Proactieve dienstverlening in de strijd tegen onderbescherming
Proactieve dienstverlening in de strijd tegen onderbescherming
Proactieve dienstverlening in de strijd tegen onderbescherming
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Proactieve</strong><br />
<strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>strijd</strong> <strong>tegen</strong><br />
on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g<br />
Beleidsvisietekst<br />
Samenwerk<strong>in</strong>gsverband maatschappelijke <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> sector Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw<br />
21-11-2011
Inhoud<br />
Inleid<strong>in</strong>g ................................................................................................................................................... 3<br />
1. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g: een hardnekkige realiteit ............................................................................... 3<br />
1.1. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g: <strong>de</strong>f<strong>in</strong>ities ................................................................................................. 3<br />
1.2. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> b<strong>in</strong>nen- en buitenland ......................................................................... 4<br />
1.2.1. Ne<strong>de</strong>rlands on<strong>de</strong>rzoek on<strong>de</strong>rzoekt re<strong>de</strong>nen niet-gebruik .............................................. 4<br />
1.2.2. Theorie van maatschappelijke kwetsbaarheid als verklar<strong>in</strong>gsgrond van<br />
on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g .......................................................................................................................... 5<br />
1.3. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g: bijzon<strong>de</strong>re risicogroepen ........................................................................ 6<br />
1.3.1. Verhoogd risico op on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> strikte z<strong>in</strong> ...................................................... 6<br />
1.3.2. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ruimere z<strong>in</strong> ................................................................................... 8<br />
1.4. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g: een voorbeeld uit <strong>de</strong> alledaagse praktijk ............................................... 9<br />
2. <strong>Proactieve</strong> <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>strijd</strong> <strong>tegen</strong> on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g ................................................ 10<br />
2.1. <strong>Proactieve</strong> <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> vergt (tijd voor) kwalitatieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> ........................... 11<br />
2.1.1. Automatische toekenn<strong>in</strong>g van rechten ......................................................................... 11<br />
2.1.2. Doorgedreven <strong>in</strong>formatieverschaff<strong>in</strong>g over sociale rechten ........................................ 11<br />
2.1.3. Nazorg............................................................................................................................ 12<br />
2.2. Outreachend han<strong>de</strong>len: bruggen slaan tussen OCMW’s en on<strong>de</strong>rbescherm<strong>de</strong>n ................ 12<br />
2.2.1. Zorgnetwerk .................................................................................................................. 12<br />
2.2.2. Erfbetre<strong>de</strong>rsnetwerk ..................................................................................................... 13<br />
2.2.3. Scharniernetwerken ...................................................................................................... 13<br />
2.2.4. Mo<strong>de</strong>M .......................................................................................................................... 13<br />
2.2.5. TupperCare .................................................................................................................... 14<br />
2.2.6. Brugfiguren .................................................................................................................... 14<br />
2.3. Geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>gen: lokale ankerplaatsen <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>strijd</strong> <strong>tegen</strong><br />
on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g ............................................................................................................................ 14<br />
2.3.1. Geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g: <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie en kwaliteitscriteria ................................... 14<br />
2.3.2. Geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> het bestuurlijke landschap ................................ 15<br />
2.3.3. Goe<strong>de</strong> (semi-)rurale praktijk: <strong>de</strong> Limburgse dorpsrestaurants als fundament voor<br />
geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>gen ................................................................................................ 16<br />
2.3.4. Goe<strong>de</strong> (kle<strong>in</strong>)ste<strong>de</strong>lijke praktijk: Ontmoet<strong>in</strong>gshuis De Moazoart <strong>in</strong> Lokeren ............... 17<br />
2.3.5. Goe<strong>de</strong> (groot)ste<strong>de</strong>lijke praktijk: geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra <strong>in</strong> Brussel ........................ 18<br />
3. De ro<strong>de</strong> draad: het belang van doelgroepparticipatie .................................................................. 20<br />
Besluit .................................................................................................................................................... 21<br />
Meer <strong>in</strong>formatie .................................................................................................................................... 22
Inleid<strong>in</strong>g<br />
Het recht op maatschappelijke <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>, dat aan burgers een leven <strong>in</strong> menselijke waardigheid<br />
garan<strong>de</strong>ert, staat on<strong>de</strong>r druk: het recht blijkt <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk eer<strong>de</strong>r een ontoereikend vangnet dan een<br />
veerkrachtige spr<strong>in</strong>gplank die effectief leidt tot een leven <strong>in</strong> menselijke waardigheid. Bovendien blijkt<br />
dat vele duizen<strong>de</strong>n rechthebben<strong>de</strong>n zelfs door <strong>de</strong> mazen van dit m<strong>in</strong>imale vangnet glippen en<br />
(over)leven <strong>in</strong> een permanente toestand van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g.<br />
Al vele jaren ontwikkelen diverse regionale <strong>in</strong>stituten voor Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw – zowel <strong>in</strong> lan<strong>de</strong>lijke<br />
als ste<strong>de</strong>lijke gebie<strong>de</strong>n – projecten die op het terre<strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>strijd</strong> aanb<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>tegen</strong> on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g.<br />
Vanuit <strong>de</strong>ze praktijkervar<strong>in</strong>g – en steunend op recent wetenschappelijk on<strong>de</strong>rzoek ter zake –<br />
ontwikkel<strong>de</strong> <strong>de</strong> sector Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw een beleidsvisie op proactieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> als<br />
antwoord op <strong>de</strong> even complexe als schrijnen<strong>de</strong> problematiek van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g.<br />
1. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g: een hardnekkige realiteit 1<br />
1.1. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g: <strong>de</strong>f<strong>in</strong>ities<br />
On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g kan op verschillen<strong>de</strong> manieren begrepen en ge<strong>de</strong>f<strong>in</strong>ieerd wor<strong>de</strong>n:<br />
1. Een m<strong>in</strong>imale <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie omschrijft on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g als ‘een situatie waar<strong>in</strong> potentiële<br />
gerechtig<strong>de</strong>n op a) het leefloon of op b) een f<strong>in</strong>anciële bijpass<strong>in</strong>g (= een vorm van<br />
maatschappelijke/sociale hulp) tot op het niveau van het leefloon dit recht niet opnemen.’ 2<br />
Deze (weliswaar goed meetbare) <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie beperkt on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g tot f<strong>in</strong>anciële<br />
on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g waarbij het leefloon als criterium geldt. Ze vat echter niet alle f<strong>in</strong>anciële<br />
probleemsituaties. Zo hebben mensen met een <strong>in</strong>komen net boven het leefloon het <strong>in</strong><br />
realiteit soms moeilijker dan mensen met een leefloon, omdat ze niet <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g komen<br />
voor een aantal gunsten waarop leefloners aanspraak kunnen maken. ‘Inkomen’ staat <strong>in</strong> vele<br />
gevallen bovendien niet gelijk met ‘beschikbaar of besteedbaar <strong>in</strong>komen’, o.a. omwille van<br />
schul<strong>de</strong>n, alimentatie, sterk uiteenlopen<strong>de</strong> woonlasten enz.<br />
2. Een ruimere <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g 3 focust niet alleen op het f<strong>in</strong>anciële aspect,<br />
maar ook op het ruimere aanbod van het OCMW <strong>in</strong>zake sociale hulp- en <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>.<br />
1<br />
Een centrale bron voor <strong>de</strong>ze beleidsvisietekst vormen <strong>de</strong> tussentijdse rapporter<strong>in</strong>gen van het lopen<strong>de</strong><br />
praktijkon<strong>de</strong>rzoek ‘On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Zuid-Oost Vlaan<strong>de</strong>ren – proactief han<strong>de</strong>len vanuit lan<strong>de</strong>lijke OCMW’s’<br />
van Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Oost-Vlaan<strong>de</strong>ren, uitgevoerd <strong>in</strong> samenwerk<strong>in</strong>g met HIVA-K.U.Leuven.<br />
2<br />
Steenssens K. e.a. (2007), Leven (z)on<strong>de</strong>r leefloon. Deel 1. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g on<strong>de</strong>rzocht. HIVA-K.U.Leuven,<br />
184 p.<br />
3<br />
Sannen e.a. (2007), Leven (z)on<strong>de</strong>r leefloon. Deel 2. Methodiekboek bij on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g: proactief<br />
han<strong>de</strong>len vanuit het OCMW. HIVA-K.U.Leuven, 134 p.
On<strong>de</strong>rbescherm<strong>de</strong>n zijn dan diegenen die hun rechten op sociale hulp- en <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> van<br />
het OCMW niet (volledig) benutten.<br />
3. De sector Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw hanteert een maximale <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie als uitgangspunt voor zijn<br />
visie en han<strong>de</strong>len. Daarbij vormen <strong>de</strong> sociale grondrechten het toets<strong>in</strong>gska<strong>de</strong>r:<br />
on<strong>de</strong>rbescherm<strong>de</strong>n zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie ‘mensen die hun sociale grondrechten niet (alle<br />
en/of volledig) realiseren’. 4 Vanzelfsprekend vormt het realiseren van <strong>de</strong>ze sociale<br />
grondrechten niet uitsluitend een opdracht voor het OCMW.<br />
1.2. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> b<strong>in</strong>nen- en buitenland<br />
Zelfs <strong>in</strong>dien <strong>de</strong> eerste van bovenstaan<strong>de</strong> <strong>de</strong>f<strong>in</strong>ities gehanteerd wordt (en on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g dus<br />
beperkt wordt tot f<strong>in</strong>anciële on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g met het leefloon als criterium), blijkt uit<br />
<strong>in</strong>ternationaal on<strong>de</strong>rzoek dat een heel aantal potentiële rechthebben<strong>de</strong>n op een m<strong>in</strong>imum<strong>in</strong>komen<br />
daar om één of an<strong>de</strong>re re<strong>de</strong>n geen aanspraak op maken. Recente cijfers zijn voor ons land niet<br />
beschikbaar (wat meteen ook een suggestie tot geactualiseerd on<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong>houdt), maar uit eer<strong>de</strong>r<br />
on<strong>de</strong>rzoek blijkt dat het fenomeen van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g nauwelijks overschat kan wor<strong>de</strong>n: <strong>in</strong><br />
België bevond <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 1993-1995 liefst 4,2% van <strong>de</strong> bevolk<strong>in</strong>g zich geduren<strong>de</strong> m<strong>in</strong>imum 1<br />
maand <strong>in</strong> een toestand van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g (waarbij een actualiser<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze cijfers tot 1997<br />
aangaf dat dit aantal niet daal<strong>de</strong>). 5<br />
1.2.1. Ne<strong>de</strong>rlands on<strong>de</strong>rzoek on<strong>de</strong>rzoekt re<strong>de</strong>nen niet-gebruik<br />
Een Ne<strong>de</strong>rlandse studie 6 nam het niet-gebruik van 5 <strong>in</strong>komensafhankelijke regel<strong>in</strong>gen on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> loep.<br />
Bij alle 5 regel<strong>in</strong>gen bleek een substantieel niet-gebruik: 27% bij <strong>de</strong> huursubsidie en 37% bij <strong>de</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rlandse variant op onze school- of studietoelage, regel<strong>in</strong>gen die bei<strong>de</strong> openstaan met <strong>in</strong><br />
verhoud<strong>in</strong>g hogere <strong>in</strong>komens. Bij <strong>de</strong> 3 regel<strong>in</strong>gen gericht op huishou<strong>de</strong>ns met een <strong>in</strong>komen op<br />
m<strong>in</strong>imumniveau ligt het aan<strong>de</strong>el niet-gebruikers (nog) hoger: 45% bij <strong>de</strong> regel<strong>in</strong>g kwijtscheld<strong>in</strong>g<br />
lokale heff<strong>in</strong>gen, 68% bij <strong>de</strong> algemene bijstand als aanvull<strong>in</strong>g op loon, pensioen of uitker<strong>in</strong>g en 54%<br />
bij <strong>de</strong> langdurigheidstoeslag. Een bijhoren<strong>de</strong> enquête bracht <strong>de</strong> voornaamste re<strong>de</strong>nen van nietgebruik<br />
aan het licht:<br />
- Gebrekkige kennis.<br />
- Men <strong>de</strong>nkt er toch geen recht op te hebben.<br />
- Men <strong>de</strong>nkt <strong>de</strong> regel<strong>in</strong>g niet of slechts kortstondig nodig te hebben of men v<strong>in</strong>dt het te<br />
ontvangen bedrag niet <strong>de</strong> moeite waard.<br />
- De te verwachten transactiekosten zoals <strong>de</strong> tijd en <strong>de</strong> moeite die men er<strong>in</strong> moet steken.<br />
- De angst voor stigmatiser<strong>in</strong>g of sociale afkeur<strong>in</strong>g (gold <strong>in</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>re mate).<br />
Opvallend: a) het niet-gebruik bleek substantieel hoger te zijn <strong>in</strong>dien het subsidies of<br />
tegemoetkom<strong>in</strong>gen betrof die gericht waren op <strong>de</strong> laagste <strong>in</strong>komensgroepen (meer en hogere<br />
4<br />
De sociale grondrechten zijn vastgelegd <strong>in</strong> <strong>de</strong> artikels 23 en 24 van <strong>de</strong> Grondwet. Het betreft het recht op<br />
arbeid, op sociale zekerheid, op bescherm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> gezondheid, op on<strong>de</strong>rwijs, op sociale, geneeskundige en<br />
juridische bijstand, op behoorlijke huisvest<strong>in</strong>g, op bescherm<strong>in</strong>g van een gezond leefmilieu en op culturele en<br />
maatschappelijke ontplooi<strong>in</strong>g.<br />
5<br />
Groenez S. & Nicaise I. (2002), Traps and spr<strong>in</strong>gboards <strong>in</strong> European m<strong>in</strong>imum <strong>in</strong>come systems: the Belgian<br />
case. HIVA-K.U.Leuven, 138 p.<br />
6<br />
Aangehaald <strong>in</strong> het eer<strong>de</strong>r genoem<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoek ‘On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g Zuid-Oost Vlaan<strong>de</strong>ren’.
drempels) en b) niet-gebruik blijkt tot op zekere hoogte onvermij<strong>de</strong>lijk <strong>in</strong>dien het <strong>in</strong>itiatief bij <strong>de</strong><br />
cliënt blijft liggen. Het lijkt erg aannemelijk om te stellen dat <strong>de</strong> conclusies van dit on<strong>de</strong>rzoek ook<br />
voor Vlaan<strong>de</strong>ren en België uiterst relevant zijn.<br />
1.2.2. Theorie van maatschappelijke kwetsbaarheid als verklar<strong>in</strong>gsgrond van<br />
on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g<br />
Ook <strong>de</strong> theorie van maatschappelijke kwetsbaarheid biedt een sterke verklar<strong>in</strong>gsgrond voor<br />
on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g.<br />
Deze theorie gaat er vanuit dat achterstell<strong>in</strong>g en uitsluit<strong>in</strong>g meestal verklaard kan wor<strong>de</strong>n door een<br />
samenspel van elkaar versterken<strong>de</strong> factoren, die op verschillen<strong>de</strong> niveaus werkzaam zijn en op<br />
mekaar <strong>in</strong>spelen. Dit wil zeggen dat achterstell<strong>in</strong>g en uitsluit<strong>in</strong>g gezien wordt als me<strong>de</strong> het gevolg<br />
van:<br />
- De <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> samenlev<strong>in</strong>g op economisch, sociaal en cultureel vlak.<br />
- De manier waarop gemeenschappen en organisaties functioneren.<br />
- De manier waarop <strong>in</strong>dividuen betekenis geven aan <strong>de</strong> maatschappelijke processen en <strong>de</strong><br />
effecten ervan <strong>in</strong>ternaliseren, met mogelijk gevoelens van machteloosheid, laag zelfbeeld en<br />
zelfvertrouwen, … tot gevolg. Het gaat resp. over <strong>de</strong> structurele, <strong>in</strong>stitutionele en <strong>in</strong>dividuele<br />
dimensie <strong>in</strong> het verklaren van achterstell<strong>in</strong>g en uitsluit<strong>in</strong>g.<br />
De theorie vertrekt vanuit <strong>de</strong> structurele dimensie. Hier ligt het fundament van situaties van<br />
achterstell<strong>in</strong>g en uitsluit<strong>in</strong>g. Bepaal<strong>de</strong> bevolk<strong>in</strong>gsgroepen riskeren immers actief gekwetst te wor<strong>de</strong>n<br />
door <strong>de</strong> manier waarop onze maatschappij georganiseerd is. Ze genieten we<strong>in</strong>ig van het positieve<br />
aanbod aan <strong>in</strong>formatie, vorm<strong>in</strong>g, hulpverlen<strong>in</strong>g en respect dat <strong>de</strong> maatschappij aan haar burgers<br />
biedt, maar wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> die contacten met maatschappelijke <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen vooral geconfronteerd met<br />
<strong>de</strong> controleren<strong>de</strong>, sanctioneren<strong>de</strong> en discrim<strong>in</strong>eren<strong>de</strong> aspecten. Hierdoor ontwikkelen ze we<strong>in</strong>ig of<br />
geen positieve sociale b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g. Zo kunnen structurele oorzaken aan <strong>de</strong> basis liggen van factoren op<br />
<strong>in</strong>stitutioneel en zelfs <strong>in</strong>dividueel niveau die situaties van achterstell<strong>in</strong>g en uitsluit<strong>in</strong>g mee kunnen<br />
bestendigen en versterken.<br />
Deze theorie toont ons dat cultuur, naast <strong>de</strong> socio-economische situatie, ook een mechanisme van<br />
macht is en dus een belangrijke factor <strong>in</strong> het veroorzaken en bestendigen van achterstell<strong>in</strong>g en<br />
uitsluit<strong>in</strong>g. Kenmerkend voor maatschappelijk kwetsbare groepen is dat hen <strong>de</strong> macht ontbreekt om<br />
hun eigen cultuur te laten opnemen en valoriseren <strong>in</strong> <strong>de</strong> maatschappelijk erken<strong>de</strong> cultuur.<br />
Maatschappelijke kwetsbaarheid verwijst naar een <strong>in</strong>teractief en naar een cumulatief proces.<br />
Kwetsbaarheid is per <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie een <strong>in</strong>teractioneel begrip: men is kwetsbaar voor iets. De kwets<strong>in</strong>g<br />
gebeurt <strong>in</strong> cont<strong>in</strong>ue <strong>in</strong>teractie tussen <strong>in</strong>dividuen/groepen en <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g. Het is ook een cumulatief<br />
proces: eens gekwetst verhoogt <strong>de</strong> kans om <strong>in</strong> <strong>de</strong> toekomst opnieuw gekwetst te wor<strong>de</strong>n. Door het<br />
uitstoten en stigmatiseren, dragen maatschappelijke <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen actief bij tot <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>re sociale<br />
achteruitgang van diegenen die reeds kwetsbaar zijn. Zo dreigt men terecht te komen <strong>in</strong> een<br />
neerwaartse spiraal.
1.3. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g: bijzon<strong>de</strong>re risicogroepen<br />
Zowel uit on<strong>de</strong>rzoek als praktijkervar<strong>in</strong>g blijkt dat een aantal groepen <strong>in</strong> onze samenlev<strong>in</strong>g kampt<br />
met een sterk verhoogd risico op on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g.<br />
In semirurale en rurale gebie<strong>de</strong>n 7 vormt on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g – door <strong>de</strong> afwezigheid van een<br />
uitgebreid netwerk van sociale voorzien<strong>in</strong>gen – een hardnekkig fenomeen dat extra beleidsaandacht<br />
vergt. In semiurbane en urbane gebie<strong>de</strong>n vormen on<strong>de</strong>r meer gez<strong>in</strong>nen van allochtone orig<strong>in</strong>e een<br />
extra kwetsbare groep.<br />
We maken een on<strong>de</strong>rscheid tussen risicogroepen die kampen met on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> strikte z<strong>in</strong> 8<br />
(een onbenut recht op leefloon of op een f<strong>in</strong>anciële bijpass<strong>in</strong>g tot op het niveau van het leefloon) en<br />
risicogroepen die kampen met on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ruimere z<strong>in</strong> (doelgroepen die hun sociale<br />
grondrechten niet of onvolledig realiseren en m.a.w. kampen met een sterk verhoogd armoe<strong>de</strong>risico).<br />
1.3.1. Verhoogd risico op on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> strikte z<strong>in</strong><br />
1.3.1.1. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>de</strong>n op het platteland<br />
Plattelandsarmoe<strong>de</strong> vormt beleidsmatig nauwelijks een thema, zo blijkt uit een on<strong>de</strong>rzoek van<br />
CERA 9 . Nochtans zijn daar gegron<strong>de</strong> re<strong>de</strong>nen toe:<br />
- Twee socio<strong>de</strong>mografische ten<strong>de</strong>nsen – ontgroen<strong>in</strong>g en vergrijz<strong>in</strong>g – laten zich sterk gevoelen<br />
op het platteland: <strong>de</strong> beperktere <strong>in</strong>formele zorg (mee ten gevolge van ontgroen<strong>in</strong>g) creëert<br />
er een nog veel grotere professionele zorgbehoefte dan sowieso al het geval is (ten gevolge<br />
van vergrijz<strong>in</strong>g). Ook afbrokkelen<strong>de</strong> sociale netwerken zijn (niet enkel voor senioren<br />
overigens) een zeer reëel probleem.<br />
- Door economische schaalvergrot<strong>in</strong>g (centralisatie) van publieke en commerciële diensten en<br />
rationaliser<strong>in</strong>g (<strong>in</strong> functie van kostenbeheers<strong>in</strong>g) is op het platteland een ten<strong>de</strong>ns merkbaar<br />
van terugtre<strong>de</strong>n<strong>de</strong> diensten en voorzien<strong>in</strong>gen.<br />
- Ook vervoersarmoe<strong>de</strong> is een reële problematiek op het platteland. In comb<strong>in</strong>atie met <strong>de</strong><br />
afbrokkel<strong>de</strong>n sociale netwerken leidt dit tot vereenzam<strong>in</strong>g (zeker on<strong>de</strong>r senioren) en een<br />
verhoog<strong>de</strong> sociale kwetsbaarheid.<br />
- Tenslotte zijn ook <strong>de</strong> woonno<strong>de</strong>n op het platteland groot: <strong>de</strong> private huurmarkt is er erg<br />
beperkt, <strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g tussen prijs en kwaliteit laat er te wensen over, huiseigenaars<br />
kunnen er vaak gecatalogeerd wor<strong>de</strong>n als ‘house-rich, but <strong>in</strong>come-poor’ enz 10 .<br />
Beleidsmatig wordt hier onvoldoen<strong>de</strong> aandacht aan geschonken. Kle<strong>in</strong>e gemeenten en OCMW’s op<br />
het platteland beschikken niet over <strong>de</strong> nodige bestuurskracht om effectieve antwoor<strong>de</strong>n te bie<strong>de</strong>n<br />
op <strong>de</strong> steeds toenemen<strong>de</strong> zorgvragen allerhan<strong>de</strong>. Het risico op on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g is daardoor<br />
grotere op het platteland, aldus het rapport van CERA.<br />
7<br />
Deze categorieën zijn gebaseerd op het rapport Vlaamse afbaken<strong>in</strong>g van het platteland, een statistische<br />
analyse. Het is raadpleegbaar via http://lv.vlaan<strong>de</strong>ren.be/nlapps/docs/<strong>de</strong>fault.asp?id=507.<br />
8<br />
Zoals eer<strong>de</strong>r gesteld, kampt 4,2% van <strong>de</strong> bevolk<strong>in</strong>g met (zelfs) <strong>de</strong>ze strikte vorm van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g.<br />
9<br />
Mathijssen C. (2010), Armoe<strong>de</strong>be<strong>strijd</strong><strong>in</strong>g op het platteland. Op zoek naar knelpunten én uitwegen. Rapport<br />
van literatuuron<strong>de</strong>rzoek, <strong>in</strong>terviews en ron<strong>de</strong> tafel. CERA.<br />
10<br />
Trends die ook bevestigd wer<strong>de</strong>n door het rapport Wie moet er dan mijn duiven melken? Een on<strong>de</strong>rzoek naar<br />
<strong>de</strong> leefkwaliteit van ou<strong>de</strong>ren <strong>in</strong> het Pajottenland van Riso Vlaams-Brabant.
Ook op het terre<strong>in</strong> wordt dit zo ervaren 11 . In West-Vlaamse plattelandsgebie<strong>de</strong>n bijvoorbeeld<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> ste<strong>de</strong>n (Ieper, Poper<strong>in</strong>ge en Wervik), die <strong>in</strong>tegraal <strong>de</strong>el uitmaken van een<br />
plattelandsregio, belast met bijkomen<strong>de</strong> opdrachten b<strong>in</strong>nen die plattelandscontext, maar ze wor<strong>de</strong>n<br />
niet erkend als centrumstad en er wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> regelgev<strong>in</strong>g e.d. evenm<strong>in</strong> reken<strong>in</strong>g gehou<strong>de</strong>n met die<br />
plattelandscontext. De afgelopen jaren zijn er tal van projecten opgezet on<strong>de</strong>r impuls van <strong>de</strong><br />
prov<strong>in</strong>cie en met Europese projectsubsidies (zoals LEADER). Een groot knelpunt is echter dat het gaat<br />
om tij<strong>de</strong>lijke projectsubsidies voor 2 à 3 jaar. Als het project is afgerond zijn er hoge verwacht<strong>in</strong>gen<br />
bij <strong>de</strong> doelgroep om <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g voort te zetten. Maar <strong>de</strong> cont<strong>in</strong>uer<strong>in</strong>g is niet vanzelfsprekend, zeker<br />
niet <strong>in</strong> lan<strong>de</strong>lijke gemeenten die budgettair erg krap bij kas zitten.<br />
Ook <strong>de</strong> Verenig<strong>in</strong>g van Vlaamse Ste<strong>de</strong>n en Gemeenten (VVSG) vroeg reeds meermaals aandacht<br />
voor <strong>de</strong> penibele f<strong>in</strong>anciële situatie van plattelandsgemeenten en <strong>de</strong> nefaste gevolgen hiervan op<br />
o.a. <strong>de</strong> leefbaarheid 12 .<br />
1.3.1.2. Zelfstandigen en landbouwers<br />
De omvang van armoe<strong>de</strong> bij zelfstandige on<strong>de</strong>rnemers kan nauwelijks overschat wor<strong>de</strong>n 13 . In<br />
Vlaan<strong>de</strong>ren situeert ca. 25% van <strong>de</strong> zelfstandigen on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> armoe<strong>de</strong>grens, <strong>in</strong> België loopt dit<br />
percentage op tot 35%. Ook Ne<strong>de</strong>rlands on<strong>de</strong>rzoek toont aan dat zelfstandige on<strong>de</strong>rnemers vier<br />
maal meer kans hebben op een <strong>in</strong>komen on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgrens dan loontrekken<strong>de</strong>n.<br />
Armoe<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r zelfstandige on<strong>de</strong>rnemers wordt vaak miskend: het clichébeeld van <strong>de</strong><br />
gefortuneer<strong>de</strong> zelfstandige is en blijft overheersend. Daarmee samenhangend baadt armoe<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<br />
zelfstandigen <strong>in</strong> een taboesfeer: zelfstandigen zelf vluchten <strong>in</strong> isolement (verdoken armoe<strong>de</strong>) en<br />
ervaren hun mislukk<strong>in</strong>g heel sterk als een persoonlijk falen. Wat <strong>in</strong> veel gevallen dan weer leidt tot<br />
een neerwaartse spiraal (bv. echtscheid<strong>in</strong>gen als gevolg van faillissement).<br />
Maatschappelijk werkers van OCMW’s geven aan dat ze dikwijls pas <strong>in</strong> een te laat stadium met <strong>de</strong><br />
problematiek geconfronteerd wor<strong>de</strong>n, als <strong>de</strong> <strong>de</strong>urwaar<strong>de</strong>rs al op pad zijn. Dat hangt samen met <strong>de</strong><br />
vaststell<strong>in</strong>g dat zelfstandigen slechts <strong>in</strong> uiterste nood een beroep wensen te doen op hulp vanuit het<br />
OCMW, dat voor hen een nare bijklank heeft.<br />
Maatschappelijk werkers voelen zich ook niet altijd voldoen<strong>de</strong> gewapend om hulpverlen<strong>in</strong>g op maat<br />
te bie<strong>de</strong>n: faillissementen e.d. zijn complexe dossiers waarvoor specifieke kennis onontbeerlijk is.<br />
Ook schul<strong>de</strong>isers, belast<strong>in</strong>gsontvangers, curatoren en <strong>de</strong>urwaar<strong>de</strong>rs werken niet steeds goed mee.<br />
Ook landbouwers vormen een risicogroep op het vlak van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g 14 . Zij kampen met een<br />
mix van bedrijfsgebon<strong>de</strong>n problemen (bv. f<strong>in</strong>anciële problemen), persoonsgebon<strong>de</strong>n problemen (bv.<br />
alleenstaan<strong>de</strong> mannelijke landbouwers die onvoldoen<strong>de</strong> <strong>in</strong> staat blijken om alleen een bedrijf en<br />
huishoud<strong>in</strong>g te runnen), gez<strong>in</strong>sgebon<strong>de</strong>n problemen (bv. opvolg<strong>in</strong>g, generatiespann<strong>in</strong>gen, ontbreken<br />
van een toekomstperspectief voor het bedrijf enz.), omgev<strong>in</strong>gsgebon<strong>de</strong>n problemen (bv. klachten<br />
11<br />
Hautekeur G. (2011), Armoe<strong>de</strong> en sociale uitsluit<strong>in</strong>g op het platteland: resultaten van verkenn<strong>in</strong>g.<br />
Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Vlaan<strong>de</strong>ren.<br />
12<br />
Manifest plattelandsgemeenten van VVSG (2010).<br />
13<br />
Lambrecht J. & Beens E. (2004), De wil is er. Maar waar is <strong>de</strong> weg? Armoe<strong>de</strong> bij zelfstandige on<strong>de</strong>rnemers.<br />
CERA. Geciteerd <strong>in</strong> ‘On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g Zuid-Oost Vlaan<strong>de</strong>ren’.<br />
14<br />
Stevens, J. & Michiels, M. (red.) (2007), Agrariërs <strong>in</strong> beeld. Resultaten van een project ‘Op eigen kracht van<br />
boerenbestaan naar an<strong>de</strong>r bestaan’. Geciteerd <strong>in</strong> ‘On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g Zuid-Oost Vlaan<strong>de</strong>ren’.
van buren <strong>in</strong> verband met stankoverlast) en maatschappijgebon<strong>de</strong>n problemen (bv. spann<strong>in</strong>gen<br />
tussen landbouwers en niet-landbouwers over dierenwelzijn, ecologie enz.).<br />
Ondanks <strong>de</strong>ze veelheid aan problemen, geven tal van maatschappelijk werkers van OCMW’s <strong>in</strong> rurale<br />
en semirurale gebie<strong>de</strong>n aan dat ze nog nooit geconfronteerd wer<strong>de</strong>n met hulpvragen van<br />
landbouwers: aankloppen bij hulpverlen<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>stanties behoort dui<strong>de</strong>lijk niet tot <strong>de</strong> landbouwcultuur.<br />
1.3.1.3. Eenpersoonshuishou<strong>de</strong>ns en grote gez<strong>in</strong>nen<br />
Zowel eenpersoonshuishou<strong>de</strong>ns als grote gez<strong>in</strong>nen (zes personen en meer) lopen een significant<br />
groter risico op on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g dan an<strong>de</strong>re gez<strong>in</strong>ssamenstell<strong>in</strong>gen. Omgekeerd zijn huishou<strong>de</strong>ns<br />
met vier personen significant on<strong>de</strong>rver<strong>tegen</strong>woordigd. 15<br />
On<strong>de</strong>r grote gez<strong>in</strong>nen stellen we (wanneer we on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ruimere z<strong>in</strong> <strong>in</strong>terpreteren) een<br />
overver<strong>tegen</strong>woordig<strong>in</strong>g vast van gez<strong>in</strong>nen van allochtone orig<strong>in</strong>e. Deze zijn op hun beurt<br />
overver<strong>tegen</strong>woordigd <strong>in</strong> (groot)ste<strong>de</strong>lijke gebie<strong>de</strong>n.<br />
Onze systemen van sociale zekerheid en sociale bijstand blijken met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n het best<br />
afgestemd op het gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> gez<strong>in</strong> van twee ou<strong>de</strong>rs met twee k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren.<br />
1.3.2. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ruimere z<strong>in</strong><br />
1.3.2.1. Gez<strong>in</strong>nen van Marokkaanse en/of Turkse orig<strong>in</strong>e<br />
Wetenschappelijke gegevens over <strong>de</strong> mate van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g van gez<strong>in</strong>nen van allochtone<br />
orig<strong>in</strong>e zijn niet voorhan<strong>de</strong>n. Maar alvast <strong>in</strong> <strong>de</strong> algemene armoe<strong>de</strong>statistieken zijn <strong>de</strong>ze zwaar<br />
overver<strong>tegen</strong>woordigd: terwijl 10% van <strong>de</strong> mensen <strong>in</strong> armoe<strong>de</strong> van Belgische afkomst is, stijgt dit<br />
percentage tot liefst 55% (gez<strong>in</strong>nen van Marokkaanse orig<strong>in</strong>e) en 59% (gez<strong>in</strong>nen van Turkse<br />
orig<strong>in</strong>e). 16<br />
Gekleur<strong>de</strong> armoe<strong>de</strong> betreft voornamelijk – zij het uiteraard niet uitsluitend – een ste<strong>de</strong>lijk<br />
fenomeen.<br />
1.3.2.2. Jongeren<br />
Verschillen<strong>de</strong> sectoren en organisaties wijzen op een groeien<strong>de</strong> groep probleemjongeren (on<strong>de</strong>r<br />
meer, maar niet uitsluitend) op het platteland 17 . Het betreft jongeren die hun schoolopleid<strong>in</strong>g niet<br />
hebben afgemaakt, zon<strong>de</strong>r enig perspectief op tewerkstell<strong>in</strong>g en die <strong>de</strong> nodige stabiliteit missen <strong>in</strong><br />
hun leven. Eén van <strong>de</strong> gevolgen hiervan is het stijgend aantal gevallen van jongeren met<br />
drugsproblemen.<br />
1.3.2.3. Multiproblemgez<strong>in</strong>nen<br />
Maatschappelijk werkers van OCMW’s en an<strong>de</strong>re welzijnswerkers wijzen ook op een toename van<br />
<strong>de</strong> complexiteit van dossiers, <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> multiproblemgez<strong>in</strong>nen. Het gaat om een comb<strong>in</strong>atie<br />
van psychosociale problemen, te laag <strong>in</strong>komen, schul<strong>de</strong>n, echtscheid<strong>in</strong>g, opvoed<strong>in</strong>gsproblemen met<br />
k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren enz.<br />
15 Uit het hoger vermel<strong>de</strong> rapport Leven (z)on<strong>de</strong>r leefloon.<br />
16 OASeS, Universiteit Antwerpen en CEDEM, Université <strong>de</strong> Liège (2007), Armoe<strong>de</strong> bij personen van<br />
buitenlandse afkomst. Rapport van een on<strong>de</strong>rzoek over <strong>de</strong> relatie tussen migratie en armoe<strong>de</strong>. Acco.<br />
17 Uit het hoger vermel<strong>de</strong> rapport Armoe<strong>de</strong> en sociale uitsluit<strong>in</strong>g op het platteland: resultaten van verkenn<strong>in</strong>g.
In rurale en semirurale gebie<strong>de</strong>n zijn diensten en organisaties voor bijvoorbeeld<br />
opvoed<strong>in</strong>gson<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g, geestelijke gezondheidszorg, begeleid wonen enz. bovendien nauwelijks<br />
aanwezig.<br />
1.4. On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g: een voorbeeld uit <strong>de</strong> alledaagse praktijk 18<br />
Tot het werkgebied van het Sociaal Verhuurkantoor (SVK) Land van Loon horen S<strong>in</strong>t-Trui<strong>de</strong>n, Heers,<br />
Borgloon, Alken en Tongeren. Die laatste gemeente is evenwel niet aangesloten bij het SVK. Het Land<br />
van Loon huurt won<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> eigenaars en verhuurt die dan door aan mensen die <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g<br />
komen. Kandidaat-huur<strong>de</strong>rs moeten aan een aantal voorwaar<strong>de</strong>n voldoen: het gaat om mensen met<br />
een beperkt <strong>in</strong>komen (leefloon, vervang<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>komen, …), mensen waarvan <strong>de</strong> huidige huurprijs hoger<br />
is dan 35% van hun <strong>in</strong>komen, mensen die dakloos zijn of waarvan <strong>de</strong> opzeg van <strong>de</strong> huur m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan 3<br />
maan<strong>de</strong>n bedraagt. Het Land van Loon baseert zich op <strong>de</strong> prioriteitenlijst en op <strong>de</strong> adm<strong>in</strong>istratieve<br />
voorwaar<strong>de</strong>n die gel<strong>de</strong>n voor alle SVK’s. Zo moet men belast<strong>in</strong>gbrief van <strong>de</strong> voorbije jaar kunnen<br />
voorleggen, alsook <strong>de</strong> nodige attesten.<br />
De kandidaten voor het SVK wor<strong>de</strong>n meestal doorverwezen door het OCMW of an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>stanties. Het<br />
gaat om maatschappelijk kwetsbare groepen, met name mensen die een uitker<strong>in</strong>g krijgen van het<br />
OCMW, die leven van een vervang<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>komen zoals een werkloosheidsuitker<strong>in</strong>g of een ziekte en<br />
<strong>in</strong>validiteitsverzeker<strong>in</strong>g (met grote medische kosten). Tot <strong>de</strong> doelgroep horen ook vreem<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen uit<br />
het asielcentrum <strong>in</strong> S<strong>in</strong>t-Trui<strong>de</strong>n, die na hun regularisatie <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g komen voor een leefloon van<br />
het OCMW. Ver<strong>de</strong>r is er een toename van mensen die uit <strong>de</strong> echt geschei<strong>de</strong>n zijn, vooral vrouwen die<br />
alleenstaan met k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren. On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> kandidaten ook almaar meer mensen met psychische of<br />
psychiatrische problemen (nadat ze ontslagen zijn uit een <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g).<br />
Die mensen maken meestal geen schijn van kans op <strong>de</strong> privé huurmarkt als ze aan het<br />
vastgoedkantoor hun loonfiche moeten voorleggen. Bovendien zijn <strong>de</strong> huurprijzen meestal<br />
onbetaalbaar, <strong>in</strong> Zuid-Limburg betaalt men voor een won<strong>in</strong>g al vlug 600 tot 800 € per maand. Bij het<br />
SVK betalen huur<strong>de</strong>rs maximum €485, eventueel verhoogd met een bedrag per bijkomen<strong>de</strong><br />
slaapkamer voor grote gez<strong>in</strong>nen. De huurprijs wordt eventueel verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rd met <strong>de</strong> huursubsidie<br />
waarop men recht heeft.<br />
Om <strong>de</strong> toegang tot het SVK te verhogen, houdt het SVK twee keer per maand een zitdag <strong>in</strong> het OCMW<br />
van <strong>de</strong> gemeenten die zijn aangesloten bij het Land van Loon. Uitzon<strong>de</strong>rlijk brengt het SVK een<br />
huisbezoek bij mensen die zich nauwelijks kunnen verplaatsen.<br />
Toch is er dui<strong>de</strong>lijk sprake van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g. Ongeveer één <strong>de</strong>r<strong>de</strong> van <strong>de</strong> kandidaten die <strong>in</strong><br />
pr<strong>in</strong>cipe recht zou hebben op een huurwon<strong>in</strong>g, raken nooit <strong>in</strong>geschreven bij het SVK. Men is niet <strong>in</strong><br />
staat om <strong>de</strong> nodige documenten <strong>in</strong> or<strong>de</strong> te brengen. De adm<strong>in</strong>istratieve rompslomp is te omslachtig,<br />
maar het SVK kan door een personeelstekort (een halftijdse kracht op het SVK om <strong>de</strong> <strong>in</strong>schrijv<strong>in</strong>gen te<br />
verzorgen) het niet voor hen doen. Als <strong>de</strong> vereiste documenten zijn <strong>in</strong>geleverd, kan het SVK wel nog<br />
aanvullen<strong>de</strong> <strong>in</strong>formatie <strong>in</strong>w<strong>in</strong>nen. Maar <strong>de</strong> wet op <strong>de</strong> privacy maakt dat <strong>de</strong> mensen zelf <strong>de</strong><br />
belast<strong>in</strong>gaangifte of <strong>in</strong>komensattesten moeten aanvragen. Om hun recht op privacy te beschermen<br />
kan het SVK dus niet <strong>in</strong> hun plaats tre<strong>de</strong>n. In het verle<strong>de</strong>n is al herhaal<strong>de</strong>lijk gewezen op <strong>de</strong> noodzaak<br />
18 Uit het hoger vermel<strong>de</strong> rapport Armoe<strong>de</strong> en sociale uitsluit<strong>in</strong>g op het platteland: resultaten van verkenn<strong>in</strong>g.
van een adm<strong>in</strong>istratieve vereenvoudig<strong>in</strong>g en <strong>de</strong> betere afstemm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> adm<strong>in</strong>istraties, en <strong>de</strong><br />
automatische toekenn<strong>in</strong>g van een aantal voorzien<strong>in</strong>gen.<br />
2. <strong>Proactieve</strong> <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>strijd</strong> <strong>tegen</strong> on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g<br />
Proactief han<strong>de</strong>len kan on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n van responsief en actief han<strong>de</strong>len 19 :<br />
- Responsief han<strong>de</strong>len: overheidsdiensten geven uitsluitend antwoord op concrete vragen<br />
van burgers die hiertoe het <strong>in</strong>itiatief nemen.<br />
- Actief han<strong>de</strong>len: burgers krijgen meer<strong>de</strong>re alternatieve aangebo<strong>de</strong>n als antwoord op hun<br />
vragen. Vanuit een <strong>in</strong>tegrale bena<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n zij bovendien actief geïnformeerd over hun<br />
mogelijke rechten en over <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen die zij moeten verrichten om aanspraak te kunnen<br />
maken op één of meer<strong>de</strong>re ‘producten’ (voor<strong>de</strong>len of tegemoetkom<strong>in</strong>gen). Het <strong>in</strong>itiatief<br />
komt evenwel nog steeds van <strong>de</strong> burger.<br />
- Proactief han<strong>de</strong>len is ‘een vorm van <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> waarbij <strong>de</strong> overheid op eigen <strong>in</strong>itiatief<br />
een <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>sproces richt<strong>in</strong>g <strong>de</strong> klant opstart op basis van reeds beken<strong>de</strong> <strong>in</strong>formatie<br />
bij <strong>de</strong> overheid zelf.’ In <strong>tegen</strong>stell<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> twee voorgaan<strong>de</strong> han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gswijzen is <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>itiatiefnemer hier <strong>de</strong> overheid.<br />
In <strong>de</strong> context van OCMW’s kan proactieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> ge<strong>de</strong>f<strong>in</strong>ieerd wor<strong>de</strong>n als ‘alle acties van<br />
een OCMW – al dan niet <strong>in</strong> samenwerk<strong>in</strong>g met an<strong>de</strong>re actoren – die kunnen bijdragen tot het<br />
verm<strong>in</strong><strong>de</strong>ren en voorkomen van situaties van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g’.<br />
Deze figuur – <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> rechtencirkel – stelt <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />
fases <strong>in</strong> een <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>sproces visueel voor. Het centraal<br />
probleem is dat er te we<strong>in</strong>ig wordt <strong>in</strong>gezet op preventie en op het<br />
opsporen en bena<strong>de</strong>ren van potentiële rechthebben<strong>de</strong>n.<br />
De uitdag<strong>in</strong>g is om op <strong>de</strong>ze fases <strong>in</strong> te zetten en op die manier te<br />
komen tot een meer proactieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>. De rechtencirkel kan<br />
daarbij dienst doen als een reflectie-<strong>in</strong>strument waaraan <strong>de</strong> kwaliteit<br />
van <strong>de</strong> eigen <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> op permanente wijze kan afgetoetst<br />
wor<strong>de</strong>n.<br />
We beschrijven hieron<strong>de</strong>r een aantal randvoorwaar<strong>de</strong>n en<br />
<strong>in</strong>strumenten van proactieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>strijd</strong> <strong>tegen</strong> on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g.<br />
19 Uit het hoger vermel<strong>de</strong> rapport On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g Zuid-Oost Vlaan<strong>de</strong>ren, mee gebaseerd op Hak A., Piepers<br />
H. & Van Putten B. (2001), Naar een proactief werken<strong>de</strong> overheid. Een handreik<strong>in</strong>g voor gemeenten die hun<br />
burgers proactief van dienst willen zijn. Programmabureau Overheidsloket 2000.
2.1. <strong>Proactieve</strong> <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> vergt (tijd voor) kwalitatieve<br />
<strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong><br />
Of een traject maatschappelijke <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> succesvol verloopt, hangt af van <strong>de</strong> kwaliteit van dit<br />
traject en – daarmee samenhangend – van <strong>de</strong> beschikbare tijd die een maatschappelijk werker aan<br />
een traject kan beste<strong>de</strong>n.<br />
De praktijkervar<strong>in</strong>g leert ons dat <strong>de</strong> werklast voor maatschappelijk werkers van OCMW’s niet<br />
hoger mag liggen dan 60 actieve dossiers. 20 Dat geeft maatschappelijk werkers <strong>de</strong> ruimte om met elk<br />
van hun (huidige en ex-)cliënten voldoen<strong>de</strong> kwalitatieve contacten te hebben (waarbij enerzijds<br />
uitvoerig wordt on<strong>de</strong>rzocht op welke toelages, premies, tegemoetkom<strong>in</strong>gen en an<strong>de</strong>re hulp <strong>de</strong> cliënt<br />
nood aan heeft en recht op heeft en waarbij er an<strong>de</strong>rzijds wordt over gewaakt dat <strong>de</strong>ze rechten ook<br />
effectief wor<strong>de</strong>n gerealiseerd). Deze norm van maximaal 60 actieve dossiers per maatschappelijk<br />
werker vormt een belangrijke voorwaar<strong>de</strong> om on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> voorstellen te realiseren en om meer<br />
tijd te hebben om proactief te han<strong>de</strong>len.<br />
2.1.1. Automatische toekenn<strong>in</strong>g van rechten<br />
Een automatische toekenn<strong>in</strong>g van rechten zou een verstrekken<strong>de</strong> vorm van proactieve<br />
<strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> betekenen. Daartoe moeten enerzijds <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> Kruispuntdatabank<br />
(RSZ) geoptimaliseerd wor<strong>de</strong>n: een koppel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze data aan <strong>de</strong> data van FOD F<strong>in</strong>anciën zou <strong>in</strong><br />
beeld brengen wie er recht heeft op premies en uitker<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> kwestie. An<strong>de</strong>rzijds moeten<br />
evenwichtige oploss<strong>in</strong>gen geformuleerd wor<strong>de</strong>n opdat <strong>de</strong> privacywetgev<strong>in</strong>g niet zou verh<strong>in</strong><strong>de</strong>ren<br />
dat rechten automatisch toegekend wor<strong>de</strong>n.<br />
2.1.2. Doorgedreven <strong>in</strong>formatieverschaff<strong>in</strong>g over sociale rechten<br />
Ook het automatisch <strong>in</strong>formeren van potentiële gerechtig<strong>de</strong>n over voor<strong>de</strong>len en tegemoetkom<strong>in</strong>gen<br />
waar zij recht op hebben, is een vorm van proactief han<strong>de</strong>len. Maatschappelijk werkers van OCMW’s<br />
en an<strong>de</strong>re maatschappelijke dienstverleners hebben hiertoe een uitstekend basis<strong>in</strong>strument ter<br />
beschikk<strong>in</strong>g waarvan zij standaard gebruik kunnen maken: <strong>de</strong> rechtenverkenner<br />
(www.rechtenverkenner.be). Dit onl<strong>in</strong>e <strong>in</strong>strument biedt een overzicht van sociale rechten (premies<br />
en an<strong>de</strong>re voor<strong>de</strong>len op het vlak van on<strong>de</strong>rwijs, arbeid, wonen, energie enz.) voor kwetsbare<br />
groepen (ou<strong>de</strong>ren, werkzoeken<strong>de</strong>n, mensen met een laag <strong>in</strong>komen enz.) die wor<strong>de</strong>n toegekend door<br />
<strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> bestuursniveaus <strong>in</strong> ons land (fe<strong>de</strong>raal, Vlaams, prov<strong>in</strong>ciaal en lokaal).<br />
Maatschappelijk werkers van OCMW’s dienen <strong>de</strong> rechtenverkenner, via het persoonlijk profiel van <strong>de</strong><br />
cliënt, te doorzoeken bij elke <strong>in</strong>take en daarna op periodieke basis. Een goe<strong>de</strong> checklist en<br />
permanente vorm<strong>in</strong>g omtrent <strong>in</strong>takegesprekken zijn daartoe onontbeerlijk. 21<br />
De rechtenverkenner dient ook beter bekend gemaakt te wor<strong>de</strong>n bij organisaties die zich richten tot<br />
maatschappelijk kwetsbare groepen.<br />
20 Situaties op het terre<strong>in</strong> waarbij <strong>de</strong> werklast oploopt tot het dubbele van dit aantal zijn legio. De<br />
on<strong>de</strong>rf<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>g van OCMW’s dient ernstig on<strong>de</strong>rzocht te wor<strong>de</strong>n en dient het voorwerp te vormen van een<br />
oploss<strong>in</strong>gsgericht akkoord tussen <strong>de</strong> fe<strong>de</strong>rale overheid, <strong>de</strong> gemeenschappen en <strong>de</strong> lokale besturen.<br />
21 Een goe<strong>de</strong> praktijk omtrent het actief gebruik van <strong>de</strong> rechtenverkenner is o.m. te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n bij het OCMW van<br />
Ou<strong>de</strong>naar<strong>de</strong>.
En tot slot: op het terre<strong>in</strong> groeit <strong>de</strong> nood aan een normenka<strong>de</strong>r omtrent aanvullen<strong>de</strong> steun zoals die<br />
wordt toegekend door OCMW’s. Ligt hier een – door <strong>de</strong> Vlaamse en/of fe<strong>de</strong>rale overheid<br />
on<strong>de</strong>rsteun<strong>de</strong> – gezamenlijke opdracht weggelegd voor <strong>de</strong> VVSG, een aantal koepelorganisaties uit<br />
<strong>de</strong> welzijnssector en <strong>de</strong> aca<strong>de</strong>mische wereld?<br />
2.1.3. Nazorg<br />
Nazorg is een proactieve maatregel gericht op het opsporen, contacteren en ver<strong>de</strong>r helpen van excliënten<br />
bij wie zich (op)nieuw vragen of moeilijkhe<strong>de</strong>n voordoen. Hierdoor wordt <strong>de</strong> escalatie tot<br />
complexe of vergaan<strong>de</strong> probleemsituaties vooraleer <strong>de</strong> ex-cliënt zelf contact opneemt, <strong>tegen</strong>gegaan.<br />
In dit opzicht is nazorg een vorm van preventie.<br />
Als één van <strong>de</strong> overkoepelen<strong>de</strong> acties <strong>in</strong> het project ‘On<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Zuid-Oost Vlaan<strong>de</strong>ren –<br />
proactief han<strong>de</strong>len vanuit lan<strong>de</strong>lijke OCMW’s’ van Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Oost-Vlaan<strong>de</strong>ren loopt <strong>de</strong><br />
actie ‘nazorg’ <strong>in</strong> elk van <strong>de</strong> vijf <strong>de</strong>elnemen<strong>de</strong> OCMW’s (Ou<strong>de</strong>naar<strong>de</strong>, Geraardsbergen, Zwalm, Herzele<br />
en Zottegem). De gelever<strong>de</strong> <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>gen (<strong>in</strong> totaal wer<strong>de</strong>n 100 ex-cliënten opgezocht) <strong>in</strong> <strong>de</strong> testfase<br />
van <strong>de</strong> actie lever<strong>de</strong>n meervoudig positieve resultaten op: concreet betreft het enerzijds een veel<br />
vroegere <strong>de</strong>tectie van hulpvragen en problemen en/of versterken<strong>de</strong> effecten bij <strong>de</strong> bereikte excliënten<br />
en an<strong>de</strong>rzijds een positieve bijdrage aan het imago van het OCMW en zijn me<strong>de</strong>werkers.<br />
Tegelijkertijd geven vaststell<strong>in</strong>gen omtrent verschillen <strong>in</strong> resultaten <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met verschillen <strong>in</strong><br />
concrete werkwijze tussen <strong>de</strong> OCMW’s <strong>de</strong> nood aan een meer uniforme aanpak aan.<br />
2.2. Outreachend han<strong>de</strong>len: bruggen slaan tussen OCMW’s en<br />
on<strong>de</strong>rbescherm<strong>de</strong>n<br />
De stap naar een OCMW is dikwijls zeer groot. Daardoor blijven mensen te lang met problemen<br />
zitten en wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze enkel groter. Bij outreachend han<strong>de</strong>len staat het actief opsporen van<br />
mensen die hun rechten niet volledig uitputten centraal. Om dit waar te kunnen maken, dienen<br />
OCMW’s netwerken uit te bouwen met diverse mensen en sleutelorganisaties. Langs <strong>de</strong>ze<br />
netwerken kunnen OCMW’s <strong>in</strong>formatie versprei<strong>de</strong>n over hun <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> en kunnen ze<br />
(<strong>in</strong>dividuele en structurele) signalen opvangen van potentiële rechthebben<strong>de</strong>n.<br />
Deze netwerken kunnen bestaan uit vrijwilligers en/of formele organisaties. Op het terre<strong>in</strong> wordt al<br />
geruime tijd – en met succes – vorm gegeven aan <strong>de</strong>rgelijke netwerken: een structurele <strong>in</strong>bedd<strong>in</strong>g<br />
van <strong>de</strong>ze methodiek <strong>in</strong> het Vlaamse beleidska<strong>de</strong>r dr<strong>in</strong>gt zich daarom op.<br />
We beschrijven hieron<strong>de</strong>r – zon<strong>de</strong>r evenwel volledigheid na te streven – een aantal van <strong>de</strong>ze met<br />
succes beproef<strong>de</strong> methodieken:<br />
2.2.1. Zorgnetwerk<br />
Zorgnetwerken – een concept dat op het platteland vanaf 2002 groei<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> schoot van<br />
Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw West-Vlaan<strong>de</strong>ren – zijn <strong>in</strong> essentie een soort van ‘mobiele sociale huizen’. Op<br />
het platteland vormen zorgnetwerken <strong>de</strong> schakel om kwetsbare groepen met <strong>de</strong> nodige kwaliteit,<br />
voldoen<strong>de</strong> comfort en zelfredzaam <strong>in</strong> hun vertrouw<strong>de</strong> won<strong>in</strong>g en woonomgev<strong>in</strong>g te laten leven.
In <strong>de</strong> praktijk is een werkmo<strong>de</strong>l ontwikkeld dat met een relatief kle<strong>in</strong>e <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g opmerkelijke<br />
resultaten boekt. Het mo<strong>de</strong>l stoelt op samenwerk<strong>in</strong>g tussen lokale besturen, reguliere woon-, zorg-<br />
en welzijnsdiensten, vrijwilligers en lokale actoren <strong>in</strong> <strong>de</strong> betreffen<strong>de</strong> dorpen.<br />
Zorgnetwerken beschikken over een aantal troeven die hen uniek maken ten opzichte van <strong>de</strong> reeds<br />
bestaan<strong>de</strong> diensten:<br />
- Zorgnetwerken zoeken actief <strong>de</strong> kwetsbare doelgroepen op. Ook mensen die <strong>de</strong> weg niet<br />
weten te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n of hun vraag niet durven te stellen, wor<strong>de</strong>n via <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> lokale<br />
netwerken opgespoord.<br />
- De netwerkcoörd<strong>in</strong>ator slaat bovendien een brug tussen die diverse netwerken en zoekt<br />
afstemm<strong>in</strong>g tussen hen, zodat er effectief een netwerk van zorg rond <strong>de</strong> doelgroep kan<br />
uitgebouwd wor<strong>de</strong>n.<br />
- Zorgnetwerken vullen tot slot ook leemtes <strong>in</strong>: ze verschaffen <strong>in</strong>formatie op maat en werken<br />
proactief; ze voeren kle<strong>in</strong>e zorgtaken uit met vrijwilligers; ze versterken sociale contacten.<br />
Het concept zorgnetwerken is op het platteland ontwikkeld en is gegroeid van on<strong>de</strong>ruit, vanuit<br />
no<strong>de</strong>n en behoeften die op het terre<strong>in</strong> voelbaar waren en waar <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> regelgev<strong>in</strong>g niet op kon<br />
<strong>in</strong>spelen. Het mo<strong>de</strong>l zelf wordt telkens lokaal <strong>in</strong>gevuld, op basis van <strong>de</strong> lokale context. Ook <strong>in</strong><br />
buitengebie<strong>de</strong>n van ste<strong>de</strong>n kan het mo<strong>de</strong>l toegepast wor<strong>de</strong>n, afhankelijk van <strong>de</strong> lokale situatie. Dat<br />
levert dus een grote verschei<strong>de</strong>nheid aan praktijken op, met eenzelf<strong>de</strong> achterliggen<strong>de</strong> problematiek<br />
en aanpak als gemene <strong>de</strong>ler.<br />
2.2.2. Erfbetre<strong>de</strong>rsnetwerk<br />
Erfbetre<strong>de</strong>rs (veeartsen, ambtenaren, landbouworganisaties, leveranciers) zijn voor landbouwers<br />
vertrouwenspersonen. Deze erfbetre<strong>de</strong>rs kunnen i<strong>de</strong>ale toelei<strong>de</strong>rs zijn voor landbouwers naar het<br />
OCMW. Zij spelen on<strong>de</strong>r meer <strong>in</strong> op onbekendheid van het aanbod van het OCMW bij landbouwers.<br />
Deze erfbetre<strong>de</strong>rs wor<strong>de</strong>n geïnformeerd over <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g van het OCMW en gemotiveerd om<br />
mensen tot te lei<strong>de</strong>n naar het OCMW.<br />
Sociale landbouw- en zelfstandigenorganisaties zoals vzw Efrem, vzw Boeren op een Kruispunt en<br />
vzw De Tussenstap kunnen belangrijke partners zijn.<br />
2.2.3. Scharniernetwerken<br />
Op verschillen<strong>de</strong> scharniermomenten heeft een persoon meer kans om <strong>in</strong> on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g terecht<br />
te komen: <strong>de</strong>nk maar aan echtscheid<strong>in</strong>g, sterfgeval, werkloosheid, afsluit<strong>in</strong>g van nutsvoorzien<strong>in</strong>gen<br />
als water, gas en/of elektriciteit enz. Verschillen<strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen –zoals vakbon<strong>de</strong>n VDAB en RVA,<br />
mutualiteiten, ambtenaren, rechtbanken, <strong>de</strong> Lokale Adviescommissie (LAC) enz. – zijn hiervan op <strong>de</strong><br />
hoogte. Door <strong>de</strong> uitbouw van een scharniernetwerk kan het OCMW’s <strong>de</strong> contacten met <strong>de</strong>ze<br />
<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>gen optimaliseren. Zij zijn immers vaak <strong>de</strong> eersten die op <strong>de</strong> hoogte zijn van personen <strong>in</strong><br />
on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g. En kunnen daardoor een belangrijke schakel zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> toeleid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze<br />
personen naar het OCMW.<br />
2.2.4. Mo<strong>de</strong>M<br />
Mo<strong>de</strong>M is een laagdrempelige hulpverlen<strong>in</strong>gsdienst, een soort ‘tussendienst’ tussen kansarme<br />
hulpvragers (veelal kampend met een meervoudige problematiek) en <strong>de</strong> reguliere diensten, die uit<br />
een project van Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Antwerpen stad (<strong>in</strong> samenwerk<strong>in</strong>g met het CAW Metropool)
is gegroeid. Vanuit <strong>de</strong>ze tussendienst tracht men <strong>de</strong> (we<strong>de</strong>rzijdse) drempels te verkle<strong>in</strong>en zodat <strong>de</strong><br />
toegankelijkheid van <strong>de</strong> hulpverlen<strong>in</strong>g stijgt. Mo<strong>de</strong>M gaat hierbij ver<strong>de</strong>r dan het louter <strong>in</strong>formeren of<br />
doorverwijzen van <strong>de</strong> hulpvrager naar <strong>de</strong> juiste dienst. Mo<strong>de</strong>M blijft immers <strong>de</strong> constante b<strong>in</strong>nen het<br />
hulpverlen<strong>in</strong>gstraject en biedt een <strong>in</strong>tegrale aanpak van <strong>de</strong> multiproblemsituatie van <strong>de</strong> hulpvrager.<br />
2.2.5. TupperCare<br />
Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Gent vroeg aan diverse maatschappelijk kwetsbare <strong>in</strong>dividuen (Turkse<br />
vrouwen, langdurig werklozen, laaggeschool<strong>de</strong>n enz.) om als gastheer of -vrouw een aantal mensen<br />
(buren, familie, vrien<strong>de</strong>n) uit te nodigen voor een zogenaam<strong>de</strong> TupperCare sessie.<br />
Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze sessie wordt actief aan <strong>de</strong> slag gegaan met het onl<strong>in</strong>e <strong>in</strong>strument rechtenverkenner<br />
(www.rechtenverkenner.be) : er wordt op laagdrempelige wijze algemene <strong>in</strong>formatie gegeven over<br />
premies, voor<strong>de</strong>len en tegemoetkom<strong>in</strong>gen, vervolgens gaan <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers zelf op zoek naar rechten<br />
die aansluiten bij hun eigen profiel.<br />
Na afloop van <strong>de</strong> sessies wer<strong>de</strong>n structurele drempels <strong>in</strong> kaart gebracht en gesignaleerd aan <strong>de</strong><br />
diverse overhe<strong>de</strong>n. Momenteel plant Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Gent een opvolg<strong>in</strong>gstraject waarbij zal<br />
on<strong>de</strong>rzocht wor<strong>de</strong>n of <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers hun rechten effectief hebben benut en welke drempels zij<br />
hierbij ervaren.<br />
2.2.6. Brugfiguren<br />
Ook <strong>in</strong>dividuele vrijwilligers kunnen – daar<strong>in</strong> weliswaar veelal on<strong>de</strong>rsteund door een organisatie –<br />
een brug vormen tussen OCMW’s en personen met hulpno<strong>de</strong>n en op die manier mee <strong>de</strong> <strong>strijd</strong><br />
aanb<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>tegen</strong> on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g.<br />
Zo zijn er projecten waarbij sleutelfiguren (postbo<strong>de</strong>, wijkagent, huisdokter enz.) wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong>geschakeld om on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g en verborgen armoe<strong>de</strong> te signaleren aan OCMW’s, wordt door<br />
RIMO Limburg <strong>in</strong> Hees geëxperimenteerd met <strong>de</strong> methodiek van dorpsconciërges, wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong><br />
Oosten<strong>de</strong> stu<strong>de</strong>nten door vzw De Katrol <strong>in</strong>geschakeld voor huistaakbegeleid<strong>in</strong>g bij maatschappelijk<br />
kwetsbare gez<strong>in</strong>nen enz.<br />
2.3. Geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>gen: lokale ankerplaatsen <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>strijd</strong> <strong>tegen</strong> on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g<br />
Naast een kwalitatieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> en aandacht voor diverse vormen van outreachend<br />
han<strong>de</strong>len, vergt proactieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> – zowel <strong>in</strong> lan<strong>de</strong>lijke als ste<strong>de</strong>lijke context – <strong>de</strong><br />
aanwezigheid van lokale ankerplaatsen <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>strijd</strong> <strong>tegen</strong> on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g: we noemen <strong>de</strong>ze<br />
geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>gen.<br />
2.3.1. Geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g: <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie en kwaliteitscriteria<br />
Een geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g realiseert een samenwerk<strong>in</strong>gsverband tussen verschillen<strong>de</strong><br />
basiswerk<strong>in</strong>gen. Dit samenwerk<strong>in</strong>gsverband realiseert een samenhangend en toegankelijk<br />
basisaanbod en is gericht op <strong>de</strong> participatie en <strong>in</strong>tegratie van maatschappelijk kwetsbare groepen.<br />
Een geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g bestaat met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n uit een samenhangend geheel van<br />
laagdrempelige lokale <strong>in</strong>itiatieven. Diverse maatschappelijk kwetsbare groepen wor<strong>de</strong>n er
aangesproken en kunnen er op <strong>in</strong>formele wijze samenkomen <strong>in</strong> een on<strong>de</strong>rsteunen<strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g. De<br />
basiswerk<strong>in</strong>g speelt <strong>in</strong> op <strong>de</strong> directe no<strong>de</strong>n en behoeften van <strong>de</strong>ze doelgroepen.<br />
Een <strong>in</strong>spirerend mo<strong>de</strong>l voor <strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g van een geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g is <strong>de</strong><br />
basisschakelmethodiek. De belangrijkste functies van <strong>de</strong>ze methodiek zijn:<br />
2.3.1.1. Werken aan <strong>de</strong> basis<br />
- Een laagdrempelige en toegankelijke werk<strong>in</strong>g: fysieke en mentale bereikbaarheid van <strong>de</strong><br />
hulpverlen<strong>in</strong>g vormt een centraal aandachtspunt.<br />
- Rechtstreeks contact met <strong>de</strong> doelgroep.<br />
- Groeiprocessen op maat van <strong>de</strong> betrokkenen.<br />
- Het werken <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie van <strong>in</strong>dividuele on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g en groepswerk.<br />
2.3.1.2. Schakelen op micro-, meso- en macroniveau<br />
- Verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g maken met zichzelf: zich goed <strong>in</strong> zijn/haar vel voelen.<br />
- Verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g maken met an<strong>de</strong>re mensen: <strong>de</strong> uitbouw van een sociaal netwerk met familie,<br />
vrien<strong>de</strong>n, kennissen en an<strong>de</strong>ren.<br />
- Verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g maken met diensten en voorzien<strong>in</strong>gen: zicht hebben op wat er allemaal bestaat<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> maatschappij en waar je terecht kan met vragen en no<strong>de</strong>n.<br />
Verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g maken met <strong>de</strong> maatschappij: zich een volwaardige burger voelen, die op een gelijke<br />
manier een ‘plek’ krijgt, beluisterd wordt en <strong>de</strong>el kan nemen aan het maatschappelijke leven.<br />
2.3.1.3. Multi-aspectueel werken<br />
Het is noodzakelijk om te werken rond <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> levensdome<strong>in</strong>en: werk, gez<strong>in</strong>, gezondheid, wonen,<br />
cultuur en vrije tijd, maatschappelijke <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>, on<strong>de</strong>rwijs, <strong>in</strong>komen enz.<br />
2.3.1.4. Multifunctioneel aanbod en ruimte voor opbouwwerk<br />
Er wordt gewerkt rond vijf functies die op een geïntegreer<strong>de</strong> manier <strong>in</strong> werk<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n gezet. Dit is nodig om<br />
multi-aspectueel te kunnen werken en om een veelzijdige aanpak mogelijk te maken. Deze vijf functies zijn:<br />
- Ontmoet<strong>in</strong>g.<br />
- ‘Vrije tijd’ maken.<br />
- Vorm<strong>in</strong>g.<br />
- Nul<strong>de</strong>lijnshulpverlen<strong>in</strong>g.<br />
- Belangenbehartig<strong>in</strong>g.<br />
Wat die belangenbehartig<strong>in</strong>g betreft, is het belangrijk is dat geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>gen niet enkel<br />
proactief <strong>in</strong>grijpen op <strong>in</strong>dividuele probleemsituaties en on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g van personen en gez<strong>in</strong>nen. Er dient<br />
ook ruimte gecreëerd te wor<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> methodiek van het opbouwwerk door <strong>in</strong> voortduren<strong>de</strong> samenspraak<br />
met maatschappelijk kwetsbare groepen te focussen op participatief tot stand gekomen beleidsvoorstellen als<br />
antwoord op collectief ervaren problemen.<br />
2.3.2. Geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> het bestuurlijke landschap<br />
Een geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g vormt een uitsteken<strong>de</strong> ankerplaats vormen van waaruit<br />
samenwerk<strong>in</strong>g tussen Centra voor Algemeen Welzijnswerk, verenig<strong>in</strong>gen waar armen het woord<br />
nemen, regionale <strong>in</strong>stituten voor Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw en an<strong>de</strong>re partners concreet kan
vormgegeven wor<strong>de</strong>n.<br />
Een <strong>de</strong>rgelijke geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g kan – zolang bovenstaan<strong>de</strong> vier belangrijkste<br />
functies van <strong>de</strong> basisschakelmethodiek maar wor<strong>de</strong>n gerealiseerd – verschillen<strong>de</strong><br />
verschijn<strong>in</strong>gsvormen aannemen: buurthuizen, dorpshuizen, verenig<strong>in</strong>gen waar armen het woord<br />
nemen, sociale restaurants en/of sociale krui<strong>de</strong>niers, <strong>in</strong>loopcentra, wijkgezondheidscentra enz.<br />
Zeker niet elke geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g behoeft met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n een nieuwe fysieke<br />
architectuur: het betreft een doorgedreven samenwerk<strong>in</strong>gsmo<strong>de</strong>l dat bij voorkeur (en uiteraard<br />
voor zover <strong>de</strong>ze aanwezig zijn) wordt geënt op bestaan<strong>de</strong> voorzien<strong>in</strong>gen. Een projectmatige en later<br />
structurele on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g door <strong>de</strong> Vlaamse, prov<strong>in</strong>ciale en/of gemeentelijke overheid voor <strong>de</strong><br />
coörd<strong>in</strong>atie van een geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g zal <strong>in</strong> vele gevallen volstaan.<br />
Het spreekt voor zich dat er goe<strong>de</strong> contacten, samenwerk<strong>in</strong>g zijn tussen <strong>de</strong> geïntegreer<strong>de</strong><br />
basisvoorzien<strong>in</strong>g en het OCMW. De vraag is echter of het OCMW daarom moet <strong>de</strong>el uitmaken van<br />
<strong>de</strong> geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g. Bekeken door <strong>de</strong> bril van een geïntegreerd<br />
<strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>saanbod zou<strong>de</strong>n we hier ja kunnen op antwoor<strong>de</strong>n. Maar bekeken door <strong>de</strong> bril van<br />
<strong>de</strong> controlefunctie die een OCMW ook heeft (<strong>de</strong>nk bijvoorbeeld <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r van activer<strong>in</strong>g) zou<strong>de</strong>n<br />
we hier eer<strong>de</strong>r neen op antwoor<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> aanwezigheid van het OCMW zou immers <strong>de</strong> drempel van<br />
<strong>de</strong> geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g <strong>in</strong> aanzienlijke mate kunnen verhogen, wat uiteraard niet <strong>de</strong><br />
bedoel<strong>in</strong>g is. 22<br />
2.3.3. Goe<strong>de</strong> (semi-)rurale praktijk: <strong>de</strong> Limburgse dorpsrestaurants als fundament<br />
voor geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>gen<br />
Een aantal maatschappelijke ten<strong>de</strong>nsen draagt ertoe bij dat bepaal<strong>de</strong> groepen <strong>in</strong> rurale en<br />
semirurale gebie<strong>de</strong>n <strong>in</strong> een kwetsbare positie terecht komt. Afbrokkel<strong>in</strong>g van het<br />
voorzien<strong>in</strong>genniveau, schaalvergrot<strong>in</strong>g, centralisatie van <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>, vergrijz<strong>in</strong>g het verzwakken<br />
van sociale netwerken, vervoersarmoe<strong>de</strong> … vormen er grote uitdag<strong>in</strong>gen.<br />
Vooral hulpbehoeven<strong>de</strong>n, ou<strong>de</strong>ren, mensen <strong>in</strong> armoe<strong>de</strong> en alleenstaan<strong>de</strong>n die niet of we<strong>in</strong>ig kunnen<br />
rekenen op een sociaal netwerk en zelf niet <strong>de</strong> weg naar <strong>de</strong> juiste diensten weten te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n, dreigen<br />
door <strong>de</strong> mazen van het <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>snet te glippen. De bij uitstek laagdrempelige Limburgse<br />
dorpsrestaurants proberen hieraan tegemoet te komen. En dat reeds s<strong>in</strong>ds 2002 (met <strong>de</strong> gemeente<br />
Bilzen als bakermat) en met steeds groeiend succes.<br />
Eén keer per week wor<strong>de</strong>n op strategisch gekozen plekken <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>ere Limburgse (<strong>de</strong>el)gemeenten<br />
<strong>de</strong> tafels ge<strong>de</strong>kt voor een gezellige en goedkope middag samen eten. De laagdrempelige aanpak<br />
slaat aan: moeilijk bereikbaar groepen (zoals vereenzamen<strong>de</strong> senioren) v<strong>in</strong><strong>de</strong>n vlot <strong>de</strong> weg naar <strong>de</strong><br />
dorpsrestaurants. Zo wor<strong>de</strong>n meer<strong>de</strong>re vliegen <strong>in</strong> één klap geslagen: mensen krijgen een gezon<strong>de</strong> en<br />
betaalbare maaltijd aangebo<strong>de</strong>n, dorpsrestaurants versterken <strong>de</strong> dorpsgemeenschap en <strong>de</strong><br />
on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge solidariteit en hulpbereidheid, mensen wor<strong>de</strong>n er beter en an<strong>de</strong>rs geïnformeerd over<br />
allerhan<strong>de</strong> sociale voorzien<strong>in</strong>gen enz.<br />
Meer en meer doen dorpsrestaurants ook dienst als kapstok voor an<strong>de</strong>re vormen van proactieve<br />
22 Deze pro- en contra-argumenten kunnen meegenomen wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> discussie wanneer geïntegreer<strong>de</strong><br />
basisvoorzien<strong>in</strong>gen lokaal wor<strong>de</strong>n vormgegeven.
<strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>: <strong>de</strong> seniorenconsulent die langskomt en actief op mensen toe stapt, een<br />
maatschappelijk werker van een OCMW die (potentiële) cliënten <strong>in</strong> een an<strong>de</strong>re context opzoekt en<br />
ontmoet, zorgnetwerken die geënt wor<strong>de</strong>n op dorpsrestaurants enz. De laagdrempelige<br />
dorpsrestaurants hebben dan ook het potentieel om (mee) dienst te doen als fundament voor<br />
geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> en buiten Limburg.<br />
2.3.4. Goe<strong>de</strong> (kle<strong>in</strong>)ste<strong>de</strong>lijke praktijk: Ontmoet<strong>in</strong>gshuis De Moazoart <strong>in</strong> Lokeren<br />
Ontmoet<strong>in</strong>gshuis De Moazoart 23 <strong>in</strong> Lokeren is een warm onthaalpunt met een divers aanbod van<br />
ontmoet<strong>in</strong>g, vorm<strong>in</strong>g, hulpverlen<strong>in</strong>g en dialoog. Uit een bevrag<strong>in</strong>g bleek dat het Lokers aanbod van<br />
<strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>, on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g en vrije tijd te beperkt is of onvoldoen<strong>de</strong> bekend. De Moazoart wil<br />
hierop een antwoord bie<strong>de</strong>n.<br />
Verschillen<strong>de</strong> organisaties en diensten maken b<strong>in</strong>nen Ontmoet<strong>in</strong>gshuis De Moazoart samen een<br />
geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>g uit:<br />
- Twee dagen per week is het onthaalpunt van CAW Waasland open voor bezoekers met<br />
vragen, voor bemid<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g, f<strong>in</strong>anciële of adm<strong>in</strong>istratieve hulp, korte begeleid<strong>in</strong>gen en<br />
crisishulpverlen<strong>in</strong>g.<br />
- Het door Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Oost-Vlaan<strong>de</strong>ren wekelijks georganiseer<strong>de</strong> ontbijt vormt<br />
een vast ankerpunt, waarbij <strong>de</strong> bezoekers kennis kunnen maken met het aanbod van het<br />
ontmoet<strong>in</strong>gshuis. Aansluitend v<strong>in</strong>dt er telkens een activiteit plaats : een kookles, een<br />
<strong>in</strong>formatieverga<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g over goedkoop en gezond w<strong>in</strong>kelen, <strong>de</strong> voorstell<strong>in</strong>g van het aanbod<br />
van Leerpunt, een bezoekersverga<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g,… Tegen <strong>de</strong> middag wordt er steevast afgerond met<br />
een lekkere kom verse soep.<br />
- Welzijnsschakel Horizon on<strong>de</strong>rsteunt k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren en ou<strong>de</strong>rs op het vlak van school en vrije tijd.<br />
Zij organiseren o.a. huistaakbegeleid<strong>in</strong>g en een betaalbaar activiteitenaanbod.<br />
- Samen met Centrum voor Opvoed<strong>in</strong>gson<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g De Keerkr<strong>in</strong>g uit S<strong>in</strong>t-Niklaas wordt <strong>in</strong><br />
De Moazoart een dienst opgericht waar ou<strong>de</strong>rs met opvoed<strong>in</strong>gsvragen terecht kunnen.<br />
- Tij<strong>de</strong>ns Babbelonië komen Ne<strong>de</strong>rlandstalige en an<strong>de</strong>rstalige vrouwen samen en praten ze <strong>in</strong><br />
groepjes. De gesprekken gaan over alledaagse d<strong>in</strong>gen : k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren en ou<strong>de</strong>ren, feesten, ziekte<br />
en gezondheid, werk,… Ze trekken er ook regelmatig op uit.<br />
- Niet ie<strong>de</strong>reen beschikt over <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>len en mogelijkhe<strong>de</strong>n om een computer en <strong>in</strong>ternet te<br />
gebruiken. In <strong>de</strong> openbare computerruimte van <strong>de</strong> Moazoart staan er 6 computers ter<br />
beschikk<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> Lokeraars. Bezoekers kunnen er terecht voor een aanbod bestaan<strong>de</strong> uit<br />
open ateliers, cursussen, begeleid<strong>in</strong>gs- en vorm<strong>in</strong>gsmomenten. Deze activiteiten wor<strong>de</strong>n<br />
gekoppeld aan het overige aanbod.<br />
Naast een beperkte professionele <strong>in</strong>zet draait De Moazoart op <strong>de</strong> <strong>in</strong>zet van vrijwilligers. Enthousiaste<br />
Lokeraars staan mee <strong>in</strong> voor het bestuur, <strong>de</strong> programmatie, het activiteitenaanbod,... De Moazoart<br />
on<strong>de</strong>rsteunt <strong>de</strong>ze vrijwilligers. Dit aanbod moet mensen sterker en mondiger maken. De bezoekers<br />
van De Moazoart moeten kunnen zeggen wat er leeft <strong>in</strong> Lokeren. De Moazoart on<strong>de</strong>rsteunt hen door<br />
samen oploss<strong>in</strong>gsvoorstellen te formuleren: oploss<strong>in</strong>gsvoorstellen voor zowel een verbeter<strong>de</strong><br />
23 Een ‘moazoart’ is een meikever en werd n.a.v. <strong>de</strong> heruitgave van het ‘Woor<strong>de</strong>nboek van het Lokers Dialect’<br />
verkozen tot mooiste Lokers dialectwoord. Een ‘moazoart’ staat symbool voor <strong>de</strong> verbon<strong>de</strong>nheid tussen ou<strong>de</strong>rs<br />
en k<strong>in</strong>d, onbezorg<strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>rjaren en tijd. In <strong>de</strong> berbercultuur staat <strong>de</strong> meikever voor beweg<strong>in</strong>g,<br />
machtsoverdracht en geluk.
werk<strong>in</strong>g van Ontmoet<strong>in</strong>gshuis De Moazoart als voor een sterk Lokers sociaal beleid.<br />
2.3.5. Goe<strong>de</strong> (groot)ste<strong>de</strong>lijke praktijk: geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra <strong>in</strong> Brussel<br />
In Brussel wordt al enige jaren met succes geëxperimenteerd met het mo<strong>de</strong>l van geïntegreer<strong>de</strong><br />
wijkcentra. 24 Deze hebben zeker niet het monopolie op het werken <strong>in</strong> kwetsbare wijken, op het ter<br />
beschikk<strong>in</strong>g stellen van ontmoet<strong>in</strong>gs- en animatieruimtes of op het werken vanuit een aantal<br />
<strong>de</strong>elwerk<strong>in</strong>gen. Het is echter <strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie van <strong>de</strong>ze drie elementen waaraan het concept zijn<br />
specificiteit ontleent:<br />
2.3.5.1. Een geïntegreerd wijkcentrum werkt <strong>in</strong>, maar vooral voor en met <strong>de</strong> wijk<br />
- Het richt zijn focus op <strong>de</strong> wijk. Een essentieel on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van zijn takenpakket behelst <strong>de</strong><br />
verbeter<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> woon- en leefomgev<strong>in</strong>g van wijkbewoners en het bevor<strong>de</strong>ren van hun<br />
<strong>in</strong>tegratie <strong>in</strong> het wijkgebeuren. Het <strong>in</strong>dividueel probleemoplossend werken en het <strong>in</strong> groep<br />
streven naar oploss<strong>in</strong>gen voor structurele problemen die zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> wijk aandienen vormen<br />
twee belangrijke methodische werkpr<strong>in</strong>cipes van geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra.<br />
- Het vertrekt en werkt vanuit een ge<strong>de</strong>gen kennis van <strong>de</strong> sociale kaart van een wijk. Het<br />
beschikt over een geactualiseer<strong>de</strong> wijkfiche, heeft kennis van <strong>de</strong> sterktes en zwaktes van zijn<br />
territorium en kan <strong>de</strong> evolutie van dat territorium plaatsen <strong>in</strong> <strong>de</strong> context van<br />
(groot)ste<strong>de</strong>lijke evoluties.<br />
- Het is actief <strong>in</strong> wijken waar fysieke en sociale leefbaarheid te wensen overlaat en/of<br />
waarb<strong>in</strong>nen sociale meng<strong>in</strong>g een zo opwaartse druk veroorzaakt dat sociale<br />
wijkontwikkel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het gedrang komt. Het bevor<strong>de</strong>ren van sociale wijkontwikkel<strong>in</strong>g is dan<br />
ook één van <strong>de</strong> kerndoelstell<strong>in</strong>gen van geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra. In dat opzicht vormen ze<br />
een belangrijke schakel <strong>in</strong> een armoe<strong>de</strong>be<strong>strijd</strong><strong>in</strong>gbeleid.<br />
- Het richt zich <strong>in</strong> een wijk op een verschei<strong>de</strong>n doelpubliek i.f.v. sociale cohesie. Gerichtheid op<br />
een specifiek publiek vanuit een van <strong>de</strong> <strong>de</strong>elwerk<strong>in</strong>gen wordt hiermee niet uitgesloten.<br />
- Een geïntegreerd wijkcentrum legt <strong>de</strong> nadruk op gebruikersbetrokkenheid en<br />
vrijwilligerswerk<strong>in</strong>g. Gebruikersparticipatie is een belangrijk aandachtspunt en is on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el<br />
van het empowerment van <strong>de</strong> burger <strong>in</strong> zijn woon- en leefsituatie.<br />
2.3.5.2. Infrastructuur op maat van <strong>de</strong> wijk<br />
- Een geïntegreerd wijkcentrum is fysiek verankerd <strong>in</strong> <strong>de</strong> wijk vanuit een toegankelijke en<br />
open <strong>in</strong>frastructuur die fungeert als plaats waar mensen met diverse socio-economische en<br />
culturele achtergron<strong>de</strong>n mekaar ontmoeten, <strong>in</strong>formatie en hulp aangereikt krijgen en waar<br />
ze zich kunnen <strong>in</strong>schakelen <strong>in</strong> diverse activiteiten.<br />
- Het uiteenlopen<strong>de</strong> aanbod dat zich <strong>in</strong> en om dit centrum organiseert vormt dan weer het<br />
startpunt voor het op gang brengen van nieuwe dynamiek <strong>in</strong> <strong>de</strong> wijk.<br />
2.3.5.3. Een geïntegreerd wijkcentrum werkt <strong>in</strong>tegraal en geïntegreerd<br />
- Het getuigt van een <strong>in</strong>tegrale aanpak voor zover het <strong>in</strong> samenhang <strong>in</strong>speelt op diverse no<strong>de</strong>n<br />
en behoeften van het doelpubliek en dit op uiteenlopen<strong>de</strong> levensterre<strong>in</strong>en.<br />
- Het werkt geïntegreerd, voor zover dit betekent:<br />
Een divers en op elkaar afgestemd pakket van <strong>de</strong>elwerk<strong>in</strong>gen.<br />
Deelwerk<strong>in</strong>gen die ie<strong>de</strong>r vanuit hun eigenheid maar b<strong>in</strong>nen het ka<strong>de</strong>r van een<br />
24 Concreet gaat het om vzw Buurtwerk Bonnevie <strong>in</strong> S<strong>in</strong>t-Jans-Molenbeek, vzw Buurtwerk Chambéry <strong>in</strong><br />
Etterbeek, vzw De Buurtw<strong>in</strong>kel <strong>in</strong> <strong>de</strong> Anneessenswijk en vzw Wijkpartenariaat <strong>in</strong> <strong>de</strong> Schaarbeekse Brabantwijk.
overkoepelen<strong>de</strong> missie en visie en gezamenlijk ge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> doelstell<strong>in</strong>gen werken<br />
Een doelbewuste en sterke coörd<strong>in</strong>atie van <strong>de</strong> <strong>de</strong>len i.f.v. <strong>de</strong> doelstell<strong>in</strong>gen van het<br />
geheel.<br />
Interne netwerk<strong>in</strong>g gekoppeld aan samenwerk<strong>in</strong>g met externe partners: <strong>in</strong>bedd<strong>in</strong>g<br />
<strong>in</strong> wijkoverlegstructuren en signaalfunctie naar lokale en an<strong>de</strong>re beleids<strong>in</strong>stanties.<br />
2.3.5.4. Meerwaar<strong>de</strong> van geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra is onloochenbaar<br />
- Geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra brengen een wijkdynamiek op gang:<br />
Als ankerpunt <strong>in</strong> een wijk creëren ze houvast voor mensen <strong>in</strong> moeilijkhe<strong>de</strong>n.<br />
Ze stimuleren ontmoet<strong>in</strong>g tussen diverse doelgroepen en bevor<strong>de</strong>ren solidariteit en<br />
begrip.<br />
Ze zijn broedplaatsen voor nieuwe <strong>in</strong>itiatieven.<br />
- Geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra bevor<strong>de</strong>ren empowerment: ze reiken maatschappelijk kwetsbare<br />
wijkbewoners kansen aan om zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> te schakelen.<br />
- Geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra zorgen voor expertiseopbouw:<br />
Sterk veranker<strong>de</strong> wijkcentra zijn een bron van <strong>in</strong>formatie over <strong>de</strong> wijk.<br />
Expertise faciliteert het omgaan met problemen en stimuleert <strong>in</strong>noveren<strong>de</strong> acties.<br />
- Geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra versterken elk van <strong>de</strong> <strong>de</strong>elwerk<strong>in</strong>gen: wijkgebon<strong>de</strong>nheid versterkt<br />
immers <strong>de</strong> draagkracht van <strong>de</strong>elwerk<strong>in</strong>gen en laat toe snel <strong>in</strong> te spelen op een evolueren<strong>de</strong><br />
dynamiek.<br />
- Geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra verhogen <strong>de</strong> efficiëntie en effectiviteit:<br />
Samenwerk<strong>in</strong>g laat toe kosten te besparen en toch meer kwaliteit en resultaten te<br />
behalen.<br />
Er zijn meer kansen tot taakver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g en specialisatie.<br />
De dienst- en hulpverlen<strong>in</strong>g is herkenbaar<strong>de</strong>r en coherenter.<br />
Het publieksbereik is groter.<br />
Overlapp<strong>in</strong>gen kunnen verme<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n en hiaten gevuld.<br />
Mogelijkhe<strong>de</strong>n tot uitwissel<strong>in</strong>g van expertise kunnen vergroot wor<strong>de</strong>n.<br />
- Geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra bevor<strong>de</strong>ren tot slot <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandstalige basisveranker<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />
Brussel:<br />
Door <strong>in</strong>frastructuurvoorzien<strong>in</strong>gen en -beheer en <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n tot overhead en<br />
overkoepelen<strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g kan <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandstalige basisveranker<strong>in</strong>g van<br />
<strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> <strong>in</strong> achtergestel<strong>de</strong> wijken wor<strong>de</strong>n behou<strong>de</strong>n en verruimd.<br />
Geïntegreer<strong>de</strong> wijkcentra vergemakkelijken <strong>de</strong> toegang van an<strong>de</strong>rstaligen tot (<strong>de</strong><br />
voorzien<strong>in</strong>gen van) <strong>de</strong> Vlaamse Gemeenschap.
3. De ro<strong>de</strong> draad: het belang van doelgroepparticipatie 25<br />
Cliënten van maatschappelijke <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> dienen niet alleen als cliënten, maar ook als burgers<br />
bena<strong>de</strong>rd te wor<strong>de</strong>n. Het OCMW moet zijn cliëntenburgers betrekken bij het beheer van <strong>de</strong><br />
hulpverlen<strong>in</strong>g. Een meer participatieve beleidsvoer<strong>in</strong>g dr<strong>in</strong>gt zich op: het vormt een hoeksteen van<br />
een meer proactieve vorm van maatschappelijke <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>. Bovendien leidt een participatief<br />
beleid tot betere besluitvorm<strong>in</strong>g (behoorlijk bestuur) en is het <strong>de</strong>mocratischer.<br />
Participatie is op <strong>in</strong>dividueel en beleidsmatig niveau essentieel bij <strong>de</strong> realisatie van een<br />
menswaardig bestaan. Het nieuwe OCMW-<strong>de</strong>creet beschrijft, weliswaar zon<strong>de</strong>r dw<strong>in</strong>gend karakter,<br />
enkele <strong>in</strong>strumenten. Behou<strong>de</strong>ns enkele uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen is <strong>de</strong> burger afwezig, als burger en als<br />
cliënt. De cliënt zou via <strong>de</strong> contractvorm van het hulpverlen<strong>in</strong>gstraject meer betrokken moeten zijn,<br />
maar dat loopt niet altijd goed. Bij <strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g van het lokaal sociaal beleid blijft <strong>de</strong> burger<br />
helemaal uit beeld door <strong>de</strong> geslotenheid van het systeem. We hebben geen globaal zicht op <strong>de</strong><br />
samenstell<strong>in</strong>gen van <strong>de</strong> OCMW-raad op het vlak van profiel van <strong>de</strong> raadsle<strong>de</strong>n (beroepsgroepen,<br />
socio-economische achtergrond …) Toch is het zeer relevant omdat zij <strong>de</strong> besliss<strong>in</strong>g nemen over<br />
dossiers en het algemeen OCMW-beleid bepalen. De vraag stelt zich hoe je kunt <strong>in</strong>breken <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
raad. Neem het voorbeeld van Canada, daar wordt vrijwilligerswerk gestimuleerd en <strong>de</strong><br />
ver<strong>tegen</strong>woordigers van die vrijwilligers, die geen politici zijn, wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> OCMW-raad<br />
gecoöpteerd. Een ver<strong>tegen</strong>woordiger van <strong>de</strong> cliënten opnemen <strong>in</strong> <strong>de</strong> OCMW-raad is een an<strong>de</strong>re<br />
mogelijkheid, maar het is niet <strong>de</strong> bedoel<strong>in</strong>g om leefloners <strong>in</strong> dat statuut te hou<strong>de</strong>n.<br />
Het nieuwe OCMW-<strong>de</strong>creet biedt ook mogelijkhe<strong>de</strong>n tot participatie. Het <strong>de</strong>creet voorziet drie<br />
verplicht<strong>in</strong>gen met betrekk<strong>in</strong>g tot <strong>in</strong>spraak en participatie:<br />
- De raad organiseert bij reglement een systeem van klachtenbehan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g en een<br />
ombudsfunctie.<br />
- De raad neemt <strong>in</strong>itiatieven om <strong>de</strong> betrokkenheid en <strong>de</strong> <strong>in</strong>spraak van <strong>de</strong> burgers of van <strong>de</strong><br />
- doelgroepen te verhogen.<br />
- Inwoners hebben het recht om voorstellen en vragen <strong>in</strong> te dienen.<br />
Deze verplicht<strong>in</strong>gen zijn niet helemaal nieuw. Zo zijn OCMW’s ook nu al betrokken bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>spraak <strong>in</strong><br />
het lokaal sociaal beleid. Bovendien maakt het kwaliteits<strong>de</strong>creet een klachtenprocedure <strong>in</strong> een RVT<br />
of dienstencentrum al langer verplicht. Toch kan het nieuwe <strong>de</strong>creet bijkomen<strong>de</strong> impulsen geven<br />
aan <strong>in</strong>spraak en participatie <strong>in</strong> een OCMW. De ervar<strong>in</strong>g leert dat <strong>de</strong>rgelijke verplicht<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
praktijk meestal een lege doos blijken als hier geen bijkomen<strong>de</strong> <strong>in</strong>itiatieven wor<strong>de</strong>n genomen.<br />
Het voor<strong>de</strong>el van <strong>de</strong>ze wettelijke beschikk<strong>in</strong>gen is dat ze een formeel kanaal creëren. Het na<strong>de</strong>el is<br />
dat ze hoogdrempelig zijn en niet altijd haalbaar voor maatschappelijk kwetsbare groepen. We<br />
dienen eveneens <strong>in</strong> te zetten op laagdrempelige participatie-<strong>in</strong>itiatieven. Om <strong>de</strong> participatie van<br />
<strong>de</strong> betrokkenen structureel verankeren moet er een comb<strong>in</strong>atie van formele en laagdrempelige<br />
25 Basistekst van het samenwerk<strong>in</strong>gsverband maatschappelijke <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> van <strong>de</strong> sector<br />
Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw (9 maart 2010).
<strong>in</strong>itiatieven gehanteerd wor<strong>de</strong>n 26 . Die comb<strong>in</strong>atie moet <strong>in</strong> een strategie passen die <strong>de</strong>ze aanpak<br />
structureel <strong>in</strong>bedt <strong>in</strong> <strong>de</strong> werk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> OCMW’s. Op die manier kan zowel op <strong>in</strong>dividueel als op<br />
beleidsmatig niveau een menswaardig bestaan verankerd wor<strong>de</strong>n.<br />
Besluit<br />
Tienduizen<strong>de</strong>n burgers <strong>in</strong> ons land (over)leven <strong>in</strong> een permanente toestand van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g:<br />
ze benutten hun rechten op sociale hulp- en <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> van het OCMW niet (volledig), laat staan<br />
dat ze hun sociale grondrechten (alle en/of volledig) realiseren.<br />
Vanuit zijn praktijkervar<strong>in</strong>g – en steunend op wetenschappelijk on<strong>de</strong>rzoek ter zake – ontwikkel<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
sector Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw een beleidsvisie op proactieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> als antwoord op<br />
on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g. De kernelementen van <strong>de</strong>ze beleidsvisie:<br />
- <strong>Proactieve</strong> <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> vergt een sterk kwalitatieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> vanuit OCMW’s.<br />
Daartoe dienen rechten automatisch toegekend wor<strong>de</strong>n en dient <strong>de</strong> dossierlast van<br />
maatschappelijk werkers van OCMW’s beperkt te wor<strong>de</strong>n tot 60 actieve dossiers. Dat stelt<br />
hen <strong>in</strong> staat om kwalitatief aandacht te beste<strong>de</strong>n aan alle fases van het<br />
<strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>sproces ( gevisualiseerd door <strong>de</strong> rechtencirkel) en op cont<strong>in</strong>ue basis gebruik<br />
te maken van <strong>de</strong> rechtenverkenner.<br />
- Overhe<strong>de</strong>n dienen ver<strong>de</strong>r <strong>in</strong> te zetten op vormen van outreachend han<strong>de</strong>len, waarbij het<br />
actief opsporen van mensen die hun rechten niet volledig uitputten centraal staat. Om dit<br />
waar te kunnen maken, dienen OCMW’s netwerken uit te bouwen met diverse mensen en<br />
sleutelorganisaties. Langs <strong>de</strong>ze netwerken kunnen OCMW’s <strong>in</strong>formatie versprei<strong>de</strong>n over hun<br />
<strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> en kunnen ze (<strong>in</strong>dividuele en structurele) signalen opvangen van potentiële<br />
rechthebben<strong>de</strong>n.<br />
- Daarnaast vergt proactieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> – zowel <strong>in</strong> lan<strong>de</strong>lijke als ste<strong>de</strong>lijke context – <strong>de</strong><br />
aanwezigheid van lokale ankerplaatsen <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>strijd</strong> <strong>tegen</strong> on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g. We noemen<br />
<strong>de</strong>ze geïntegreer<strong>de</strong> basisvoorzien<strong>in</strong>gen: een samenhangend geheel van laagdrempelige<br />
lokale <strong>in</strong>itiatieven waar diverse maatschappelijk kwetsbare groepen aangesproken wor<strong>de</strong>n<br />
en er op <strong>in</strong>formele wijze kunnen samenkomen <strong>in</strong> een on<strong>de</strong>rsteunen<strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g.<br />
- Tot slot kan proactieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong> niet gerealiseerd wor<strong>de</strong>n zon<strong>de</strong>r doorgedreven<br />
participatie van cliënten van maatschappelijke <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>. Daartoe dient <strong>in</strong>gezet te<br />
wor<strong>de</strong>n op zowel formele als laagdrempelige participatie-<strong>in</strong>itiatieven.<br />
Alleen <strong>in</strong>dien <strong>de</strong> diverse overhe<strong>de</strong>n consequent kansen geven aan en <strong>in</strong>zetten op al <strong>de</strong>ze<br />
kernelementen van proactieve <strong>dienstverlen<strong>in</strong>g</strong>, kan een afdoen<strong>de</strong> oploss<strong>in</strong>g gebo<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong><br />
26 Ook een extern perspectief mag daarbij niet over het hoofd gezien wor<strong>de</strong>n: participatie kan er vormgegeven<br />
wor<strong>de</strong>n vanuit een vrijere en veiligere context.
al even complexe als schrijnen<strong>de</strong> problematiek van on<strong>de</strong>rbescherm<strong>in</strong>g.<br />
Meer <strong>in</strong>formatie 27<br />
Geert Marr<strong>in</strong> (beleidswoordvoer<strong>de</strong>r sector Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw)<br />
geert.marr<strong>in</strong>@samenlev<strong>in</strong>gsopbouw.be – 0474/66.33.78<br />
Chris Truyens (directeur Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Vlaan<strong>de</strong>ren)<br />
chris.truyens@samenlev<strong>in</strong>gsopbouw.be – 02/274.19.69<br />
Steven Rommel (Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Oost-Vlaan<strong>de</strong>ren)<br />
steven.rommel@samenlev<strong>in</strong>gsopbouw.be – 09/265.84.70<br />
Nancy Van Lan<strong>de</strong>gem (Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw West-Vlaan<strong>de</strong>ren)<br />
nancy.van.lan<strong>de</strong>gem@samenlev<strong>in</strong>gsopbouw.be – 050/39.37.71<br />
Ann-Sophie Hofman (Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Gent)<br />
ann-sophie.hofman@samenlev<strong>in</strong>gsopbouw.be – 0477/79.91.33<br />
Brecht Goussey (Riso Vlaams-Brabant)<br />
brecht.goussey@risovlb.be – 016/46.85.12<br />
Ala<strong>in</strong> Storme (Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Brussel)<br />
ala<strong>in</strong>.storme@samenlev<strong>in</strong>gsopbouw.be – 02/203.34.24<br />
Ludo Horemans (Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw Antwerpen stad)<br />
ludo.horemans@samenlev<strong>in</strong>gsopbouw.be – 0496/86.21.85<br />
27 Ook via <strong>de</strong> portaalsite www.samenlev<strong>in</strong>gsopbouw.be v<strong>in</strong>dt u allerhan<strong>de</strong> <strong>in</strong>fo over <strong>de</strong> projecten en<br />
standpunten van <strong>de</strong> sector Samenlev<strong>in</strong>gsopbouw.