Waarden en Normen - Maatschappij en Politiek
Waarden en Normen - Maatschappij en Politiek
Waarden en Normen - Maatschappij en Politiek
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
niet e<strong>en</strong> diepere waarde, zoals eerbied<br />
voor de wet, maar eerder de<br />
flitspaal die de meest<strong>en</strong> van ons ervan<br />
weerhoudt de snelheidsnorm te<br />
overtred<strong>en</strong>'. 1 De gedachte achter die<br />
verzuchting is dat indi<strong>en</strong> diepere<br />
waard<strong>en</strong> het gedrag van de automobilist<br />
zoud<strong>en</strong> motiver<strong>en</strong>, flitspal<strong>en</strong><br />
niet nodig zoud<strong>en</strong> zijn. Het klassieke<br />
voorbeeld uit onze vaderlandse letterkunde<br />
is hier Hiëronymus van<br />
Alph<strong>en</strong>s Jantje, die, wandel<strong>en</strong>d in e<strong>en</strong><br />
pruim<strong>en</strong>gaarde, zonder bewakingscamera's<br />
of beveiligingspersoneel,<br />
uit eerbied voor e<strong>en</strong> hogere waarde<br />
de verleiding tot plukk<strong>en</strong> weerstaat:<br />
Hier is, zei hij, noch mijn vader,<br />
noch de tuinman die het ziet:<br />
Aan e<strong>en</strong> boom zo volgelad<strong>en</strong>,<br />
mist m<strong>en</strong> vijf, zes pruim<strong>en</strong> niet.<br />
Maar ik wil gehoorzaam wez<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> niet plukk<strong>en</strong>: ik loop he<strong>en</strong>.<br />
Zou ik, om e<strong>en</strong> hand vol pruim<strong>en</strong>,<br />
ongehoorzaam wez<strong>en</strong>? Ne<strong>en</strong>!<br />
Het is al weer veertig jaar geled<strong>en</strong> dat<br />
de psycholoog J. Linschot<strong>en</strong> in zijn<br />
nog steeds boei<strong>en</strong>de Idol<strong>en</strong> van de<br />
psycholoog opmerkte dat Van<br />
Alph<strong>en</strong>s Jantje 'onder de curiosa van<br />
het psychologisch pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>kabinet'<br />
thuishoort. 2 Hij knoopte aan die constatering<br />
de intriger<strong>en</strong>de stelling vast<br />
dat de red<strong>en</strong><strong>en</strong> die m<strong>en</strong> voor zijn gedrag<br />
opgeeft ge<strong>en</strong> beschrijving van<br />
de oorzak<strong>en</strong> van zijn gedrag geeft,<br />
maar motiev<strong>en</strong> met behulp waarvan<br />
m<strong>en</strong> achteraf zijn gedrag aan zichzelf<br />
<strong>en</strong> ander<strong>en</strong> uitlegt. 3 In diezelfde jar<strong>en</strong><br />
werd, vanuit e<strong>en</strong> iets andere invalshoek,<br />
door de socioloog C. Wright<br />
Mills e<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komstige stelling<br />
geponeerd. Tijd<strong>en</strong>s het proces waarin<br />
m<strong>en</strong> zich tot e<strong>en</strong> acceptabel lid<br />
van zijn sam<strong>en</strong>leving ontwikkelt, zo<br />
betoogde hij, leert m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> 'vocabulaire<br />
van motiev<strong>en</strong>' aan <strong>en</strong> leert m<strong>en</strong><br />
ook hoe deze te gebruik<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> belangrijk<br />
deel van de opvoeding be-<br />
20 MAATSCHAPPIJ & POLITIEK • JUNI 2004<br />
staat, Mills sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d, uit het ler<strong>en</strong><br />
welke motiev<strong>en</strong> voor welke gedraging<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong> in welke situatie achteraf<br />
behoort aan te voer<strong>en</strong>. 4 Toegepast op<br />
het waard<strong>en</strong>- <strong>en</strong> norm<strong>en</strong>debat, kom<strong>en</strong><br />
de stelling<strong>en</strong> van Linschot<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Mills er op neer dat de gedragsmotiver<strong>en</strong>de<br />
functie van waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong><br />
niet - zoals gewoonlijk wordt<br />
aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> - naar aan het gedrag<br />
t<strong>en</strong> grondslag ligg<strong>en</strong>de motiev<strong>en</strong> verwijst,<br />
maar naar motiev<strong>en</strong> waarmee<br />
m<strong>en</strong> zijn gedrag achteraf voor zichzelf<br />
<strong>en</strong> ander<strong>en</strong> 'reconstrueert'. Als<br />
Linschot<strong>en</strong> <strong>en</strong> Mills gelijk hebb<strong>en</strong><br />
zijn poging<strong>en</strong> om gedrag te verander<strong>en</strong><br />
door zich op waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong><br />
te conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong> net zoiets als poging<strong>en</strong><br />
om fraude te voorkom<strong>en</strong> door<br />
achteraf de boekhouding klopp<strong>en</strong>d te<br />
mak<strong>en</strong>. Iedere doc<strong>en</strong>t weet dat leerling<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> grote creativiteit aan de<br />
dag legg<strong>en</strong> wanneer het er om gaat<br />
hun gedrag achteraf te rechtvaardig<strong>en</strong>...<br />
<strong>en</strong> iedere leerling weet dat voor<br />
doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hetzelfde geldt.<br />
Het alledaagse lev<strong>en</strong><br />
Maar hebb<strong>en</strong> Mills <strong>en</strong> Linschot<strong>en</strong> ge-<br />
lijk? Vanaf het midd<strong>en</strong> van de jar<strong>en</strong><br />
zev<strong>en</strong>tig werd<strong>en</strong> talloze onderzoeksresultat<strong>en</strong><br />
gepubliceerd die er op wijz<strong>en</strong><br />
dat dit inderdaad het geval is. 5<br />
Op basis van deze gegev<strong>en</strong>s concludeerde<br />
één van de onderzoekers zelfs<br />
dat het verzinn<strong>en</strong> van verklaring<strong>en</strong><br />
achteraf, waarin m<strong>en</strong> zijn gedrag<br />
voor zichzelf <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> sociaal acceptabel<br />
maakt, e<strong>en</strong> primaire taak<br />
van het bewustzijn is. 6 Hoe dit laatste<br />
ook zij, inmiddels is voldo<strong>en</strong>de duidelijk<br />
geword<strong>en</strong> dat de rol die m<strong>en</strong> in<br />
het West<strong>en</strong> bij het ontstaan van gedrag<br />
aan het bewustzijn toek<strong>en</strong>t<br />
schromelijk overtrokk<strong>en</strong> is.<br />
Leerprocess<strong>en</strong> die via het bewustzijn<br />
lop<strong>en</strong> zijn traag <strong>en</strong> veel minder effectief<br />
dan onbewuste leerprocess<strong>en</strong><br />
door middel waarvan gedrag van ander<strong>en</strong><br />
wordt overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Hoe<br />
groot de waarschuwingstekst<strong>en</strong> op<br />
sigarett<strong>en</strong>pakjes ook word<strong>en</strong> gemaakt,<br />
de onbewuste invloed van rok<strong>en</strong>de<br />
of juist niet rok<strong>en</strong>de voorbeeld<strong>en</strong><br />
is vele mal<strong>en</strong> effectiever.<br />
Daarmee is niet gezegd dat al het<br />
aanler<strong>en</strong> van gedrag onbewust verloopt,<br />
maar wel dat het bewust aanler<strong>en</strong><br />
van gedrag effectiever is naarmate<br />
het beter bij onbewust aangeleerd<br />
gedrag aansluit. Nado<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
meedo<strong>en</strong> zijn bij de totstandkoming<br />
van gedrag belangrijker dan expliciete<br />
instructie. Het alledaagse lev<strong>en</strong><br />
is voor het aan- of afler<strong>en</strong> van gedraging<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> veel belangrijker leeromgeving<br />
dan de les waarin over waard<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> norm<strong>en</strong> wordt gediscussieerd.<br />
Wat lerar<strong>en</strong> op school do<strong>en</strong><br />
heeft meer invloed dan hun expliciete<br />
instructie.<br />
De les van Pascal<br />
Gedrag dat we e<strong>en</strong>maal hebb<strong>en</strong> aan-<br />
geleerd, ler<strong>en</strong> wij niet zo maar ine<strong>en</strong>s<br />
weer af; hoeveel waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong><br />
ons ook word<strong>en</strong> voorgehoud<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong>maal aangeleerd gedrag heeft de<br />
t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s routine te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> van<br />
ons gedragsrepertoire deel te gaan<br />
uitmak<strong>en</strong>. Daarmee krijgt het e<strong>en</strong> bepaalde<br />
vanzelfsprek<strong>en</strong>dheid die eig<strong>en</strong>lijk<br />
ge<strong>en</strong> motivering behoeft7 ,<br />
maar die, zoals eerder werd vastgesteld,<br />
desgevraagd wel achteraf kan<br />
word<strong>en</strong> gemotiveerd. De zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de-eeuwse<br />
wiskundige, filosoof <strong>en</strong><br />
godzoeker Blaise Pascal toonde e<strong>en</strong> -<br />
zeker voor zijn tijd - verrass<strong>en</strong>d inzicht<br />
in deze mechanism<strong>en</strong> to<strong>en</strong> hij<br />
in zijn P<strong>en</strong>sées (1660) twijfelaars aan<br />
het christelijk geloof de raad gaf op te<br />
houd<strong>en</strong> zichzelf met scherpzinnige<br />
argum<strong>en</strong>taties te kwell<strong>en</strong> <strong>en</strong> in plaats<br />
daarvan routines aan te kwek<strong>en</strong>, zoals<br />
naar de mis gaan <strong>en</strong> bidd<strong>en</strong>, zodat<br />
die later de basis van christelijke<br />
overtuiging<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong>. 8<br />
Helaas is Pascals inzicht niet doorgedrong<strong>en</strong><br />
in de westerse pedagogiek,