SPEELFILMS ALS MEDIUM VOOR MULTIMEDIAAL EN ... - Vvlg
SPEELFILMS ALS MEDIUM VOOR MULTIMEDIAAL EN ... - Vvlg
SPEELFILMS ALS MEDIUM VOOR MULTIMEDIAAL EN ... - Vvlg
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Jos Martens<br />
oud-leraar Nederlands, geschiedenis, esthetica<br />
en aardrijkskunde,<br />
vicevoorzitter Instituut voor Amerikanistiek,<br />
lid Stuurgroep Geschiedenis, Centrum Nascholing<br />
Onderwijs, UAntwerpen<br />
martens_jos@pandora.be<br />
48 • Hermes • Jaargang 15 • nr. 49 • Maart 2011<br />
<strong>SPEELFILMS</strong> <strong>ALS</strong> <strong>MEDIUM</strong><br />
<strong>VOOR</strong> <strong>MULTIMEDIAAL</strong> <strong>EN</strong><br />
VAKOVERSCHRIJD<strong>EN</strong>D WERK<strong>EN</strong><br />
Dit tijdschrift en zijn voorgangers DIGO en<br />
Historische Documentatie hebben altijd veel<br />
aandacht besteed aan het verantwoord aanwenden<br />
van documentaires en speelfilms<br />
in de geschiedenisles(1). Dit geldt a fortiori<br />
voor de VVLG(2). Op de website van onze vereniging<br />
moeten op dit ogenblik zowat honderd<br />
‘filmsteekkaarten’ staan, de meeste<br />
met al dan niet in de praktijk uitgeteste tips<br />
voor didactisch gebruik. Voeg daaraan toe<br />
de theoretische en praktische artikels van<br />
Bruno De Wever, Karel Van Nieuwenhuyse<br />
en mezelf (3). Helaas zijn bijna alle filmbesprekingen<br />
het werk van ondergetekende,<br />
ondanks alle inspanningen over de jaren<br />
heen: mensen beloven bijdragen, maar het<br />
komt er haast nooit van! Hetzelfde geldt<br />
voor allen die lectuursteekkaarten hebben<br />
beloofd voor de afdeling jeugdliteratuur op<br />
de site. Beschouw dit derhalve als een stille<br />
wenk en oproep.<br />
1 <br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
2 <br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Gelukkig hebben we de laatste jaren onze<br />
3 actieradius<br />
gevoelig kunnen uitbreiden door<br />
<br />
samenwerking met enerzijds de Neder-<br />
- De Wever, B., Speelfilm als medium<br />
in de geschiedenisles.<br />
landse sites Histoforum van Albert van der<br />
- Martens, J., Film en televisie als Kaap en Geschiedenis.nl van Reinard Maar-<br />
bron van historische beeldvorming. leveld, anderzijds met Lieselot Leuridan<br />
- Idem, Speelfilms en geschiedenis,<br />
een didactisch verwerkingsmodel.<br />
- Van Nieuwenhuyse, K., La trahison<br />
de l’image. Een pedagogisch-didacti-<br />
van Universiteit Gent, die via de site Film &<br />
Geschiedenis de paar honderd scripties wil<br />
ontsluiten, door studenten voor prof. De Wesche<br />
benadering van historische bronver aangeleverd in het kader van een ondernenkritiek<br />
op audiovisuele producten. zoeksproject aan de Universiteit Gent (4).<br />
Filmsteekkaarten: Bespreking van<br />
Collega’s, laten wij ons geen illusies maken.<br />
films, onderverdeeld volgens tijdvak.<br />
4 Historische kennis wordt niet in de eerste<br />
plaats<br />
verworven of gepopulariseerd door<br />
<br />
geschiedenislessen en wetenschappelijke<br />
- Albert van der Kaap, Histoforum/<br />
Community: http://digischool.kennisnet.nl/community_gs<br />
Publiceert tevens (bereikbaar via<br />
dezelfde site) het digitale tijdschrift<br />
naslagwerken.<br />
De eigenlijke historische beeldvorming<br />
gebeurt veel sterker en diepgaander door<br />
strips, historische romans en vooral speel-<br />
voor geschiedenisdidactiek, Histoforum<br />
Didactiek, met in jaargang 2010,<br />
films.<br />
Films in de geschiedenisles, een bespreking<br />
van een Amerikaans artikel<br />
dat een goede aanvulling is op dat<br />
Sinds 1974, gedurende meer dan een kwart<br />
eeuw, zijn wij op zoek geweest naar het<br />
van Carine Hurtekant & collega’s in telkens meest geschikte medium om een<br />
Hermes 45.<br />
In dit zelfde digitale tijdschrift, jaargang<br />
2009, een artikel over vakoverschrijdend<br />
en multimediaal werken<br />
vanuit historische (jeugd)literatuur:<br />
didactische en pedagogische boodschap in<br />
concrete situaties over te brengen bij leerlingen.<br />
Twee constanten zitten in dat onderzoek:<br />
vakoverschrijdend werken en audiovi-<br />
Gelezen tijd, een actualisering van suele media. Audiovisuele media omdat ze<br />
het gelijknamige artikel op de VVLGsite.<br />
Reinard Maarleveld, geschiedenis.<br />
nl: http://www.geschiedenis.nl/in-<br />
de wereld binnen de klasmuren brachten<br />
van een kleine plattelandsschool, lang voor<br />
internationale uitwisseling mogelijk was of<br />
dex.php<br />
internet was uitgevonden. Want dat is al die<br />
jaren de derde constante gebleven: motivatie<br />
van leerlingen, die uitmondt in zelfstandig<br />
& persoonlijk werk van leerlingen.<br />
Omstreeks 1975 -ook weer meer dan 30 jaar<br />
geleden ondertussen- zag de Nederlandse<br />
literatuurdidacticus Jacques Vos het aanwenden<br />
van historische romans hiervoor<br />
als dé trend voor het volgende decennium.<br />
Historische romans vormen, net als film,<br />
een ideaal instrument voor vakkenintegratie,<br />
binnenklasdifferentiatie en multimediaal<br />
werken. Al die tijd ook hebben wij die<br />
opvattingen verdedigd in vakwerkgroepen<br />
Nederlands en geschiedenis, in lerarenopleidingen<br />
en navormingssessies. Heeft het<br />
resultaat opgeleverd? Als we zien hoe moeizaam<br />
collega’s uit diverse vakken te strikken<br />
zijn voor vakoverstijgende nascholingen, hoe<br />
leerplannen veel te sterk opgesloten blijven<br />
in de zuil van het eigen vak…<br />
Non-fictie en fictie, zowel in schrift als in<br />
film hebben gemeenschappelijk dat ze niet<br />
de geschiedenis zijn, maar een presentatie<br />
of liever: representatie van de geschiedenis.<br />
Het grote verschil in receptie tussen<br />
fictie en non-fictie? De mogelijkheid tot<br />
INLEVING door de lezer/toeschouwer.<br />
Vanzelfsprekend klopt in een film meestal<br />
niet alles. Een speelfilm is een zeer dure en<br />
risicovolle commerciële aangelegenheid,<br />
gebonden aan een budget en vooral projectieduur<br />
in de bioscoop. Daarom moet de<br />
regisseur noodgedwongen personages en<br />
gebeurtenissen condenseren. Daarom ook<br />
vind je heel vaak achteraf op de DVD bij de<br />
‘Extra’s’ een afdeling ‘Geschrapte scènes’.<br />
Een belangrijke kanttekening: herhaaldelijk<br />
quoteerden wij -d.w.z. minstens twee andere<br />
historici uit Nederland en België plus<br />
ondergetekende- een historische film veel<br />
hoger dat de recensenten in Knack, De Morgen<br />
of De Standaard. Waar zij soms één ster<br />
toekenden, waardeerden wij op drie of zelfs<br />
vier sterren. Historici hanteren blijkbaar<br />
andere criteria. Daarbij is het opvallend dat<br />
onze recensenten zich vaak laten beïnvloeden<br />
door wat eerder reeds in buitenlandse<br />
besprekingen is verschenen. Dat geldt nog<br />
meer wanneer zij een film afkraken door<br />
vooroordelen jegens de regisseur te laten<br />
meespelen, zoals tegenover Tom Cruise bij<br />
Valkyrie of nog sterker tegenover Mel Gibson<br />
in Apocalypto (2007).
In het onderstaande stellen we vier speelfilms<br />
voor, geschikt voor historische<br />
beeldvorming. We volgen een eenvoudige<br />
werkwijze, die in het verleden haar nut heeft<br />
bewezen. De in alle gevallen toegepaste<br />
methode tref je bij Kingdom of Heaven. Zoals<br />
meestal krijg je de keuze tussen enkele lessen<br />
of een volledige leereenheid. Praktisch<br />
bruikbaar materiaal voor product- en procesevaluatie<br />
en dito bijsturing vind je in het<br />
artikel van Carine Hurtekant en haar collega’s<br />
(2) of in het artikel Films in de geschiedenisles<br />
in het digitale tijdschrift Histoforum<br />
Didactiek (4).<br />
Om ruimte te sparen werken we complementair<br />
met de website: van elke film tref je<br />
een uitvoerigere recensie op internet, evenals<br />
de bijbehorende illustraties en eventueel<br />
links naar trailers of Youtube.<br />
1. VALKYRIE<br />
US 2008 - DVD - speelduur: 121 minuten -<br />
Engels - Nederlandse ondertitels Uitvoerige<br />
bespreking: http://www.vvlg.be/VVLG/Valkyrie.html<br />
Tijd en ruimte: Tweede Wereldoorlog, Duitsland,<br />
Rusland, N.-Afrika.<br />
Waardering De Standaard: ***/4; persoonlijke<br />
waardering: ****<br />
Thematiek: verzet tegen Hitler, thema van<br />
tirannenmoord.<br />
Inhoud<br />
Gaat over de aanslag op Hitler, 20 juli 1944<br />
en de daaropvolgende mislukte staatsgreep.<br />
De leidende kracht achter de samenzwering<br />
was graaf Klaus Schenk von Stauffenberg.<br />
Dat de rol van de moedige officier vertolkt<br />
werd door Tom Cruise, riep in Duitsland veel<br />
weerstand op (omwille van zijn lidmaatschap<br />
van Scientology) zodat in alle haast<br />
nog minstens één andere speelfilm en een<br />
docudrama werden geproduceerd. De hele<br />
commotie bleek totaal voorbarig: Cruise zet<br />
hier na zijn eveneens ten onrechte verguisde<br />
The last samurai uit 2004 een van zijn beste<br />
en meest serene prestaties neer (5).<br />
2. AGORA<br />
Spanje 2009 - 2 DVD’s - speelduur: 126 minuten<br />
- Engels - Nederlandse ondertitels.<br />
Uitvoerige steekkaart: http://www.vvlg.be/<br />
VVLG/agora.html<br />
Tijd en ruimte: Alexandrië, Egypte ca. 400<br />
n. Chr.<br />
Waardering: ****/4.<br />
Genre: Historische ideeënfilm.<br />
Thematiek: Ondergang van de antieke cultuur;<br />
religieus fanatisme; zucht naar kennis<br />
versus obscurantisme en dogmatisme;<br />
strijd voor geestelijke vrijheid.<br />
Twintig jaar geleden lazen we in een 4 de jaar<br />
ASO met de leerlingen klassikaal de aangrijpende<br />
adolescentenroman Hypatia, van<br />
de Duitse auteur Arnulf Zitelmann (°1929),<br />
over de laatste maanden van de laatste<br />
‘heidense’ filosofe, die in 415 gruwelijk<br />
vermoord werd door een opgehitste meute<br />
christelijke fundamentalisten (7). Met haar<br />
stierf de Grote Bibliotheek van Alexandrië en<br />
daarin het geheugen van de hele klassieke<br />
wereld.<br />
Nu lijkt het wel of dit boek verfilmd is door<br />
Alejandro Amenábar in de duurste Spaanse<br />
film aller tijden. Het is een film geworden<br />
zoals je ze tegenwoordig haast nooit meer in<br />
de bioscoop ziet, doch uitsluitend op Canvas<br />
of de cultuurzender Arte. Emotioneel en<br />
cerebraal tegelijkertijd.<br />
3. Een melaatse<br />
koning,<br />
een Koerdische held<br />
en een film<br />
Saladin en de<br />
herovering van<br />
Jeruzalem door de<br />
ogen van Hollywood.<br />
KINGDOM OF HEAV<strong>EN</strong><br />
VS, 2005- versies op 1 of 2 DVD’s - speelduur:<br />
146 min - orig. versie: Engels, Nederlandse<br />
ondertitels.<br />
Uitvoerige steekkaart: http://www.vvlg.be/<br />
VVLG/Kingdom.html<br />
Persoonlijke waardering: ***/4<br />
5 <br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Apocalypto van Mel Gibson: http://<br />
www.vvlg.be/VVLG/Apocalypto.html<br />
6 <br />
<br />
<br />
7 <br />
<br />
Hermes • Jaargang 15 • nr. 49 • Maart 2011 • 49
50 • Hermes • Jaargang 15 • nr. 49 • Maart 2011<br />
Plaats & tijd: Frankrijk en Palestina (Outremer),<br />
ca. 1185.<br />
Thematiek: geloof en ongeloof, religieuze<br />
en culturele verdraagzaamheid versus fanatisme,<br />
plicht, ridderlijkheid.<br />
Onderhoud Saladin - Balian van Ibelin<br />
(1187).<br />
- Balian: “Voor ik de stad overgeef, brand<br />
ik alles neer tot de grond, uw heilige<br />
plaatsen en de onze, alles in Jeruzalem<br />
dat mensen gek maakt.<br />
- Saladin: “Ik vraag me af of het niet beter<br />
zou zijn als je dat inderdaad deed.”<br />
Saladin keert terug naar zijn wachtende<br />
leger. Balian vraagt hem:<br />
“Wat is Jeruzalem waard?”<br />
Saladin keert zich om: “Niets!” Wacht<br />
even, balt de vuisten: “En alles.”<br />
Film is, zoals gezegd, nooit “de geschiedenis”,<br />
net zomin als non-fictiongeschiedschrijving.<br />
Waarom dan als intermezzo het<br />
intermezzo tussen de Tweede en de Derde<br />
Kruistocht niet bekijken via een zeer populaire<br />
speelfilm: Kingdom of Heaven? Dankzij<br />
de DVD zal de film nog vele jaren toegankelijk<br />
zijn en zorgen voor al dan niet verkeerde<br />
beeldvorming.<br />
Historische betrouwbaarheid<br />
Het is niet verbazingwekkend dat een aantal<br />
details niet kloppen, maar wel dat er zoveel<br />
overeenkomt met de geschiedenis zoals<br />
die door ooggetuigen aan beide zijden is<br />
opgetekend. Wat er niet klopt en wat wel,<br />
laten we voor de leerlingen in het cognitieve<br />
gedeelte van de didactische verwerking. Vrij<br />
veel elementen vind je in de recensie op de<br />
VVLG-website, maar niet alles!<br />
Kortom, de film Kingdom of Heaven brengt<br />
een meer dan behoorlijke representatie van<br />
de gebeurtenissen. Helaas was de reële<br />
situatie veel te complex, zelfs voor een eerlijke<br />
en lange Hollywoodfilm. De vier decennia<br />
tot aan de val van Jeruzalem behoren tot<br />
de meest turbulente uit de hele turbulente<br />
geschiedenis van de kruistochten. Het werkelijke<br />
verloop van de geschiedenis overtreft<br />
herhaaldelijk de fictie van de film! Jammer<br />
dat de regisseur zich niet tot die realiteit<br />
beperkt heeft, met de noodzakelijke weglatingen<br />
natuurlijk. Om je een idee te geven:<br />
vergelijking tussen film en feiten heeft me in<br />
het kader van een nieuw boek over de kruistochten<br />
in juli 2010 twee weken opzoekingen<br />
en tekstredactie gekost!<br />
Didactische verwerking<br />
De film kan uiteraard gebruikt worden<br />
uitsluitend voor de geschiedenisles en<br />
voor een uitvoeriger project én voor een<br />
multimediale vakoverschrijdende leereenheid<br />
Nederlands - geschiedenis- esthetica<br />
(-godsdienst/zedenleer). Voor de laatste<br />
mogelijkheid: zie op de website.<br />
1. OBSERVATIETAK<strong>EN</strong> (niet op de site)<br />
1.1. Algemeen<br />
Elk lid van de groep selecteert bij het kijken<br />
a) 2 sequenties waarin de knap gebruikte<br />
filmtaal indruk maakte. ( Beschrijf bij de<br />
groepsbespreking de plaats van de sequentie<br />
in het geheel van de film - Wat was er<br />
zo indrukwekkend: welke camerabeweging<br />
(close up ....?) ) en b) 1 sequentie waarin de<br />
muziek/de geluidsachtergrond bijdroeg tot<br />
het welslagen van het fragment.<br />
Na de bespreking kiest de groep 3 voorbeelden<br />
uit a en 2 uit b om in het schriftelijk<br />
verslag uit te werken.<br />
Is er een sequentie die je historisch onwaarschijnlijk<br />
vindt? Welke? Waarom. (Hier mag<br />
je desnoods ook meerdere fragmenten kiezen,<br />
met dezelfde opdracht.)<br />
1.2. Historische beeldvorming<br />
De film (of: de getoonde fragmenten) geeft<br />
een beeld van het leven in Outremer in de<br />
12 de eeuw. Kies één aspect dat<br />
a) je iets leerde wat je nog niet wist/ dat je<br />
verbaasde/ dat afwijkt van wat je dacht<br />
over de behandelde periode/ sterk verschilt<br />
van onze huidige opvattingen. Dit<br />
mag ‘iets’ zijn in verband met het materiële<br />
leven (kledij, voedsel, wapens, wijze<br />
waarop men reisde, baadde, bad... ) of in<br />
verband met de mentaliteit (omgangsvormen,<br />
verhouding man-vrouw...<br />
b) ondanks de afstand van .... eeuwen eigenlijk<br />
fundamenteel niet verschilt van<br />
onze huidige tijd.
Leg in de groepsbespreking de resultaten van<br />
je bevindingen naast die van de andere leden<br />
en geef ze weer in het schriftelijk verslag.<br />
2. OPZOEK<strong>EN</strong><br />
Via Wikipedia kun je achtergrondinformatie<br />
laten opzoeken over de Derde Kruistocht en<br />
alle hoofdpersonages. Doen! Aan de Slag<br />
bij de Hoorns van Hattin zijn verschillende<br />
sites en delen van sites gewijd. Hij wordt ook<br />
gedetailleerd besproken in het nieuwe boek<br />
van Thomas Asbridge, De Kruistochten. De<br />
strijd om het Heilige Land, Antwerpen, Standaard<br />
Uitgeverij - Het Spectrum, 2010, 784<br />
blz., dat in het vorige nummer wordt voorgesteld<br />
(volledige recensie op de website, bij<br />
Hermes, recensies (8).)<br />
In de web-recensie bij de film Robin Hood<br />
(zie verder) vind je nog info over handbogen<br />
en kruisbogen. Over de gebruikte blijden<br />
(stenenwerper of trébuchet) vind je op internet<br />
eveneens voldoende. De ‘Extra’s’ bij<br />
de film vertellen wel over de vervaardiging,<br />
maar laten de vervaarlijke machines onvoldoende<br />
gedetailleerd in werking zien.<br />
4. Robin Hood<br />
VS & Gr.-Britt, 2010 - 1 of 2 DVD’s - speelduur:<br />
140 minuten - Engels - Nederlandse<br />
ondertitels.<br />
Uitvoerige steekkaart: http://www.vvlg.be/<br />
VVLG/Robin_Hood.html<br />
Tijd en ruimte: Frankrijk & Engeland 1199<br />
en volgende jaren<br />
Waardering: **/4<br />
Genre: Historische actiefilm<br />
Inhoud<br />
Dit is de zoveelste verfilming van Robin<br />
Hood en wij zouden er niet aan denken ze<br />
hier te bespreken als er niet enkele interessante<br />
sequenties in zaten voor een geschiedenisleraar<br />
die op zoek is naar materiaal<br />
voor zijn lessen. Niet zoveel weliswaar als in<br />
Kingdom of Heaven, maar toch…<br />
In het begin van de film zien we Robin Longstride<br />
(Russel Crowe), een boogschutter<br />
in het leger van Richard Leeuwenhart, net<br />
teruggekeerd naar Engeland na de kruistochten.<br />
Net als in de vorige epische film<br />
met Russel Crowe, Gladiator (9), is er nog<br />
een laatste veldslag te winnen voor er eindelijk<br />
voorgoed vrede zal zijn. En net als in<br />
die film, zal dat niet lukken.<br />
Didactische mogelijkheden<br />
Zie ook bij de recensie op de website.<br />
Er zijn legio mogelijkheden om de leerlingen<br />
bij de gekozen fragmenten te betrekken en<br />
zo tevens delen van de leerstof zelf actief te<br />
laten “aankleden.”<br />
Over de historische personages vind je voldoende<br />
en betrouwbare informatie en afbeeldingen<br />
op internet via Wikipedia.<br />
- Richard Leeuwenhart en de Derde Kruistocht<br />
- Eleonora van Aquitanië, op zijn zachtst<br />
gezegd: een niet alledaagse figuur. Over<br />
haar en Willem de Maarschalk vind je<br />
meer in de recensie van de film The Lion in<br />
Winter (10). Er is ook het recente boek van<br />
Guus Pikkemaat, Eleonore van Aquitanië,<br />
Soesterberg, Aspekt, 2010, 607 blz.<br />
- De befaamde Engelse longbow (langboog)<br />
heeft een belangrijke rol gespeeld in de<br />
middeleeuwse oorlogsvoering vanaf de<br />
12 de eeuw. (Zie bijlage op de site: Leeuwenhart,<br />
Robin Hood en de Engelse langboog -<br />
daar ook een korte, relevante bijdrage over<br />
de rol van de valkenjacht in de geschiedenis.)<br />
8 <br />
<br />
<br />
9 <br />
<br />
10 <br />
<br />
<br />
Hermes • Jaargang 15 • nr. 49 • Maart 2011 • 51