MORELE WEGWIJZERS - HU Onderzoek - Hogeschool Utrecht
MORELE WEGWIJZERS - HU Onderzoek - Hogeschool Utrecht
MORELE WEGWIJZERS - HU Onderzoek - Hogeschool Utrecht
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
M o r e l e w e g w i j z e r s<br />
gebeurt. Hieronder lichten wij eerst twee ‘klassieke’ plichtstheorieën toe (consequentialisme<br />
en deontologie) die ook in het lesmateriaal voor opleidingen aan sociale professionals<br />
behandeld worden (Rothfusz, 2008; De Jonge, 1995). Vervolgens staan we stil<br />
bij twee contextuele/houdingsgerichte benaderingen: deugdethiek en zorgethiek. Hoewel<br />
veel auteurs zorgethiek categoriseren als een specifieke vorm van deugdethiek, belichten<br />
wij in de beschrijving hieronder beide benaderingen afzonderlijk omdat juist in<br />
de zorg, het maatschappelijk werk en het welzijnswerk deze visie actueel is.<br />
Alle normatieve ethische theorieën zijn ‘rationeel’, dat wil zeggen dat ze gebaseerd zijn<br />
op redeneringen over wat goed en slecht is. De laatste jaren is er echter op het gebied<br />
van de ethiek in toenemende mate aandacht voor de niet-rationele kanten van de menselijke<br />
moraal. Vanuit de invalshoeken van biologie en (neuro-)psychologie wordt gesteld<br />
dat moraal (misschien wel meer dan op de ratio) op intuïties en emoties berust<br />
(Verplaetse, 2008). Mensen beschikken volgens deze visie over een ‘moreel instinct’,<br />
dat het handelen op verschillende momenten op verschillende manieren beïnvloedt.<br />
Omdat deze invalshoek naar onze mening waardevolle aanknopingspunten biedt voor<br />
het denken over moraliteit in de hulpverlening aan jonge moeders, lichten wij de achtergronden<br />
ervan aan het eind van deze paragraaf beknopt toe.<br />
9.1.1 TELEOLOGI SCHE OF GE VO LGENET HIE K (CONSE QUE NTIALISME)<br />
In deze benadering houdt men bij de vraag ‘Wat is het beste om te doen?’ vooral rekening<br />
met de gevolgen (consequenties) van een beslissing of een handeling. Iets is goed<br />
als de “gevolgen minstens even goed zijn als de gevolgen van andere handelingen die<br />
we hadden kunnen uitvoeren” (Van Delden, 2003, p. 70). Daarbij is vaak doorslaggevend<br />
dat zoveel mogelijk mensen er voordeel aan moeten hebben en dat er zo weinig<br />
mogelijk mensen benadeeld moeten worden. Een voordeel van deze benadering is dat<br />
de belangen van alle betrokkenen op gelijke wijze meegewogen worden. Desondanks<br />
kan toch één persoon de dupe worden van een beslissing omdat er meer anderen zijn<br />
die er profijt van hebben (bijvoorbeeld wanneer een jonge moeder uit een woonvorm<br />
wordt gezet omdat ze door haar gedrag steeds zoveel onrust veroorzaakt dat de andere<br />
bewoonsters en hun kinderen eronder lijden). Een ander nadeel is dat je meestal niet<br />
alle gevolgen kunt overzien. Toch blijkt bij navraag in de praktijk dat deze benadering<br />
veel gehanteerd wordt door hulpverleners.<br />
9.1.2 DEONT OLOG IE OF PRI NCIPE-ETHIEK<br />
De morele juistheid van een handeling of een beslissing hangt in deze benadering niet<br />
af van de gevolgen, maar van de aard van de handeling of beslissing zelf. Wanneer deze<br />
beantwoordt aan vastgestelde criteria of overeenstemt met bepaalde principes, bijvoorbeeld<br />
rechtvaardigheid, of autonomie, is de handeling of beslissing juist. De meest<br />
bekende variant van dit denken is die van de Verlichtingsfilosoof Kant. Voor hem is de<br />
intentie van waaruit gehandeld wordt bepalend voor de juistheid ervan, onafhankelijk<br />
van wat de gevolgen zijn. Het belangrijkste principe noemde hij de categorische imperatief:<br />
je behoort te handelen zoals je zou willen dat iedereen in die situatie zou handelen.<br />
Mag je doorlopen als iemand op straat in elkaar wordt geslagen? Mag je de waarheid<br />
verzwijgen? Je moet je in elke situatie steeds afvragen of je zou willen dat dit een<br />
algemene wet voor alle mensen zou zijn. Dit principe is populair geformuleerd in ons<br />
spreekwoord “zoals gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet”. Deze benadering<br />
heeft als voordeel dat de oordelen over goed en kwaad berusten op rationele<br />
weloverwogen afwegingen die los staan van individuele voorkeuren en belangen en<br />
geformuleerd kunnen worden in regels die voor iedereen zouden moeten gelden. Een<br />
Een aantal cases uitgelicht 97