Boudewijn Binst: De nieuwe mode zal vuurwerk zijn! - Imec
Boudewijn Binst: De nieuwe mode zal vuurwerk zijn! - Imec
Boudewijn Binst: De nieuwe mode zal vuurwerk zijn! - Imec
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
InterConnect<br />
Inter<br />
Link Link naar de toekomst<br />
n°30 | viermaandelijks | juli 2009<br />
Onze omgeving:<br />
een vat vol energie<br />
<strong>Boudewijn</strong> <strong>Binst</strong>:<br />
<strong>De</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>mode</strong><br />
<strong>zal</strong> <strong>vuurwerk</strong> <strong>zijn</strong>!<br />
Cochlear:<br />
HEAR now. And always
<strong>De</strong> geur van succes<br />
2<br />
• Een man zweeft in een luchtballon en vraagt aan een andere man op de grond: “Meneer, kan u me alsjeblieft<br />
zeggen waar ik ben?”<br />
• Zegt de andere: “U zit in een mand, onder een ballon, ongeveer 100 meter boven de grond.”<br />
• “U moet een ingenieur <strong>zijn</strong>,” zegt de man in de luchtballon, “want uw antwoord is misschien wel technisch<br />
correct, maar ik kan er totaal niets mee aanvangen en ik ben nog steeds verdwaald.”<br />
• “En u bent waarschijnlijk een marketeer,” zegt de man op de grond, “want u weet niet van waar u komt,<br />
waar u bent, of waar u naartoe gaat en u maakt van uw probleem het mijne in minder dan 30 seconden.”<br />
Niets beter dan een goed ingenieursmopje om de aandacht van je publiek erbij te houden, moet Emile Aarts<br />
gedacht hebben tijdens <strong>zijn</strong> lezing op IMEC’s Academisch Colloquium (pagina 12). Maar het grapje illustreerde<br />
ook de boodschap van de lezing: technologen <strong>zijn</strong> zich niet altijd bewust van de echte noden van de gebruikers<br />
en/of de maatschappij. Om echt nuttige toepassingen te ontwikkelen moet je juist op zoek gaan naar deze<br />
noden. Tom Kelley vertelt in <strong>zijn</strong> boek ‘The ten faces of innovation’ dat <strong>zijn</strong> bedrijf antropologen in dienst<br />
nam om op zoek te gaan naar problemen of noden bij gebruikers die dan vervolgens technisch werden<br />
opgelost door de ingenieurs in <strong>zijn</strong> bedrijf. Door dit samenspel verhoog je de kansen om een succesvol<br />
product te ontwikkelen, zo stelt Tom Kelley.<br />
Je kan natuurlijk ook louter toevallig het idee krijgen voor een succesvol product. Serendipiteit, zo heet<br />
het: ‘het vinden van iets onverwachts en bruikbaars terwijl je op zoek bent naar iets totaal anders’. Zoals<br />
bijvoorbeeld Percy Spencer die in de jaren ’40 een magnetron aan het bouwen was voor radartoepassingen<br />
toen hij merkte dat de chocoladereep in <strong>zijn</strong> jas gesmolten was als gevolg van de blootstelling aan microradiogolven.<br />
Vandaag prijkt de magnetron in elke keuken.<br />
Een succesvol product ontwikkelen door een nood te beantwoorden of door toeval, allemaal mooi. Maar<br />
je kan ook overgaan tot gewiekste verleidingstechnieken om de consument jouw product te laten<br />
kopen. In <strong>zijn</strong> boek ‘Byology’ beschrijft de <strong>De</strong>ense marketinggoeroe Martin Lindstrom enkele studies<br />
die het brein van de consument trachten te doorgronden. Op basis van MRI-scans besluit hij dat<br />
het emotionele brein van de consument sterk beïnvloed kan worden door geluid en geur, eerder<br />
dan door visuele prikkels. Bovendien overheerst het emotionele brein vaak het rationele brein bij<br />
aankoopbeslissingen.<br />
Er <strong>zijn</strong> al verschillende voorbeelden van bedrijven die de geur van succes geroken hebben en ‘aromamarketing’<br />
toepassen. Er is kleding op de markt met een eigen ingebouwd parfum (pagina 22) en in<br />
bepaalde reisbureaus wordt een kokosgeur – typisch voor vele zonnebrandcrèmes – verspreid om bij<br />
de klanten de mooie herinneringen aan vorige zonnevakanties op te roepen en hen zo sneller een <strong>nieuwe</strong><br />
vakantie te laten boeken. En als afsluiter wil ik ook nog graag het voorbeeld van het Jorvik Viking Centre in<br />
York meegeven. In dit museum wordt de geur van het Vikingverleden verspreid, meer bepaald de geur van<br />
een Vikingtoilet (hoe dat mag ruiken, laat ik aan ieders verbeelding over). <strong>De</strong>ze geur geeft een extra dimensie<br />
aan het museumbezoek en zou de bezoekers nog lang bijblijven, aldus de woordvoerster van het museum.<br />
Toch een gewaagde manier om je te onderscheiden van je concurrenten.<br />
Els Parton,<br />
Hoofdredacteur InterConnect<br />
InterConnect 07-2009<br />
Els Parton
Inhoud<br />
Colofon<br />
Mobile World Congress<br />
Onze omgeving: een vat vol energie<br />
Emile Aarts: “We moeten op zoek gaan naar de echte noden”<br />
Blijf up-to-date met de Wireless Community<br />
Cognitieve mobiele communicatie<br />
Cochlear: “HEAR now. And always”<br />
<strong>Boudewijn</strong> <strong>Binst</strong>: “<strong>De</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>mode</strong> <strong>zal</strong> <strong>vuurwerk</strong> <strong>zijn</strong>!”<br />
IMEC online<br />
Bekijk extra foto’s, filmpjes en info bij de<br />
artikels op www.imec.be/interconnect.<br />
<strong>De</strong> glazen bol van ... Johan Van Helleputte<br />
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of<br />
op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.<br />
Verantwoordelijke uitgever: Prof. Gilbert <strong>De</strong>clerck, Algemeen directeur IMEC | Disclaimer: www.imec.be/disclaimer | Redactie: Els Parton, Jan Provoost en Hanne <strong>De</strong>gans<br />
Concept en vormgeving: Kunstmaan.be | Voor meer informatie: Katrien Marent, Corporate Communications, 016/28 18 80, Katrien.Marent@imec.be<br />
Voor gratis abonnement: registreer op www.imec.be/interconnect<br />
Agenda<br />
Doorgelicht<br />
....................................................4<br />
.....................................................7<br />
..................................................12<br />
..................................................15<br />
..................................................16<br />
.................................................18<br />
................................................22<br />
................................................24<br />
...............................................30<br />
..................................................31<br />
3<br />
InterConnect 07-2009
Thierry Dubois, marktanalist draadloze<br />
communicatie bij IMEC, bezoekt jaarlijks<br />
het Mobile World Congress: “Het is het<br />
Walhalla voor mobiele communicatie waar<br />
gsm-fabrikanten, chipfabrikanten en netwerkoperatoren<br />
hun nieuwste ontwikkelingen<br />
tonen.” Dit jaar was dat niet anders. Enkele<br />
van de belangrijkste trends op een rijtje:<br />
App stores: the sky is the limit<br />
Hoewel Apple niet aanwezig was op het<br />
Mobile World Congress, was hun app storeconcept<br />
dat wel. Grote spelers zoals Nokia<br />
en Microsoft toonden er hun versie van op<br />
het Mobile World Congress. Thierry Dubois:<br />
“In juli 2008 lanceerde Apple <strong>zijn</strong> app store,<br />
een virtuele marktplaats waar je toepassingen<br />
onder de vorm van kleine programmaatjes kan<br />
kopen voor je iPhone of iPod. Reeds het eerste<br />
weekend na de lancering werden meer dan 10<br />
miljoen applicaties gedownload. Vandaag <strong>zijn</strong><br />
dat er meer dan 1 miljard.”<br />
Apple stelt een ontwikkelomgeving ter<br />
beschikking waarmee iedereen die iets van<br />
programmeren kent, <strong>zijn</strong> eigen toepassing<br />
kan maken en online kan verkopen via de app<br />
4<br />
InterConnect 11-2008 07-2009<br />
Over app stores,<br />
picoprojectoren<br />
In februari werd voor de 4 de maal het Mobile World Congress<br />
georganiseerd in Barcelona. IMEC ging er een kijkje nemen<br />
om de nieuwste trends en evoluties op het vlak van mobiele<br />
communicatie op te snuiven.<br />
store op de iPhone. Op deze manier kan elke<br />
ontwikkelaar het grote publiek bereiken met<br />
<strong>zijn</strong> toepassing. Vandaag kan je kiezen uit zo’n<br />
25.000 toepassingen. Thierry Dubois: “Het is<br />
een unieke formule waarmee iedereen met<br />
een goed idee geld kan verdienen. Kijk maar<br />
naar ‘iSteam’, een toepassing waarbij je ogenschijnlijk<br />
condens creëert op je iPhone-scherm<br />
en er met je vinger boodschappen op kan<br />
schrijven zoals op de badkamerspiegel. Een<br />
‘gadget’applicatie waarmee twee twintigers<br />
op het hoogtepunt van de hype zo’n 75.000<br />
euro per maand verdienden. Dat het ook om<br />
‘nuttigere’ applicaties kan gaan, bewijst een<br />
Nederlandse informaticastudent die ‘Trein’<br />
ontwikkelde, een programmaatje waarmee je<br />
op je iPhone gemakkelijk de actuele treintijden<br />
kan raadplegen. In enkele maanden tijd werd<br />
de toepassing een paar duizend keer gedownload.”<br />
Waar het vandaag vooral om games en gadgets<br />
gaat, zullen in een volgende fase professionele<br />
toepassingen belangrijk worden. Thierry<br />
Dubois: “Het is een unieke gelegenheid voor<br />
bedrijven om originele, nuttige toepassingen<br />
te ontwikkelen voor een mobiel pc-platform.<br />
Je kan er ook kleine toestellen aan koppelen,<br />
bv. een bloeddrukmeter via bluetooth laten<br />
communiceren met de iPhone. The sky is the<br />
limit, en binnen twee jaar <strong>zal</strong> iedereen zeggen<br />
‘Had ik daar maar aan gedacht!’ ”<br />
Femtocellen: believers & non-believers<br />
Een femtocel is een klein basisstation, vergelijkbaar<br />
met een WiFi-<strong>mode</strong>m, dat je in huis<br />
installeert om binnen een beter 3G-signaal te<br />
hebben. 3G is de nieuwste draadloze technologie<br />
voor mobiele telefoons die o.a. een<br />
hogere datadoorvoersnelheid belooft, zodat je<br />
gemakkelijk en snel kan internetten op je gsm.<br />
Thierry Dubois: “Ook op de vorige Mobile<br />
World Congressen was er veel te doen rond<br />
femtocellen. Dit jaar leek de hype echter plaats<br />
gemaakt te hebben voor meer realisme. Het<br />
probleem met het 3G-signaal is dat het moeilijk<br />
doordringt in gebouwen. <strong>De</strong> oplossing is<br />
het installeren van minibasisstations binnen.<br />
Op het congres bleek duidelijk dat de femtospelers<br />
op zoek <strong>zijn</strong> naar het meest geschikte<br />
business<strong>mode</strong>l. Verizon bijvoorbeeld, een van<br />
de eerste spelers die femtocellen op de markt<br />
brengt, laat <strong>zijn</strong> klanten maandelijks betalen<br />
voor de femtocel. Hierop is veel kritiek omdat
en femtocellen<br />
volgens dit business<strong>mode</strong>l de klant dreigt op<br />
te draaien voor de slechte dekking van het<br />
3G-netwerk, hetgeen eigenlijk het probleem<br />
van de netwerkoperator is. Bovendien wordt<br />
de eigen internetconnectie gebruikt bij gsmgebruik<br />
in huis, waarvoor de klant reeds<br />
betaalt. Daarom wil men de klant ervan overtuigen<br />
dat een femtocel in huis halen meer<br />
voordelen heeft dan alleen maar een goede<br />
3G-ontvangst, onder de vorm van allerhande<br />
femtodiensten. Zo zou je bv. je mobiele telefoon<br />
kunnen gebruiken als afstandsbediening<br />
om op een multimediatoestel muziek te kiezen,<br />
foto’s te bekijken, enz. Ik betwijfel sterk of dit<br />
soort toepassingen voldoende <strong>zal</strong> <strong>zijn</strong> om de<br />
klanten te overtuigen. In 2009-2010 <strong>zal</strong> duidelijk<br />
worden of netwerkoperatoren een killerapplicatie<br />
vinden om hun femtocellen aan de<br />
man te brengen.”<br />
Picoprojectoren: klein maar handig<br />
Een technologie die duidelijk klaar is voor<br />
de markt, zo bleek op het Mobile World<br />
Congress, is de picoprojector. Het gaat om een<br />
kleine projector die kan ingebouwd worden in<br />
bv. mobiele telefoons. Thierry Dubois: “<strong>De</strong><br />
hoofdtoepassingen <strong>zijn</strong> duidelijk: met een pico-<br />
projector in je gsm, kan je op elke plaats en elk<br />
moment een filmpje of powerpointpresentatie<br />
tonen. Maar ook hier zie je dat er mensen <strong>zijn</strong><br />
die met creativiteit elke technologie verrassend<br />
kunnen gebruiken: twee Amerikaanse<br />
ontwerpers kwamen met het idee om een<br />
picoprojector aan een fiets te bevestigen om in<br />
het donker een virtueel fietspad te projecteren<br />
op de weg en zo de fietser beter zichtbaar te<br />
maken voor de automobilisten.”<br />
Met deze drie trends op zak, hoeft u geen<br />
spijt te hebben dat u er dit jaar niet bij was op het<br />
Mobile World Congress. En nu even na denken<br />
over de origineelste en meest commerciële<br />
app store-, femtocell- of picoprojector-toepassing.<br />
p Creatief met een picoprojector.<br />
IMEC bezoekt<br />
Van 16 tot 19 februari 2009 bezocht Thierry Dubois, marktanalist draadloze communicatie bij<br />
IMEC, het Mobile World Congress in Barcelona. Hij demonstreerde er IMEC’s technologie voor<br />
herconfigureerbare radio’s aan geïnteresseerde bedrijven en ging een kijkje nemen wat er leeft<br />
op de markt vandaag. In 2010 gaat het Mobile World Congress opnieuw door in Barcelona, van<br />
15 tot 18 februari.<br />
5<br />
InterConnect 07-2009
6<br />
N i e u w t j e s<br />
IMEC lanceert<br />
<strong>nieuwe</strong> start-up<br />
PEPRIC NV<br />
Op 3 april 2009 ging Pepric NV uit de startblokken.<br />
IMEC’s jongste start-up <strong>zal</strong> <strong>nieuwe</strong><br />
systemen voor moleculaire beeldvorming op<br />
basis van magnetische nanodeeltjes ontwikkelen<br />
en commercialiseren voor farmaceutische<br />
toepassingen. <strong>De</strong> magnetische nanodeeltjes<br />
binden selectief aan een bepaald<br />
molecule in het lichaam, het doelmolecule.<br />
Door de nanodeeltjes te visualiseren, kunnen<br />
de biologische processen waarin de doelmolecule<br />
betrokken is, rechtstreeks gevolgd<br />
worden. Zo kan bijvoorbeeld het effect van<br />
bepaalde medicijnen op processen in het<br />
lichaam onmiddellijk waargenomen worden.<br />
Meer info: www.pepric.com<br />
Op www.imec.be/interconnect kan je deze<br />
InterConnect bekijken met aanklikbare weblinks.<br />
InterConnect 07-2009<br />
IMEC breidt<br />
onderzoeksruimte uit<br />
In maart 2009 startte IMEC met de bouw van extra onderzoeksruimte. <strong>De</strong> bestaande<br />
300mm cleanroom, die gebruikt wordt voor onderzoek naar het verder verkleinen<br />
van chipbouwstenen, wordt uitgebreid met 1200m 2 . Er komt ook 1600m 2 extra<br />
ruimte bij voor de uitbreiding van IMEC’s onderzoek naar zonne-energie en elektronica<br />
voor gezondheidszorg. In het domein van zonne-energie werkt IMEC aan<br />
<strong>nieuwe</strong> technologieën voor goedkopere en efficiëntere siliciumzonnecellen en organische<br />
(of plastic) zonnecellen. IMEC’s onderzoek naar medische elektronica richt<br />
zich op de combinatie van biotechnologie en elektronica voor gebruiksvriendelijke<br />
en betaalbare systemen voor diagnose en therapie van ziektes. Ook het onderzoek<br />
naar het combineren van sensoren en standaard chiptechnologie <strong>zal</strong> verder uitgebouwd<br />
worden. <strong>De</strong> uitbreiding gaat gepaard met een investering van 70 miljoen<br />
euro. <strong>De</strong> Vlaamse Overheid participeert voor 35 miljoen euro in het project.<br />
Vlaamse<br />
hersenen op<br />
de wereldkaart<br />
Om het onderzoek naar neuro-elektronica in Vlaanderen op<br />
de wereldkaart te zetten werd onlangs, met de steun van de<br />
Vlaamse Regering, het Neuro Electronic Research Flanders (NERF)initiatief<br />
opgestart, een samenwerking tussen IMEC, het VIB en de<br />
K.U.Leuven. Binnen het NERF <strong>zal</strong> de expertise die in Vlaanderen op dat<br />
gebied is opgebouwd, samengebracht worden met internationale expertise<br />
en zo een hefboomeffect tot stand brengen. Bedoeling is om langetermijn-<br />
onderzoek op het vlak van neuro-elektronica te doen en te leren hoe de<br />
neuronen in onze hersenen met elkaar communiceren, en hoe we deze kennis<br />
kunnen gebruiken voor de ontwikkeling van medicatie of<br />
therapieën van hersenaandoeningen.<br />
Het NERF <strong>zal</strong> gehuisvest worden<br />
op de IMEC-Campus in Leuven.
Onze omgeving:<br />
een vat vol energie<br />
Vandaag heeft iedereen de mond vol van zonne-energie. Maar er schuilen nog<br />
zoveel meer energiebronnen in onze omgeving: de trillingen van de wasdroger,<br />
de warmte van uitlaatgassen, de radiosignalen van Studio Brussel. Ruud Vullers,<br />
Principal Researcher van de Micropower-groep van IMEC/Holst Centre, vertelt<br />
over de mogelijkheden die energie-oogsters voor ons in petto hebben.<br />
In Rotterdam is een dansclub waar al dansend<br />
elektriciteit geproduceerd wordt op basis<br />
van de trillingen in de dansvloer. In Japan<br />
produceren treinreizigers op een gelijkaardige<br />
manier elektriciteit voor de uurtabellen door in<br />
aller haast over het perron te stappen. In eigen<br />
land produceert een bedrijf draadloze schakelaars<br />
die hun energie halen uit ‘de druk op de<br />
knop’. Overal ter wereld verschijnen producten<br />
die energie ‘oogsten’ uit hun omgeving, energie<br />
die sowieso aanwezig is.<br />
Wat valt er allemaal te oogsten?<br />
• Licht. Iedereen kent zonnecellen die zonlicht<br />
omzetten in elektriciteit, maar voor toepassingen<br />
die binnenshuis of in kantoor gebruikt<br />
worden, kijken de IMEC/Holst-onderzoekers<br />
naar zonnecellen die ook kunstlicht kunnen<br />
oogsten. Ruud Vullers: “<strong>De</strong>rgelijke indoorzonnecellen<br />
vereisen een andere optimalisatie<br />
omdat kunstlicht een ander spectrum<br />
heeft, de intensiteit lager ligt, en je niet<br />
zoveel oppervlakte ter beschikking hebt.”<br />
7<br />
InterConnect 07-2009
• Warmte. Een warmte-oogster bestaat uit<br />
thermo-elektrische materialen. Het ene<br />
materiaal bevindt zich langs de koude kant<br />
(bv. omgevingstemperatuur), het andere<br />
langs de warme kant (bv. menselijk lichaam).<br />
Elektronen zullen stromen op de overgang<br />
tussen beide materialen en zo wordt het<br />
temperatuurverschil omgezet in elektrische<br />
stroom. Ruud Vullers: “<strong>De</strong>rgelijke technologie<br />
is uitermate geschikt voor machines die<br />
veel warmte kunnen produceren. Energieoogsters<br />
op het menselijk lichaam zullen<br />
minder stroom genereren omdat het temperatuursverschil<br />
klein is en omdat ook aan het<br />
comfort van de drager moet gedacht worden:<br />
hoe meer warmte onttrokken wordt van het<br />
lichaam, hoe kouder de module aanvoelt.<br />
• Trillingen. Er bestaan verschillende technologieën<br />
om trillingen of bewegingen te oogsten.<br />
Je kan de twee platen van een capaciteit ten<br />
opzichtte van elkaar laten bewegen (elektrostatisch),<br />
je kan een magneet laten bewegen<br />
in een spoel (elektromagnetisch), beide<br />
opties genereren stroom. Ruud Vullers: “Wij<br />
werken met nog een andere technologie,<br />
namelijk piëzo-elektrische materialen. <strong>De</strong>ze<br />
materialen genereren een stroom wanneer ze<br />
samengedrukt worden.”<br />
• Radiogolven. RF-golven van GSM-masten en<br />
van radio- en televisieuitzendingen bevatten<br />
ook energie. Ruud Vullers: “Het oogsten<br />
van RF-golven uit onze omgeving is niet zo<br />
praktisch omdat je zeer dicht bij de antennes<br />
moet zitten om er voldoende energie uit te<br />
8<br />
InterConnect 11-2008 07-2009<br />
kunnen halen. Een mooie oplossing is om zelf<br />
RF-zenders aan te brengen in een bepaalde<br />
omgeving, juist om ze als energiebron te<br />
gebruiken. Voor kantoorgebouwen, waar<br />
weinig licht, temperatuurverschillen of trillingen<br />
<strong>zijn</strong>, is RF-oogsten een goede optie.”<br />
Te duur<br />
Ruud Vullers: “<strong>De</strong> systemen die vandaag op de<br />
markt <strong>zijn</strong> om bv. trillings- of warmte-energie<br />
te oogsten <strong>zijn</strong> meestal groot, zwaar en duur.<br />
Ze worden enkel gebruikt in nichetoepassingen.<br />
Een van die nichetoepassingen <strong>zijn</strong> sensoren<br />
op olie-verdeelcentra. <strong>De</strong> olie die onder hoge<br />
druk door de leidingen stroomt, zorgt voor<br />
voldoende trillingen om de sensoren te voeden<br />
met energie. <strong>De</strong>ze centra liggen vaak in afgelegen<br />
gebieden zoals Siberië, waardoor dure<br />
sensoren verantwoord <strong>zijn</strong>. Het grootste deel<br />
van de toepassingen is vandaag echter niet<br />
mogelijk door de hoge prijs.”<br />
Eens de energie-oogsters kleiner en goedkoper<br />
kunnen gemaakt worden, <strong>zijn</strong> er tal<br />
van toepassingen die in aanmerking komen. In<br />
principe kunnen ze worden ingezet voor toepassingen<br />
waarvoor vandaag batterijen gebruikt<br />
worden, bv. horloges en autosleutels. Het voordeel<br />
is dat je dan nooit meer batterijen moet<br />
vervangen. Ruud Vullers: “<strong>De</strong> grootste toepassing<br />
<strong>zijn</strong> draadloze sensormodules. <strong>De</strong>ze kunnen<br />
vandaag niet grootschalig worden ingezet<br />
omdat het vervangen van batterijen elke paar<br />
maanden te arbeidsintensief zou <strong>zijn</strong>. Of voor<br />
sommige toepassingen wil men sensormodules<br />
inbouwen in muren of onder bruggen waardoor<br />
ze gewoon niet toegankelijk <strong>zijn</strong> om de batterijen<br />
te vervangen. Sensornetwerken kunnen<br />
pas echt commercieel doorbreken als ze zelf<br />
kunnen instaan voor hun energievoorziening,<br />
door het inbouwen van energie-oogstsystemen<br />
in de modules.”<br />
Energie oogsten voor sensoren<br />
<strong>De</strong> Micropower-onderzoeksgroep van Holst<br />
Centre heeft zich tot doel gesteld om goedkope<br />
‘energie-oogsters’ te maken voor<br />
sensornetwerken. Net zoals in de computerindustrie,<br />
waar chips steeds kleiner en dus<br />
goedkoper worden, willen de onderzoekers de<br />
prijs drukken door de systemen heel klein te<br />
maken, gebruikmakend van cleanroom-fabricagetechnieken.<br />
Ruud Vullers: “We ontwikkelen<br />
kleine microsystemen die energie uit de omgeving<br />
kunnen omzetten in elektriciteit. <strong>De</strong> grote<br />
uitdaging is om voldoende energie te genereren<br />
met zo’n klein systeem want hoe kleiner je<br />
oogstsysteem, hoe minder elektriciteit het <strong>zal</strong><br />
produceren.” Het doel dat de onderzoekers<br />
zich gesteld hebben is een energieproductie van<br />
100µW/cm 2 . Voor het oogsten van trillingsenergie<br />
zitten ze vandaag al aan 60µW/cm 2 .<br />
<strong>De</strong> markt wacht<br />
<strong>De</strong> markt zit zeker te wachten op de energieoogsttechnologie.<br />
Ruud Vullers: “Een bedrijf<br />
kwam met de vraag om energie-oogsters te<br />
integreren in hun muzikale wenskaarten. Het<br />
probleem is echter dat de muziekboxen te
“ Als we binnen 5 jaar kleine autonome<br />
sensor modules kunnen maken, <strong>zijn</strong> de<br />
toepassingen enkel nog beperkt door<br />
de creativiteit van de bedrijven.”<br />
veel verbruiken. <strong>De</strong> ontwikkeling van energieoogstsystemen<br />
is onlosmakelijk gekoppeld aan<br />
de ontwikkeling van ultrazuinige elektronica, in<br />
dit geval zuinigere muziekboxen. In onze onderzoeksgroep<br />
ligt de focus op sensornetwerken en<br />
ook hier moet gesleuteld worden aan het energieverbruik.<br />
Aparte onderzoeksgroepen binnen<br />
IMEC werken daarom aan de ontwikkeling van<br />
ultrazuinige sensoren, microprocessoren en<br />
radiomodules die allemaal deel uitmaken van<br />
de sensormodule. Al deze componenten samen<br />
mogen maar 100µW verbruiken, het vermogen<br />
dat de energie-oogsters kunnen genereren.”<br />
Creatief met sensoren<br />
Kleine, draadloze sensoren kunnen op verschillende<br />
vlakken worden ingezet:<br />
• Naast de voor de hand liggende zaken<br />
als brand-, gas- of inbraakdetectie, kunnen<br />
sensoren in gebouwen worden ingezet voor<br />
het detecteren van personen. Op deze manier<br />
kan het licht en de verwarming, per kantoor,<br />
worden uitgezet als er niemand aanwezig is.<br />
Dit kan een energiebesparing tot 40% betekenen<br />
ten opzichtte van de situatie vandaag.<br />
• Sensoren worden ingebouwd in autobanden.<br />
Ze kunnen de bandendruk continu meten,<br />
maar ook aangeven op welk soort wegdek de<br />
auto rijdt, of het regent enz.<br />
• Sensoren voor het meten van hartslag,<br />
lichaamstemperatuur, hersengolven enz.<br />
kunnen gedragen worden op of in het lichaam.<br />
• Sensoren kunnen ingebouwd worden in com-<br />
ponenten van vliegtuigen, windmolens,<br />
Ruud Vullers<br />
via ducten om aan te geven wanneer een<br />
component aan vervanging toe is. Vandaag<br />
moeten bv. vliegtuigen na bepaalde tijd<br />
volledig gestript worden om alles na te kijken.<br />
Dit is zeer arbeidsintensief.<br />
• Sensoren op bv. voedingsproducten kunnen<br />
metingen doen tijdens transport en opslag<br />
om bv. na te gaan of ze steeds op de gewenste<br />
temperatuur <strong>zijn</strong> gebleven.<br />
Ruud Vullers: “Eens we de kostprijs van de<br />
energie-oogstsystemen naar beneden krijgen, is<br />
het aan de bedrijven om creatief naar toepassingen<br />
te zoeken, op basis van de vraag: wat<br />
wil ik meten en wat kan ik met die meting<br />
doen.” In Japan gaan ze alvast creatief aan de<br />
slag: ze willen sensoren inbouwen in bierglazen,<br />
die als ze bijna leeg <strong>zijn</strong> een signaal sturen naar<br />
de barman. <strong>De</strong> sensoren zouden de energie<br />
kunnen halen uit het warmteverschil tussen het<br />
koude bier en de omgevingstemperatuur.<br />
België en Nederland op kop<br />
Op het vlak van energie-oogstsystemen <strong>zijn</strong><br />
veel onderzoeksgroepen actief in Amerika<br />
en Duitsland. Ruud Vullers: “Ook België en<br />
Nederland mogen zich zeker bij de koplopers<br />
rekenen. Onze sterkte is bovendien dat we het<br />
hele systeem bekijken zodat we de industrie<br />
oplossingen voor produceerbare, goedkope<br />
sensormodules kunnen leveren die zelf voor<br />
hun energie instaan. We bekijken het energieoogstsysteem,<br />
de ultrazuinige sensor, actuator<br />
en radiomodule, een energiebuffer (ultrakleine<br />
batterij of supercapacitor) en een zuinig vermogencircuit<br />
dat de geoogste stroom efficiënt<br />
overbrengt naar de energiebuffer.”<br />
Een pak melk<br />
Autonome sensormodules zouden reeds binnen<br />
3 tot 5 jaar in ons leven kunnen verschijnen.<br />
Ruud Vullers: “<strong>De</strong> eerste toepassingen die op<br />
de markt zullen komen, <strong>zijn</strong> degene die weinig<br />
energie verbruiken en waarvoor men nog een<br />
redelijke prijs wil betalen. Ik verwacht dat het<br />
eerst de sensoren in kantoren en voor het<br />
onderhoud van machines, bruggen en dergelijke<br />
zullen <strong>zijn</strong>. Als de prijs verder <strong>zal</strong> dalen, zullen<br />
autonome sensoren op het lichaam hun intrede<br />
doen. En veel verder in de toekomst zie ik het<br />
zeker voor mogelijk dat spotgoedkope, ultradunne<br />
sensorfolies op een pak melk gekleefd<br />
worden en exact aanduiden hoe lang dat specifieke<br />
pak melk nog houdbaar is.” We zien het<br />
al helemaal voor ons: “Drink vandaag maar wat<br />
meer melk want overmorgen ben ik slecht” –<br />
zo sprak de melkdoos van de toekomst. p<br />
IMEC & Holst Centre onderzoeken<br />
Op het vlak van energie-oogsters bestuderen<br />
IMEC en Holst Centre zonnecellen voor<br />
gebruik in gebouwen, thermische oogsters<br />
voor gebruik op het menselijk lichaam, trillingsoogsters<br />
voor op machines, voor in<br />
autobanden.<br />
9<br />
InterConnect 07-2009
10<br />
Tuinieren<br />
tussen de wolken<br />
Dubai is voor <strong>zijn</strong> voedingsmiddelen bijna uitsluitend afhankelijk<br />
van import uit andere landen. Italiaanse architecten hebben daar<br />
een oplossing voor gevonden: ze bedachten ‘de boerderij van de<br />
toekomst’ als hoge pilaren in zee. Volgens het concept wordt<br />
zeewater gebruikt voor het koelen en bevochtigen van de serrelucht,<br />
en zonlicht voor het ontzouten van het zeewater zodat de planten<br />
ermee besproeid kunnen worden.<br />
Meer info: www.inhabitat.com;<br />
zoekterm ‘soaring seawater farms’<br />
InterConnect 07-2009<br />
Het leger wil<br />
gamen mét geurtjes<br />
Het Britse leger heeft de hulp ingeroepen van de<br />
Birmingham University om simulatiegames aan te<br />
vullen met geuren. Software moet ervoor zorgen dat<br />
ten gepaste tijde in het spel de juiste geuren verspreid<br />
worden, om de ervaring nog realistischer te maken.<br />
Het bedrijf Biopac zorgt voor geurcapsules met<br />
de geur van kruitdamp, verbrand rubber, afval, en<br />
sigarettenrook. <strong>De</strong> geurende games zouden ook<br />
worden ingezet voor de behandeling van het posttraumatisch<br />
stresssyndroom.<br />
Meer info:<br />
www.timesonline.co.uk/tol/driving/<br />
article6162217.ece<br />
NASA en Google<br />
openen universiteit<br />
In Silicon Valley opende het<br />
Singularity Institute, een initiatief<br />
van NASA en Google, haar<br />
deuren. Het doel van dit instituut<br />
is geïnteresseerden op te leiden tot<br />
‘wetenschappers van de toekomst’<br />
met kennis in bv. biotechnologie,<br />
nanotechnologie en artificiële intelligentie.<br />
Er <strong>zal</strong> ook veel aandacht<br />
besteed worden aan crossdisciplinair<br />
werken. Op 29 juni start de<br />
eerste cursus die negen weken<br />
<strong>zal</strong> duren. Van de meer dan 1200<br />
aanvragen worden ongeveer 40<br />
bollebozen geselecteerd. Hun<br />
doel: oplossingen aanreiken voor<br />
problemen als honger, armoede, en<br />
de opwarming van het klimaat.<br />
Meer info: singularityu.org
Lichtstralen<br />
ontmaskeren Van Gogh<br />
Vorig jaar ontdekten materiaalkundigen van de TU <strong>De</strong>lft en de Universiteit Antwerpen een tweede schilderij<br />
dat schuilging onder Van Goghs ‘Grasgrond’. Het was al langer bekend dat Vincent Van Gogh <strong>zijn</strong> doeken vaak<br />
hergebruikte. Voor hun ontdekking bestraalden ze het schilderij met röntgenstraling afkomstig uit een synchrotronstralingsbron.<br />
Uit de fluorescentie van de verflagen konden ze de contouren en kleursoorten afleiden. Maar<br />
dit jaar willen de onderzoekers nog een stapje verdergaan en een techniek ontwikkelen om de kleuren exact<br />
te bepalen. Bij fotoakoestische spectroscopie veroorzaken lichtstralen trillingen in het doek die op hun beurt<br />
via gevoelige microfoontjes de verborgen kleuren verraden. Twee perfecte Van Goghs voor de prijs van één!<br />
Meer info: www.delta.tudelft.nl/nl/archief/artikel/kleur-bekennen/19447<br />
OLED-lampen printen<br />
Holst Centre, Agfa Materials en Philips Research ontwikkelden samen een<br />
OLED-lichttegel van 12cm 2 . Het bijzondere aan de tegel is dat geen dure lithografie<br />
gebruikt werd voor het aanbrengen van de stroomdraadjes, maar dat deze<br />
met inkjet geprint werden. Een tweede innovatie is een verbeterd transparant<br />
elektrodemateriaal van Agfa (Orcagon TM – PEDOT/PSS), wat zes keer meer<br />
geleidend is dan de vorige generatie van dat materiaal. Hierdoor is het elektrodemateriaal<br />
indiumtinoxide niet langer nodig als extra geleider, wat het productieproces<br />
van OLEDs aanzienlijk vereenvoudigt. Beide ontwikkelingen brengen<br />
de toekomst waarin OLED-lampen via een goedkoop roll-to-roll proces geprint<br />
worden weer een stapje dichterbij.<br />
Meer info: www.holstcentre.com/NewsPress<br />
N i e u w t j e s<br />
Nanobuisjes<br />
ruiken longkanker<br />
Israëlische onderzoekers toonden aan dat<br />
nanobuisjes kunnen ingezet worden voor het<br />
opsporen van longkanker. <strong>De</strong> nanobuisjes<br />
worden bekleed met verschillende organische<br />
lagen, die specifiek binden met bepaalde substanties<br />
uit de adem. Wanneer deze ademcomponenten<br />
binden met de nanobuisjes, verandert<br />
de elektrische weerstand van de buisjes. Op<br />
basis van de veranderende weerstanden kan een<br />
computer berekenen hoeveel van elke ademcomponent<br />
in het ademstaal aanwezig is, met<br />
afwijkende waarden bij longkankerpatiënten.<br />
Meer info: www.physorg.com; zoekterm<br />
‘nanosensor arrays smell cancer’<br />
Op www.imec.be/interconnect kan je deze<br />
InterConnect bekijken met aanklikbare weblinks.<br />
11<br />
InterConnect 07-2009
“ We moeten op zoek<br />
gaan naar de echte noden”<br />
Emile Aarts, Vice-President Philips Research, gaf een verrassende en geanimeerde<br />
lezing tijdens IMEC’s Academisch Colloquium. Hij blikte terug op 10 jaar ambientintelligence<br />
onderzoek en vertelde hoe Philips een <strong>nieuwe</strong> weg inslaat om<br />
gezondheid en wel<strong>zijn</strong> van mensen door middel van innovaties te verbeteren.<br />
Emile Aarts is een van de grondleggers van<br />
het concept ambient intelligence dat dateert<br />
van eind jaren ’90 en verwijst naar een<br />
slimme omgeving met ingebouwde minicomputers,<br />
die intelligent reageert en zich aanpast aan<br />
de noden van de mens.<br />
Het was als een droom<br />
Eind jaren ’90 waren we getuige van prachtige<br />
technologische ontwikkelingen: (1) lichtemitte-<br />
12<br />
InterConnect 07-2009<br />
rende diodes (LEDs) die ontwerpers <strong>nieuwe</strong><br />
mogelijkheden zouden geven om unieke en<br />
zuinige lichtbronnen te ontwikkelen; (2) beeldschermen<br />
die dun, groot en flexibel konden<br />
gemaakt worden dankzij organische LED’s; (3)<br />
intelligent textiel met ingebouwde sensoren;<br />
(4) minicomputers, zo klein dat ze onzichtbaar<br />
konden weggewerkt worden in de omgeving,<br />
en krachtig genoeg om verschillende functies en<br />
berekeningen uit te voeren. Emile Aarts: “Het<br />
was als een droom. Het waren stuk voor stuk<br />
prachtige technologieën waar we de wereld mee<br />
zouden veranderen. Ambient intelligence werd<br />
die <strong>nieuwe</strong> wereld en we hadden ideeën genoeg<br />
over de toepassingen waarvan we dachten dat<br />
iedereen er zat op te wachten.”<br />
Technology push<br />
“We ontwikkelden bijvoorbeeld een concept<br />
met LED-verlichting en camera’s, geïntegreerd
in het plafond, waarmee de verlichting kan<br />
‘voelen’ waar een persoon aan tafel zit en<br />
de lichtbundel specifiek die plaats verlicht.<br />
Hetzelfde systeem was in staat het plafond om<br />
te toveren tot een blauwe hemel met witte<br />
wolkjes. Maar waar bleef de toegevoegde<br />
waarde voor de gebruiker? Wie wil er binnen<br />
onder een blauwe hemel zitten als je buiten the<br />
real stuff kan ervaren?<br />
We ontwikkelden ook een beeldschermtafel die<br />
kan ‘voelen’ dat er meer dan twee vingers naar<br />
wijzen en van wie deze vingers <strong>zijn</strong>. Ook voor<br />
deze multitouch-tafel hebben we tot op vandaag<br />
nog geen echt nuttige toepassing gevonden.”<br />
Het waren weliswaar leuke visies die vaak ook<br />
prachtige beelden opleverden, maar Emile Aarts<br />
is duidelijk: “Eind jaren ’90 ging het bij verschillende<br />
ontwikkelingen om een technology push.<br />
Onderzoekers ontwikkelden een prachtige<br />
technologie, zoals een lichtbron met camera<br />
en sensoren, en eens die technologie op punt<br />
stond, waren ze tevreden. Het was dan aan de<br />
anderen om er een mooie toepassing voor te<br />
vinden. In de afgelopen jaren is dit beeld radicaal<br />
veranderd: we gaan op zoek naar de echte<br />
noden van mensen en kijken hoe onze technologieën<br />
daar een antwoord op kunnen bieden.”<br />
Door middel van experience research, waarbij<br />
onder andere gebruik wordt gemaakt van<br />
trendonderzoek, zoekt Philips oplossingen<br />
voor noden in de maatschappij die te maken<br />
hebben met gezondheid en wel<strong>zijn</strong> van mensen.<br />
In Philips’ ExperienceLabs worden <strong>nieuwe</strong> tech-<br />
Emile Aarts<br />
nologieën vervolgens door gebruikers getest in<br />
een gecontroleerde maar levensechte omgeving:<br />
in HomeLab, CareLab en ShopLab worden<br />
respectievelijk een huis-, verzorgings- en winkelomgeving<br />
nagebootst. Voordat een <strong>nieuwe</strong><br />
toepassing in de markt wordt geïntroduceerd,<br />
volgen nog uitgebreide veldtesten. “Uiteindelijk<br />
bepalen mensen of een <strong>nieuwe</strong> technologie een<br />
succes wordt, en daarom is het zo belangrijk om<br />
ook bij die mensen te beginnen”, aldus Emile<br />
Aarts.<br />
Een licht in de duisternis<br />
Emile Aarts geeft een mooi voorbeeld van een<br />
innovatie die voortkomt uit experience research:<br />
“In februari bracht Philips ‘My reading light’<br />
op de markt. Het is een LED-lamp die werkt<br />
op basis van zonne-energie en die mensen in<br />
ontwikkelingslanden de kans moet geven om<br />
ook na zonsondergang te lezen en te studeren.<br />
Dit bleek een grote nood te <strong>zijn</strong> voor de<br />
jongeren in die landen.” Een ander concreet<br />
probleem dat Philips aanpakte is de angstaanjagende<br />
ervaring die kinderen beleven wanneer ze<br />
een scan moeten laten nemen in het ziekenhuis.<br />
<strong>De</strong> kinderen moeten dan stil blijven liggen op<br />
een tafel terwijl die in de donkere scantunnel<br />
schuift. Emile Aarts: “Door de stress bij de<br />
kinderen is het aantal scans dat per dag uitgevoerd<br />
kan worden vrij laag. Het was dus zowel<br />
een nood voor de dokters als voor de kinderen<br />
en ouders om deze ervaring aangenamer en<br />
minder stressvol te maken. We ontwikkelden<br />
een concept op basis van projectie van beelden,<br />
die door het kind zelf gekozen worden. Zowel<br />
in de wachtzaal als in de scanruimte wordt het<br />
kind afgeleid door mooie beelden en bijpassende<br />
geluiden. Dit ambient-experience concept blijkt<br />
te werken: resultaten tonen een verdubbeling<br />
van het aantal succesvolle scans. Verschillende<br />
ziekenhuizen hebben het systeem vandaag in<br />
gebruik (o.a. het Academisch Ziekenhuis in<br />
Knokke*) en zelfs de verzekeringsmaatschappijen<br />
zien er het nut van in en willen mee investeren.”<br />
<strong>De</strong> mooie wereld die Philips 10 jaar<br />
geleden beloofde en die ons leven gemakkelijker<br />
zou maken, lijkt er nu echt aan te komen. p<br />
IMEC organiseert<br />
* Bekijk het filmpje met de unieke scanner-ervaring in het Academisch Ziekenhuis in Knokke op www.youtube.com; zoekterm ‘ambient experience Knokke’.<br />
Ter ere van <strong>zijn</strong> 25 ste verjaardag organiseerde<br />
IMEC op 2 april 2009 een academisch<br />
colloquium over de maatschappelijke,<br />
wetenschappelijke, technologische en<br />
industriële veranderingen van de 21 ste eeuw.<br />
Naast Emile Aarts van Philips, waren er ook<br />
sprekers van Intel, TechnoVision, Stanford<br />
University, de Europese Commissie en<br />
IWT. Het programma werd afgesloten door<br />
Vlaams minister van Economie, Wetenschap<br />
en Innovatie, Patricia Ceysens.<br />
Wilt u op de hoogte gehouden worden<br />
van IMEC events, mail dan naar<br />
vlaamseindustrie@imec.be met vermelding<br />
‘mailinglijst events’.<br />
13<br />
InterConnect 07-2009
N i e u w t j e s<br />
LEDs in glas<br />
Lichtemitterende diodes (LEDs) <strong>zijn</strong> de toekomst. Dat heeft ook het Belgische<br />
bedrijf AGC Flat Glass Europe begrepen. Zij ontwikkelden een productieproces<br />
waardoor LEDs naadloos geïntegreerd kunnen worden in glas. Dat LEDs een<br />
zeer compacte lichtbron <strong>zijn</strong> en bovendien een zeer lange levensduur hebben,<br />
was een noodzakelijke voorwaarde om tot dit commerciële product te komen.<br />
Een mooie inspiratiebron voor architecten!<br />
Momenteel werkt ACG ook aan<br />
spiegels met ingebouwde LEDs. En<br />
dat heeft dan weer enkele Franse<br />
designers geïnspireerd tot het ideale<br />
moederdagcadeau: een spiegel die je<br />
spiegelbeeld uitdost met een prachtig<br />
diamanten halssnoer en diadeem.<br />
Meer info: www.glassiled.com<br />
14<br />
InterConnect 07-2009<br />
<strong>De</strong> mobiele telefoon<br />
van de toekomst<br />
Kyocera laat een glimp zien van een wel heel futuris tische<br />
mobiele telefoon: je vouwt hem open als een portefeuille<br />
waardoor het prachtige plooibare scherm in al <strong>zijn</strong> glorie<br />
verschijnt. Bovendien haalt het toestel energie uit de<br />
interactie met de gebruiker. Elke keer dat je hem<br />
aanraakt of openvouwt, zetten piëzoelektrische<br />
materialen de bewegingen om in elektriciteit.<br />
Meer info: www.inhabitat.com/2009/04/<br />
16/kyocera-unveils-kinetic-flexible-oled-cell-phone/<br />
Slapen<br />
onder de sterren<br />
Boven op het topje van de berg Piz la<br />
Ila in de Dolomieten, verrijst binnenkort<br />
een architecturaal hoogstandje:<br />
de Alpina Capsula. <strong>De</strong>ze futuristische<br />
berghut is volledig opgetrokken uit<br />
een materiaal dat reflecterend is<br />
langs de buitenkant en volledig doorzichtig<br />
langs de binnenkant. Liggend<br />
in bed, lijkt het alsof je onder de<br />
blote hemel slaapt. <strong>De</strong> eveneens<br />
futuristisch ogende zonne- en windpilaren<br />
die de capsule omringen,<br />
zorgen voor de energievoorziening.<br />
Een nachtje in deze bergcapsule<br />
belooft een unieke ervaring te<br />
<strong>zijn</strong>. Architect Ross Lovegrove:<br />
“We beschikken over wetenschap<br />
en technologie, en dit moeten we<br />
gebruiken om dingen te maken die<br />
de emoties van de mensen raken. En<br />
als het hun emoties raakt, zullen ze<br />
erin geloven.”<br />
Meer info: Bekijk het prachtige<br />
en inspirerende CNN-filmpje<br />
op youtube.com; zoekterm<br />
‘alpina capsula’.<br />
Op www.imec.be/interconnect kan je deze InterConnect bekijken met aanklikbare weblinks.
Evoluties in draadloze<br />
communicatie – blijf up-to-date<br />
met de Wireless Community<br />
Draadloze communicatie evolueert razendsnel.<br />
Zelfs toon aangevende experten en bedrijven kunnen niet<br />
langer alle evoluties in hun domein opvolgen. Vandaar de<br />
nood om de kennis en krachten te bundelen. Kris Hermus,<br />
IMEC medewerker en coördinator van de Wireless<br />
Community, legt uit.<br />
K<br />
ris Hermus: “<strong>De</strong> Wireless Community<br />
is bedoeld voor bedrijven,<br />
onderzoeksinstellingen en innovatieactoren<br />
die actief <strong>zijn</strong> op het vlak van draadloze<br />
communicatie. Zo <strong>zijn</strong> er heel wat, en<br />
ze verrichten vaak baanbrekend werk. In de<br />
Wireless Community komen ze samen om<br />
de explosief groeiende kennis over draadloze<br />
communicatie met elkaar te delen en<br />
te bespreken. Dit gebeurt via een onlinekennisplatform<br />
en in werkvergaderingen, die<br />
georganiseerd worden door IMEC, in samenwerking<br />
met IBBT.”<br />
Wat is het voordeel voor de leden?<br />
Kris Hermus: “<strong>De</strong> belangrijkste doelstelling is<br />
het delen en interpreteren van technische en<br />
wetenschappelijke informatie. Die informatie<br />
is weliswaar publiek, maar zo veelzijdig, multi-<br />
disciplinair, en omvattend, dat een enkele<br />
persoon of bedrijf die niet meer kan opvolgen.<br />
Door de Wireless Community kunnen onze<br />
leden op de hoogte blijven van de evoluties,<br />
bijvoorbeeld van de IEEE-standaarden. Met<br />
voorsprong krijgen ze toegang tot infor matie<br />
over langetermijntrends, en over de resul-<br />
taten van lopend onderzoek bij de partners. En<br />
we houden ook toe komstige toepassingen en<br />
technologieën in het oog, zoals positiebepaling<br />
of remote monitoring.<br />
Een bijkomend voordeel is dat de leden van de<br />
Wireless Community elkaars activiteiten beter<br />
leren kennen. Zo leren ze dat de expertise die<br />
ze nodig hebben, vaak op rijafstand aanwezig is.”<br />
Hoe werkt de Wireless Community?<br />
Kris Hermus: “Op dit moment telt de Wireless<br />
Community al meer dan 25 leden, die samen<br />
een staalkaart vormen van de Vlaamse activiteiten<br />
in draadloze communicatie. Bedrijven<br />
betalen een lage instapkost, als bijdrage aan de<br />
kosten voor de organisatie van de Community.<br />
Onderzoeksgroepen en innovatie-actoren<br />
treden gratis toe. En natuurlijk kunnen alle leden<br />
de inhoud van de werkvergaderingen actief mee<br />
bepalen.” p<br />
IMEC organiseert<br />
Kris Hermus<br />
<strong>De</strong> Wireless Community werd officieel<br />
gelanceerd op 19 februari 2009 met het<br />
seminarie “<strong>De</strong> toekomst is draadloos: een<br />
overzicht”. Meer dan 200 experten – gebruikers,<br />
ontwikkelaars, en onderzoekers –<br />
volgden de uiteenzettingen.<br />
Meer info over de Wireless Commu nity vind<br />
je op http://www.wireless-community.be, en<br />
met bijkomende vragen kan je terecht op<br />
info@wireless-community.be.<br />
15<br />
InterConnect 07-2009
Mobiele communicatie <strong>zal</strong> in de toekomst<br />
tegen een muur aanlopen. <strong>De</strong> frequenties<br />
die bij voorkeur gebruikt worden<br />
– het spectrum beneden 10GHz – zullen niet<br />
meer aan de vraag kunnen voldoen. Er komen<br />
steeds meer mobiele toepassingen met steeds<br />
meer gebruikers. En die toepassingen versturen<br />
ook grotere hoeveelheden gegevens, en dat<br />
liefst zo snel en zo betrouwbaar mogelijk.<br />
Daarbij komt nog dat het spectrum op een<br />
weinig efficiënte manier wordt benut.<br />
Thierry Dubois: “Het spectrum zoals we het nu<br />
gebruiken kan je vergelijken met een snelweg<br />
met meerdere rijvakken. Maar dan wel een<br />
snelweg waarop auto’s maar op één rijvak<br />
mogen rijden, bussen op een ander, vrachtwagens<br />
op een derde, en een vierde rijvak blijft<br />
ongebruikt. Er is soms file op het rijvak van de<br />
auto’s; af en toe staat het verkeer er zelfs stil.<br />
Waarom laten we auto’s dan niet op het<br />
busvak rijden, waar nog veel ruimte is?<br />
Omdat de vervoermaatschappij betaald heeft<br />
voor het alleenrecht op dat vak. Bovendien<br />
mogen daar van de regulator alleen bussen<br />
rijden. Dat is dus een probleem van organisatie<br />
en regelgeving. En waarom kunnen<br />
vrachtwagens niet op het busvak? Omdat het<br />
16<br />
Cognitieve mobiele<br />
communicatie – overal,<br />
altijd, en zonder files.<br />
InterConnect 07-2009<br />
er te smal is voor sommige vrachtwagens,<br />
en omdat ze het busverkeer vertragen. Een<br />
technisch probleem dus.<br />
We weten dat op elk moment minstens 80%<br />
van het spectrum niet gebruikt wordt. Op<br />
sommige rijvakken is het aanschuiven, terwijl<br />
op andere veel plaats vrij is. We zouden de<br />
vraag naar een groter debiet kunnen oplossen<br />
door op elk moment te zoeken naar een<br />
frequentieband waarop nog plaats is – een<br />
band die niet, of niet volledig, wordt gebruikt.<br />
We kunnen dan communiceren over die band,<br />
als we de andere gebruikers niet storen.”<br />
Vrije rijvakken zoeken en gebruiken<br />
Maar voor we vrije frequentiebanden kunnen<br />
opsporen en gebruiken, moeten er twee<br />
problemen opgelost worden: er is het technische<br />
probleem, en er <strong>zijn</strong> de spelregels van<br />
het gebruik van de frequenties. Technisch<br />
moeten er radio’s komen die voortdurend<br />
het volledige spectrum aftasten naar<br />
vrije ruimte. Die radio’s moeten dan flexibel<br />
kunnen communiceren in die vrije ruimtes<br />
zonder andere gebruikers te storen. En<br />
dan is er de regelgeving, die tot nu toe alle flexibiliteit<br />
in het gebruik van frequenties onmogelijk<br />
maakte. Gelukkig is er ook hier veran-<br />
dering: onlangs gaf de Amerikaanse Federale<br />
Communicatiecommissie (FCC) een aantal<br />
ongebruikte ‘witte ruimtes’ in het spectrum vrij<br />
voor gebruik. Het gaat met name over frequenties<br />
die vrijkomen doordat niet langer analoge<br />
televisiesignalen uitgestuurd worden.<br />
Thierry Dubois: “Draadloze apparaten die vrije<br />
frequenties kunnen opsporen en gebruiken<br />
in het volledige nuttige spectrum noemen we<br />
opportunistisch. Ik verwacht dat de eerste<br />
dergelijke radio’s tegen 2010-2011 op de markt<br />
zullen verschijnen.<br />
Technisch hebben we al een hele weg afgelegd:<br />
dit jaar zullen we de eer ste mobiele<br />
telefoons zien met een programmeerbare baseband-chip.<br />
Die zorgt ervoor dat een gedeelte<br />
van de verwerking niet meer door hardware<br />
gebeurt, maar door software. Daardoor<br />
wor den de apparaten veel flexibeler: ze kunnen<br />
op elk moment hun configuratie en parameters<br />
wijzigen, en bijvoorbeeld een andere communicatiestandaard<br />
gebruiken. En het is mogelijk<br />
om ze te upgraden, zodat ze de evolutie van de<br />
draadloze communicatie blijven volgen.<br />
Maar om die flexibiliteit uit te breiden tot<br />
volledig opportunistische radio’s is toch nog
Tijdens het startevenement van de Wireless Community<br />
sprak Thierry Dubois, marktanalist draadloze comunicatie bij<br />
IMEC, over cognitieve radio’s. Volgens specialisten is dat de<br />
toekomst van mobiele communicatie. Maar waarom hebben<br />
we cognitieve technologie nodig? Wat <strong>zijn</strong> de voordelen?<br />
En wanneer kunnen we echte cognitieve radio’s verwachten?<br />
veel onderzoek nodig: we hebben een<br />
RF-module nodig die het volledige spectrum kan<br />
aftasten. Naast de technische uitdaging vraagt<br />
dat bijvoorbeeld ook veel meer energie dan<br />
beschikbaar is voor de huidige mobiele apparaten,<br />
die het grootste deel van de tijd gewoon<br />
‘slapen’. Er <strong>zal</strong> dus een aangepast ontwerp nodig<br />
<strong>zijn</strong>, en daar wordt op dit moment bij IMEC<br />
onderzoek naar gedaan.”<br />
Voor ieder voertuig een uniek rijvak<br />
Opportunistische radio’s <strong>zijn</strong> maar de eerste<br />
stap naar werkelijk cognitieve radio’s. Die zullen<br />
veel meer eigenschappen aftasten dan alleen<br />
maar het spectrumgebruik. Ze zullen bijvoorbeeld<br />
rekening houden met de behoefte van<br />
de gebruiker: hoeveel gegevens wil hij doorsturen;<br />
moet dat zo snel mogelijk of in streaming<br />
<strong>mode</strong>? Verder is er het toestel zelf: hoe vlug<br />
beweegt het; binnen of buiten; hoeveel energie<br />
is er voorhanden? En tenslotte is er de omgeving<br />
– <strong>zijn</strong> er reflecties of interferenties; waar<br />
<strong>zijn</strong> de andere gebruikers? <strong>De</strong> cognitieve radio<br />
<strong>zal</strong> al die waardes berekenen en op basis van<br />
het resultaat <strong>zijn</strong> protocol, modulatietechniek,<br />
compressietechniek, … aanpassen. Zo’n toestel<br />
stelt dus zelf, flexibel en intelligent, alle parameters<br />
in voor een bepaalde gebruiker, onder<br />
bepaalde omstandigheden, en op dat moment.<br />
Thierry Dubois<br />
Thierry Dubois: “<strong>De</strong> flexibele architectuur<br />
nodig voor een cognitieve radio kan alvast<br />
gebruik maken van de ontwikkelingen bij de<br />
programmeerbare radio’s die nu al op de markt<br />
verschijnen. Verder is er ook een evolutie in<br />
de communicatiestandaarden zelf: 3GPP-LTE<br />
bijvoorbeeld past al de capaciteit voor dataverwerking<br />
aan aan de snelheid waarmee het<br />
toestel beweegt. Toch is het moeilijk om een<br />
jaartal te noemen waarin we volledig cognitieve<br />
radio’s – met flexibiliteit én artificiële intelligentie<br />
– zullen zien verschijnen. <strong>De</strong> uitdagingen<br />
<strong>zijn</strong> nog zo groot dat sommigen dat pas zien<br />
gebeuren tegen 2030.”<br />
Nieuwe verkeersregels<br />
Thierry Dubois: “Ik verwacht wel een langzame<br />
evolutie. Aan de ene kant een geleidelijke<br />
invoering van meer en meer cognitieve technieken.<br />
Technieken die rekening houden met de<br />
beschikbare frequentie, met het andere verkeer<br />
op die frequentie, en met het debiet dat de<br />
gebruiker nodig heeft.<br />
Maar technologie alleen <strong>zal</strong> niet bepalend <strong>zijn</strong>: de<br />
regelgeving en infrastructuur rond het gebruik<br />
van frequenties spelen een even grote rol. Ook<br />
hier <strong>zijn</strong> er nog veel vragen, en zullen we geleidelijke<br />
veranderingen zien. Dit gaat dan bijvoor-<br />
beeld over de business<strong>mode</strong>llen van de huidige<br />
operatoren. Zo is er sprake van frequentiemakelaars,<br />
die het gebruik van frequentiebanden in<br />
kleine tijdseenheden zullen toewijzen.<br />
Om terug te komen op de verkeersmetafoor:<br />
elk voertuig <strong>zal</strong> uiteindelijk zelf het beste pad<br />
door het verkeer zoeken, het rijvak dat beschikbaar<br />
is en het best past bij <strong>zijn</strong> snelheid, omvang,<br />
en bestemming. Het <strong>zal</strong> onderweg van rijvak<br />
veranderen, en een verkeersoperator <strong>zal</strong> al die<br />
stukjes rijvak toewijzen.” p<br />
IMEC onderzoekt<br />
Op het vlak van cognitieve radio’s bestudeert<br />
IMEC:<br />
- flexibele analoge en digitale bouwblokken<br />
die communicatie met meerdere<br />
standaarden mogelijk maken (GSM, 3G,<br />
WLAN enz.);<br />
- sensing-technologie die het frequentiespectrum<br />
op intelligente en energie-<br />
efficiënte manier afspeurt op zoek naar<br />
vrije frequenties.<br />
17<br />
InterConnect 07-2009
18<br />
InterConnect 07-2009
“ HEAR now.<br />
And always.”<br />
Als je je heup breekt, dan krijg je een heupprothese, dat is normaal, ook al is dat<br />
een zeer zware operatie. Als je minder goed hoort, dan krijg je een hoorapparaat.<br />
Ook dat is algemeen aanvaard. Maar een hoorimplantaat om goed te horen,<br />
daar kijkt men soms vreemd van op. Toch is zo’n implantatie een relatief kleine<br />
operatie en kunnen veel doven en slechthorenden echt geholpen worden met<br />
een hoorimplantaat.<br />
We spraken over baanbrekend nano -<br />
technologisch onderzoek en de<br />
so ciale dimensie van nanotechnologie<br />
met Carl Van Himbeeck, General<br />
Manager, en Bart Volckaerts, Technology<br />
Research Coordinator van Cochlear<br />
Techno logy Centre in Mechelen, dochter van<br />
de wereld marktleider in cochleaire implan ta -<br />
ten Cochlear Ltd.<br />
Carl Van Himbeeck: “Horen is essentieel om te<br />
communiceren en sociale contacten te leggen.<br />
Oudere mensen die hun gehoor verliezen<br />
geraken vaak op termijn volledig geïsoleerd. En<br />
kinderen die doof geboren worden hebben het<br />
niet gemakkelijk in onze ‘horende’ maatschappij:<br />
ze kunnen geen spraakvermogen ontwikkelen,<br />
ze volgen aangepast onderwijs, ze hebben het<br />
later vaak moeilijk om een juiste job te vinden …<br />
Bij een zeer ernstig gehoorverlies of bij volledige<br />
doofheid, waar een hoorapparaat niet<br />
helpt, kan een hoorimplantaat wel het verschil<br />
maken. Want in tegenstelling tot een hoorapparaat<br />
neemt een hoorimplantaat de rol van het<br />
beschadigde deel van het oor over.”<br />
Bart Volckaerts: “Graeme Clarke, een onderzoeker<br />
met een revolutionaire visie aan de<br />
universiteit van Melbourne in Australië, was<br />
een 40-tal jaar geleden een van de pioniers<br />
in de ontwikkeling van cochleaire implantaten.<br />
Carl Van Himbeeck: “Hoewel er eind jaren<br />
‘60 nog heel wat scepticisme vanuit de academische<br />
wereld was, kon Graeme Clarke na<br />
10 jaar onderzoek <strong>zijn</strong> gelijk halen: <strong>zijn</strong> eerste<br />
cochleair implantaat was een feit. Het had een<br />
geluidsprocessor die een hele kamer vulde en<br />
de communicatie moest met een microfoon<br />
gebeuren.” Intussen bestaat de firma Cochlear<br />
26 jaar en is er heel wat veranderd. Het externe<br />
deel van het cochleair implantaat (geluidsprocessor,<br />
microfoon en batterij) is veel kleiner en<br />
past perfect achter de oorschelp. Het interne<br />
deel bestaat uit het implantaat met de nodige<br />
elektronica om informatie door te sturen en<br />
de elektrode die tot in de cochlea reikt. Het<br />
interne en externe deel communiceren via een<br />
spoel. Met een magneet worden het interne en<br />
externe deel aan elkaar vast gehouden en via de<br />
spoel worden elektrisch vermogen en geluidssignalen<br />
overgebracht.”<br />
Voor elk wat wils<br />
Ook Cochlear’s portfolio is in die 26 jaar enorm<br />
geëvolueerd. Het bedrijf ontwikkelt vandaag<br />
hoorimplantaten voor verschillende vormen van<br />
gehoorverlies. Carl Van Himbeeck: “We willen<br />
uiteindelijk iedereen helpen met een bepaalde<br />
pathologie aan het midden- of binnenoor.<br />
Daarom hebben we 4 verschillende producten<br />
in onze portfolio: het cochleair implantaat,<br />
Hybrid, BAHA en DACS.”<br />
Wanneer de haarcellen in het binnenoor niet<br />
(meer) functioneren, imiteren de elektroden<br />
van het cochleair implantaat hun werking. Het<br />
implantaat selecteert de sterkste componenten<br />
van het geluid en stuurt die door naar de elektroden<br />
op de elektrodetip. <strong>De</strong> elektroden<br />
geven daarop een bepaalde hoeveelheid stroom<br />
vrij waardoor ze lokaal de zenuwen stimuleren.<br />
Daardoor wordt een bepaalde gehoorsprikkel<br />
gegenereerd. Carl Van Himbeeck: “Het werkt<br />
eigenlijk een beetje zoals een 9V-batterijtje dat<br />
je op je tong legt. Afhankelijk van waar je het legt<br />
<strong>zal</strong> je een verschillende smaak waarnemen. Net<br />
19<br />
InterConnect 07-2009
“ Research is in een bedrijf als Cochlear essentieel. Zonder onderzoek<br />
en innovatie geraken we er niet. Het is fascinerend om te beseffen<br />
dat we in een aantal domeinen echt aan pionierswerk doen. Een<br />
hoorimplantaat is bijvoorbeeld het eerste product waar we geleerd<br />
hebben hoe je elektronica kan aansluiten op de zintuigen. Maar er is<br />
nog heel wat onderzoek nodig om alles te begrijpen. Het onderzoek<br />
bij Cochlear is dan ook baanbrekend en het <strong>zal</strong> <strong>nieuwe</strong> kennis<br />
brengen in het domein van de perceptie van het gehoor.”<br />
zo voor een cochleair implantaat: afhankelijk<br />
van welke elektrode op de elektro detip geactiveerd<br />
wordt <strong>zal</strong> een bepaalde zenuwbundel<br />
geprikkeld worden en <strong>zal</strong> je een bepaalde toon<br />
horen.”<br />
Bij het ouder worden vermindert de werking<br />
van de cochlea. Dat resulteert dikwijls in het<br />
minder goed waarnemen van de hoge tonen.<br />
Een mogelijke oplossing is Hybrid, een nieuw<br />
product dat Cochlear nu op de markt brengt<br />
en dat een klassiek hoorapparaat combineert<br />
met een hoorimplantaat. Het hoorapparaat<br />
in Hybrid is voldoende om de lage tonen te<br />
versterken, en het hoorimplantaat activeert de<br />
hoge tonen.<br />
Voor personen met een unilaterale doofheid<br />
(gehoorsverlies aan 1 zijde), maar ook<br />
bij beschadiging of zelfs bij een afgesloten<br />
buitenoor of middenoor is er BAHA (Bone<br />
Anchored Hearing Aid). BAHA is gebaseerd<br />
op beengeleiding van geluidstrillingen. Dat is de<br />
natuurlijke opvang van geluidstrillingen die via<br />
het bot van onze schedel rechtstreeks tot in de<br />
cochlea propageren waar ze via de haarcellen de<br />
gehoorzenuwen elektrisch stimuleren. Dankzij<br />
een klein titaniumimplantaat achter het oor<br />
stuurt de BAHA-geluidsprocessor alle geluidstrillingen<br />
via beengeleiding door naar de cochlea.<br />
Ten slotte is er DACS (Direct Acoustical<br />
20<br />
InterConnect 11-2008 07-2009<br />
Cochlea Stimulation), een nieuw soort hoorimplantaat<br />
dat nog in ontwikkeling is. DACS<br />
is een soort motortje om het middenoor te<br />
overbruggen en de vloeistof in de cochlea<br />
rechtstreeks te doen bewegen. Carl Van<br />
Himbeeck: “Voor een normaal horende<br />
persoon is een geluidssterkte van 125dB zo<br />
luid dat het meestal leidt tot onmiddellijke<br />
doofheid. Maar de beweging van de stijgbeugel<br />
(een van de beentjes van het middenoor) is<br />
op dat ogenblik slechts 1µm. Zelfs de minste<br />
beweging heeft dus een zeer grote impact. Als wij<br />
een motortje maken, moet die beweging heel<br />
nauwkeurig gecontroleerd kunnen worden.<br />
Ideaal gezien moet de actuator zo goed mogelijk<br />
nabootsen wat het middenoor doet.” Bart<br />
Volckaerts: “Omdat de actuator niet-biocompatibel<br />
materiaal bevat wordt deze omsloten<br />
door een titaniumbehuizing die tegelijkertijd<br />
een duurzame afscherming van de actuator<br />
en een efficiënte energieoverdracht combineert.<br />
Om dit te verwezenlijken wordt een<br />
zeer dun diafragma aan het uiteinde van de<br />
behuizing gelast, waardoor het uiteindelijke<br />
systeem dezelfde resonantiekarakteristiek<br />
vertoont als het middenoor. Omdat het voor<br />
Cochlear cruciaal is om uiterst betrouwbare<br />
producten op de markt te brengen moeten<br />
alle processtappen van de productieketen<br />
reproduceerbaar <strong>zijn</strong> zodat het implantaat een<br />
perfect voorspelbaar gedrag vertoont. We<br />
onderzoeken ook hoe we onze producten in<br />
de toekomst kunnen verkleinen waardoor de<br />
chirurgische ingreep nog minder ingrijpend<br />
wordt.”<br />
Cochlear heeft een marktaandeel van 70%<br />
en telt vandaag de dag wereldwijd meer dan<br />
150.000 gebruikers van haar hoorimplantaten.<br />
En het aantal gebruikers groeit exponentieel.<br />
<strong>De</strong> globale markt van mensen die beter af <strong>zijn</strong><br />
met een hoorimplantaat wordt geschat op 4<br />
miljoen. Het verzadigingspunt is dus nog lang<br />
niet bereikt. Tegenwoordig worden baby’s<br />
ook al heel snel na de geboorte gescreend op<br />
gehoorverlies. Daardoor is implantatie op zeer<br />
jonge leeftijd mogelijk, wat zeer belangrijk is<br />
voor de ontwikkeling van het spraakvermogen<br />
van een kind. <strong>De</strong> therapie is in België algemeen<br />
aanvaard. Maar momenteel wordt alleen een<br />
unilaterale implantatie bij kinderen terugbetaald<br />
door het ziekenfonds. <strong>De</strong> terugbetaling van<br />
een bilaterale implantatie is in aanvraag bij de<br />
officiële instanties. Carl Van Himbeeck: “Men<br />
redeneerde dat horen aan 1 oor voldoende<br />
is. Maar die redenering gaat natuurlijk niet op.<br />
Het is zoals iemand die <strong>zijn</strong> 2 benen verliest en<br />
waarbij slechts 1 beenprothese wordt terugbetaald.<br />
Gelukkig beseft men nu dat horen aan<br />
twee zijden toch zeer belangrijk is, niet alleen<br />
voor sociaal contact, maar ook voor de juiste<br />
lokalisatie van geluiden.”
Bart Volckaerts en Carl Van Himbeeck<br />
Toekomstmuziek<br />
Carl Van Himbeeck: “Hersenen <strong>zijn</strong> heel plastisch,<br />
ze passen zich aan aan de prikkels die<br />
ze aangeboden krijgen. Vandaag <strong>zal</strong> een doof<br />
kind na implantatie een normaal spraakvermogen<br />
ontwikkelen en ook een normaal<br />
gesprek kunnen voeren, en dat allemaal met<br />
een implantaat waarop slechts 22 elektrodes<br />
staan. Maar we hebben de perfectie nog niet<br />
bereikt. <strong>De</strong> performantie van onze hoorimplantaten<br />
is lager in ruimtes met weerkaatsing of<br />
op het ogenblik dat er verschillende sprekers<br />
<strong>zijn</strong>. Ook muziek beluisteren werkt nog niet<br />
perfect.” Bart Volckaerts: “Dat komt ondermeer<br />
omdat de elektrode in de cochlea nog te<br />
ver verwijderd is van de zenuwuiteinden waardoor<br />
het signaal van de elektrode meerdere<br />
zenuwen activeert. Voorlopig heeft het dan ook<br />
geen zin om bijvoorbeeld meer elektrodes op<br />
de elektrodetip aan te brengen. Eerst moeten<br />
de stroompulsen meer gefocust worden. Dat<br />
kan door de elektrodes dichter bij de zenuw te<br />
brengen of door bundelsturing. Dat <strong>zijn</strong> uitdagingen<br />
die we nu onderzoeken.”<br />
Invisible Hearing<br />
Carl Van Himbeeck: “<strong>De</strong> serie ‘The six<br />
million dollar men’ uit de jaren ‘70 begon met:<br />
“Gentlemen, we have the technology to rebuild<br />
this man, we can make him better than he was<br />
before … better, stronger, faster.” Dat is onze<br />
ultieme droom, voor hoorimplantaten betekent<br />
dat invisible hearing, een volledig geïmplanteerd<br />
toestel. Maar die bionic man is ook vandaag nog<br />
visionair. We <strong>zijn</strong> al een stukje op weg, maar we<br />
kunnen nog niet evenaren wat de natuur ons<br />
geboden heeft. Niet alleen moet de elektrode<br />
verder verfijnd worden. Ook verdere miniaturisatie<br />
van het implantaat is heel belangrijk, en<br />
er <strong>zal</strong> een oplossing gevonden moeten worden<br />
voor het relatief hoge vermogenverbruik en de<br />
levensduur van de batterij.” p<br />
IMEC werkt samen<br />
Verleden jaar werd het Europese project<br />
‘Healthy Aims’ afgerond waarin Cochlear<br />
in samenwerking met IMEC onderzoek<br />
ver richtte naar actieve intelligente elektrodes<br />
met elektronica geïntegreerd in de elektrodetippen.<br />
Zo’n intelligente elektrodes kunnen<br />
individueel worden aangestuurd zodat er<br />
meer electrodes kunnen worden aangebracht<br />
met slechts een beperkt aantal verbindingen.<br />
Een vervolg op die samenwerking is<br />
in de maak. Maar er <strong>zijn</strong> ook plannen voor<br />
andere samenwerkingsprojecten, ondermeer<br />
naar intelligente dunne-film elektrodes, miniaturisatie<br />
en verpakkingstechnologie voor<br />
implantaten, energie-oogsters ter vervanging<br />
van de batterij en de interface tussen elektronica<br />
en biologie.<br />
Geluidsgolven komen via de gehoorgang het<br />
oor binnen en laten het trommelvlies trillen<br />
waardoor de beentjes in het middenoor in<br />
beweging worden gezet. Daardoor worden<br />
de geluidstrillingen verplaatst naar het<br />
binnenoor, waar de vloeistof in de cochlea<br />
gaat bewegen zodat ook de haarcellen gaan<br />
bewegen. <strong>De</strong> cochlea ontbindt het geluid in<br />
<strong>zijn</strong> spectrale componenten. Dat betekent<br />
dat een bepaalde toon de haarcellen op<br />
een bepaalde plaats in beweging <strong>zal</strong> zetten<br />
en daar lokaal de zenuwen <strong>zal</strong> stimuleren<br />
waardoor we die welbepaalde toon waarnemen.<br />
Een andere toon <strong>zal</strong> de haarcellen<br />
op een andere plaats in beweging zetten.<br />
21<br />
InterConnect 07-2009
“ <strong>De</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>mode</strong><br />
<strong>zal</strong> <strong>vuurwerk</strong> <strong>zijn</strong>!”<br />
Zo stelde <strong>mode</strong>specialist <strong>Boudewijn</strong> <strong>Binst</strong> op het event ‘Smart fashion’.<br />
Een publiek van overwegend <strong>mode</strong>studenten kwam er luisteren naar<br />
de technologieën die de Universiteit Gent ontwikkelt op het vlak van<br />
slim textiel en nano technologie. Een greep uit het aanbod:<br />
Textiel met geurtjes<br />
Micro-encapsulatie is een technologie die kan<br />
gebruikt worden om kleding te voorzien van<br />
aangename geurtjes (bv. citroengeur) of verzorgingsproducten.<br />
Bij het dragen van de kleding,<br />
gaan de capsules open, en komen de geuren/<br />
verzorgingsproducten vrij. Zo bestaat er een<br />
ondergoedlijn die anticellulitisproducten vrijgeeft<br />
tijdens het dragen (bv. Skineez Skincarewear).<br />
Het Zweedse <strong>mode</strong>merk Odeur incorporeert<br />
citroengeurtjes in <strong>zijn</strong> kleding. Het zou 13 was -<br />
beurten meegaan.<br />
Textiel zonder geurtjes<br />
Febreze, de alomgekende spray die geurtjes<br />
verwijdert van kleding of interieur, werkt op<br />
basis van nano-donut-structuren. Het gaat meer<br />
bepaald om cyclodextrines, een structuur van 6<br />
zetmeelmoleculen die een ring vormen gelijkend<br />
op een donut. <strong>De</strong> moleculen die verantwoordelijk<br />
<strong>zijn</strong> voor de slechte geur worden gevangen<br />
binnenin die donutstructuren. Doordat ze niet<br />
langer in de lucht rondzweven, heeft ons geurorgaan<br />
er dan ook minder last van.<br />
22<br />
InterConnect 07-2009<br />
Textiel zonder vlekken<br />
Een lotusblad wordt nooit vuil of nat.<br />
Waterdruppels blijven als een kristallen bol<br />
op het blad liggen en nemen vuildeeltjes mee<br />
terwijl ze van het blad rollen. Door de nano -<br />
structuur van een lotusblad na te bouwen in<br />
textiel, kan je water- en vuilafstotend textiel<br />
maken. <strong>De</strong> Amerikaanse firma NanoTex<br />
maakt dergelijk textiel en werkte onder andere<br />
samen met Hugo Boss om vuilafstotende<br />
hemden te maken.<br />
Meer info: www.nano-tex.org.<br />
www.youtube.com; zoekterm ‘nano-tex suit goes<br />
for a swim’.<br />
Textiel tegen virussen<br />
Nanovezels vormen een dicht netwerk waar<br />
vi russen, bacteriën of pollen onmogelijk doorheen<br />
kunnen. Ideaal dus als materiaal voor<br />
mond maskers om de verspreiding van ziektes te<br />
voor komen. Jammer dat dergelijke oplossingen<br />
vandaag te duur <strong>zijn</strong> om grootschalig toe te<br />
passen.<br />
Textiel dat zichzelf ontkreukt<br />
Shape-memory materialen <strong>zijn</strong> materialen die een<br />
geheugen lijken te hebben en hun oorspronkelijke<br />
vorm terug aannemen na opwarming<br />
van het materiaal. Door het verweven van<br />
fijne shape-memory draadjes in textiel kan je<br />
het kledingstuk ontkreuken door het enkele<br />
seconden met een haardroger te verwarmen.<br />
<strong>De</strong> mouwen rollen zich automatisch op bij warm<br />
weer. <strong>De</strong> Italiaanse firma Grado Zero maakte<br />
een prototype van een zelfstrijkend hemd op<br />
basis van een Nikkel-shape-memory legering. <strong>De</strong><br />
stof kost 2.000 euro per meter. Daar kan je<br />
natuurlijk wel enkele jaren een strijkdienst mee<br />
betalen.<br />
Meer info: www.gzespace.com/gzenew/index.<br />
php?pg=oricalco&lang=en; www.youtube.com;<br />
zoekterm ‘thermal shape memory fabric’.
Textiel dat van kleur verandert<br />
Temperatuurgevoelige kleurstoffen worden<br />
bijvoorbeeld al gebruikt in thermometerpleisters<br />
die je op je voorhoofd legt, of in kopjes<br />
waarop een tekst of logo verschijnt wanneer ze<br />
een warme vloeistof bevatten. Ook in textiel<br />
worden dergelijke actieve kleurstoffen toegepast.<br />
<strong>De</strong> firma <strong>De</strong>l Sol bijvoorbeeld verkoopt allerlei<br />
kleding, juwelen en andere accessoires die van<br />
kleur veranderen in de zon (www.delsol.com).<br />
Actieve kleur stoffen veranderen van kleur<br />
afhanke lijk van bijvoorbeeld tempera tuur, vochtigheid<br />
of zuurtegraad. Meestal is de kleur -<br />
verandering te verklaren door een<br />
chemische verandering in het molecule van<br />
dergelijke actieve kleurstoffen.<br />
Gekleurd textiel zonder kleurstoffen<br />
Vlindervleugels bezitten prachtige kleuren. Hun<br />
geheim ligt in de weerkaatsing van het licht door<br />
speciale nanostructuren. Door deze nanostructuur<br />
na te bouwen in textiel, kan je gekleurde<br />
stoffen maken zonder kleurstof.<br />
Het Japanse Teijin Fibers Limited maakt<br />
Morphotex ® -garen dat <strong>zijn</strong> kleur enkel en<br />
alleen te danken heeft aan de structuren op de<br />
vezels. Ze imiteerden de structuur van de Zuid-<br />
Amerikaanse Morpho-vlinder die een intense<br />
blauwe kleur heeft. Het garen wordt onder<br />
andere gebruikt in Italië voor cocktail- en bruidsjurken.<br />
Textiel met temperatuurcontrole<br />
Het Italiaanse Grado Zero ontwikkelt textiel<br />
met een ingebouwd koelsysteem. Fijne buisjes<br />
met vloeistof worden verweven in de stof.<br />
<strong>De</strong> firma ontwikkelde een ‘koel’ pak voor het<br />
McLaren Formule1-team en voor de Spaanse<br />
Motorrijder Sete Gibernau. <strong>De</strong>rgelijk textiel kan<br />
ook gebruikt worden voor de beschermkledij van<br />
brandweerlui of staalarbeiders.<br />
Meer info: www.esa.int; zoekterm ‘space suit<br />
technology can protect workers from heatstroke’.<br />
IMEC onderzoekt<br />
Op het vlak van intelligent textiel kijkt<br />
IMEC naar de integratie van elektronische<br />
componenten in textiel. Zo worden ultrakleine<br />
sensormodules ontwikkeld die weinig<br />
verbruiken en energie oogsten uit hun omgeving.<br />
Hierdoor kunnen ze volledig autonoom<br />
werken. Langs de andere kant worden ook<br />
flexibele en rekbare elektronische componenten<br />
en stroomgeleiders gemaakt met de<br />
bedoeling ze zonder verlies aan comfort te<br />
integreren in kledij.<br />
IMEC bezoekt<br />
Op 30 april 2009 bezocht IMEC de conferentie<br />
‘Smart Fashion: creativity and intelligent<br />
fabrics’ in de ModeNatie in Antwerpen.<br />
Professor Paul Kiekens en Lieva Van<br />
Langenhove van de Universiteit Gent gaven<br />
een uiteenzetting over recente ontwikkelingen<br />
op het vlak van intelligent textiel.<br />
<strong>Boudewijn</strong> <strong>Binst</strong> neemt<br />
je mee naar de toekomst<br />
2020 - “Ik word wakker door zachte prikkelende<br />
impulsen van mijn pyjama. Na deze<br />
korte massage veer ik uit mijn bed. Na enkele<br />
minuten begint mijn horloge te piepen en<br />
vertelt me wat er op mijn programma staat.<br />
<strong>De</strong> vergadering die was gepland voor deze<br />
voormiddag is afgelast, dus er komt tijd vrij<br />
om te gaan joggen. Als ik de voordeur uit<br />
ga, meldt mijn personal computer dat ik<br />
mijn sleutel vergeten ben. Met de sleutel<br />
op zak, vertrek ik. Mijn bloeddruk, hartslag<br />
en temperatuur worden door sensoren<br />
opgevolgd. Onderweg kom ik een vriend<br />
tegen die geweldig nieuws heeft. Mijn sportkledij<br />
herkent emoties en verandert van<br />
kleur. Ondertussen registreert het pak, dat<br />
als een tweede huid fungeert, die vlaag van<br />
sensatie zodat ik er straks thuis nog even<br />
van kan genieten. Na het joggen, maak ik<br />
me thuis klaar om naar de stad te gaan. <strong>De</strong><br />
computer in mijn dressing stelt me voor om<br />
mijn blauwe sweater met GPS en MP3 aan<br />
te trekken. Terwijl ik door de stad wandel,<br />
wordt zonne-energie door microscopisch<br />
kleine zonnepaneeltjes in mijn kledij opgenomen.<br />
Ook de kinetische energie van mijn<br />
bewegingen wordt opgeslagen.<br />
Mijn personal computer meldt me dat het<br />
vandaag de verjaardag is van mijn schoonmoeder.<br />
Ik koop haar ofwel een panty<br />
met ingebouwde afslankproducten ofwel<br />
een sierraad waarvan de bloemknoppen<br />
spontaan ontluiken. Ik krijg het warm. <strong>De</strong><br />
mouwen van mijn hemd rollen vanzelf op. Ik<br />
ga even uitblazen op een terrasje, maar mors<br />
koffie op mijn broek. Dit is geen probleem,<br />
het is zelfreinigende stof.<br />
In de namiddag heb ik een afspraak met<br />
de bankmanager over een <strong>nieuwe</strong> lening.<br />
Ik ruil mijn sweater voor mijn antistresspak<br />
en mijn feelgood-hemd die me voorzien<br />
van een massage als ze stress-signalen<br />
registreren, wat elke keer gebeurt als ik<br />
de bank binnenwandel. Na een succesvolle<br />
vergadering wandel ik naar huis terwijl mijn<br />
bril beelden projecteert van de nieuwsuitzending<br />
die ik net heb gemist. Dit was mijn<br />
dag in 2020.”<br />
23<br />
InterConnect 07-2009
Dit jaar viert IMEC <strong>zijn</strong> 25 ste verjaardag. Een ideaal<br />
moment om naar de toekomst te kijken. Daarom<br />
brengen we in de InterConnect-nummers van 2009 de<br />
toekomstvisie van experts over gezondheidszorg (IC29),<br />
alternatieve energie (IC30) en elektronica (IC31).<br />
24<br />
InterConnect 07-2009
<strong>De</strong> glazen bol van...<br />
Johan Van Helleputte<br />
“ Consumenten<br />
worden prosumenten”<br />
<strong>De</strong> industrie heeft eindelijk de enorme groeimarkt van de hernieuwbare energie<br />
ontdekt. Terwijl de olie- en gasvoorraden stilaan uitgeput raken <strong>zijn</strong> wind- en<br />
zonne-energie onuitputtelijk. Hernieuwbare energie staat hoog op de agenda van<br />
verschillende regeringen. Ook in de Verenigde Staten is hernieuwbare energie een<br />
van de grote accenten in de stimuleringsmaatregelen om de industrie nieuw leven in<br />
te blazen. We spraken met Johan Van Helleputte, Senior Vice President Strategische<br />
Ontwikkeling van IMEC over de zonnige toekomst van duurzame energie.<br />
“Het leidt geen twijfel dat hernieuwbare energie<br />
in de toekomst steeds belangrijker <strong>zal</strong> worden.<br />
Elektriciteit, die nu nog vanuit centrale opwekking<br />
naar de klanten wordt gestuurd, <strong>zal</strong> in de toekomst<br />
meer en meer ook door particulieren geproduceerd<br />
worden, met zonnepanelen of kleine windmolens<br />
op daken of door warmte-recuperatie<br />
via warmtepompen. En wat de consument te<br />
veel aan elektriciteit produceert <strong>zal</strong> hij op het<br />
net kwijt kunnen en hiervoor vergoed worden.<br />
Consumenten worden dus prosumenten.”<br />
Maar hebben we daarvoor de juiste elektriciteitsinfrastructuur?<br />
Johan Van Helleputte: “Indien we<br />
die lokale opwekking via hernieuwbare bronnen<br />
op een bredere schaal willen toepassen, is het<br />
antwoord neen. Immers, voor een grootschalige<br />
introductie van duurzame energie afkomstig van<br />
verspreide bronnen hebben we een bidirectioneel<br />
netwerk nodig, en dus een andere netwerk-<br />
architectuur. Met het elektriciteitsnetwerk van<br />
de toekomst, de smart grid, <strong>zal</strong> er niet alleen elektriciteit<br />
vanuit grotere centrales (geleverd door<br />
de elektriciteitsproducent) naar de consument<br />
worden gestuurd, maar <strong>zal</strong> de prosument naast<br />
elektriciteit ontvangen, ook elektriciteit aan het<br />
net kunnen leveren. Een belangrijk aspect van<br />
duurzame energie zoals wind- en zonne-energie<br />
is dat ze tijds- en weersafhankelijk is, dus moeilijk<br />
lang op voorhand te voorspellen. Het elektriciteitsnet<br />
<strong>zal</strong> dan ook aangepast moeten worden<br />
aan sterke fluctuaties in aanbod, zodat het te veel<br />
en te weinig aan elektriciteit gebalanceerd kan<br />
worden en de stabiliteit van het net en de kwaliteit<br />
van het elektriciteitsaanbod verzekerd is. We<br />
zullen ook van een eerder lokaal elektriciteitsnetwerk<br />
naar een globaal (internationaal) netwerk<br />
evolueren. Landen met veel zonneschijn zullen<br />
de elektriciteit die ze uit de zon winnen, kunnen<br />
verdelen naar landen met minder zonneschijn.<br />
Het Midden-Oosten, maar ook Zuid-Europese<br />
landen zoals Spanje en Italië kunnen hier een<br />
25<br />
InterConnect 11-2008 07-2009
prominente rol gaan spelen als elektriciteitsleveranciers.<br />
Daarenboven <strong>zal</strong> o.m. elektriciteit<br />
opgewekt met lokale zonnecellen (PV) ook vaker<br />
(zeker in zonnige en warme streken) een goede<br />
aanvulling kunnen <strong>zijn</strong> op de nood aan piekvermogen:<br />
vaak vallen sterke zonneschijn en sterk<br />
gebruik van airco immers samen. Piekvermogen<br />
(nu vaak tot 40% boven het gemiddeld verbruik)<br />
is veel duurder dan een basisvermogen (base<br />
load). Lokaal geproduceerde elektriciteit vergt<br />
ook geen transmissie-infrastructuur.”<br />
<strong>De</strong> smart grid maakt gebruik van digitale technologie<br />
om elektriciteit van leveranciers naar gebruikers<br />
te brengen en daarbij energie te besparen,<br />
kosten te reduceren en schommelingen op te<br />
vangen. Een groot probleem bij elektriciteitsopwekking<br />
is het opslaan van overschotten. Johan<br />
Van Helleputte ziet een gigantisch netwerk van<br />
elektrische wagens als de oplossing voor het<br />
probleem van elektriciteitsopslag. “Wagens staan<br />
in realiteit 90% van hun tijd stil. Die periode kan<br />
gebruikt worden om de batterij van de stilstaande<br />
auto’s te gebruiken als een bidirectioneel opslagmedium.<br />
Miljoenen elektrische wagens <strong>zijn</strong> dan<br />
in wezen miljoenen batterijen die het elektriciteitsnetwerk<br />
bijkomend in evenwicht kunnen<br />
houden en kunnen instaan voor het afvlakken<br />
van het piekvermogen (peak-shaving). Wanneer<br />
er voldoende elektriciteit aanwezig is op het net<br />
wordt de batterij van de auto geladen, als er te<br />
weinig elektriciteit is, kan de batterij van de auto<br />
een bepaalde hoeveelheid elektriciteit aan het<br />
net leveren, mits het respecteren van bepaalde<br />
randvoorwaarden voor de gebruikers via slimme<br />
26<br />
InterConnect 07-2009<br />
Johan Van Helleputte<br />
algoritmen.” Johan Van Helleputte is niet de enige<br />
die in de elektrische wagen gelooft, ook de energiebedrijven<br />
<strong>zijn</strong> ervan overtuigd dat elektrisch<br />
autorijden op het punt staat door te breken en<br />
binnen afzienbare tijd algemeen verspreid <strong>zal</strong> <strong>zijn</strong>.<br />
Met de smart grid <strong>zal</strong> de prijs van elektriciteit zeer<br />
sterk afhankelijk <strong>zijn</strong> van vraag en aanbod. Johan<br />
Van Helleputte: “<strong>De</strong> prijs <strong>zal</strong> – in de toekomst –<br />
elk ogenblik schommelen zoals aandelenkoersen.<br />
Slimme meters en slimme apparaten zullen<br />
aangepast <strong>zijn</strong> om real-time pricing te doen, die<br />
<strong>zal</strong> bepaald worden op basis van de vraag en het<br />
aanbod van het ogenblik, en om zodoende hun<br />
verbruik intelligent af te stemmen op de prijs.<br />
Een slimme diepvries kan zichzelf dan bijvoorbeeld<br />
voor een paar uur uitschakelen als de elektriciteitsprijs<br />
te hoog is. Zo <strong>zal</strong> je de facto aan<br />
peak-shaving doen en <strong>zal</strong> het verschil in vraag en<br />
aanbod genivelleerd worden. Maar die slimme<br />
toestellen <strong>zijn</strong> ook goed voor de consument die<br />
<strong>zijn</strong> energiefactuur ziet dalen. Uiteindelijk <strong>zal</strong> de<br />
smart grid een energiebesparend effect hebben:<br />
we zullen alleen energie gebruiken als dat nodig<br />
is en veel energiebewuster leven, zonder daarvoor<br />
aan comfort in te boeten. Dat is niet alleen<br />
erg belangrijk om de klimaatverandering een halt<br />
toe te roepen, het is ook essentieel als we in<br />
de toekomst een duurzame maatschappij willen<br />
uitbouwen, waar iedereen een comfortabel leven<br />
kan leiden.”<br />
Een smart grid uitbouwen is een werk van lange<br />
adem en vergt bijzonder grote investeringen<br />
(tussen 2010 en 2030 in Europa alleen op meer<br />
dan 1000 miljard euro geraamd). Heel veel<br />
bedrijven zullen daarbij betrokken worden, en er<br />
<strong>zal</strong> ook erg veel onderzoek nodig <strong>zijn</strong> om dit alles<br />
mogelijk te maken: <strong>nieuwe</strong> materialen, <strong>nieuwe</strong><br />
netwerkarchitecturen, <strong>nieuwe</strong> slimme meters, een<br />
erg grote aanwending van snelle en krachtige ICT<br />
(zowel rekencapaciteit als communicatietechnologieën),<br />
<strong>nieuwe</strong> generaties van vermogenelektronica,<br />
slimme gebruikstoestellen, <strong>nieuwe</strong> energieopslag-technologieën,<br />
<strong>nieuwe</strong> PV-technologieën<br />
met een lagere prijs per Wp en een hogere energieopbrengst,<br />
<strong>nieuwe</strong> integratietechnieken voor<br />
hernieuwbare energiebronnen, energiezuinige en<br />
energieautonome bouwtechnieken (naar verbruik<br />
maar ook naar geïntegreerde opwekking) ... Een<br />
ruime waardeketen waar heel wat bedrijven hun<br />
plaats in terug kunnen vinden. Het is dan ook niet<br />
te verwonderen dat er in Vlaanderen een Smart<br />
Grid Platform opgericht wordt in de schoot van<br />
cluster 6, een van de prioritaire gebieden van<br />
innovatie in Vlaanderen, die door VRWB/VOKA<br />
(Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid/Vlaamse<br />
Ondernemerskamer) na een grondige voorafgaande<br />
analyse weerhouden werden. p<br />
IMEC organiseert<br />
Noteer alvast 22 oktober 2009 in uw<br />
agenda. IMEC organiseert die dag een Solar<br />
demo- en networkingavond, waar bedrijven<br />
kennis kunnen maken met IMEC’s onderzoek<br />
naar zonneceltechnologieën.<br />
Meer info: vlaamseindustrie@imec.be
<strong>De</strong> glazen bol van ...<br />
onze abonnees en IMECers<br />
Dit jaar viert IMEC <strong>zijn</strong> 25 ste verjaardag.<br />
Een ideaal moment om naar de toekomst te<br />
kijken: hoe zouden de nieuwtjespagina’s van<br />
InterConnect eruit zien in 2025? We vroegen<br />
het aan onze lezers en IMECers.<br />
Maken we nanorobots te intelligent?<br />
12 juni 2025 - <strong>De</strong> impact van nanotechnologie op de geneeskunde is groot. Zo is het aantal chirurgische ingrepen drastisch<br />
gedaald sinds het in gebruik nemen van nanorobots enkele jaren geleden. <strong>De</strong> nanorobots bewegen zich doorheen<br />
de bloedbaan en in organen waar ze lokaal geneesmiddelen verspreiden. Dit zowel voor onderhouds- als routinebehandelingen.<br />
<strong>De</strong> nanorobots bestaan uit ultrakleine microprocessoren, radiomodules voor draadloze communicatie<br />
en energie-oogstsystemen die elektriciteit opwekken op basis van de warmteproductie in het lichaam.<br />
Sinds enkele recente ongelukken bij routinebehandelingen rijst de vraag of ontwerpers niet te veel ‘intelligentie’<br />
meegeven aan de nanorobots. Het lijkt of de nanorobots de oorspronkelijke instructiecodes ‘herinterpreteren’ en zelf<br />
aan het denken gaan. Er is ook sprake van ‘collectief gedrag’ wanneer meerdere nanorobots in het lichaam aanwezig <strong>zijn</strong>.<br />
Zolang onderzoekers de recente voorvallen niet kunnen verklaren, gaan er stemmen op om terug te keren naar<br />
eenvoudigere systemen, nanorobots met een lagere graad van intelligentie.<br />
Mirco Cantoro, Research Scientist Nanotechnology, IMEC<br />
27<br />
InterConnect 07-2009
28<br />
InterConnect 07-2009<br />
Fruittelers<br />
schakelen hulp in<br />
van onbemande<br />
helikopters<br />
23 april 2025 – Precisielandbouw heeft de laatste jaren een <strong>nieuwe</strong><br />
dimensie gekregen. <strong>De</strong> <strong>mode</strong>rne Limburgse fruitteler neemt ‘s<br />
ochtends plaats achter <strong>zijn</strong> bureau en vraagt <strong>zijn</strong> digitale assistent<br />
naar een controle van <strong>zijn</strong> fruitbomen. Een netwerk van sensoren in<br />
de velden waarschuwt dat het risico op infecties een drempelwaarde<br />
overschreden heeft.<br />
Een onbemand toestel, te vergelijken met een<br />
kleine helikopter, stijgt op en vliegt<br />
nagenoeg onhoorbaar over het<br />
domein. Een geavanceerde automatische<br />
piloot loodst het toestel veilig over de velden<br />
terwijl kleine intelligente camera’s de fruitbomen bestuderen.<br />
Hiervoor worden niet enkel de klassieke rood-groen-blauw golflengtes<br />
van het licht gebruikt. <strong>De</strong>ze camera kiest autonoom de meest geschikte<br />
golflengtes om de gezondheidstoestand van elk type fruit te bepalen.<br />
Een <strong>nieuwe</strong> infectiehaard wordt gedetecteerd en de regio wordt boom<br />
per boom meteen in kaart gebracht. <strong>De</strong> boer krijgt de informatie op <strong>zijn</strong><br />
zaktelefoon. Gelukkig hoeft hij enkel <strong>zijn</strong> goedkeuring te geven en een<br />
zwaarder onbemand toestel stijgt meteen op om heel precies, met een<br />
minimale dosis, het probleem te gaan verhelpen.<br />
Kris Nackaerts, Senior Researcher Teledetectie en Aardobservatie, VITO<br />
Metallisch glas<br />
neemt een vlucht<br />
10 april 2025 – Het eerste vliegtuig<br />
met metallisch glas verwerkt in de<br />
vleugels is een feit en maakte gisteren<br />
<strong>zijn</strong> eerste testvlucht. Het onderzoekscentrum<br />
voor de aanwending van staal<br />
(OCAS) ontwikkelde een goedkoper<br />
en eenvoudiger productieproces voor<br />
bulk metallisch glas (BMG) waardoor<br />
een commerciële doorbraak van het<br />
uitzonderlijke materiaal niet langer<br />
ondenk baar is. BMG’s kunnen nu<br />
gemakkelijk superplastisch vervormd<br />
worden met hoge precisiegraad<br />
zonder nood aan nabewerken. Na<br />
deze belangrijke vooruitgang <strong>zal</strong> het<br />
onderzoeksteam zich toeleggen op<br />
certificatietesten. Verwacht wordt dat<br />
BMG’s nu snel zullen gebruikt worden<br />
door commerciële vliegtuigbouwers.<br />
Bulk metallisch glas is een amorf<br />
metaal. Normaal <strong>zijn</strong> de atomen<br />
in een metaal gerangschikt<br />
in een kristalrooster (kijk maar<br />
naar het Atomium in Brussel dat de<br />
kristalstructuur van ijzer voorstelt). Dit<br />
is zo voor de meeste vaste stoffen,<br />
behalve voor bv. glas en sommige<br />
kunststoffen waar een regelmatige<br />
ordening ontbreekt (amorf). Met een<br />
uitgekiend productieproces kan men<br />
metaal maken dat amorf is, omdat de<br />
atomen niet de tijd gegund wordt om<br />
zich netjes in een regelmatig kristalrooster<br />
te rangschikken.<br />
Amorf metaal heeft uitzonderlijke<br />
eigenschappen: het heeft bijvoorbeeld<br />
een extreme sterkte en veerkracht,<br />
waardoor het uitermate geschikt<br />
is voor ultra-gewichtsreducerende<br />
toepassingen in de luchtvaart. Het<br />
materiaal beschikt ook over unieke<br />
thermische, chemische, elektrische,<br />
magnetische en esthetische eigenschappen.<br />
Nele Van Steenberge,<br />
Onderzoeksingenieur, OCAS, www.ocas.be
Jouw visie in InterConnect?<br />
Wat <strong>zal</strong> in jouw expertisedomein mogelijk <strong>zijn</strong> in 2025? Stuur ons je visie<br />
(vlaamseindustrie@imec.be) en wij maken er een nieuwsbericht anno 2025 van.<br />
En wie weet staat jouw visie in de volgende InterConnect.<br />
Muziekcompressie behoort tot het verleden<br />
21 mei 2025 - Muziekopnames <strong>zijn</strong> bijna altijd aan compressie onderhevig geweest.<br />
Zowel bij vinylplaten als bij cd’s en mp3-spelers was het comprimeren geblazen om<br />
alles met de juiste diepte, dynamiek en weergave op het plaatje te krijgen. <strong>De</strong> fysieke<br />
vorm bepaalde hierbij steeds geluidskwaliteit. Na jaren van evolutie in de kostprijs en<br />
beschikbaarheid van draagbare geheugens – een geheugenkaart van 200Terabyte kost<br />
vandaag nog slechts 20 euro – en de steeds hogere draadloze transmissiesnelheid is<br />
het nu mogelijk ongecomprimeerde muziek aan te bieden die je draadloos gedownload<br />
hebt op je personal assistant. Hierbij worden ook voor de mens onhoorbare frequenties<br />
meegezonden waarvan het nu bewezen is dat die een wezenlijk verschil uitmaken in de<br />
perceptie van de wel hoorbare frequenties. Dit heeft er allemaal toe bijgedragen dat men<br />
nu voor de eerste keer geen onderscheid heeft kunnen maken tussen een live-concert en<br />
een opname. Dit is hopelijk geen slecht nieuws voor concertorganisatoren.<br />
Bart Onsia, Business Program Manager, IMEC<br />
Taalbarrières verdwijnen<br />
dankzij de GlobePhone<br />
18 april 2025 – Telefoneren met een Chinese<br />
collega, en wel in je eigen taal. Het kan binnenkort<br />
dankzij de GlobePhone van Samsung. <strong>De</strong><br />
slimme telefoon zet jouw stem eerst om in<br />
tekst, zorgt vervolgens voor een vertaling naar<br />
de gewenste taal, en genereert ten slotte een<br />
natuurlijk klinkende stem. Jouw gesprekspartner<br />
hoort een stem met jouw stemprofiel en intonatie<br />
zodat het lijkt alsof jijzelf de polyglot bent.<br />
<strong>De</strong> 3 technologieën die nodig <strong>zijn</strong> – spraakherkenning,<br />
machinevertaling, en spraaksynthese –<br />
worden geleverd door Nuance Communications.<br />
Het systeem werkt nog niet feilloos, maar Nuance<br />
en Samsung maken zich sterk dat een eenvoudig<br />
gesprek probleemloos verloopt. <strong>De</strong> integratie van<br />
de technologie in een mobiele telefoon was een<br />
waar huzarenstuk omdat de hele vertaling razendsnel<br />
moet gebeuren zodat de vertraging in de<br />
communicatie niet al te hinderlijk is. <strong>De</strong> gebruiker<br />
<strong>zal</strong> kunnen telefoneren in 35 courante talen.<br />
Verwacht wordt dat de GlobePhone ook populair<br />
<strong>zal</strong> worden onder reizigers, die het toestel als<br />
persoonlijke tolk kunnen gebruiken.<br />
Kris Hermus, Business Program Manager, IMEC<br />
E-peil gebouwen wordt<br />
ver vangen door een globaal<br />
duurzaamheidslabel voor gebouwen<br />
13 februari 2025 - <strong>De</strong> <strong>nieuwe</strong> generatie gebouwen hebben een extreem laag energieverbruik. <strong>De</strong> passiefhuisstandaard<br />
anno 2010 is achterhaald. Gebouwen <strong>zijn</strong> op vandaag netto-energieproducenten, en stoten geen<br />
CO 2 meer uit. Door toepassing van de cradle-to-cradle filosofie <strong>zijn</strong> gebouwen volledig recycleerbaar geworden.<br />
Daarenboven <strong>zijn</strong>, door integratie van diverse hernieuwbare energietoepassingen (zon, water, wind, bodem),<br />
en de koppeling van gebouwen in clusters (door o.m. smart grids, collectieve energievoorzieningen, etc…),<br />
gebouwen CO 2 -neutraal of CO 2 -negatief geworden. Door toepassingen van o.m. mobiele communicatie en de<br />
afstemming op openbare vervoersystemen wordt daarenboven een minimalisatie van de soms overbodige en<br />
CO 2 -uitstotende verplaatsingen van en naar de gebouwen gerealiseerd.<br />
Nicolas Vyncke, Owner Ingenium ICT<br />
29<br />
InterConnect 07-2009
N i e u w t j e s<br />
30<br />
InterConnect 07-2009<br />
Licht op aanvraag<br />
Veel Europese steden kiezen ervoor energie te<br />
sparen door ’s nachts de straatlantaarns te doven.<br />
Geen populaire maatregel voor bewoners die ’s<br />
nachts op stap willen gaan. Een Duitse uitvinder<br />
heeft er een oplossing voor gevonden:<br />
dial4light. Na 22u, wanneer de lichten uit<br />
<strong>zijn</strong>, kunnen de bewoners van het dorpje<br />
Morgenröthe-Rautenkranz via hun mobiele<br />
telefoon de straatverlichting langs een<br />
gewenste route opnieuw doen oplichten. Het enige<br />
dat ze moeten doen is zich registreren op een<br />
website, hun gsm-nummer opgeven en de code<br />
opzoeken van de straat die ze verlicht willen zien.<br />
<strong>De</strong> gemeente spaart jaarlijks zo’n 4.000 euro door<br />
de verlichting ’s nachts uit te schakelen zonder<br />
gemor van de bewoners. Iedereen tevreden dankzij<br />
ICT en wat creativiteit van de uitvinder.<br />
Meer info:<br />
news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7796800.stm<br />
Slimme pil kijkt niet alleen,<br />
maar geneest ook<br />
Philips ontwikkelde een prototype van een slimme pil die zich<br />
onderscheidt van andere ‘slimme pillen’ doordat hij ontworpen<br />
is om ook lokaal geneesmiddelen te verspreiden in het lichaam.<br />
<strong>De</strong> iPill bestaat uit een microprocessor, een batterij, een<br />
pH-detector, een temperatuursensor, een WiFi-radiomodule,<br />
een pomp en een reservoir. <strong>De</strong> iPill kan geprogrammeerd<br />
worden om op een bepaalde plaats in het spijsverteringsstelsel<br />
geneesmiddelen af te geven. <strong>De</strong> juiste plaats wordt ‘gespot’ op<br />
basis van de pH. <strong>De</strong> zuurtegraad verschilt namelijk op verschillende<br />
plaatsen in de ingewanden.<br />
Meer info: www.youtube.com;<br />
zoekterm ‘Philips Ipill’; www.research.philips.com/<br />
newscenter backgrounders/081111-ipill.html<br />
Op www.imec.be/interconnect kan je deze<br />
InterConnect bekijken met aanklikbare weblinks.<br />
Seminarie:<br />
‘Maaltijd van de toekomst, een cyberlunch?’<br />
10 september 2009, Living Tomorrow, Vilvoorde<br />
Meer info:<br />
www.intelligenceforfood.com/maaltijdvdtoekomst<br />
Visionair seminarie:<br />
‘The changing world of the semiconductor industry’<br />
1 oktober 2009, IMEC, Leuven<br />
Meer info: www.imec25jaar.be<br />
<strong>De</strong>mo- en netwerkingavond<br />
rond zonne-energie<br />
22 oktober 2009, IMEC, Leuven<br />
Meer info: www.imec25jaar.be<br />
2nd International workshop<br />
on flexible and stretchable electronics<br />
16-18 november 2009, Universiteit Gent, Gent<br />
Meer info:<br />
www.imec.be; zoekterm ‘flex-stretch’.<br />
Bits&Chips hightech systemen<br />
18 november 2009, Faculty Club, Leuven<br />
Meer info:<br />
www.imec.be; zoekterm ‘Bits&chips’.
Christophe Bruynseraede is Business Program Manager bij<br />
IMEC. Hij maakt de vertaalslag tussen de technologische<br />
bouwblokken van IMEC en de wensen en noden van<br />
bedrij ven in Vlaanderen.<br />
Welk bedrijf dat je onlangs bezocht heeft indruk gemaakt?<br />
Een tijdje geleden bezocht ik de Gentse KMO Language and Computing die software<br />
ontwikkelt om uit gesproken en geschreven medische taal gestructureerde informatie<br />
te extraheren. <strong>De</strong> technologie van Language and Computing stelt een computer in<br />
staat om de inhoud van vrije medische taal te begrijpen, en om informatie uit medische<br />
verslagen te herorganiseren en te structureren. In de Verenigde Staten is het<br />
bedrijf marktleider van medische taaltechnologie voor ziekenhuizen.<br />
In welk nieuw project geloof je sterk?<br />
Ik vertegenwoordig IMEC in een open innovatieplatform dat Flanders DC en Jaga recent<br />
hebben opgestart. Met een groep van Vlaamse kunstenaars, designhuizen, bedrijven<br />
en universiteiten willen we op de Olympische Spelen van 2012 Vlaanderen cultureel,<br />
wetenschappelijk en technologisch op de kaart zetten. Het idee is een<br />
futuristisch voertuig te ontwikkelen dat de Olympische waarden sport,<br />
cultuur en omgeving in zich heeft, en waarin heel wat ultrageavanceerde<br />
Vlaamse technologie ingebouwd zit. Er <strong>zal</strong> ook technologie<br />
in zitten die nu nog niet bestaat en die we tegen 2012 mee<br />
zullen helpen ontwikkelen.<br />
Inspirerende voertuigen zetten de toon<br />
© Achilles Associates<br />
Interessante website<br />
Men beseft hier niet dat het Chinese internet het<br />
Engelstalige internet zeer binnenkort <strong>zal</strong> overtreffen.<br />
<strong>De</strong> Chinese website www.tudou.com is<br />
nu al groter dan youtube, je kan er gewoon alle<br />
films vinden. Het is natuurlijk handig als je wat<br />
Chinees kent om je weg te vinden, maar in principe<br />
kan je ook in ons Westerse alfabet zoeken.<br />
In elk nummer van InterConnect laten<br />
we iemand van IMEC aan het woord die<br />
op een of andere manier samenwerkt<br />
met de Vlaamse industrie. In dit nummer:<br />
Christophe Bruynseraede.<br />
Christophe.Bruynseraede@imec.be<br />
Hobby<br />
Ik ben al een viertal jaar intensief Chinees<br />
aan het studeren aan het Centrum voor<br />
Levende Talen in Leuven. Die opleiding<br />
duurt 8 jaar en houdt niet alleen spreken<br />
en begrijpen in, maar ook schilderkunst,<br />
muziek, theater, kalligrafie, sociale<br />
omgang, ... <strong>De</strong> lessen nemen slechts 4 uur<br />
per week in beslag, maar daarnaast moet<br />
ik dagelijks een kleine 2 uur studeren. Ik<br />
heb op IMEC ook een language partner<br />
waarmee ik regelmatig converseer, zo<br />
oefen ik mijn Chinees en kan hij <strong>zijn</strong> Engels<br />
of Nederlands oefenen.<br />
Ik krijg heel dikwijls de vraag: “Waarom<br />
stu deer je nu in godsnaam Chinees?”<br />
Mijn antwoord daarop is: “Hoe kan je<br />
nu in godsnaam geen Chinees studeren.<br />
Chinees is de taal van de langste continue<br />
cultuur. <strong>De</strong> Chinese taal is zo oud als de<br />
hiëroglyfen. Het is de enige nog bestaande<br />
echt pictografische taal in de wereld, het<br />
schrift bestaat uitsluitend uit karakters.<br />
<strong>De</strong> taal wordt nog steeds gesproken en<br />
dan nog wel door het grootste aantal<br />
mensen ter wereld.”<br />
31<br />
InterConnect 07-2009
Bent u een KMO met een idee?<br />
Loopt u als KMO al een tijdje op een idee te broeden? Heeft u een innovatieplan<br />
waarvan u denkt dat het een grote impact <strong>zal</strong> hebben? Vraagt u zich af of uw innovatie<br />
uitvoerbaar is? Wil u uw dromen graag omzetten in daden?<br />
<strong>De</strong> KMO-Innovatiecel van IMEC werd speciaal opgericht om KMO’s verder te helpen<br />
met hun innovatieplannen. Onze medewerkers beantwoorden uw vragen, buigen zich<br />
over uw idee en gaan samen met u op zoek naar de juiste aanpak.<br />
Voor meer informatie hierover kan u terecht bij: vlaamseindustrie@imec.be<br />
IMEC vzw RPR Leuven BTW BE 0425.260.668 Kapeldreef 75 B-3001 Leuven België www.imec.be