ontgoocheling (1916) en Lijmen<br />
(1923) verdient hij niet alleen geen echte erkenning, maar ook weinig of<br />
geen geld. Vanuit zakelijk, opportunistisch standpunt bekeken had hij beter<br />
in het Frans geschreven zoals die andere succesvolle Vlamingen: Charles<br />
de Coster, Maurice Maeterlinck, Michel de Ghelderode, Georges Rodenbach<br />
en diens klasgenoot Emile Verhaeren.<br />
De middenklasse, waaruit De Ridder was voortgekomen, sprak een <strong>Vlaams</strong><br />
dialect, maar kon zich behoorlijk redden in het Frans. Iedereen die in het<br />
leven vooruit wilde komen, moest die tweede taal spreken en verstaan.<br />
Families die het zich konden permitteren, stuurden hun zonen en dochters<br />
naar scholen waar zij Frans konden leren. Vaak was dat de eerste en enige<br />
reden waarom die scholen bestonden.<br />
In die klasse ontstond echter ook het <strong>Vlaams</strong>e nationalisme. Eerst romantisch<br />
en eigenlijk zuiver literair, daarna pragmatischer en gericht op politieke<br />
hervormingen, maar toch steeds met de nadruk op de taalstrijd. In<br />
Lijmen roept Elsschot in het begin van de roman het beeld op van dat<br />
romantische nationalisme, wanneer hij met een mengeling van spot en<br />
sympathie Laarmans’ jeugdvriend laat terugdenken aan de tijd dat zij nog<br />
jong waren: ‘Wat was die Laarmans veranderd! Ik had hem gekend als<br />
een haveloze voorvechter, met lang haar dat de kraag van zijn jas vettig<br />
maakte, een grote pijp met een kop die een doodshoofd verbeeldde, en een<br />
zware knuppel, waarmede hij dreigend zwaaide wanneer hij gedronken had<br />
of in een optocht liep. Niemand kon toen als hij Vliegt de Blauwvoet! Storm<br />
op Zee!’ roepen…’<br />
Beide types, de <strong>Vlaams</strong>e opportunist en de cultuurflamingant, waren in<br />
Kaas vertegenwoordigd. In Laarmans de klerk die een plaats wil veroveren<br />
in de Franssprekende bourgeoisie en zich zonder protest aan de Franstalige<br />
taaldwang onderwerpt, in de redacteur de taalbewuste Vlaming die zich<br />
aan Vondel spiegelt. Door het vertalen van de Franse dialogen en het<br />
verwijderen van de directe verwijzingen naar Vondel en de Nederlandse<br />
literatuur, verdween ook vrijwel volledig de tegenstelling tussen beiden.<br />
Daarmee ook de tegenstelling tussen Willem Elsschot, de <strong>Vlaams</strong>e auteur,<br />
en Alphonse De Ridder, de zakenman, want zoals Lijmen is ook Kaas een<br />
vorm van zelfspot en zelfkritiek. De Ridder, de zakenman, kon het zich<br />
lange tijd niet veroorloven openlijk voor zijn <strong>Vlaams</strong>gezinde mening uit<br />
te komen. Had hij dat wél gedaan, dan had hij nooit het jubileumboek<br />
voor kardinaal Mercier (1924-1926) in de wacht gesleept of het Livre d’Or<br />
du Centenaire de l’Indépendance Belge (1931), om slechts die twee te noemen.<br />
<strong>Vlaams</strong>gezindheid werd in het Belgische establishment beschouwd<br />
64 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 64 20-09-2007 08:19:18
als extremistisch en verdacht. Met <strong>Vlaams</strong>gezindheid werd zelden geld<br />
verdiend, zeker niet in de branche die de zijne was. Door de wijzigingen<br />
die hij ten behoeve van het Nederlandse publiek en ter misleiding van Ter<br />
Braak aan zijn roman had aangebracht, gingen echter ook die zelfkritiek<br />
en zelfspot voor een groot deel verloren. Maar uiteindelijk ook de grondgedachte:<br />
de literatuur, de Nederlandse literatuur als uiting van <strong>Vlaams</strong>e<br />
cultuur in België.<br />
Toch heeft Elsschot getracht het verloren terrein te heroveren. In de twee<br />
hierboven onderzochte toevoegingen katapulteert hij de redacteur in het<br />
verhaal dat Laarmans schrijft, en mét de redacteur twee van de belangrijkste<br />
thema’s van zijn redactie: de reclame en de literatuur, beide tegen de<br />
achtergrond van de taalstrijd.<br />
Maar mogelijk deed hij nog meer. Mogelijk wilde hij ook dat de verwijzing<br />
naar Lucifer in het verhaal bekrachtigd werd. In de derde laatste zin verandert<br />
hij in D 1 vijf woorden. Maar niet het geringe aantal woorden is van<br />
belang, maar de positie die zij innemen op een strategisch punt van het<br />
verhaal: in ‘het slotakkoord’.<br />
de vlinder en de slang<br />
In de uiteindelijke versie eindigt het verhaal van Laarmans met deze zinnen:<br />
‘Wat mijn vrouw betreft, die zorgt er voor dat geen kaas meer op tafel<br />
komt. Pas maanden later heeft zij mij een Petit Suisse voorgezet, van die<br />
witte, platte kaas, die niet méér op Edammer gelijkt dan een vlinder op een<br />
slang.<br />
Brave, beste kinderen. Lieve, lieve vrouw.’ (118)<br />
In M 1 stond bijna hetzelfde te lezen. Laarmans’ vrouw zet hem ook daar<br />
pas maanden later dezelfde Petit Suisse voor, van diezelfde witte, platte<br />
kaas, maar ‘die niet méér op Edammer gelijkt dan een paardebloem op een<br />
roos’. Met andere woorden, de witte, platte kaas ligt in de uiteindelijke<br />
versie ‘taxonomisch’ nog een heel eind verder van de volvette Edammer<br />
verwijderd dan in M 1 , zo ver zelfs dat nog amper over kaas gesproken kan<br />
worden. Die fijngevoeligheid vanwege zijn vrouw overstelpt Laarmans met<br />
liefde en tederheid. Finale: ‘Brave, beste kinderen. Lieve, lieve vrouw.’<br />
Toeval of niet, Lucifer eindigt met deze reizang, het zijn de allerlaatste<br />
verzen: ‘Verlosser, die de Slang het hooft verpletten zult (…) en weer voor<br />
Eva’s spruyten/ een schooner paradijs hierboven opensluyten; Wij tellen<br />
d’eeuwen en het jaer, ja dag en uur,/ Dat uw genâ verschijn’ (...).’<br />
Het gaat niet alleen om de slang - in Kaas de uiteindelijke gedaante waarin<br />
Toon Esch 65<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 65 20-09-2007 08:19:18
de Edammer, in Lucifer de uiteindelijke gedaante waarin de aartsengel verandert,<br />
in beide de gedaante waarin de verleiding en het kwaad zich hebben<br />
gehuld - het gaat voornamelijk om de vergelijking die zich opdringt tussen<br />
het slot van het ene en het slot van het andere. Beide hebben nogal wat<br />
met elkaar gemeen. Het meest van al het happy end, de sfeer van geluk,<br />
de lichte vorm van extase, die, zeker wat de reizang in Lucifer betreft, aan<br />
het onwaarschijnlijke grenst. Er is pas een verschrikkelijke ramp gebeurd,<br />
de hemel heeft gedaverd op zijn grondvesten, de schepping is voor altijd<br />
verscheurd, Lucifer en zijn aanhang zijn in de hel gestort, het mensenpaar<br />
wordt uit het paradijs verjaagd, maar... de engelen heffen geen klaagzang<br />
aan, maar een gebed van liefde en verlangen! Het tragische wordt bij<br />
Vondel in het slot abrupt ongedaan gemaakt. Dat gebeurt ook in Kaas, zij<br />
het geleidelijker, als Laarmans voortijdig op kantoor verschijnt en tussen<br />
twee briefjes in even naar ‘innerlijke stemmen’ luistert, en maanden later<br />
in het gezin, wanneer hij de Petit Suisse voorgezet krijgt, ‘die niet méér op<br />
Edammer gelijkt, dan een vlinder op een slang’.<br />
‘Van af den aanhef, want een boek is een lied, moet men het oog houden<br />
op het slotakkoord.’ (14) Dat heeft de redacteur zelf geschreven. Wekenlang<br />
heeft Laarmans als een bezetene (37), als een kleine Faust (40), in een kaasdrama<br />
rondgelopen en zoals de opstandige engel is hij in de diepste diepte<br />
gestort. Nauwelijks daaruit teruggekeerd, op kantoor en wat later ook in<br />
zijn gezin, heft hij een lied van dankbaarheid aan, en van geluk.<br />
Nogal wat lezers hebben Kaas gelezen als een bejubeling van dat kleine<br />
geluk. Oost west thuis best. Schoenmaker blijf bij je leest. Niet onmogelijk<br />
dat Edgar du Perron daarop is afgeknapt. Die vond Kaas het herlezen niet<br />
waard. Het staat echter nu wel vast dat Du Perron de dubbelzinnigheid<br />
die door de tweede verteller, de redacteur, in het leven wordt geroepen,<br />
nooit heeft opgemerkt. Door de allusie op de slang, waarin metaforisch de<br />
Edammer verandert, – bij hypothese een allusie op de duivel, op Lucifer en<br />
op het slotakkoord van Lucifer - kan Laarmans’ sentimentele ontboezeming<br />
ook gelezen worden als een parodie op het hooggestemde lied van de rei<br />
en dan wordt zijn lyrische hulde aan vrouw en gezin op zijn minst dubbelzinnig.<br />
Van ‘à moi les désirs, à moi les maîtresses’ (40) is van het ene<br />
veel en van het andere niets in huis gekomen. Het opgeven van zijn droom<br />
en zijn terugkeer naar het dagelijkse bestaan op kantoor en in het gezin is<br />
dan niet zozeer het opnieuw ontdekken van de gezelligheid van de collega’s<br />
en de liefde die hem in het gezin omringt, maar het ondergaan van een<br />
straf, geen hel zoals voor Lucifer, maar iets dat op het vagevuur lijkt, in<br />
ieder geval een lot dat hij niet heeft kunnen ontvluchten. ‘Frans Laarmans,<br />
66 Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 66 20-09-2007 08:19:18
klerk bij de General Marine and Shipbuilding Company, daarna koopman,<br />
daarna weder klerk.’ Het komische ervan is dat Laarmans de gevangene is<br />
van een tragische grap en dat zijn melige sentimentaliteit bespottelijk is<br />
- én aandoenlijk tegelijk.<br />
Maar zonder de blik van buitenaf, zonder een redacteur die zinspeelt op<br />
de slang en het verloren paradijs, is het slot van Kaas pure zoetigheid.<br />
Wie echter Kaas als een redactionele roman leest - en in samenklank met<br />
Vondels Lucifer - ontdekt in het slotakkoord de genadeloze schoonheid van<br />
de dissonant.<br />
‘De spanning van het tragische heeft zijn ziel aangeraakt.’ <br />
Noten:<br />
Deel 1<br />
1 Vic van de Reijt, Reinaert De Ridder of Elsschot De Vos, in De Parelduiker 2001 4/5 p.16 – 17.<br />
2 WEB p. 87 - 88 brief nr. 48 Aan Jan van Nijlen (6 september 1932).<br />
3 WEK p. 123 – 124.<br />
4 Menno ter Braak/ E. du Perron (voortaan MtB/EdP), Briefwisseling 1930-1940, deel 1<br />
(Ed. H. van Galen Last) Amsterdam 1964 p. 419.<br />
5 WEB p. 98 – 99 brief nr. 53 Aan Jan Greshoff (16 februari 1933).<br />
6 WEB p. 81 brief nr. 37 Wereldbibliotheek/P. Endt aan A. de Ridder (10 november 1931).<br />
7 Cijfers tussen ronde haken verwijzen naar de pagina in WEK.<br />
Deel 2<br />
8 Forum 1932 1/1 in het door de drie redacteuren ondertekende Ter Inleiding , p. 1 – 2.<br />
9 Ibidem p. 27.<br />
10 Ibidem p. 34 -35.<br />
11 ‘In De Standaard was er sprake van een ware triomf. Ook latere commentatoren hebben<br />
het over ‘triomf’, ‘een mirakel’ of ‘de verovering van de Parijse elite.’ R.L. Erenstein<br />
e.a., Theatergeschiedenis der Nederlanden, Amsterdam 1996, p. 626 – 631: ‘Het <strong>Vlaams</strong>ch<br />
Volkstooneel (VVT) en de opvoering van Lucifer en Tijl in Parijs’ (Internationale faam en<br />
mythevorming rond het VVT) door Geert Opsomer. p. 627. Elsschot kende bovendien de hoofdvertolker<br />
nog uit de tijd toen hij in Rotterdam woonde. Johan de Meester jr. (1897 -1986) was<br />
de zoon van Johan de Meester sr., schrijver en criticus in de <strong>Nieuw</strong>e Rotterdamsche Courant.<br />
Over hem vertelt Elsschot dat hij hem (waarschijnlijk in het voorjaar van 1911) persoonlijk<br />
opzocht toen hij na een half jaar nog niets had vernomen over Villa des Roses, waarvan hij<br />
hem het manuscript ter beoordeling had toegestuurd. Volgens de ene versie was De Meester<br />
het manuscript kwijtgeraakt, volgens een andere had hij het ongelezen teruggegeven. Volgens<br />
een derde versie wist de dochter in welke la haar vader het manuscript had gelegd. ‘Zij gaf het<br />
hem terug, maar niet nadat zij – ‘een bloem van een vrouw, prachtig was ze’ (Elsschot) – hem<br />
van haar kwaliteiten als pianiste had weten te overtuigen.’ Jan van Hattem Willem Elsschot.<br />
Mythes bij het leven, Antwerpen/Amsterdam (2004) p. 76. Het broertje van die knappe vrouw<br />
was Johan de Meester, de man die in 1924 de leiding van het VVT op zich nam en in Parijs<br />
in Lucifer de hoofdrol speelde.<br />
Toon Esch 67<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 67 20-09-2007 08:19:18
68<br />
12 Vic van de Reijt, Reinaert De Ridder of Elsschot De Vos, in De Parelduiker 2001 4/5<br />
p.27.<br />
13 ‘En al laat de drukte van het bedrijf hem niet altijd den noodigen tijd voor studie, hij heeft<br />
zich toch in den loop der jaren een vrij omvangrijke belezenheid op velerlei gebied verworven.’<br />
Jan Greshoff in Groot Nederland, juli 1937 p. 48 in ‘In Elsschot’s Laboratorium’.<br />
14 WEB p. 105 brief nr. 62 Aan Menno ter Braak (10 maart 1933) p. 106. Het is vreemd<br />
dat Elsschot over ’t Forumnummer spreekt alsof het over één nummer gaat. Op dat ogenblik<br />
waren er al 15 nummers verschenen. In twee ervan verschenen gedichten van hem. Van elk<br />
van die twee nummers heeft hij trouwens drie extra exemplaren besteld o.m. voor zijn oudste<br />
dochter Adèle die toen nog in Polen woonde. Brief nr. 52 Aan Menno ter Braak (1 februari<br />
1933) WEB p. 97. Pas in een brief van 3 mei 1933 vraagt hij via Greshoff een abonnement op<br />
Forum aan. Brief 81 Aan Jan Greshoff WEB p. 125.<br />
15 WEB p. 104 brief nr. 60 Aan Jan Greshoff (9 maart 1933).<br />
16 WEB p. 105 brief nr. 62 Aan Menno ter Braak (10 maart 1933) p.106.<br />
17 WEB p. 98, brief nr. 53 Aan Jan Greshoff (16 februari 1933) ‘Dit boek is aan U te danken’.<br />
18 Hij maakte in 1635 ook het portret van Vondel. Momenteel in het Rijksmuseum,<br />
Amsterdam.<br />
19 WEB p. 119 brief nr. 73 Aan Jan Greshoff (27 maart 1933) p. 120. Op 18 maart 1933<br />
schreef Ter Braak in een brief aan E. du Perron dat hij van Elsschot een vers over Jan Greshoff<br />
had ontvangen ‘dat hij (zonder dat Jan er van wist) graag in Forum zou hebben. Wat denk<br />
jij ervan? Het is wel aardig, maar ik herken er den goeden Jan toch maar half in.’ MtB/EdP,<br />
deel II, p. 10.<br />
20 Elsschot leest voor (De briefwisseling tussen Willem Elsschot en Jan C. Villerius) (Ed.)<br />
Wieneke ’t Hoen en Vic van de Reijt, Amsterdam 1999, p. 128-129<br />
21 Johan Anthierens, Willem Elsschot/Het Ridderspoor, Leuven 1992 (voortaan JAW) p. 160.<br />
22 Volgens Fernand Auwera werd die veronderstelling ook door Ida De Ridder niet tegengesproken<br />
(Fernand Auwera, Willem Elsschot, Baarn 1999 p.65. Ida De Ridder: ‘Mits het veranderen<br />
van een paar woorden is het gedicht ‘Aan Jan Greshoff’ een schittterend zelfportret.’ ) Mij<br />
liet Ida De Ridder echter weten dat zij de mogelijkheid van een zelfportret niet wilde uitsluiten,<br />
maar dat zij anderzijds betwijfelt ‘dat Elsschot een gedicht over zichzelf zou schrijven en ook<br />
nog zou publiceren in zijn eigen boek’. (5 april 2004).<br />
23 JAW p.161<br />
24 Foto van Jan Greshoff: AMVC-Letterenhuis. Zij dateert van ca. 1935.<br />
25 Het portret werd door Philips Koninck (1619-1688) geschilderd. In het bezit van het<br />
Rijksmuseum, Amsterdam.<br />
26 WEB p. 119 - 121 brief nr. 73 Aan Jan Greshoff (27 maart 1933), p. 120.<br />
27 WEB p. 106 brief nr. 62 Aan Menno ter Braak (10 maart 1933) en p. 107 brief 63 Aan Jan<br />
Greshoff, op dezelfde dag ,10 maart, gedateerd.<br />
28 WEB p. 112 brief nr. 65 Aan Menno Ter Braak (16 maart 1933) ‘Ik ontving Uw roman…’<br />
en p. 116 brief nr. 68 Aan Menno ter Braak (20 maart 1933) ‘Ik heb Hampton Court met veel<br />
belangstelling gelezen.’<br />
29 WEB p. 104 brief nr. 60 Aan Jan Greshoff (9 maart 1933).<br />
30 WEB p. 105-106 brief nr. 62 Aan Menno ter Braak (10 maart 1933) ‘Hierbij paginas 92 tot<br />
95, ter vervanging van de bestaande paginas 92 die ik U verzoek stuk te scheuren.’<br />
31 WEB p.107 brief 63 Aan Jan Greshoff (10 maart 1933).<br />
32 WEB p. 108 brief nr. 64 Aan Jan Greshoff (13 maart 1933). Het enthousiasme van Elsschot<br />
Kaas als redactionele roman<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 68 20-09-2007 08:19:18
voor een gedicht uit Mirliton zal Greshoff veel plezier hebben gedaan. Enkele maanden<br />
tevoren had Du Perron die bundel zowat afgekraakt. ‘Van Mirliton zou ook voor mijn gevoel<br />
gerust de helft kunnen vervallen. Ik heb Jan dit ook weleens gezegd (niet zoo cru), maar hij is<br />
kinderlijk gehecht aan alles en stelt de schifting liever uit tot later.’ (MtB/EdP I, p. 361, brief<br />
nr. 265 van Du Perron aan Ter Braak, 22 november 1932). Ter Braak was het met Du Perron<br />
eens en kon Greshoff zelf laten inzien dat Du Perron het bij het rechte eind had. MtB/EdP I:<br />
brieven 268 (27 november), 270 (29 november) en 271 (1 december 1932).<br />
33 WEB p. 112 brief nr. 65 Aan Menno ter Braak (16 maart 1933). In bijlage het gedicht ‘Aan<br />
Jan Greshoff’.<br />
34 WEB p.113 brief nr. 66 Aan Jan Greshoff (18 maart 1933). Vertaling stond in bijlage.<br />
35 Ongeveer een jaar later zal Greshoff een bloemlezing van zijn gedichten publiceren<br />
(Gedichten 1907 – 1934.) en rekening houden met de kritiek van Du Perron en Ter Braak.<br />
Op 15 juli 1934 schrijft Du Perron aan Ter Braak ‘Vandaag kreeg ik werkelijk een heerlijke<br />
verrassing: het voortreffelijk uitgegeven deel van Jan’s gedichten. De keuze is ook werkelijk<br />
uitstekend verantwoord: ongeveer alle rotzooi is er uit, en er spreekt toch werkelijk door-endoor<br />
een mensch uit.’ (MtB/EdP III, p. 9 nr. 645). Tot die ‘rotzooi’ moet ook In de Steeg behoord<br />
hebben, want toen De Ridder het gedicht dat hij vertaald had, aan iemand wilde laten lezen<br />
en ernaar zocht in Gedichten 1907 – 1934. vond hij het niet. ‘Als het er in staat, op welke<br />
pagina staat het dan? En staat het er niet in, hoe komt dat dan?’ WEB p. 199 156. Antwerpen<br />
11.12.1934 Briefkaart aan Jan Greshoff. Ik heb niet kunnen achterhalen of Greshoff die<br />
vragen heeft beantwoord.<br />
36 Albert Westerlinck, Alleen en van geen mens gestoord, Davidsfonds Leuven 1964. ‘De<br />
Geusevesper welde hem in ogenblikken van verontwaardiging naar de keel.’ p. 195. Albert<br />
Westerlinck, pseudoniem van José Aerts pr., was professor Letterkunde aan de Katholieke<br />
Universiteit Leuven en vriend van de De Ridder van na de Tweede Wereldoorlog tot aan zijn<br />
dood. Hij kwam aan huis in de Lemméstraat, vooral wanneer een nieuw vat wijn aangestoken<br />
moest worden, tot hij plots wegbleef - volgens wat Ida De Ridder later hoorde zeggen, omdat<br />
zijn bisschop hem dat had opgelegd.<br />
37 Uit de briefwisseling van die dagen in maart tussen Ter Braak en Du Perron blijkt dat de<br />
vrienden zich zorgen maakten over de gezondheid van Jan Greshoff. Du Perron zag hem in<br />
Brussel ‘geplaagd door zorgen en (hij) zag er ziek uit.’ (MtB/EdP , II p.8, 342. Du Perron aan Ter<br />
Braak 16 maart 1933.) Hierop antwoordt Ter Braak twee dagen later: ‘Jan Gr. schijnt inderdaad<br />
ook slecht in orde te zijn; ik hoorde in tijden niets van hem’ (MtB/EdP 343. Ter Braak aan Du<br />
Perron 18 maart 1933, II, p. 10.) Precies op die dag, 18 maart, ontving Ter Braak het briefje<br />
van Elsschot met het gedicht Aan Jan Greshoff waarin gezinspeeld wordt op het ‘einde’ en<br />
het ‘hart’. Uit niets echter blijkt dat de vrienden zich verder nog zorgen hebben gemaakt. De<br />
gezondheid van Greshoff komt nergens meer ter sprake. Al of niet met een zwak hart, Greshoff<br />
zal pas in 1971 sterven, niet in Brussel, maar meer dan negenduizend kilometer daarvandaan,<br />
in Kaapstad.<br />
38 WEB p. 971 brief nr. 1142 Aan Jan van Houts (22 juni 1957).<br />
39 WEK p. 135 waar Peter de Bruijn in zijn ‘Verantwoording’ enkele reacties van recensenten<br />
(Maurice Roelants, F.V. Toussaint van Boelaere, Marnix Gijsen, Joh. De Maegt, Gerard van<br />
Eckeren, M. Revis, Victor E. van Vriesland en Menno ter Braak) de revue laat passeren.<br />
40 WEB p. 117 brief nr. 70 Aan Menno ter Braak (23 maart 1933) p. 117.<br />
41 WEB p. 118 brief nr. 72 Aan Menno ter Braak (27 maart 1933).<br />
42 Peter de Bruijn en het team dat de wetenschappelijke uitgave van Kaas bezorgde (WEK),<br />
Toon Esch 69<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 69 20-09-2007 08:19:18
gaan voorbij aan de allereerste bedoeling van het citaat uit het Boek Job. In hun ‘Annotaties’<br />
p. 177 beperken zij zich tot een beschrijving van de context ervan, maar hebben geen oog<br />
voor ‘de stijlspanning’ van dat vers: het retorische effect van de anaforische tweeledigheid<br />
in de zinsbouw ‘Hier… hier…’, de vloeiende ongeremde klim van de protasis ‘Hier hebben<br />
de boozen het woelen gestaakt,’ de verbrokkelende, afremmende, in drie golven dalende, tot<br />
volledige stilstand dwingende apodosis ‘hier vindt hij – wiens kracht uitgeput is - - - rust.’<br />
Belangrijker dan de context is deze prachtige vertaling. Hetzelfde vers in de Canisius-vertaling<br />
heeft de ‘stijlspanning’ waarop Elsschot de aandacht vestigt, niet. Bijbeldeskundige Emmanuël<br />
Dralans deelde mij mee dat het hier om de Leidse vertaling gaat. Zij verscheen in 1914 ‘en is<br />
het monument van de vrijzinnige Nederlandse theologen, waarvan het Oud Testament vertaald<br />
(werd) door Hooykaas, Kosters, Kuenen en Oost.’ De juiste tekst verloopt echter anders: ‘Daar<br />
hebben de boozen het woelen gestaakt: daar vinden zij wier kracht uitgeput is, rust .’ (E-mail<br />
van 14 juli 2004). Elsschot heeft blijkbaar uit het hoofd geciteerd. Met dank aan E. Dralans,<br />
ook aan Ida De Ridder die mij met E. Dralans in contact bracht.<br />
43 WEK p. 128 en p. 133. Peter de Bruijn, in een e-mail van 21 april 2004, liet mij weten dat<br />
‘Personages’ en ‘Elementen’ in het originele typoscript (M2 ) op één niet genummerde pagina<br />
staan. ‘Gezien de aard van PE/EL is dat niet-genummerd-zijn m.i. niet vreemd (het zou immers<br />
als een soort voorwerk gezien kunnen worden). Daardoor valt ook niet te zeggen of PE/EL wel<br />
of niet van meet af aan tot het typoscript hebben behoord.’<br />
44 WEB, Brief nr. 59 {Antwerpen, 3.3.1933 Aan Jan Greshoff} p. 102.<br />
45 Menno ter Braak, Démasqué der Schoonheid, Forum 1e jaargang, uit de herdruk in de<br />
Stoa-reeks, Amsterdam 1962 p. 37-38. (MtB Démasqué)<br />
46 Ibidem p. 15.<br />
47 Een associatie met wat Ter Braak schreef over het ‘verzen bakken’ van Vondel?<br />
48 WEB in voetnoot bij brief nr. 80 p. 125.<br />
49 WEB in voetnoot bij brief nr. 72 p. 118.<br />
50 Raymond Vervliet maakte mij erop attent dat in de Inleiding het woord ‘tragedie’ en/of<br />
‘tragisch’ elf keer voorkomt, in één alinea, alinea 23, vier keer na elkaar, in de volgende alinea<br />
nog eens drie keer.<br />
51 Een kopie van het schoolopstel wordt in het AMVC – Letterenhuis te Antwerpen bewaard.<br />
52 Fernand Auwera, Willem Elsschot, Baarn 1999 p. 56. Volgens Ida De Ridder werd het door<br />
Walter De Ridder bewaard.<br />
53 Los van mijn onderzoek en in een ander discours bracht ook Raymond Vervliet een<br />
gelijkaardige dramatische structuur aan het licht in Elsschots laatste verhaal Het Dwaallicht.<br />
Raymond Vervliet Het Dwaallicht Achterna. Een poging tot synthetisch interpreteren, Studia<br />
Germanica Gandensia, Gent (1974) p. 48.<br />
Deel 3<br />
54 Bovendien wenste De Ridder niet alleen Laarmans, maar waarschijnlijk ook zichzelf, als<br />
auteur, in verband gebracht te zien met de dappere held van de Mancha.<br />
55 R. Binnemans, De Bult spreekt, in Vandaag 7, (Ed.) Frans De Bruyn, Jaap Romijn, Oscar<br />
Timmers, Utrecht, 1961, p. 15.<br />
70 Kaas als redactionele roman<br />
[ Brasschaat, mei 2007 ]<br />
Copyright © Antonius F.I.J. Esch 2007<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 70 20-09-2007 08:19:18
Toon Esch 71<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 71 20-09-2007 08:19:19
72<br />
<strong>Tijdschrift</strong>endag Boekenbeurs<br />
Zaterdag 3 november 2007<br />
Op zaterdag 3 november staan de literaire en culturele tijdschriften uit<br />
Vlaanderen in de kijker op de Boekenbeurs. Breng een bezoekje aan het CeLTeiland<br />
op de stand van EPO en haal daar het gratis magazine Het beste uit de<br />
tijdschriften. De keuze van Margot Vanderstraeten op. Of pik een van de panelgesprekken<br />
mee op de Boekenverdieping.<br />
GRATIS MAGAZINE<br />
Het beste uit de tijdschriften.<br />
De keuze van Margot Vanderstraeten<br />
Schrijfster en freelance journaliste Margot Vanderstraeten las de afgelopen jaargang<br />
van alle bij CeLT aangesloten tijdschriften. Ze selecteerde de opmerkelijkste<br />
artikels uit de tijdschriften en licht haar keuze toe in een inleidend essay.<br />
PANELGESPREKKEN<br />
Boekenverdieping - Zaal Architectura Links<br />
11u – 13u: Literaire tijdschriften als kweekvijver<br />
Je tekst in een literair tijdschrift: de ideale manier om ontdekt te<br />
worden? Peter Terrin vertelt over zijn persoonlijke ervaringen. De redacties van<br />
De Brakke Hond, Deus Ex Machina, <strong>Gierik</strong> & NVT en Met Andere Zinnen geven<br />
praktische tips.<br />
Panelleden: Michiel Kroese (Deus ex Machina), Johan Vandenbroucke<br />
(De Brakke Hond), Pieter Vermeulen (Met Andere Zinnen) en Diederik<br />
Vandendriessche (<strong>Gierik</strong> & NVT)<br />
Moderator: Anne-Marie Segers<br />
14u – 16u: Het beste uit de tijdschriften. De keuze van Margot<br />
Vanderstraeten<br />
Margot Vanderstraeten las de <strong>Vlaams</strong>e literaire en culturele tijdschriften<br />
van het afgelopen jaar en stelde een bloemlezing samen. Kurt Van Eeghem<br />
praat met haar over de opmerkelijkste artikels.<br />
16u – 17u: Cross-overs: trendy of verrijking?<br />
Van kunstfoto’s in een literair tijdschrift tot onlineperformances: betekenen<br />
cross-overs een meerwaarde of zijn ze een modegril? Een debat met de<br />
redacties van DWB, Yang en Rekto:verso.<br />
Moderator: Jan Baetens<br />
De <strong>Tijdschrift</strong>endag wordt georganiseerd door <strong>Vlaams</strong> Fonds voor de Letteren en<br />
CeLT vzw (Vereniging van de Culturele en Literaire <strong>Tijdschrift</strong>en in Vlaanderen).<br />
<strong>Gierik</strong>96.indd 72 20-09-2007 08:19:19