Bekijk alvast de inleiding en een hoofdstuk van deze geheel ...
Bekijk alvast de inleiding en een hoofdstuk van deze geheel ...
Bekijk alvast de inleiding en een hoofdstuk van deze geheel ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Ron <strong>de</strong> Bruin & Meereke Bosua
Inhoud<br />
Prehistorie<br />
1. Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong> 3<br />
1.1 Het didactisch aspect: <strong>de</strong> lesvoorbereiding 4<br />
1.2 De achtergrondinformatie: Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong><br />
boer<strong>en</strong> (tot 3000 v. Chr.) 8<br />
1.3 De les- <strong>en</strong> verwerkingssuggesties 25<br />
Oudheid<br />
2. Tijd <strong>van</strong> Griek<strong>en</strong> <strong>en</strong> Romein<strong>en</strong> 33<br />
2.1 Het didactische aspect: <strong>de</strong> less<strong>en</strong>cyclus 34<br />
2.2 De achtergrondinformatie: Tijd <strong>van</strong> Griek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Romein<strong>en</strong> (3000 v. Chr. - 500 na Chr.) 37<br />
2.3 De les- <strong>en</strong> verwerkingssuggesties 65<br />
Mid<strong>de</strong>leeuw<strong>en</strong><br />
3. Tijd <strong>van</strong> monnik<strong>en</strong> <strong>en</strong> rid<strong>de</strong>rs 75<br />
3.1 Het didactische aspect: verhal<strong>en</strong> <strong>en</strong> jeugdliteratuur<br />
gebruik<strong>en</strong> 76<br />
3.2 De achtergrondinformatie: Tijd <strong>van</strong> monnik<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
rid<strong>de</strong>rs (500-1000) 82<br />
3.3 De les- <strong>en</strong> verwerkingssuggesties 102<br />
4. Tijd <strong>van</strong> ste<strong>de</strong>n <strong>en</strong> stat<strong>en</strong> 107<br />
4.1 Het didactische aspect: vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> opdracht<strong>en</strong><br />
mak<strong>en</strong> 108<br />
4.2 De achtergrondinformatie: Tijd <strong>van</strong> ste<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
stat<strong>en</strong> (1000-1500) 114<br />
4.3 De les- <strong>en</strong> verwerkingssuggesties 140<br />
Vroegmo<strong>de</strong>rne tijd<br />
5. Tijd <strong>van</strong> ont<strong>de</strong>kkers <strong>en</strong> hervormers 147<br />
5.1 Het didactische aspect: jaartall<strong>en</strong> <strong>en</strong> tijdbalk<strong>en</strong><br />
148<br />
5.2 De achtergrondinformatie: Tijd <strong>van</strong> ont<strong>de</strong>kkers <strong>en</strong><br />
hervormers (1500-1600) 154<br />
5.3 De les- <strong>en</strong> verwerkingssuggesties 176<br />
6. Tijd <strong>van</strong> reg<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> vorst<strong>en</strong> 181<br />
6.1 Het didactische aspect: Historisch <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> 182<br />
6.2 De achtergrondinformatie: Tijd <strong>van</strong> reg<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
vorst<strong>en</strong> (1600-1700) 186<br />
6.3 De les- <strong>en</strong> verwerkingssuggesties 209<br />
7. Tijd <strong>van</strong> pruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> revoluties 217<br />
7.1 Het didactische aspect: metho<strong>de</strong>n, e<strong>en</strong> moeilijke<br />
keuze 218<br />
7.2 De achtergrondinformatie: Tijd <strong>van</strong> pruik<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
revoluties (1700-1800) 222<br />
7.3 De les- <strong>en</strong> verwerkingssuggesties 238<br />
Mo<strong>de</strong>rne tijd<br />
8. Tijd <strong>van</strong> burgers <strong>en</strong> stoommachines 243<br />
8.1 Didactisch Aspect: Cultureel erfgoed <strong>en</strong> omgevingson<strong>de</strong>rwijs<br />
244<br />
8.2 De achtergrondinformatie: Tijd <strong>van</strong> burgers <strong>en</strong><br />
stoommachines<br />
(1800-1900) 250<br />
8.3 De les- <strong>en</strong> verwerkingssuggesties 269<br />
9. Tijd <strong>van</strong> wereldoorlog<strong>en</strong> 279<br />
9.1 Het didactische aspect: het begr<strong>en</strong>s<strong>de</strong> beeld 280<br />
9.2 De achtergrondinformatie: Tijd <strong>van</strong> wereldoorlog<strong>en</strong><br />
(1900-1950) 285<br />
9.3 De les- <strong>en</strong> verwerkingssuggesties 308<br />
10. Tijd <strong>van</strong> televisie <strong>en</strong> computer 313<br />
10.1 Het didactische aspect: familiegeschie<strong>de</strong>nis <strong>en</strong><br />
je familie als bron voor het verle<strong>de</strong>n 314<br />
10.2 De achtergrondinformatie: Tijd <strong>van</strong> televisie <strong>en</strong><br />
computer (1950-he<strong>de</strong>n) 318<br />
10.3 De les- <strong>en</strong> verwerkingssuggesties 342<br />
V
Inleiding<br />
Sinds <strong>de</strong> eerste druk <strong>van</strong> Geschie<strong>de</strong>nis gev<strong>en</strong> is er in het<br />
vakgebied het nodige veran<strong>de</strong>rd. Hoewel <strong>de</strong> discussie over<br />
<strong>de</strong> tijdvakk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> commissie De Rooy <strong>en</strong> <strong>de</strong> canon ongetwijfeld<br />
door zal gaan, is het realiteit dat metho<strong>de</strong>n er hun<br />
stof naar in<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> er me<strong>de</strong> op afstemm<strong>en</strong>. Aanstaan<strong>de</strong><br />
leerkracht<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> dan ook k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> canon<br />
<strong>en</strong> er mee vertrouwd zijn geraakt. De belangrijkste veran<strong>de</strong>ring<br />
in <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> druk <strong>van</strong> Geschie<strong>de</strong>nis gev<strong>en</strong> werd dan<br />
ook e<strong>en</strong> in<strong>de</strong>ling naar ti<strong>en</strong> tijdvakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> aandacht voor <strong>de</strong><br />
canonitems.<br />
Daarnaast gaf <strong>de</strong> uitgever ons zo’n vijftig pagina’s<br />
extra om meer invulling te gev<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> lessuggesties <strong>en</strong><br />
verhal<strong>en</strong>, want daar kwam<strong>en</strong> veel positieve reacties op.<br />
Bij <strong>de</strong>r<strong>de</strong> druk<br />
Rustig is het sinds <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> druk echter niet gewor<strong>de</strong>n in<br />
het vakgebied. E<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisbasis, geformuleerd in E<strong>en</strong> goe<strong>de</strong><br />
basis (Meijerink 2012) <strong>en</strong> <strong>en</strong>tree- <strong>en</strong> instaptoets<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
het niveau <strong>van</strong> <strong>de</strong> toekomstige leerkracht verhog<strong>en</strong>. Uiteraard<br />
is <strong>de</strong>ze <strong>de</strong>r<strong>de</strong> druk bijgewerkt volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> laatste lan<strong>de</strong>lijke<br />
eis<strong>en</strong> zoals geformuleerd in E<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> basis.<br />
E<strong>en</strong> prijz<strong>en</strong>swaardig strev<strong>en</strong>, waarbij toch <strong>en</strong>kele kanttek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
gemaakt moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n.<br />
T<strong>en</strong> eerste: <strong>de</strong> kwaliteitsverhoging binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> opleiding<br />
moet begeleid kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n. Uit ervaring wet<strong>en</strong> wij dat<br />
om <strong>de</strong> doelstelling<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> basisk<strong>en</strong>nis te kunn<strong>en</strong> verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>,<br />
er zes modul<strong>en</strong> <strong>van</strong> vijf blokur<strong>en</strong> nodig zijn in<br />
<strong>de</strong> eerste twee jaar om per wereldvak (aardrijkskun<strong>de</strong>,<br />
geschie<strong>de</strong>nis, natuur & techniek) <strong>de</strong> doelstelling<strong>en</strong> uit <strong>de</strong><br />
k<strong>en</strong>nisbasis aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> te lat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Daarbuit<strong>en</strong> moet er<br />
ruimte zijn voor praktijkopdracht<strong>en</strong>, die door vakdoc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n nagekek<strong>en</strong>.<br />
Voor <strong>de</strong> leeftijdsprofilering (waarbij stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong><br />
voor e<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> drie ‘wereldvakk<strong>en</strong>) zijn per vak<br />
we<strong>de</strong>rom zes modul<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> luxe, maar noodzaak om aan<br />
<strong>de</strong> om<strong>van</strong>grijke lijst doelstelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> eis<strong>en</strong> te voldo<strong>en</strong>.<br />
T<strong>en</strong> slotte zou het normaal zijn wanneer alle pabostu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong><br />
ook <strong>de</strong> mogelijkheid zou<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> in <strong>de</strong> afstu<strong>de</strong>erfase<br />
te kiez<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> minor wereldvakk<strong>en</strong>.<br />
Ge<strong>en</strong> pabo in het land komt ook maar <strong>en</strong>igszins in <strong>de</strong><br />
richting <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze voorwaar<strong>de</strong>n. De lumpsumfinanciering<br />
heeft geleid tot vergroting <strong>van</strong> het bureaucratisch apparaat<br />
(<strong>en</strong> in vergelijk met het on<strong>de</strong>rwijs <strong>van</strong> voor <strong>de</strong>ze overheveling<br />
<strong>van</strong> overheidsverantwoor<strong>de</strong>lijkheid naar pseudo-on<strong>de</strong>rwijson<strong>de</strong>rnemerschap<br />
e<strong>en</strong> forse stijging <strong>van</strong> managerssalariss<strong>en</strong>),<br />
t<strong>en</strong> koste <strong>van</strong> het primaire proces in het on<strong>de</strong>rwijs:<br />
<strong>de</strong> les. Collega’s door het land moet<strong>en</strong> het soms zelfs do<strong>en</strong><br />
met e<strong>en</strong> of twee met an<strong>de</strong>re vakk<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>elte modul<strong>en</strong> in<br />
e<strong>en</strong> schooljaar.<br />
T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong>: hoe terecht ook het strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> grotere<br />
voor- <strong>en</strong>/of basisk<strong>en</strong>nis is, het gevolg is dat managers het<br />
wel g<strong>en</strong>oeg vin<strong>de</strong>n, wanneer <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke toets<strong>en</strong> gehaald<br />
wor<strong>de</strong>n. Hoe voorwaar<strong>de</strong>lijk k<strong>en</strong>nis ook is, het is ge<strong>en</strong> doel<br />
op zich voor e<strong>en</strong> pabostu<strong>de</strong>nt. Di<strong>en</strong>s kwaliteit is overal<br />
aantrekkelijk on<strong>de</strong>rwijs <strong>van</strong> te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Dit dreigt nog<br />
ver<strong>de</strong>r uit zicht te rak<strong>en</strong>. Het digibord mag <strong>de</strong> wereld in <strong>de</strong><br />
klas hebb<strong>en</strong> gebracht, het internet verschaft slechts informatie,<br />
ge<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis. Daarvoor is nog steeds <strong>de</strong> leerkracht<br />
nodig. Hij moet niet het gereedschap kunn<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>,<br />
maar wet<strong>en</strong> wat hij er mee kan do<strong>en</strong>.<br />
Waarom dus dit boek?<br />
On<strong>de</strong>rwijs gev<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> intellectuele <strong>en</strong> ambachtelijke<br />
vaardigheid. E<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> les is als e<strong>en</strong> fraai sieraad. De<br />
gereedschapkist waarmee <strong>de</strong> huidige pabostu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> hun<br />
opleiding verlat<strong>en</strong>, is echter nogal e<strong>en</strong>zijdig gevuld. Veel<br />
klass<strong>en</strong>managem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> weinig vakinhoud, veel aandacht<br />
voor <strong>de</strong> vorm, weinig voor <strong>de</strong> inhoud. De aanstaan<strong>de</strong> leerkracht<br />
weet vaak hoe zak<strong>en</strong> gedaan moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n, veel<br />
min<strong>de</strong>r wat er gedaan moet wor<strong>de</strong>n. Het sieraad wordt<br />
daardoor fletser.<br />
In <strong>de</strong> afgelop<strong>en</strong> ruim ti<strong>en</strong> jaar is <strong>de</strong> rol <strong>van</strong> <strong>de</strong> creatieve<br />
<strong>en</strong> wereldvakk<strong>en</strong> op pabo’s systematisch verkleind. Daar is<br />
wel zelfstudietijd voor in <strong>de</strong> plaats gekom<strong>en</strong>, maar <strong>de</strong>ze is<br />
lang niet altijd vakgebon<strong>de</strong>n. Ze wordt besteed aan algem<strong>en</strong>e<br />
<strong>en</strong> pedagogische vaardighe<strong>de</strong>n, on<strong>de</strong>rzoeksvaardighe<strong>de</strong>n,<br />
compet<strong>en</strong>ties of nieuwe ‘vaagvakk<strong>en</strong>’ als diversiteit<br />
<strong>en</strong> duurzaamheid. Dit zijn re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> om naar e<strong>en</strong> hulpmid<strong>de</strong>l<br />
uit te zi<strong>en</strong> om stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> toch voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> inhou<strong>de</strong>lijke<br />
bagage mee te gev<strong>en</strong>. Temeer daar stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> er steevast op<br />
wijz<strong>en</strong> dat zij te weinig vakinhou<strong>de</strong>lijke voorbeel<strong>de</strong>n krijg<strong>en</strong>.<br />
In hun stage ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> ze hoezeer ze algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>nis<br />
miss<strong>en</strong>.<br />
Het besef dat hieraan iets moet veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, is on<strong>de</strong>rtuss<strong>en</strong><br />
wel doorgedrong<strong>en</strong>. Initiatiev<strong>en</strong> zoals het ontwikkel<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> canon <strong>en</strong> <strong>de</strong> tijdvakk<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> eruit voort. E<strong>en</strong><br />
Inleiding<br />
VII
VIII<br />
flinke inhaalslag is nog nodig <strong>en</strong> structurele veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> pabo’s gaan langzaam.<br />
Wat voor boek?<br />
E<strong>en</strong> paboboek voor het vak geschie<strong>de</strong>nis is ge<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong><br />
overzichtswerk <strong>en</strong> moet in <strong>de</strong> huidige situatie ook niet<br />
slechts e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rwijskundige vakdidactiek zijn.<br />
Boek<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> eerste <strong>en</strong> laatste soort bestaan al. En e<strong>en</strong><br />
algeme<strong>en</strong> overzichtswerk schiet tekort omdat het voor e<strong>en</strong><br />
leerkracht basison<strong>de</strong>rwijs gaat om specifieke k<strong>en</strong>nis die<br />
wordt bepaald door <strong>de</strong> actuele kerndoel<strong>en</strong>. Daarnaast moet<br />
het e<strong>en</strong> breed opgezet boek zijn, omdat door het huidige<br />
toelatingsbeleid <strong>de</strong> instroom <strong>van</strong> stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> zeer divers is.<br />
Geschie<strong>de</strong>nis gev<strong>en</strong> voorziet <strong>de</strong>ze zeer heterog<strong>en</strong>e groep<br />
<strong>van</strong> alle opleidingsvariant<strong>en</strong> <strong>van</strong> i<strong>de</strong>eën <strong>en</strong> achtergrondinformatie<br />
voor hun less<strong>en</strong>.<br />
Het geeft zowel alle informatie nodig voor het behal<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>en</strong>treetoets, als extra informatie <strong>en</strong> lessuggesties om<br />
less<strong>en</strong> voor te kunn<strong>en</strong> berei<strong>de</strong>n. Zoals hierbov<strong>en</strong> vermeld, is<br />
dit boek bijgewerkt op basis <strong>van</strong> <strong>de</strong> uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
commissie Meijerink, <strong>en</strong> voorziet in <strong>de</strong> eis<strong>en</strong> <strong>van</strong> basis- <strong>en</strong><br />
profilerings<strong>de</strong>el.<br />
De opbouw <strong>van</strong> het boek<br />
Ie<strong>de</strong>r <strong>hoofdstuk</strong> begint op <strong>de</strong> op<strong>en</strong>ingspagina met e<strong>en</strong><br />
tek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> Eric Heuvel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vaste plek op e<strong>en</strong> fictieve<br />
plaats in Ne<strong>de</strong>rland, <strong>en</strong> hoe die door <strong>de</strong> eeuw<strong>en</strong> he<strong>en</strong> is<br />
veran<strong>de</strong>rd. Daar staan <strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> voor het<br />
basison<strong>de</strong>rwijs <strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw <strong>van</strong> het voortgezet on<strong>de</strong>rwijs<br />
vermeld. Daarnaast wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> correspon<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
canonitems g<strong>en</strong>oemd.<br />
De <strong>hoofdstuk</strong>k<strong>en</strong> bestaan uit drie vaste on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong>.<br />
Geop<strong>en</strong>d wordt met e<strong>en</strong> didactisch aspect, e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el waarin<br />
algem<strong>en</strong>e didactiek wordt omgevormd tot vakdidactiek. Op<br />
elk didactisch aspect volgt achtergrondinformatie over e<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> ti<strong>en</strong> tijdvakk<strong>en</strong>. In <strong>de</strong>ze paragraaf wor<strong>de</strong>n alle canonitems<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>ld.<br />
In het <strong>de</strong>r<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el wor<strong>de</strong>n lessuggesties gegev<strong>en</strong>.<br />
Dit gebeurt altijd <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> voorafgaan<strong>de</strong> achtergrondinformatie<br />
<strong>en</strong> aansluit<strong>en</strong>d op <strong>de</strong>ze informatie.<br />
Het didactisch aspect<br />
De ruimte in e<strong>en</strong> boek is altijd beperkt, ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> contacttijd<br />
op <strong>de</strong> opleiding of <strong>de</strong> hoeveelheid tijd die e<strong>en</strong> vak krijgt<br />
toebe<strong>de</strong>eld op <strong>de</strong> basisschool. Wij hebb<strong>en</strong> er daarom voor<br />
gekoz<strong>en</strong> <strong>de</strong> ruimte niet te vull<strong>en</strong> met <strong>de</strong> pedagogische<br />
waan <strong>van</strong> het mom<strong>en</strong>t, maar voor pedagogisch-didactische<br />
constant<strong>en</strong>. Wie voor <strong>de</strong> klas gaat, is er immers het meest<br />
bij gebaat dat hij e<strong>en</strong> les kan voorberei<strong>de</strong>n <strong>en</strong> in staat is<br />
na te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> over het opzett<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> aantrekkelijke les.<br />
Lesvoorbereiding is dan ook het didactisch aspect bij <strong>hoofdstuk</strong><br />
1. E<strong>en</strong> les staat echter nooit op zich. Er is informatie<br />
aan voorafgegaan of er volgt aansluit<strong>en</strong><strong>de</strong> informatie, dus<br />
gaan wij <strong>van</strong> <strong>de</strong> losse les naar <strong>de</strong> less<strong>en</strong>serie. Op vergelijkbare<br />
wijze hebb<strong>en</strong> we <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re aspect<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat<br />
hebb<strong>en</strong> we in <strong>de</strong>ze uitgave bijgesteld op basis <strong>van</strong> <strong>de</strong> meest<br />
dwing<strong>en</strong><strong>de</strong> doelstelling<strong>en</strong> uit E<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> basis. Zo hebb<strong>en</strong> we<br />
e<strong>en</strong> preambule toegevoegd over <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> tijdsbesef,<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuw didactisch aspect ‘Historisch <strong>de</strong>nk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> re<strong>de</strong>ner<strong>en</strong>’.<br />
Achtergrondinformatie<br />
Na<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> over <strong>de</strong> vorm is goed, maar zinloos zon<strong>de</strong>r<br />
inhoud. Sterker: <strong>de</strong> inhoud zal meestal <strong>de</strong> vorm bepal<strong>en</strong>.<br />
Achtergrondk<strong>en</strong>nis is dan ook het begin <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re les. In <strong>de</strong><br />
ti<strong>en</strong> <strong>hoofdstuk</strong>k<strong>en</strong> <strong>van</strong> Geschie<strong>de</strong>nis gev<strong>en</strong> wordt <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis<br />
chronologisch doorlop<strong>en</strong>.<br />
Het doel <strong>van</strong> k<strong>en</strong>nisverwerving voor e<strong>en</strong> (aanstaan<strong>de</strong>)<br />
leerkracht basison<strong>de</strong>rwijs is dat zijn k<strong>en</strong>nis wordt omgevormd<br />
tot aantrekkelijk on<strong>de</strong>rwijs voor kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> leerkracht<br />
basison<strong>de</strong>rwijs leert niet voor zichzelf, maar voor<br />
zijn beroep. Als je <strong>de</strong> achtergrondinformatie leest, zie je hoe<br />
je geschie<strong>de</strong>nison<strong>de</strong>rwijs aantrekkelijk kunt mak<strong>en</strong>. Foto’s<br />
<strong>en</strong> illustrer<strong>en</strong><strong>de</strong> verhaaltjes lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat geschie<strong>de</strong>nis in<br />
ie<strong>de</strong>re stad of ie<strong>de</strong>r dorp <strong>van</strong> <strong>de</strong> mur<strong>en</strong> te krabb<strong>en</strong> is <strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
straat valt op te rap<strong>en</strong>. Dat je voor tijdreiz<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> professor<br />
Barabas teletijdmachine hoeft te gebruik<strong>en</strong>, maar dat je dat<br />
kunt do<strong>en</strong> in je eig<strong>en</strong> omgeving, om het op ie<strong>de</strong>r gew<strong>en</strong>st<br />
tijdstip te on<strong>de</strong>rbrek<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> hamburger of e<strong>en</strong> ijsje.<br />
Door <strong>de</strong>ze kleine geschie<strong>de</strong>niss<strong>en</strong>, realiseer je je dat ook<br />
achter veel begripp<strong>en</strong> <strong>en</strong> spreekwoor<strong>de</strong>n, om maar niet te<br />
sprek<strong>en</strong> <strong>van</strong> schil<strong>de</strong>rij<strong>en</strong> <strong>en</strong> al het an<strong>de</strong>re beeldmateriaal,<br />
interessante historische feit<strong>en</strong> verschol<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>. Zo leer je<br />
het verle<strong>de</strong>n om je he<strong>en</strong> te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />
Lessuggesties<br />
De lessuggesties zijn in drie categorieën on<strong>de</strong>rgebracht.<br />
Allereerst less<strong>en</strong> die je inhou<strong>de</strong>lijk met behulp <strong>van</strong> <strong>de</strong> achtergrondinformatie<br />
kunt voorberei<strong>de</strong>n. De twee<strong>de</strong> categorie<br />
bestaat uit aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> lessuggesties. Hier vind je alternatieve,<br />
meestal niet in metho<strong>de</strong>n, voorkom<strong>en</strong><strong>de</strong> lesi<strong>de</strong>eën<br />
binn<strong>en</strong> het vak geschie<strong>de</strong>nis. De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> categorie lessuggesties<br />
gaat over geschie<strong>de</strong>nis <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re vakk<strong>en</strong>. Met <strong>de</strong>ze<br />
suggesties wordt aangegev<strong>en</strong> hoe je voor meer sam<strong>en</strong>hang
in je less<strong>en</strong> kunt zorg<strong>en</strong>, door in <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> waarin je bezig<br />
b<strong>en</strong>t met bijvoorbeeld <strong>de</strong> prehistorie binn<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re vakgebie<strong>de</strong>n<br />
te zoek<strong>en</strong> naar complem<strong>en</strong>taire inhou<strong>de</strong>n.<br />
In totaal gev<strong>en</strong> we zo’n tweehon<strong>de</strong>rd suggesties voor<br />
less<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> achtergrondinformatie <strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
suggesties. Vanuit an<strong>de</strong>re vakk<strong>en</strong> zijn dat er iets meer dan<br />
vijf<strong>en</strong>zev<strong>en</strong>tig. Zo heb je niet alle<strong>en</strong> flinke on<strong>de</strong>rsteuning<br />
bij het ontwerp<strong>en</strong> <strong>van</strong> je less<strong>en</strong>, maar ook e<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>aam<br />
ruime keuze. En daarmee <strong>de</strong> mogelijkheid om je stageschool<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> leerling<strong>en</strong> te verrass<strong>en</strong>.<br />
Bij <strong>de</strong> wijze waarop wij <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> categorie ‘Geschie<strong>de</strong>nis<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re vakk<strong>en</strong>’ hebb<strong>en</strong> ingevuld, is <strong>de</strong> theorie <strong>van</strong><br />
Howard Gardner één <strong>van</strong> <strong>de</strong> achterligg<strong>en</strong><strong>de</strong> gedacht<strong>en</strong>. Niet<br />
ie<strong>de</strong>r kind leert op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> manier. Gardner spreekt <strong>van</strong><br />
acht verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> soort<strong>en</strong> intellig<strong>en</strong>ties: verbaal-linguïstisch,<br />
logisch-mathematisch, visueel-ruimtelijk, lichamelijkkinestetisch,<br />
muzikaal-ritmisch, natuurlijk, interpersoonlijk<br />
<strong>en</strong> intrapersoonlijk.<br />
De nadruk bij e<strong>en</strong> geschie<strong>de</strong>nisles ligt vaak op vertell<strong>en</strong>,<br />
het is e<strong>en</strong> talig vak. In dit boek wordt daarom ook aandacht<br />
besteed aan <strong>de</strong> noodzaak beeld goed te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> bij geschie<strong>de</strong>nison<strong>de</strong>rwijs<br />
<strong>en</strong> aan an<strong>de</strong>re manier<strong>en</strong> <strong>van</strong> geschie<strong>de</strong>nis<br />
gev<strong>en</strong>, pass<strong>en</strong>d bij kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re leerstijl.<br />
De theorie <strong>van</strong> Gardner is op verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> manier<strong>en</strong><br />
vertaald naar het basison<strong>de</strong>rwijs. Volg<strong>en</strong>s hem heeft<br />
ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> al <strong>de</strong>ze vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> intellig<strong>en</strong>tie, maar in het<br />
westerse on<strong>de</strong>rwijs wordt <strong>de</strong> nadruk gelegd op <strong>de</strong> eerste<br />
twee: <strong>de</strong> verbale <strong>en</strong> wiskundige intellig<strong>en</strong>tie. We wet<strong>en</strong> echter<br />
allemaal dat kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>de</strong> dag<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> week gemakkelijker<br />
ler<strong>en</strong> als je er e<strong>en</strong> lied of e<strong>en</strong> ritmisch vers <strong>van</strong> maakt. Wij<br />
<strong>de</strong>l<strong>en</strong> niet het geloof in meervoudige intellig<strong>en</strong>tie, daarvoor<br />
is te weinig empirisch bewijs, maar verschil in leerstijl is er<br />
zeker. Wij zi<strong>en</strong> <strong>de</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> ‘intellig<strong>en</strong>ties’ eer<strong>de</strong>r als vaardighe<strong>de</strong>n.<br />
Het is e<strong>en</strong> mooi strev<strong>en</strong> om in het on<strong>de</strong>rwijs daar<br />
e<strong>en</strong> groter beroep op te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> die ook ver<strong>de</strong>r te ontwikkel<strong>en</strong>.<br />
In die zin heeft <strong>de</strong> opvatting <strong>van</strong> Gardner e<strong>en</strong> att<strong>en</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
werking <strong>en</strong> sluit aan bij onze opvatting <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re<br />
vakk<strong>en</strong> te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> als invalshoek<strong>en</strong> voor geschie<strong>de</strong>nison<strong>de</strong>rwijs.<br />
Behalve dat geschie<strong>de</strong>nis er leuker door wordt, speelt<br />
hier ook het ou<strong>de</strong> i<strong>de</strong>e <strong>van</strong> wereldoriëntatie ‘waar mogelijk<br />
in sam<strong>en</strong>hang’ e<strong>en</strong> rol.<br />
On<strong>de</strong>rzoeksopdracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> website<br />
De afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> is er meer aandacht voor on<strong>de</strong>rzoeksvaardighe<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> leerkracht<strong>en</strong>. Voor pabostu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> is<br />
het nuttig om on<strong>de</strong>rzoeksopdracht<strong>en</strong> uit te voer<strong>en</strong> die<br />
h<strong>en</strong> theoretisch-didactisch vorm<strong>en</strong> voor hun beroep. Deze<br />
opdracht<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wij opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> op <strong>de</strong> site www.geschie<strong>de</strong>nisgev<strong>en</strong>.<strong>van</strong>gorcum.nl.<br />
Hier vind je ook extra oef<strong>en</strong>opdracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> inhoudsopgave<br />
<strong>van</strong> het extra materiaal op Teachers Channel<br />
pabo, <strong>de</strong> plek waar pabostu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> digitale leermid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> cursuss<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> aanschaff<strong>en</strong>: https://pabo.teacherschannel.nl/.<br />
Je vindt hier bijvoorbeeld sam<strong>en</strong>vatting<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
filmpjes.<br />
Maart 2013<br />
Ron <strong>de</strong> Bruin<br />
Meereke Bosua<br />
Inleiding<br />
IX
Prehistorie
Prehistorie
Tijd <strong>van</strong><br />
JAGERS <strong>en</strong><br />
BOEREN<br />
(tot 3000 v. Chr.)<br />
In dit <strong>hoofdstuk</strong> kom<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>:<br />
○ Het didactisch aspect: <strong>de</strong> lesvoorbereiding<br />
○ E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
○ Lessuggesties<br />
Canonitem<br />
○ hunebedbouwers<br />
K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect<strong>en</strong><br />
Basison<strong>de</strong>rwijs:<br />
○ <strong>de</strong> lev<strong>en</strong>swijze <strong>van</strong> jagersverzamelaars<br />
○ het ontstaan <strong>van</strong> landbouw <strong>en</strong> landbouwsam<strong>en</strong>leving<strong>en</strong><br />
Voortgezet on<strong>de</strong>rwijs:<br />
○ het ontstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> eerste ste<strong>de</strong>lijke sam<strong>en</strong>leving<strong>en</strong><br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
3
4<br />
Prehistorie<br />
1.1 Het didactisch aspect: <strong>de</strong> lesvoorbereiding<br />
<strong>en</strong> lesvoorbereiding maak je om <strong>van</strong> tevor<strong>en</strong><br />
zoveel mogelijk vat te krijg<strong>en</strong> op het on<strong>de</strong>rwerp<br />
<strong>en</strong> daarmee indirect op <strong>de</strong> groep waaraan<br />
je les gaat gev<strong>en</strong>. Hoe beter je <strong>de</strong> inhoud <strong>en</strong><br />
organisatie <strong>van</strong> je les hebt voorbereid, hoe meer<br />
aandacht je kunt beste<strong>de</strong>n aan an<strong>de</strong>re zak<strong>en</strong><br />
tij<strong>de</strong>ns je les. Zo krijg je meer grip op <strong>de</strong> situatie.<br />
E<strong>en</strong> goed overdachte les is <strong>de</strong> opstap naar<br />
e<strong>en</strong> geslaag<strong>de</strong> les. Hoe beter je je voorbereidt,<br />
hoe flexibeler je kunt zijn als <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />
dit vrag<strong>en</strong>.<br />
Subparagraaf 1.1.1 introduceert <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> (geschie<strong>de</strong>nis)les <strong>en</strong> subparagraaf 1.1.2 gaat hier dieper<br />
op in. Deze on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> vind je in alle lesvoorbereidingsmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong><br />
wel terug. Maar ie<strong>de</strong>r vak heeft specifieke moeilijkhe<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> ie<strong>de</strong>re doc<strong>en</strong>t zijn eig<strong>en</strong>aardighe<strong>de</strong>n (dus ook <strong>de</strong><br />
schrijvers <strong>van</strong> dit boek).<br />
E<strong>en</strong> specifieke moeilijkheid voor geschie<strong>de</strong>nison<strong>de</strong>rwijs<br />
is dat je zon<strong>de</strong>r k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> het on<strong>de</strong>rwerp ge<strong>en</strong> les<br />
kunt gev<strong>en</strong> of onzin gaat vertell<strong>en</strong>. Vandaar dat er binn<strong>en</strong><br />
het voorbereidingsmo<strong>de</strong>l veel aandacht is voor <strong>de</strong> achtergrondinformatie<br />
(<strong>en</strong> <strong>de</strong> omzetting in leerinhou<strong>de</strong>n). Eerst<br />
moet je k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> je on<strong>de</strong>rwerp hebb<strong>en</strong>, pas dan ga je<br />
beschrijv<strong>en</strong> hoe je <strong>de</strong>ze k<strong>en</strong>nis zo aantrekkelijk mogelijk<br />
<strong>de</strong>nkt te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Dit doe je on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> kop ‘Aanbieding’<br />
(didactische aanpak/leerlingactiviteit<strong>en</strong>).<br />
In dit <strong>de</strong>el beschrijf je het geplan<strong>de</strong> lesverloop.<br />
Voorbereiding<strong>en</strong> voor het vak geschie<strong>de</strong>nis<br />
zijn over het algeme<strong>en</strong> erg uitgebreid.<br />
Daar zijn twee belangrijke re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> voor. T<strong>en</strong><br />
eerste moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, om <strong>de</strong> kwaliteit<br />
<strong>van</strong> je voorbereiding te kunn<strong>en</strong> beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong>, goed<br />
wor<strong>de</strong>n geïnformeerd. Je kunt het beoor<strong>de</strong>lingsresultaat<br />
beïnvloe<strong>de</strong>n door te be<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
toelichting op je voorbereiding ook dui<strong>de</strong>lijk moet<br />
zijn voor e<strong>en</strong> lezer.<br />
T<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> kun je goed uitgeschrev<strong>en</strong> less<strong>en</strong> later<br />
mete<strong>en</strong> weer gebruik<strong>en</strong>. Zeker in <strong>de</strong> beginjar<strong>en</strong> <strong>van</strong> je on<strong>de</strong>rwijsloopbaan<br />
zul je veel profijt hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> eer<strong>de</strong>r gemaakte<br />
voorbereiding<strong>en</strong> die zó hel<strong>de</strong>r zijn uitgeschrev<strong>en</strong>, dat zij na<br />
herlezing mete<strong>en</strong> weer bruikbaar zijn.
1.1.1 De on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> lesbeschrijving<br />
In e<strong>en</strong> (geschie<strong>de</strong>nis)les kun je <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n:<br />
• algem<strong>en</strong>e gegev<strong>en</strong>s<br />
• beginsituatie<br />
• doelstelling<strong>en</strong><br />
• praktische voorbereiding (material<strong>en</strong>, literatuur, bronn<strong>en</strong>)<br />
• aanbieding (didactische aanpak/leerlingactiviteit<strong>en</strong>)<br />
• achtergrondinformatie (leerinhou<strong>de</strong>n)<br />
• evaluatie<br />
• conclusie<br />
Deze lijst kun je gebruik<strong>en</strong> als controlelijst. Als je e<strong>en</strong> voorbereiding<br />
maakt, kun je nalop<strong>en</strong> of alle on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> er in<br />
voorkom<strong>en</strong>. De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraaf licht <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> lesvoorbereiding één voor één toe.<br />
1.1.2 Wat schrijf je op bij elk on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el?<br />
Hieron<strong>de</strong>r volgt e<strong>en</strong> korte toelichting bij elk afzon<strong>de</strong>rlijk<br />
on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el.<br />
Algem<strong>en</strong>e gegev<strong>en</strong>s<br />
Hier vermeld je <strong>de</strong> school, <strong>de</strong> groep, <strong>de</strong> grootte <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
groep, <strong>en</strong> zo nodig <strong>en</strong>ige sociale achtergrondinformatie <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> naam <strong>van</strong> <strong>de</strong> groepsleerkracht.<br />
Gereconstrueerd hunebed in het Archeon.<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
De beginsituatie<br />
Hierbij beschrijf je wat <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> al aan k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighe<strong>de</strong>n<br />
hebb<strong>en</strong> opgedaan. Je geeft aan of je:<br />
• voortgaat op zak<strong>en</strong> die zij al gehad hebb<strong>en</strong>;<br />
• terugkomt op e<strong>en</strong> moeilijkheid;<br />
• probeert e<strong>en</strong> aanknopingspunt te vin<strong>de</strong>n voor iets<br />
nieuws.<br />
E<strong>en</strong> combinatie <strong>van</strong> bov<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> punt<strong>en</strong> is natuurlijk ook<br />
mogelijk.<br />
Vaak schrijv<strong>en</strong> stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> op bij <strong>de</strong> beginsituatie:<br />
‘De leerling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> nog niets <strong>van</strong> het on<strong>de</strong>rwerp<br />
gehad.’ Dat is fout. Van <strong>de</strong> meeste on<strong>de</strong>rwerp<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zij<br />
nog niets gehad in schoolverband! Gelukkig maar voor ons,<br />
an<strong>de</strong>rs zou<strong>de</strong>n wij ze alle<strong>en</strong> maar vervel<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> beginsituatie<br />
geef je juist aan waar je op aansluit.<br />
In <strong>de</strong> praktijk zal het namelijk vaak voorkom<strong>en</strong> dat jij<br />
eig<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong> vier<strong>de</strong> of e<strong>en</strong> ti<strong>en</strong><strong>de</strong> les uit e<strong>en</strong> serie geeft. De<br />
opdracht is bijvoorbeeld om Karel <strong>de</strong> Grote te behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong>.<br />
In ie<strong>de</strong>re metho<strong>de</strong> is daar al het nodige aan voorafgegaan.<br />
Dit zet je dan kort in je beginsituatie, zodat jij weet waar je<br />
op aansluit <strong>en</strong> welke voork<strong>en</strong>nis verwacht mag wor<strong>de</strong>n.<br />
Het is voor jezelf heel belangrijk dat je goed weet wat <strong>de</strong><br />
beginsituatie is. Hoe concreter je opdracht (je beginsituatie)<br />
door <strong>de</strong> klass<strong>en</strong>leerkracht, m<strong>en</strong>tor of pabodoc<strong>en</strong>t geformuleerd<br />
is, hoe doelgerichter jij je kunt voorberei<strong>de</strong>n. E<strong>en</strong> voorbeeld.<br />
Je krijgt <strong>de</strong> opdracht: ‘Doe volg<strong>en</strong><strong>de</strong> week maar het<br />
kasteel.’ Zo’n les kan gaan over:<br />
• <strong>de</strong> bouw <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kasteel;<br />
• e<strong>en</strong> belegering;<br />
• het interieur <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kasteel;<br />
• wie lev<strong>en</strong> er op e<strong>en</strong> kasteel;<br />
• <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> het kasteel, <strong>en</strong>zovoorts.<br />
Is het <strong>de</strong> bedoeling dat je dit allemaal in één les doet? Of<br />
moet je beginn<strong>en</strong> met <strong>de</strong> bouw? In het twee<strong>de</strong> geval is het<br />
zoek<strong>en</strong> naar informatie <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong> <strong>van</strong> je les veel<br />
e<strong>en</strong>voudiger. Vraag dus altijd aan <strong>de</strong> klass<strong>en</strong>leerkracht wat<br />
precies <strong>de</strong> bedoeling is, an<strong>de</strong>rs krijg je opdracht<strong>en</strong> als: ‘Doe<br />
maar <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog’, of ‘De mid<strong>de</strong>leeuw<strong>en</strong> zijn<br />
wel leuk’.<br />
Doelstelling<strong>en</strong> (waar gaat het om?)<br />
Dit on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el wordt door <strong>de</strong> meeste stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong>, zeker in het<br />
begin, als veruit het moeilijkst ervar<strong>en</strong>. Het beste is om hier<br />
mete<strong>en</strong> zo dui<strong>de</strong>lijk mogelijk te beschrijv<strong>en</strong> wat je met <strong>de</strong>ze<br />
5
6<br />
Prehistorie<br />
les wilt. Technisch gezegd komt dat neer op het formuler<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> doelstelling<strong>en</strong> in term<strong>en</strong> <strong>van</strong> meetbaar leerling<strong>en</strong>gedrag.<br />
Doelstelling<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>l<strong>en</strong> wij voorlopig in:<br />
• Cognitieve doelstelling<strong>en</strong>: Wat moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> naar<br />
aanleiding <strong>van</strong> <strong>de</strong> les(s<strong>en</strong>) k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, zoals begripp<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> structur<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld: De kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> het kasteel (...) b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong>.<br />
Of: ...k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> belegeringswerktuig<strong>en</strong>. Of: ...k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> ambachtslie<strong>de</strong>n die e<strong>en</strong> kasteel bouw<strong>de</strong>n.<br />
• Doelstelling<strong>en</strong> op vaardigheidsniveau: Wat moet<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> naar aanleiding <strong>van</strong> <strong>de</strong> les(s<strong>en</strong>) kunn<strong>en</strong>,<br />
bijvoorbeeld het hanter<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> tijdbalk. Of: ...<strong>de</strong><br />
kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ons staatsbestel vergelijk<strong>en</strong> met dat<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> 17 e eeuw <strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><br />
aangev<strong>en</strong>. Of: ...<strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> afgebeel<strong>de</strong><br />
voorwerp<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> bepaald tijdvak <strong>en</strong> <strong>de</strong> voorwerp<strong>en</strong><br />
op e<strong>en</strong> tijdbalk <strong>de</strong> juiste plaats gev<strong>en</strong>.<br />
• Product- <strong>en</strong> procesdoel<strong>en</strong>: Op veel lesvoorbereidingsformulier<strong>en</strong><br />
op pabo’s wordt e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid gemaakt<br />
tuss<strong>en</strong> product- <strong>en</strong> procesdoel<strong>en</strong>. Voor e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong><br />
omschrijving <strong>van</strong> het productdoel, zie hierbov<strong>en</strong>. Met<br />
procesdoel voor het vakgebied Geschie<strong>de</strong>nis wordt<br />
bedoeld <strong>de</strong> doelstelling op langere termijn. Zak<strong>en</strong> als<br />
‘<strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> historisch tijdsbesef’, ‘<strong>de</strong><br />
kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> historisch re<strong>de</strong>ner<strong>en</strong>’ of ‘… zi<strong>en</strong> continuïteit<br />
<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>ring in <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis’ leer je nu<br />
e<strong>en</strong>maal niet in één les. Overig<strong>en</strong>s kan het heel goed<br />
zijn dat je on<strong>de</strong>rtuss<strong>en</strong> in je les werkt aan e<strong>en</strong> procesdoel<br />
zoals ‘sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>’ of ‘het kunn<strong>en</strong> hanter<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
opzoekstrategieën’.<br />
• Persoonlijke doelstelling<strong>en</strong>: Je neemt je voor om je in e<strong>en</strong><br />
bepaal<strong>de</strong> les te richt<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> activiteit die je nog niet<br />
zo goed afgaat. Bijvoorbeeld: Ik probeer boei<strong>en</strong>d te<br />
vertell<strong>en</strong>. Of: In het klass<strong>en</strong>gesprek zal ik zoveel mogelijk<br />
kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> bij het on<strong>de</strong>rwerp betrekk<strong>en</strong> door individuele<br />
vrag<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong>.<br />
Met je on<strong>de</strong>rwijs beoog je niet zel<strong>de</strong>n (bewust of onbewust)<br />
ook gedragsvorm<strong>en</strong>d bezig te zijn. Ook dit kun je in doelstelling<strong>en</strong><br />
dui<strong>de</strong>lijk mak<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> veel voorkom<strong>en</strong>d voorbeeld<br />
hier<strong>van</strong> is of je bij e<strong>en</strong> groep met or<strong>de</strong>problem<strong>en</strong> kiest voor<br />
al dan niet sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>. Omdat het hier vooral om e<strong>en</strong><br />
specifiek on<strong>de</strong>rwijskundig probleem gaat, lat<strong>en</strong> wij <strong>de</strong>ze<br />
categorie ver<strong>de</strong>r buit<strong>en</strong> beschouwing.<br />
Praktische voorbereiding (material<strong>en</strong>, literatuur,<br />
bronn<strong>en</strong>)<br />
Bij dit on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el vertel je kort welke acties je hebt on<strong>de</strong>rnom<strong>en</strong><br />
om <strong>de</strong>ze les te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Hieron<strong>de</strong>r staan e<strong>en</strong><br />
paar voorbeel<strong>de</strong>n:<br />
• Vermeld al je informatiebronn<strong>en</strong>, bijvoorbeeld:<br />
- Boek, geef <strong>de</strong> auteur, titel, uitgever <strong>en</strong> jaar <strong>van</strong><br />
uitgave.<br />
- Website, noteer het adres.<br />
- Filmpje, noteer <strong>de</strong> gegev<strong>en</strong>s.<br />
- Noteer welke basisschoolmetho<strong>de</strong> je ev<strong>en</strong>tueel als<br />
uitgangspunt hebt gebruikt.<br />
• Je beschrijft <strong>de</strong> leermid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> die je gaat gebruik<strong>en</strong>.<br />
Wat moet je do<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> materiaalorganisatorische<br />
voorbereiding? Dus heb je bijvoorbeeld e<strong>en</strong> kopieerblad<br />
gemaakt, dan moet je dat verm<strong>en</strong>igvuldig<strong>en</strong>. Of<br />
wil je dat <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> iets me<strong>en</strong>em<strong>en</strong>, dan moet<strong>en</strong> zij<br />
dat tijdig wet<strong>en</strong>. Of je moet voorwerp<strong>en</strong> verzamel<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> Powerpoint of Prezi mak<strong>en</strong>, iets bij e<strong>en</strong> instantie<br />
ophal<strong>en</strong>, <strong>en</strong>zovoorts.<br />
Tastbare geschie<strong>de</strong>nis in het Archeon.
Aanbieding (didactische aanpak, leerlingactiviteit)<br />
Hier komt e<strong>en</strong> beschrijving <strong>van</strong> <strong>de</strong> manier waarop je <strong>de</strong>nkt<br />
dat <strong>de</strong> les moet gaan verlop<strong>en</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
zak<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> plaats in krijg<strong>en</strong>:<br />
• Leson<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong>: geef e<strong>en</strong> opsomming <strong>van</strong> <strong>de</strong> leson<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong>.<br />
Or<strong>de</strong>n <strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> in werkvorm<strong>en</strong>, bijvoorbeeld<br />
introductie, voorlez<strong>en</strong>, verhaal, gesprek, filmfragm<strong>en</strong>t<br />
bekijk<strong>en</strong>, discussie, roll<strong>en</strong>spel, collage. Beschrijf <strong>de</strong><br />
activiteit<strong>en</strong> zó dui<strong>de</strong>lijk, dat ze ook door e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r uit<br />
te voer<strong>en</strong> zijn. Streef ernaar dat <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong><br />
les ook altijd (<strong>de</strong>els) zelfstandig aan het werk zijn. Dat<br />
maakt het namelijk mogelijk dat je je in e<strong>en</strong> combinatieklas<br />
tij<strong>de</strong>ns het zelfstandig werk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>en</strong>e groep<br />
bezig kunt hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re groep.<br />
• Leerinhou<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> leerinhou<strong>de</strong>n die je in <strong>de</strong> les aanbiedt,<br />
kun je bij dit on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el beperk<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> begripp<strong>en</strong> die in<br />
<strong>de</strong> les c<strong>en</strong>traal staan. Stel dat het e<strong>en</strong> les is over <strong>de</strong> belegering<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> kasteel. Dan zul je hier begripp<strong>en</strong> neerzett<strong>en</strong><br />
die met aanval <strong>en</strong> ver<strong>de</strong>diging te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>,<br />
zoals kantel<strong>en</strong>, kruisboog, schietgat<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong> hoge (e<strong>en</strong><br />
soort belegeringstor<strong>en</strong>), <strong>en</strong>zovoorts.<br />
• Organisatie: <strong>de</strong> organisatie behelst <strong>de</strong> groeperingsvorm<br />
of <strong>de</strong> rolver<strong>de</strong>ling tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> les. Geef je <strong>de</strong> les bijvoorbeeld<br />
aan <strong>de</strong> hele klas? Of geef je eerst e<strong>en</strong> opdracht<br />
aan groepjes? Doe je <strong>de</strong>ze les met maar één groep? Bied<br />
je <strong>de</strong> les aan als ‘zelfstandig werk<strong>en</strong>’? Individueel of in<br />
groep<strong>en</strong>? Dit is slechts e<strong>en</strong> opsomming <strong>van</strong> <strong>de</strong> meest<br />
voorkom<strong>en</strong><strong>de</strong> situaties, je kunt zelf natuurlijk ook e<strong>en</strong><br />
nieuwe organisatievorm be<strong>de</strong>nk<strong>en</strong>.<br />
• De tijdsduur: heel belangrijk voor het goed lat<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> je less<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> tijdsplanning. Later in je<br />
eig<strong>en</strong> groep zul je niet altijd zoveel tijd krijg<strong>en</strong> voor één<br />
les als leerkracht<strong>en</strong> je nu vaak gev<strong>en</strong>. Ler<strong>en</strong> plann<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
schatt<strong>en</strong> is dus <strong>van</strong> belang. Geef hier daarom aan hoe<br />
lang <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> les naar jouw i<strong>de</strong>e gaan<br />
dur<strong>en</strong>. Zet bij <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>de</strong> geschatte tijd, bijvoorbeeld:<br />
- klass<strong>en</strong>gesprek 5 minut<strong>en</strong>,<br />
- opdracht 10 minut<strong>en</strong>,<br />
- besprek<strong>en</strong> 10 minut<strong>en</strong>,<br />
- naspel<strong>en</strong> 10 minut<strong>en</strong>.<br />
Achtergrondinformatie (leerinhoud)<br />
Geef e<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> basisk<strong>en</strong>nis die volg<strong>en</strong>s jou noodzakelijk<br />
is om <strong>de</strong>ze les te gev<strong>en</strong>. Deze informatie moet <strong>van</strong><br />
voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> vakinhou<strong>de</strong>lijke kwaliteit zijn. Zo voel je je zeker<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>oeg om <strong>de</strong> meeste vrag<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> klas te kunn<strong>en</strong> beantwoor<strong>de</strong>n.<br />
Ook bij dit on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el mak<strong>en</strong> eerstejaars veel fout<strong>en</strong>. Houd<br />
<strong>de</strong> inhoud <strong>van</strong> <strong>de</strong> achtergrondinformatie <strong>en</strong> <strong>de</strong> beschrijving<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> aanbieding (uitgesplitst in leerinhou<strong>de</strong>n) goed<br />
geschei<strong>de</strong>n! Bij het eerste on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el plaats je alle<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
feitelijke informatie <strong>en</strong> bij het twee<strong>de</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwijskundigdidactische<br />
aanbieding.<br />
Evaluatie<br />
Bij <strong>de</strong> evaluatie vertel je in hoeverre je in je voornem<strong>en</strong>s<br />
b<strong>en</strong>t geslaagd. Geef e<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> hoe <strong>de</strong> les verliep.<br />
Maak hier<strong>van</strong> ge<strong>en</strong> verslag ‘<strong>van</strong> minuut tot minuut’, maar<br />
beperk je tot onverwachte gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t dat<br />
je je richt op ding<strong>en</strong> die juist opvall<strong>en</strong>d goed, niet goed of<br />
volledig onverwacht verliep<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k ook aan opvall<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
opmerking<strong>en</strong> <strong>van</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> die je zelf aan het <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> zett<strong>en</strong>.<br />
Bespreek in hoeverre je je persoonlijke doelstelling hebt<br />
verwez<strong>en</strong>lijkt.<br />
Conclusie<br />
D<strong>en</strong>k je dat je aan je les of aan je persoonlijk optre<strong>de</strong>n<br />
punt<strong>en</strong> kunt verbeter<strong>en</strong>, schrijf die dan kort op.<br />
7
8<br />
Prehistorie<br />
1.2 De achtergrondinformatie: Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong> (tot 3000 v. Chr.)<br />
Om te overlev<strong>en</strong> als soort moet <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s zorg<strong>en</strong> voor t<strong>en</strong><br />
minste twee zak<strong>en</strong>. Hij moet voorzi<strong>en</strong> in zijn dagelijkse<br />
behoefte aan voedsel <strong>en</strong> hij moet zich voortplant<strong>en</strong>. An<strong>de</strong>rs<br />
gezegd: m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> producer<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich reproducer<strong>en</strong>.<br />
De manier waarop m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in <strong>de</strong> prehistorie in hun on<strong>de</strong>rhoud<br />
voorzag<strong>en</strong>, loopt als e<strong>en</strong> ro<strong>de</strong> draad door <strong>de</strong> hieron<strong>de</strong>r<br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> achtergrondinformatie. Daarnaast besprek<strong>en</strong><br />
we kort <strong>de</strong> cultur<strong>en</strong> die archeolog<strong>en</strong> <strong>en</strong> paleontolog<strong>en</strong> in<br />
Ne<strong>de</strong>rland hebb<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong>.<br />
1.2.1 De eerste ‘welvaartsmaatschappij’<br />
Op basis <strong>van</strong> fossiel<strong>en</strong> <strong>van</strong> zo’n twee tot an<strong>de</strong>rhalf miljo<strong>en</strong><br />
jaar oud wordt <strong>de</strong> homo erectus algeme<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>d als <strong>de</strong><br />
rechtstreekse voorou<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne m<strong>en</strong>s. Veel<br />
ou<strong>de</strong>re fossiele overblijfsel<strong>en</strong> verton<strong>en</strong> echter al ‘m<strong>en</strong>selijke<br />
trekk<strong>en</strong>’, zoals <strong>de</strong> rechte stand <strong>van</strong> het lichaam <strong>en</strong> <strong>de</strong> fabricage<br />
<strong>van</strong> werktuig<strong>en</strong>. Ie<strong>de</strong>re nieuwe vondst kan <strong>de</strong> stamboom<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s(achtig<strong>en</strong>) verl<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Op dit mom<strong>en</strong>t<br />
gaat <strong>de</strong>ze terug tot <strong>de</strong> ardipithecus ramidus, e<strong>en</strong> 4,4 miljo<strong>en</strong><br />
jaar ou<strong>de</strong> fossiel. De homo erectus on<strong>de</strong>rscheidt zich <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze<br />
ou<strong>de</strong>re fossiel<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> grotere hers<strong>en</strong>inhoud (1100 cc).<br />
De oudste spor<strong>en</strong> die dui<strong>de</strong>n op bewoning <strong>van</strong> het huidige<br />
Ne<strong>de</strong>rland stamm<strong>en</strong> uit het mesolithicum (mid<strong>de</strong>nste<strong>en</strong>tijd)<br />
<strong>en</strong> zijn zo’n 250.000 jaar oud. Rest<strong>en</strong> <strong>van</strong> kamp<strong>en</strong> zijn<br />
gevon<strong>de</strong>n op twee plaats<strong>en</strong>: <strong>de</strong> Belvédère-groeve bij Maastricht<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> groeve Kwintelooij<strong>en</strong> bij Rh<strong>en</strong><strong>en</strong>. De oudste<br />
m<strong>en</strong>selijke bewoners in Ne<strong>de</strong>rland war<strong>en</strong> waarschijnlijk<br />
Nean<strong>de</strong>rthalers.<br />
De homo erectus <strong>en</strong> <strong>de</strong> Nean<strong>de</strong>rthaler voorzag in zijn<br />
on<strong>de</strong>rhoud door e<strong>en</strong> combinatie <strong>van</strong> jag<strong>en</strong> <strong>en</strong> verzamel<strong>en</strong>.<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
Ook <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> voorou<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s jaag<strong>de</strong>n <strong>en</strong> verzamel<strong>de</strong>n<br />
voor hun lev<strong>en</strong>son<strong>de</strong>rhoud. Ook to<strong>en</strong> zo’n 35.000<br />
jaar gele<strong>de</strong>n het volledig mo<strong>de</strong>rne m<strong>en</strong>stype homo sapi<strong>en</strong>s<br />
sapi<strong>en</strong>s in Europa te vin<strong>de</strong>n was, bleef <strong>de</strong> productiewijze<br />
jag<strong>en</strong> <strong>en</strong> verzamel<strong>en</strong>. Pas rec<strong>en</strong>t (<strong>de</strong> perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorgeschie<strong>de</strong>nis<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s in og<strong>en</strong>schouw g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>) veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> productiewijze. Zo’n 10.000 jaar gele<strong>de</strong>n ging<strong>en</strong><br />
groep<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in het Nabije Oost<strong>en</strong> over op landbouw.<br />
Met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n: het grootste <strong>de</strong>el <strong>van</strong> hun geschie<strong>de</strong>nis<br />
voorzag<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in hun on<strong>de</strong>rhoud door e<strong>en</strong><br />
combinatie <strong>van</strong> jag<strong>en</strong> <strong>en</strong> verzamel<strong>en</strong>. Zij <strong>de</strong><strong>de</strong>n dit meestal<br />
in kleine nomadische groep<strong>en</strong>. Het was e<strong>en</strong> succesvolle <strong>en</strong><br />
flexibele lev<strong>en</strong>swijze, omdat <strong>de</strong> natuurlijke ecosystem<strong>en</strong> er<br />
het minst door belast wer<strong>de</strong>n <strong>en</strong> het <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s in staat stel<strong>de</strong><br />
zich over <strong>de</strong> wereld te versprei<strong>de</strong>n. Door te jag<strong>en</strong> <strong>en</strong> verzamel<strong>en</strong><br />
kon <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s in mil<strong>de</strong> <strong>en</strong> str<strong>en</strong>ge klimat<strong>en</strong> overlev<strong>en</strong>.<br />
De oudste jagers, verzamelaars<br />
De eerste jagers lijk<strong>en</strong> in allerlei leefmilieus te hebb<strong>en</strong><br />
gewoond binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gor<strong>de</strong>l <strong>van</strong> tropische <strong>en</strong> subtropische<br />
strek<strong>en</strong> die zich uitstrekt <strong>van</strong> Ethiopië tot zui<strong>de</strong>lijk Afrika.<br />
De bevolkingsdichtheid was laag. De wereldbevolking <strong>van</strong><br />
10.000 jaar gele<strong>de</strong>n wordt geschat op zo’n vier miljo<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. De groep<strong>en</strong> war<strong>en</strong> klein. Vermoe<strong>de</strong>lijk leef<strong>de</strong>n ze<br />
<strong>van</strong> not<strong>en</strong>, za<strong>de</strong>n <strong>en</strong> plant<strong>en</strong>, aangevuld met aas <strong>en</strong> wellicht<br />
kleine zoogdier<strong>en</strong>, waar ze op jaag<strong>de</strong>n.<br />
Om ons e<strong>en</strong> beeld te vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> het lev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> prehistorische<br />
jager-verzamelaars kunn<strong>en</strong> we kijk<strong>en</strong> naar fossiele<br />
<strong>en</strong> archeologische gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong>, met <strong>en</strong>ige voorzichtigheid,<br />
naar het lev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse jagers <strong>en</strong> verzamelaars.
‘Die b<strong>en</strong>aming<br />
Boesman kom <strong>van</strong> die<br />
Ne<strong>de</strong>rlandse woord<br />
bosjesman, aangesi<strong>en</strong><br />
dié m<strong>en</strong>se traditioneel<br />
in die veld tuss<strong>en</strong><br />
bossies gewoon het. Die<br />
Boesmans of die San is<br />
‘n volk wat woonagtig is<br />
in Sui<strong>de</strong>r-Afrika. Hulle<br />
was oorspronklik jagterversamelaars.<br />
Die Boesmans<br />
word beskou as die<br />
oorspronklike inwoners<br />
<strong>van</strong> Suid-Afrika <strong>en</strong> woon<br />
reeds 40.000 jaar lank<br />
in die suidweste <strong>van</strong> die<br />
land.’<br />
De SAN,<br />
e<strong>en</strong> MODERN voorbeeld <strong>van</strong><br />
PREHISTORISCH lev<strong>en</strong><br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
Teg<strong>en</strong>woordig bedrijv<strong>en</strong> nog slechts <strong>en</strong>kele groep<strong>en</strong> in <strong>de</strong> wereld het jag<strong>en</strong> <strong>en</strong> verzamel<strong>en</strong> als <strong>en</strong>ige<br />
productiewijze. De San (door onze Hollandse voorou<strong>de</strong>rs Bosjesmann<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd) in Zuidwest-<br />
Afrika, Pygmeeën in <strong>de</strong> tropische wou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> equatoriaal Afrika, Hadza in Oost-Afrika, Aboriginals<br />
in Australië, Inuit in <strong>de</strong> poolstrek<strong>en</strong>, Indian<strong>en</strong> in <strong>de</strong> tropische reg<strong>en</strong>wou<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Zuid-Amerika <strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele groep<strong>en</strong> in India <strong>en</strong> Zuidoost-Azië.<br />
De San illustrer<strong>en</strong> hoe makkelijk jager-verzamelaars aan voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> voedsel kom<strong>en</strong>. Het hoofdbestand<strong>de</strong>el<br />
<strong>van</strong> hun m<strong>en</strong>u is <strong>de</strong> mongongonoot. De noot bevat vijfmaal zoveel calorieën <strong>en</strong> ti<strong>en</strong>maal<br />
zoveel eiwitt<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> vergelijkbare hoeveelheid graan. E<strong>en</strong> half pond not<strong>en</strong> bevat ev<strong>en</strong>veel<br />
calorieën als tweeënhalf pond rijst <strong>en</strong> net zoveel eiwit als e<strong>en</strong> pond rundvlees. De mongongonoot<br />
is e<strong>en</strong> jaar houdbaar. Naast <strong>de</strong> mongongonoot zijn er voor <strong>de</strong> San nog 84 an<strong>de</strong>re soort<strong>en</strong> voedselplant<strong>en</strong><br />
beschikbaar, waar<strong>van</strong> zij er gewoonlijk maar 23 gebruik<strong>en</strong>. Er zijn 54 eetbare dier<strong>en</strong><br />
voorhan<strong>de</strong>n, waar<strong>van</strong> zij er maar op 17 geregeld jag<strong>en</strong>. Het voedsel vergar<strong>en</strong> kost <strong>de</strong> San tweeënhalve<br />
dag per week. Behalve op het hoogtepunt <strong>van</strong> het droogteseizo<strong>en</strong>, hoeft er voor het zoek<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> voedsel zel<strong>de</strong>n meer dan ti<strong>en</strong> kilometer per dag te wor<strong>de</strong>n gelop<strong>en</strong>. In vergelijking met onze<br />
voedingsschijf is <strong>de</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> hoeveelheid calorieën <strong>en</strong> eiwitt<strong>en</strong> uit het m<strong>en</strong>u <strong>van</strong> <strong>de</strong> San hoger.<br />
Mann<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong> beste<strong>de</strong>n ev<strong>en</strong>veel tijd aan voedselverwerving. De verzamel<strong>en</strong><strong>de</strong> vrouw<strong>en</strong><br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> echter tweemaal zoveel binn<strong>en</strong> als <strong>de</strong> jag<strong>en</strong><strong>de</strong> mann<strong>en</strong>. Zij beste<strong>de</strong>n dagelijks ongeveer<br />
drie uur aan het verzamel<strong>en</strong> <strong>van</strong> voedsel. Jag<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> min<strong>de</strong>r regelmatige activiteit: één<br />
week werk<strong>en</strong> op twee tot drie wek<strong>en</strong> nietsdo<strong>en</strong>. De meeste jager-verzamelaarsgroep<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> dan<br />
ook voornamelijk <strong>van</strong> verzamel<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> in <strong>de</strong> poolstrek<strong>en</strong> is jacht het voornaamste mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong><br />
bestaan. In <strong>de</strong> oudste geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, die jaag<strong>de</strong>n met primitieve sper<strong>en</strong> <strong>en</strong> pijl <strong>en</strong> boog, zal het<br />
grootste <strong>de</strong>el <strong>van</strong> het dierlijke voedsel bestaan hebb<strong>en</strong> uit aas dat an<strong>de</strong>re roofdier<strong>en</strong> achterliet<strong>en</strong>.<br />
Bij <strong>de</strong> San speelt zo’n veertig proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> groep ge<strong>en</strong> rol bij <strong>de</strong> voedselvergaring. Eén op <strong>de</strong><br />
ti<strong>en</strong> is ou<strong>de</strong>r dan zestig <strong>en</strong> wordt behan<strong>de</strong>ld als erelid <strong>van</strong> <strong>de</strong> stam. Deze erele<strong>de</strong>n zijn vrijgesteld<br />
<strong>van</strong> jag<strong>en</strong> of verzamel<strong>en</strong>. Jonger<strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> pas voor voedsel te zorg<strong>en</strong> wanneer zij getrouwd zijn<br />
(vrouw<strong>en</strong> rond hun twintigste, mann<strong>en</strong> rond hun vijf<strong>en</strong>twintigste).<br />
Vergelijkbare patron<strong>en</strong> zijn door antropolog<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong> Hadza <strong>en</strong> <strong>de</strong> Aboriginals. Wij<br />
kunn<strong>en</strong> dus veilig aannem<strong>en</strong> dat het verzamel<strong>en</strong> <strong>van</strong> voedsel in <strong>de</strong> prehistorie, to<strong>en</strong> <strong>de</strong> jagerverzamelaars<br />
nog niet verdrev<strong>en</strong> war<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> marginale gebie<strong>de</strong>n, h<strong>en</strong> min<strong>de</strong>r moeite kostte.<br />
9
10<br />
Prehistorie<br />
De YANOMAMÖ,<br />
e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re PREHISTORIE?<br />
De Yanomamö-indian<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> in het<br />
Amazonereg<strong>en</strong>woud op <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>s<br />
<strong>van</strong> Brazilië <strong>en</strong> V<strong>en</strong>ezuela. Zij zijn<br />
beschrev<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> agressiefste<br />
<strong>en</strong> oorlogszuchtigste volk<strong>en</strong> ter wereld.<br />
Nerg<strong>en</strong>s lijkt mannelijke dominantie<br />
groter. E<strong>en</strong> jongetje dat zijn zusje afrost,<br />
kan op e<strong>en</strong> tevre<strong>de</strong>n reactie <strong>van</strong> <strong>de</strong> va<strong>de</strong>r<br />
rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong>over vrouw<strong>en</strong> gedrag<strong>en</strong><br />
Yanomamömann<strong>en</strong> zich zon<strong>de</strong>r uitzon<strong>de</strong>ring<br />
gewelddadig. Mishan<strong>de</strong>ling <strong>van</strong><br />
vrouw<strong>en</strong> is dagelijkse praktijk. Aardige<br />
mann<strong>en</strong> verwon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> vermink<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
vrouw<strong>en</strong> slechts, <strong>de</strong> min<strong>de</strong>r aardige<br />
verwon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> do<strong>de</strong>n ze.<br />
E<strong>en</strong> klap met e<strong>en</strong> stuk brandhout<br />
of het afrukk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> rotanstokjes, die<br />
vrouw<strong>en</strong> als versiering door hun or<strong>en</strong><br />
drag<strong>en</strong>, zijn kleinere mishan<strong>de</strong>ling<strong>en</strong>,<br />
naast het uit<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> klapp<strong>en</strong> met<br />
mess<strong>en</strong> of het afschiet<strong>en</strong> <strong>van</strong> pijl<strong>en</strong>.<br />
In hun contact<strong>en</strong> met an<strong>de</strong>re dorp<strong>en</strong><br />
blijk<strong>en</strong> <strong>de</strong> Yanomamö maximaal onbetrouwbaar!<br />
Hin<strong>de</strong>rlag<strong>en</strong>, verra<strong>de</strong>rlijke<br />
feest<strong>en</strong> (mislei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> gastvrijheid die<br />
leidt tot e<strong>en</strong> bloedbad) <strong>en</strong> onverwachte<br />
overvall<strong>en</strong> in <strong>de</strong> vroege ocht<strong>en</strong>d zijn<br />
<strong>de</strong> typische oorlogsstrategieën <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Yanomamö.<br />
E<strong>en</strong> belangrijk aspect <strong>van</strong> <strong>de</strong> mannelijke<br />
suprematie bij <strong>de</strong> Yanomamö is<br />
het monopolie dat <strong>de</strong> mann<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
op het gebruik <strong>van</strong> halluciner<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Daarbij stelt het h<strong>en</strong> in staat<br />
hevige pijn<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> neger<strong>en</strong> of<br />
angst te overwinn<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> duel of<br />
in e<strong>en</strong> oorlog,<br />
De drugs di<strong>en</strong><strong>en</strong> zij zich on<strong>de</strong>r<br />
an<strong>de</strong>re toe door <strong>de</strong>ze met lange blaaspijp<strong>en</strong><br />
elkaar in <strong>de</strong> neus te schiet<strong>en</strong>.<br />
Het schijnt het gevoel te gev<strong>en</strong> of <strong>de</strong><br />
hers<strong>en</strong>pan wordt weggeblaz<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
antropoloog, ooggetuige <strong>van</strong> zo’n<br />
sessie: ‘Mann<strong>en</strong> die aan het tripp<strong>en</strong><br />
zijn, zijn verschrikkelijk om aan te<br />
zi<strong>en</strong>. Voordat ze wez<strong>en</strong>loos wor<strong>de</strong>n of<br />
buit<strong>en</strong> bewustzijn rak<strong>en</strong>, druipt er gro<strong>en</strong><br />
snot uit hun neus, mak<strong>en</strong> ze gromm<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
gelui<strong>de</strong>n, kruip<strong>en</strong> op han<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
voet<strong>en</strong> rond <strong>en</strong> prat<strong>en</strong> met onzichtbare<br />
geest<strong>en</strong>.’<br />
De drugs gebruik<strong>en</strong> zij ook voorafgaand<br />
aan hun stomp- <strong>en</strong> knuppelwedstrij<strong>de</strong>n,<br />
waarin zij naar elkaar<br />
hun mannelijkheid of hun superioriteit<br />
teg<strong>en</strong>over mann<strong>en</strong> uit an<strong>de</strong>re dorp<strong>en</strong><br />
bewijz<strong>en</strong>.<br />
We<strong>de</strong>rom beschrijft e<strong>en</strong> westerse<br />
ooggetuige: ‘E<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> krijgers <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
gasther<strong>en</strong> gaat in het mid<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
op<strong>en</strong> plek staan. Hij zet zijn b<strong>en</strong><strong>en</strong> wijd<br />
uite<strong>en</strong>, legt zijn han<strong>de</strong>n op zijn rug <strong>en</strong><br />
zet zijn borst op. Er treedt e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong><br />
man naar vor<strong>en</strong>, nu uit <strong>de</strong> groep gast<strong>en</strong>.<br />
Hij gaat voor <strong>de</strong> uitdager staan <strong>en</strong> buigt<br />
di<strong>en</strong>s linkerarm zo dat die op di<strong>en</strong>s<br />
hoofd komt te ligg<strong>en</strong>. … Als zijn teg<strong>en</strong>stan<strong>de</strong>r<br />
in <strong>de</strong> juiste houding staat, stelt<br />
<strong>de</strong> gast zich precies op arml<strong>en</strong>gte <strong>van</strong><br />
hem op, plant zijn voet<strong>en</strong> stevig in <strong>de</strong><br />
har<strong>de</strong> aar<strong>de</strong> zodat hij goed staat <strong>en</strong> doet<br />
e<strong>en</strong> paar schijnaanvall<strong>en</strong> om na te gaan<br />
of <strong>de</strong> afstand goed is <strong>en</strong> hij zelf goed
in ev<strong>en</strong>wicht is. Daarna leunt hij als e<strong>en</strong><br />
baseballwerper achterover, balt zijn rechtervuist<br />
<strong>en</strong> geeft <strong>de</strong> uitdager met al zijn<br />
kracht e<strong>en</strong> stomp tuss<strong>en</strong> di<strong>en</strong>s tepel <strong>en</strong><br />
schou<strong>de</strong>r. De man wankelt <strong>en</strong> gaat met<br />
wiebel<strong>en</strong>d hoofd bijna door <strong>de</strong> knieën,<br />
maar hij geeft ge<strong>en</strong> kik <strong>en</strong> vertrekt ge<strong>en</strong><br />
spier. Zijn supporters brull<strong>en</strong>: ‘Nog<br />
e<strong>en</strong>! Nog e<strong>en</strong>!’ Er volgt e<strong>en</strong> herhaling.<br />
De eerste man, die al e<strong>en</strong> reusachtige<br />
bult op zijn borstspier begint te krijg<strong>en</strong>,<br />
gaat weer in <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> houding staan.<br />
Zijn teg<strong>en</strong>stan<strong>de</strong>r stelt zich teg<strong>en</strong>over<br />
hem op, controleert <strong>de</strong> afstand, leunt<br />
achterover <strong>en</strong> geeft e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> klap<br />
op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> plek. De uitdager gaat nu<br />
Yanomamö blaz<strong>en</strong> drugs bij elkaar in <strong>de</strong> neus.<br />
helemaal door <strong>de</strong> knieën <strong>en</strong> valt op <strong>de</strong><br />
grond. De aanvaller zwaait triomfantelijk<br />
met zijn arm<strong>en</strong> <strong>en</strong> danst wild gromm<strong>en</strong>d<br />
om zijn slachtoffer he<strong>en</strong> waarbij<br />
zijn voet<strong>en</strong> zo snel beweg<strong>en</strong> dat ze in<br />
het opdwarrel<strong>en</strong><strong>de</strong> stof nauwelijks te<br />
zi<strong>en</strong> zijn. De brull<strong>en</strong><strong>de</strong> supporters kletter<strong>en</strong><br />
met hun wap<strong>en</strong>s <strong>en</strong> spring<strong>en</strong> in<br />
gehurkte houding op <strong>en</strong> neer. De kamera<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> man spor<strong>en</strong> hem<br />
aan nog e<strong>en</strong> paar klapp<strong>en</strong> te incasser<strong>en</strong>.<br />
Voor ie<strong>de</strong>re stomp die hij krijgt, mag hij<br />
er straks e<strong>en</strong> teruggev<strong>en</strong>. Hoe meer<br />
hij er incasseert, hoe meer hij er mag<br />
gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe groter <strong>de</strong> kans dat hij zijn<br />
teg<strong>en</strong>stan<strong>de</strong>r kreupel slaat of hem doet<br />
opgev<strong>en</strong>. Na nog e<strong>en</strong>s twee stomp<strong>en</strong><br />
in ont<strong>van</strong>gst g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong>, is<br />
<strong>de</strong> linkerborsthelft <strong>van</strong> <strong>de</strong> eerste man<br />
rood <strong>en</strong> gezwoll<strong>en</strong>. On<strong>de</strong>r uitzinnig<br />
geschreeuw <strong>van</strong> zijn aanhangers geeft<br />
hij met e<strong>en</strong> gebaar te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat het<br />
zo g<strong>en</strong>oeg was <strong>en</strong> dat zijn teg<strong>en</strong>stan<strong>de</strong>r<br />
klaar moet staan om zijn klapp<strong>en</strong> in<br />
ont<strong>van</strong>gst te nem<strong>en</strong>.’<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
Teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> tijd dat <strong>de</strong> doorsnee Yanomamöman<br />
volwass<strong>en</strong> is, is hij over<strong>de</strong>kt<br />
met <strong>de</strong> won<strong>de</strong>n <strong>en</strong> littek<strong>en</strong>s <strong>van</strong> ontelbare<br />
vechtpartij<strong>en</strong>, duels <strong>en</strong> militaire<br />
acties.<br />
De Yanomamö zijn erg trots op <strong>de</strong><br />
souv<strong>en</strong>irs <strong>van</strong> hun duels. Ze scher<strong>en</strong><br />
hun hoofd kaal om ze aan ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> te<br />
lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> wrijv<strong>en</strong> <strong>de</strong> huid met ro<strong>de</strong><br />
verfstof in zodat <strong>de</strong> littek<strong>en</strong>s goed te<br />
on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n zijn.<br />
Maar is <strong>de</strong>ze beschrijving exemplarisch<br />
voor alle lev<strong>en</strong> lang gele<strong>de</strong>n? De<br />
verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> San <strong>en</strong> Yanomamö<br />
lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> hoe voorzichtig wij met het<br />
trekk<strong>en</strong> <strong>van</strong> conclusies moet<strong>en</strong> zijn.<br />
11
12<br />
Prehistorie<br />
Het vergelijk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> prehistorische jager-verzamelaars<br />
met he<strong>de</strong>ndaagse jagers <strong>en</strong> verzamelaars kan ons e<strong>en</strong><br />
beeld gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> gebruikte techniek<strong>en</strong>. Deze vergelijking<br />
gaat echter mank op het gebied <strong>van</strong> het welvaartsniveau.<br />
In <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis zijn <strong>de</strong> jager-verzamelaars<br />
verdrev<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> marginale gebie<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> wereld. De<br />
Inuit (door hun bur<strong>en</strong> uitgeschol<strong>de</strong>n voor Eskimo’s, wat<br />
‘rauw vleeseters’ betek<strong>en</strong>t) leef<strong>de</strong>n bijvoorbeeld oorspronkelijk<br />
in e<strong>en</strong> veel mil<strong>de</strong>r klimaat t<strong>en</strong> zui<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> poolcirkel.<br />
De Aboriginals leef<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> vruchtbare kuststrek<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het oost<strong>en</strong>, in plaats <strong>van</strong> in het woestijnachtige mid<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> noor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Australië.<br />
Mo<strong>de</strong>rne on<strong>de</strong>rzoekers gaan er dan ook <strong>van</strong> uit dat <strong>de</strong><br />
prehistorische jager-verzamelaar gemakkelijk voldo<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
voedsel kon vergar<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> zijn ecosysteem. Hun on<strong>de</strong>rzoek<br />
richt zich op <strong>de</strong> vraag hoe zij dat <strong>de</strong><strong>de</strong>n. Bijvoorbeeld:<br />
• Hoe b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> groep<strong>en</strong> hun omgeving om aan voedsel<br />
te kom<strong>en</strong>?<br />
• Welke rol speel<strong>de</strong>n <strong>de</strong> seizo<strong>en</strong><strong>en</strong>?<br />
• Hoe gebruikt<strong>en</strong> zij hun werktuig<strong>en</strong>?<br />
• Hoeveel tijd kostte het om aan voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> et<strong>en</strong> te<br />
kom<strong>en</strong>?<br />
• Wat vertelt dit alles ons over <strong>de</strong> kwaliteit <strong>van</strong> hun lev<strong>en</strong>?<br />
Het beeld <strong>van</strong> <strong>de</strong> prehistorische jager-verzamelaars werd<br />
lang bepaald door het i<strong>de</strong>e dat zij e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong><strong>de</strong> strijd<br />
teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> hongerdood lever<strong>de</strong>n. Deze uitspraak was niet<br />
gebaseerd op on<strong>de</strong>rzoek, maar op e<strong>en</strong> waar<strong>de</strong>oor<strong>de</strong>el. Dit<br />
werd gedaan in e<strong>en</strong> tijd waarin vooruitgang werd vere<strong>en</strong>zelvigd<br />
met industrialisatie <strong>en</strong> machinale productie. Het lev<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> natuurvolk<strong>en</strong> leek daarteg<strong>en</strong>over primitief <strong>en</strong> achterlijk.<br />
De he<strong>de</strong>ndaagse wet<strong>en</strong>schap geeft e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r beeld <strong>van</strong> het<br />
lev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> prehistorische jager-verzamelaars. Zij baseert<br />
zich wel op on<strong>de</strong>rzoek. De on<strong>de</strong>rzoeksresultat<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> rij<br />
gev<strong>en</strong> <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> informatie over het lev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> prehistorische<br />
jager-verzamelaar:<br />
• Zij stel<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> voedzaam m<strong>en</strong>u sam<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> gering<br />
<strong>de</strong>el <strong>van</strong> het totale aanbod.<br />
• Zij besteed<strong>de</strong>n maar e<strong>en</strong> klein <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> dag aan het<br />
zoek<strong>en</strong> naar voedsel <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> arbeid.<br />
• Er bleef dus veel tijd over voor ontspanning <strong>en</strong> ceremoniële<br />
bezighe<strong>de</strong>n.<br />
• De meeste groep<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n maar weinig bezitting<strong>en</strong>,<br />
omdat e<strong>en</strong> nomadisch bestaan bezitting<strong>en</strong> tot ballast<br />
maakt. Je moet het allemaal meesjouw<strong>en</strong>.<br />
• Jachtwerktuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> huisraad wer<strong>de</strong>n gemaakt <strong>van</strong> materiaal<br />
dat ter plekke voorhan<strong>de</strong>n was.<br />
• Het lev<strong>en</strong>spatroon paste zich door het jaar he<strong>en</strong> aan <strong>de</strong><br />
seizo<strong>en</strong><strong>en</strong> aan.<br />
• Ze leef<strong>de</strong>n het grootste <strong>de</strong>el <strong>van</strong> het jaar in groep<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> ti<strong>en</strong> tot vijftig m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Voor ceremoniële gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
kwam<strong>en</strong> grotere groep<strong>en</strong> bije<strong>en</strong>.<br />
• Voedsel werd niet als eig<strong>en</strong>dom gezi<strong>en</strong>, maar was <strong>van</strong><br />
ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong>.<br />
• Voorra<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n niet aangelegd, omdat het slechts <strong>de</strong><br />
bewegingsvrijheid zou beperk<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> ervaring leer<strong>de</strong><br />
dat er altijd wel voedsel te vin<strong>de</strong>n was.<br />
Lees: De San, e<strong>en</strong> mo<strong>de</strong>rn voorbeeld <strong>van</strong> prehistorisch lev<strong>en</strong>.<br />
En: De Yanomamö, e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re prehistorie?<br />
De seizo<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
Om in hun on<strong>de</strong>rhoud te kunn<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> jagerverzamelaars<br />
hun omgeving goed k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Het betek<strong>en</strong>t<br />
wet<strong>en</strong> wat eetbaar is <strong>en</strong> wet<strong>en</strong> welke plant<strong>en</strong> groei<strong>en</strong> in welk<br />
<strong>de</strong>el <strong>van</strong> het jaar. De seizo<strong>en</strong>swisseling<strong>en</strong> staan daarom<br />
c<strong>en</strong>traal in hun lev<strong>en</strong>swijze. Het lev<strong>en</strong>sritme wordt aan <strong>de</strong><br />
seizo<strong>en</strong><strong>en</strong> aangepast. De seizo<strong>en</strong><strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> wanneer er<br />
wordt opgebrok<strong>en</strong> om naar e<strong>en</strong> nieuwe locatie te trekk<strong>en</strong>.<br />
Lees: Extreme aanpassing aan <strong>de</strong> omgeving<br />
ExTREME<br />
aanpassing aan <strong>de</strong><br />
OMGEvING<br />
Inuit wacht af tot e<strong>en</strong> zeehond opduikt bij e<strong>en</strong> a<strong>de</strong>mgat in het ijs.
1.2.2 Jagers <strong>en</strong> verzamelaars in onze strek<strong>en</strong>:<br />
<strong>de</strong> R<strong>en</strong>dierjagers, 12.000 jaar gele<strong>de</strong>n<br />
Ongeveer 12.000 jaar gele<strong>de</strong>n, aan het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> laatste<br />
ijstijd, was West-Europa e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>dragebied. Het bestond uit<br />
grote, kale, bevror<strong>en</strong> grasvlakt<strong>en</strong> met slechts hier <strong>en</strong> daar<br />
wat berk<strong>en</strong> <strong>en</strong> wilg<strong>en</strong>. In dit gebied leef<strong>de</strong>n tot 10.000 jaar<br />
gele<strong>de</strong>n mammoet<strong>en</strong>. Ver<strong>de</strong>r kwam<strong>en</strong> er ook grote dier<strong>en</strong><br />
als bizons, r<strong>en</strong>dier<strong>en</strong>, wil<strong>de</strong> paar<strong>de</strong>n, wolharige neushoorns<br />
<strong>en</strong> oeross<strong>en</strong> voor.<br />
De bewoners <strong>van</strong> dit gebied, <strong>de</strong> R<strong>en</strong>dierjagers (12.000<br />
jaar gele<strong>de</strong>n), jaag<strong>de</strong>n op r<strong>en</strong>dier<strong>en</strong>, bizons <strong>en</strong> mammoet<strong>en</strong>.<br />
De R<strong>en</strong>dierjagers war<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit het zui<strong>de</strong>n <strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> het<br />
oost<strong>en</strong> naar ons gebied gekom<strong>en</strong>. In het huidige Frankrijk<br />
<strong>en</strong> Spanje zijn spor<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> R<strong>en</strong>dierjagers gevon<strong>de</strong>n in <strong>de</strong><br />
grott<strong>en</strong> <strong>van</strong> Lascaux <strong>en</strong> Altamira. In Ne<strong>de</strong>rland zijn in het<br />
oost<strong>en</strong> <strong>en</strong> noor<strong>de</strong>n spor<strong>en</strong> <strong>van</strong> h<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n. Vuurste<strong>en</strong>,<br />
r<strong>en</strong>diergewei, be<strong>en</strong> <strong>en</strong> ivoor war<strong>en</strong> <strong>de</strong> grondstoff<strong>en</strong> voor<br />
wap<strong>en</strong>s <strong>en</strong> gebruiksvoorwerp<strong>en</strong>. Zie <strong>de</strong> kaart aan het eind<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze paragraaf.<br />
Op jacht<br />
Veel <strong>van</strong> <strong>de</strong> dier<strong>en</strong>, zoals <strong>de</strong> mammoet<strong>en</strong>, verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> on<strong>de</strong>r<br />
invloed <strong>van</strong> klimaatsveran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> waardoor bijvoorbeeld<br />
<strong>de</strong> grote grasvel<strong>de</strong>n steeds meer veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n in boss<strong>en</strong>.<br />
Maar ook <strong>de</strong> jachtpartij<strong>en</strong> <strong>van</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zorg<strong>de</strong>n voor e<strong>en</strong><br />
vermin<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> diersoort<strong>en</strong>. Kud<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n over <strong>de</strong> rand<br />
In Noord-Canada won<strong>en</strong> <strong>de</strong> Netsilik-<br />
Inuit. Zij wer<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> ’20, <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> 20 e eeuw voor zij k<strong>en</strong>nismaakt<strong>en</strong><br />
met <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne technologie, bestu<strong>de</strong>erd.<br />
De barre omgeving waarin zij<br />
leef<strong>de</strong>n noopte h<strong>en</strong> elk on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el <strong>van</strong><br />
hun omgeving te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>.<br />
Behuizing <strong>en</strong> voorraadruimt<strong>en</strong><br />
bouw<strong>de</strong>n zij <strong>van</strong> ijs. Voor kler<strong>en</strong>,<br />
kajaks <strong>en</strong> sleeën wer<strong>de</strong>n dier<strong>en</strong>hui<strong>de</strong>n<br />
gebruikt. Bott<strong>en</strong> lever<strong>de</strong>n werktuig<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> wap<strong>en</strong>s op. Kookgerei werd vervaardigd<br />
uit ste<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> winter was m<strong>en</strong><br />
<strong>geheel</strong> afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> robb<strong>en</strong><strong>van</strong>gst.<br />
De jagers hiel<strong>de</strong>n <strong>de</strong> wacht bij<br />
<strong>de</strong> talrijke gat<strong>en</strong> in het ijs die <strong>de</strong> robb<strong>en</strong><br />
gebruik<strong>en</strong> om a<strong>de</strong>m te hal<strong>en</strong>. In <strong>de</strong>ze<br />
perio<strong>de</strong> kwam<strong>en</strong> groep<strong>en</strong> ook bije<strong>en</strong> in<br />
grote iglodorp<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> belangrijkste<br />
religieuze <strong>en</strong> ceremoniële gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>.<br />
Vanaf juni werd het mogelijk<br />
<strong>de</strong> zeehon<strong>de</strong>n op het ijs te bejag<strong>en</strong>. De<br />
winterkamp<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n opgebrok<strong>en</strong>. In<br />
kleine groep<strong>en</strong> leef<strong>de</strong> m<strong>en</strong> in t<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. In<br />
juli volg<strong>de</strong> e<strong>en</strong> trek landinwaarts om te<br />
viss<strong>en</strong> <strong>en</strong> op kariboes te jag<strong>en</strong>.<br />
In augustus wer<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> bek<strong>en</strong><br />
st<strong>en</strong><strong>en</strong> damm<strong>en</strong> gebouwd om zalmforell<strong>en</strong><br />
te <strong>van</strong>g<strong>en</strong>. Aan het eind <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> maand kwam<strong>en</strong> ze weer bije<strong>en</strong>,<br />
we<strong>de</strong>rom voor <strong>de</strong> jacht op <strong>de</strong> kariboe.<br />
Alle<strong>en</strong> vond die jacht ditmaal in <strong>de</strong><br />
kajak plaats omdat <strong>de</strong> kariboes in hun<br />
jaarlijkse trek <strong>de</strong> rivier<strong>en</strong> overstak<strong>en</strong>.<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> rots of in e<strong>en</strong> moeras gedrev<strong>en</strong>. Zo wer<strong>de</strong>n veel<br />
meer dier<strong>en</strong> gedood dan m<strong>en</strong> nodig had.<br />
Voor <strong>de</strong> R<strong>en</strong>dierjagers was r<strong>en</strong>diervlees één <strong>van</strong> <strong>de</strong> voornaamste<br />
voedingsmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. De r<strong>en</strong>dier<strong>en</strong> war<strong>en</strong> aangepast<br />
aan <strong>de</strong> kou<strong>de</strong> to<strong>en</strong>dravlakt<strong>en</strong>. Met het wissel<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
seizo<strong>en</strong><strong>en</strong> trokk<strong>en</strong> <strong>de</strong> dier<strong>en</strong> naar an<strong>de</strong>re strek<strong>en</strong>, op zoek<br />
naar voedsel. In <strong>de</strong> winter naar het zui<strong>de</strong>n <strong>en</strong> in <strong>de</strong> zomer<br />
weer naar het noor<strong>de</strong>n. Voor veel an<strong>de</strong>re dier<strong>en</strong> was dit<br />
gebied onaantrekkelijk: het bood namelijk weinig voedsel,<br />
noch plantaardig, noch dierlijk.<br />
De R<strong>en</strong>dierjagers jaag<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>r op <strong>de</strong> poolvos, e<strong>en</strong><br />
klein pelsdier dat ook goed aard<strong>de</strong> in dit gebied. Ook<br />
viss<strong>en</strong> <strong>en</strong> vogels, zoals sneeuwho<strong>en</strong><strong>de</strong>rs <strong>en</strong> kraanvogels,<br />
behoor<strong>de</strong>n tot het voedselpakket <strong>van</strong> <strong>de</strong> R<strong>en</strong>dierjagers.<br />
Noma<strong>de</strong>n <strong>en</strong> hun jaarritme<br />
Niet alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> r<strong>en</strong>dier<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> regelmatig verhuiz<strong>en</strong><br />
noodzakelijk voor <strong>de</strong> R<strong>en</strong>dierjagers. Ook <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re bronn<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> voedsel <strong>en</strong> mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> bestaan raakt<strong>en</strong> na verloop <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> seizo<strong>en</strong> uitgeput. Hout, krui<strong>de</strong>n, grass<strong>en</strong>, vuurste<strong>en</strong>,<br />
kleiner wild <strong>en</strong> viss<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n na verloop <strong>van</strong> tijd schaars<br />
in e<strong>en</strong> bepaald gebied. De groep trok dan <strong>de</strong> r<strong>en</strong>dier<strong>en</strong><br />
achterna, op zoek naar e<strong>en</strong> nieuw leefgebied voor <strong>de</strong> duur<br />
<strong>van</strong> één jachtseizo<strong>en</strong>.<br />
Het vervoer <strong>van</strong> het huisraad vorm<strong>de</strong> daarbij e<strong>en</strong><br />
probleem. Allereerst war<strong>en</strong> <strong>de</strong> spull<strong>en</strong> die vervoerd moest<strong>en</strong><br />
In oktober, voordat m<strong>en</strong> zich weer<br />
verzamel<strong>de</strong> voor <strong>de</strong> winterse robb<strong>en</strong><strong>van</strong>gst,<br />
vist<strong>en</strong> nog slechts kleine<br />
groep<strong>en</strong> Inuit op zalm.<br />
Inuit, zomerkamp.<br />
13
14<br />
Prehistorie<br />
Kamp <strong>van</strong> noma<strong>de</strong>n in Siberië. Ge<strong>en</strong> R<strong>en</strong>dierjagers meer, maar<br />
her<strong>de</strong>rs.<br />
wor<strong>de</strong>n vaak groot <strong>en</strong> zwaar. Pott<strong>en</strong>, gereedschapp<strong>en</strong>,<br />
kle<strong>de</strong>n <strong>en</strong> t<strong>en</strong>tdoek<strong>en</strong> wog<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk meer dan het lichtgewicht<br />
kampeerg<strong>en</strong>ot <strong>van</strong> <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse trekker. Daarbij<br />
kwam dat <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> vervoer beperkt war<strong>en</strong>.<br />
Het wiel bestond nog niet. Dat werd ongeveer 3000 v. Chr.<br />
uitgevon<strong>de</strong>n. Er zijn uit <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> ook ge<strong>en</strong> spor<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
bot<strong>en</strong> overgeblev<strong>en</strong>. Ook beschikt<strong>en</strong> <strong>de</strong> jagers niet over<br />
huisdier<strong>en</strong> die als lastdier<strong>en</strong> kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gebruikt. Het<br />
<strong>en</strong>ige vervoermid<strong>de</strong>l waar spor<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn gevon<strong>de</strong>n, is <strong>de</strong><br />
sle<strong>de</strong>. Maar ook <strong>de</strong>ze moest door <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zelf wor<strong>de</strong>n<br />
getrokk<strong>en</strong>. Waarschijnlijk wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> pakkett<strong>en</strong> bagage in<br />
hui<strong>de</strong>n gewikkeld <strong>en</strong> op <strong>de</strong> rug vervoerd.<br />
Afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> omgeving kon<br />
e<strong>en</strong> groep jagers uit <strong>en</strong>kele gezinn<strong>en</strong> bestaan. E<strong>en</strong> groep<br />
<strong>van</strong> twintig à <strong>de</strong>rtig person<strong>en</strong> was bij het heers<strong>en</strong><strong>de</strong> klimaat<br />
al e<strong>en</strong> grote groep. In e<strong>en</strong> groot gebied woon<strong>de</strong>n maar<br />
weinig m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Zo’n 10.000 tot 12.000 jaar gele<strong>de</strong>n leef<strong>de</strong>n<br />
er bijvoorbeeld in het gebied dat nu Frankrijk is maar <strong>en</strong>kele<br />
ti<strong>en</strong>duiz<strong>en</strong><strong>de</strong>n jagers.<br />
De lev<strong>en</strong>sverwachting <strong>van</strong> R<strong>en</strong>dierjagers<br />
De jagers leef<strong>de</strong>n over het algeme<strong>en</strong> niet lang. E<strong>en</strong> leeftijd<br />
<strong>van</strong> vijftig jaar, wellicht gemet<strong>en</strong> in jachtseizo<strong>en</strong><strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong><br />
waarschijnlijk maar weinig<strong>en</strong> gehaald. Meer<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n<br />
speel<strong>de</strong>n hierbij e<strong>en</strong> rol, zekerheid hierover hebb<strong>en</strong><br />
we echter niet. De invloed <strong>van</strong> het weer, infecties, gebrekkige<br />
hygiëne, het ontbrek<strong>en</strong> <strong>van</strong> medicijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> risico’s bij<br />
geboorte zijn factor<strong>en</strong> die <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> leeftijd veel lager<br />
maakt<strong>en</strong> dan teg<strong>en</strong>woordig. Ook <strong>de</strong> gevaarlijke omstandighe<strong>de</strong>n<br />
bij <strong>de</strong> jacht speel<strong>de</strong>n hierbij e<strong>en</strong> belangrijke rol.<br />
Toch blijkt uit mo<strong>de</strong>rn on<strong>de</strong>rzoek dat het voedselpakket <strong>van</strong><br />
veel jagers <strong>en</strong> verzamelaars beter was dan dat <strong>van</strong> <strong>de</strong> eerste<br />
landbouwers.<br />
Werktuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> woning<strong>en</strong><br />
De gereedschapp<strong>en</strong> war<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig, maar doeltreff<strong>en</strong>d.<br />
Het belangrijkst war<strong>en</strong> <strong>de</strong> gereedschapp<strong>en</strong> <strong>van</strong> vuurste<strong>en</strong>,<br />
zoals pijlpunt<strong>en</strong>, speerpunt<strong>en</strong>, beitels, bijl<strong>en</strong>, krabbers <strong>en</strong><br />
boortjes. De be<strong>en</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong> het wild wer<strong>de</strong>n gebruikt om<br />
harpo<strong>en</strong><strong>en</strong>, naal<strong>de</strong>n, handvatt<strong>en</strong> <strong>en</strong> vishak<strong>en</strong> <strong>van</strong> te mak<strong>en</strong>.<br />
Van ge<strong>van</strong>g<strong>en</strong> wild werd <strong>de</strong> huid gebruikt. Er zijn zelfs spor<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> gewev<strong>en</strong> stoff<strong>en</strong> <strong>van</strong> har<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n. Waarschijnlijk<br />
gebruikt<strong>en</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> voornamelijk leer als grondstof voor<br />
kleding, schoeisel <strong>en</strong> t<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Het nomadisch bestaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> jagers maakte het<br />
bouw<strong>en</strong> <strong>van</strong> perman<strong>en</strong>te woning<strong>en</strong> zinloos. Daarom was<br />
<strong>de</strong> woning <strong>van</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s <strong>van</strong> 11.000 jaar gele<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> t<strong>en</strong>t<br />
<strong>van</strong> dier<strong>en</strong>hui<strong>de</strong>n. Deze t<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n meestal in kuil<strong>en</strong><br />
geplaatst. Wellicht woon<strong>de</strong>n <strong>de</strong> jagers ook in e<strong>en</strong> soort iglo.<br />
Klimatologische veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong><br />
Tuss<strong>en</strong> 18.000 <strong>en</strong> 10.000 jaar gele<strong>de</strong>n heeft zich met<br />
hort<strong>en</strong> <strong>en</strong> stot<strong>en</strong> <strong>de</strong> overgang naar <strong>de</strong> huidige, warme tijd,<br />
voltrokk<strong>en</strong>. Geolog<strong>en</strong> noem<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> het holoce<strong>en</strong>.<br />
Door fossiel stuifmeel te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> we precies hoe<br />
<strong>de</strong> begroeiing veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong>. Plant<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> kou<strong>de</strong> to<strong>en</strong>dra<br />
maakt<strong>en</strong> plaats voor struik<strong>en</strong> <strong>en</strong> versprei<strong>de</strong> naaldbom<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> er begonn<strong>en</strong> berk<strong>en</strong> te groei<strong>en</strong>. Daarna nam het aantal<br />
bom<strong>en</strong> toe <strong>en</strong> ontston<strong>de</strong>n er boss<strong>en</strong>. Biolog<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> uit<br />
<strong>de</strong>ze reeks<strong>en</strong> elkaar opvolg<strong>en</strong><strong>de</strong> plant<strong>en</strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong> <strong>de</strong> veran-<br />
In Trignes in <strong>de</strong> Belgische Ar<strong>de</strong>nn<strong>en</strong> zijn verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> prehistorische<br />
t<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met dier<strong>en</strong>hui<strong>de</strong>n nagemaakt.
<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> in het klimaat af. De gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> jaartemperatuur<br />
steeg, het werd warmer <strong>en</strong> er kwam meer neerslag. Dat had<br />
gevolg<strong>en</strong>: ijs smolt, rivier<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n woeste strom<strong>en</strong>. De<br />
zeespiegel, die in <strong>de</strong> ijstijd 130 meter was gezakt, steeg.<br />
Ongeveer 10.000 jaar gele<strong>de</strong>n begon <strong>de</strong> gelei<strong>de</strong>lijke<br />
overgang <strong>van</strong> <strong>de</strong> nomadische sam<strong>en</strong>leving naar <strong>de</strong> agrarische<br />
sam<strong>en</strong>leving, <strong>de</strong> Neolithische revolutie. De m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong> vruchtbare heuvels aan <strong>de</strong> voet <strong>van</strong> het Zagros-gebergte,<br />
in het teg<strong>en</strong>woordige Iran, war<strong>en</strong> <strong>de</strong> eerste landbouwers.<br />
Door <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> het klimaat groei<strong>de</strong>n in dat gebied<br />
wil<strong>de</strong> graansoort<strong>en</strong> als e<strong>en</strong>koorn <strong>en</strong> emmer. De jagers <strong>en</strong><br />
verzamelaars ont<strong>de</strong>kt<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze te et<strong>en</strong> war<strong>en</strong> <strong>en</strong> oogstt<strong>en</strong><br />
ze. De groeiplaats <strong>van</strong> het graan <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> opslag<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> voorraad bon<strong>de</strong>n <strong>de</strong> verzamelaars aan e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong><br />
plek. Voordi<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> <strong>de</strong> seizo<strong>en</strong>trek <strong>van</strong> het wild het jaarprogramma<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> jagers. De gran<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> slechts in e<strong>en</strong><br />
beperkt <strong>de</strong>el <strong>van</strong> het landschap voor <strong>en</strong> het zaad was aan het<br />
ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> l<strong>en</strong>te rijp <strong>en</strong> moest wor<strong>de</strong>n geoogst. De verzamelaars<br />
had<strong>de</strong>n dan e<strong>en</strong> flinke voorraad. Deze voorraad<br />
werd bewaard in voorraadkuil<strong>en</strong>, afgeslot<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>lucht<br />
om te voorkom<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> za<strong>de</strong>n zou<strong>de</strong>n ontkiem<strong>en</strong>. De<br />
eig<strong>en</strong>aars <strong>van</strong> het graan moest<strong>en</strong> in <strong>de</strong> buurt blijv<strong>en</strong> om op<br />
hun bezit te pass<strong>en</strong>. Ze bouw<strong>de</strong>n perman<strong>en</strong>te behuizing<strong>en</strong><br />
die hun verblijf zo aang<strong>en</strong>aam mogelijk maakt<strong>en</strong>.<br />
Door over te gaan op het verbouw<strong>en</strong> <strong>van</strong> graansoort<strong>en</strong><br />
veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong> er meer dan alle<strong>en</strong> het mid<strong>de</strong>l <strong>van</strong> bestaan <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
woonplaats. Ook <strong>de</strong> hiërarchie veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong>. Groep<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n<br />
groter, omdat meer m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> opbr<strong>en</strong>gst <strong>van</strong> het land<br />
kon<strong>de</strong>n lev<strong>en</strong>. Er ontstond e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re taakver<strong>de</strong>ling <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>r soort lei<strong>de</strong>r. De lei<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> trektocht werd hoogstwaarschijnlijk<br />
<strong>de</strong> beheer<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong> oogst. Omdat <strong>de</strong> boer<strong>en</strong><br />
hun bezitting<strong>en</strong> niet steeds meer mee hoef<strong>de</strong>n te slep<strong>en</strong>,<br />
kreg<strong>en</strong> ze ook meer materieel bezit.<br />
1.2.3 E<strong>en</strong> ritssluiting in het landschap: opgraving<strong>en</strong><br />
langs <strong>de</strong> Betuwelijn<br />
E<strong>en</strong> ritssluiting in het landschap, zo oogt e<strong>en</strong> spoorweg<br />
gezi<strong>en</strong> in vogelvlucht. Zo ook <strong>de</strong> Betuwelijn, waar bij <strong>de</strong><br />
aanleg opmerkelijke vondst<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n blootgelegd.<br />
Onbewoond<br />
Tot het mid<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> vorige eeuw ging<strong>en</strong> archeolog<strong>en</strong><br />
er<strong>van</strong> uit dat het west<strong>en</strong> <strong>van</strong> ons land pas laat bewoond<br />
werd. Het zou er te drassig zijn. Vondst<strong>en</strong> <strong>van</strong> voorwerp<strong>en</strong><br />
die toch gedaan wer<strong>de</strong>n, classificeer<strong>de</strong>n zij als achtergelat<strong>en</strong><br />
door reizigers of jagers.<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
Oorlogsterreur<br />
In 1944 zett<strong>en</strong> <strong>de</strong> Duitsers <strong>de</strong> pol<strong>de</strong>r Vriesland bij Hekeling<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>r water. In 1949 werd het gebied weer geschikt<br />
gemaakt voor het boer<strong>en</strong>bedrijf. Daarbij <strong>de</strong>ed m<strong>en</strong> prehistorische<br />
vondst<strong>en</strong>.<br />
In <strong>de</strong> <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia die volg<strong>de</strong>n, wer<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong> aanleg <strong>van</strong><br />
nieuwe woonwijk<strong>en</strong> bij herhaling vondst<strong>en</strong> gedaan die op<br />
vroege bewoning wez<strong>en</strong>. De bek<strong>en</strong>dste voorbeel<strong>de</strong>n zijn in<br />
1958 <strong>de</strong> ont<strong>de</strong>kking <strong>van</strong> e<strong>en</strong> prehistorische cultuur bij Vlaarding<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> in 1976 e<strong>en</strong> klein jachtkamp bij Bergsch<strong>en</strong>hoek.<br />
Het laatste lever<strong>de</strong> o.a. e<strong>en</strong> 6100 jaar ou<strong>de</strong> fuik op.<br />
Zou ook het west<strong>en</strong> al veel langer bewoond zijn geweest,<br />
dan was <strong>de</strong> kans groot daar spor<strong>en</strong> <strong>van</strong> te vin<strong>de</strong>n in <strong>de</strong><br />
Alblasserwaard. Daar zijn veel hoger geleg<strong>en</strong> zandhop<strong>en</strong><br />
te vin<strong>de</strong>n in het landschap, <strong>de</strong> zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> donk<strong>en</strong>. Vanaf<br />
1974 doet m<strong>en</strong> er on<strong>de</strong>rzoek.<br />
De oudste m<strong>en</strong>s <strong>van</strong> ons land<br />
In 1997 stuitt<strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoekers op e<strong>en</strong> donk bij Hardinxveld-Giess<strong>en</strong>dam<br />
op e<strong>en</strong> spectaculaire vondst: e<strong>en</strong> groot<br />
<strong>de</strong>el <strong>van</strong> e<strong>en</strong> skelet <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vrouw <strong>van</strong> ca. 40-60 jaar,<br />
met e<strong>en</strong> l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> 158 cm. Ze krijgt <strong>de</strong> naam Trijntje. De<br />
ou<strong>de</strong>rdom is bepaald op 7500 jaar. Daarmee werd zij <strong>de</strong><br />
oudste ‘herk<strong>en</strong>bare’ m<strong>en</strong>s <strong>van</strong> het huidige Ne<strong>de</strong>rland.<br />
Trijntje lag gestrekt in e<strong>en</strong> langwerpige kuil. De han<strong>de</strong>n<br />
op <strong>de</strong> schoot. Ge<strong>en</strong> grafgift<strong>en</strong>. Waarom zij e<strong>en</strong> graf kreeg<br />
is niet te achterhal<strong>en</strong>, veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in haar tijd beland<strong>de</strong>n<br />
gewoon bij het afval.<br />
Trijntjes wereld<br />
De donk zal zo groot als e<strong>en</strong> voetbalveld zijn geweest <strong>en</strong> lag<br />
drie meter bov<strong>en</strong> het waterniveau.<br />
E<strong>en</strong> bre<strong>de</strong> groep <strong>de</strong>skundig<strong>en</strong> <strong>van</strong> geolog<strong>en</strong> <strong>en</strong> biolog<strong>en</strong><br />
tot palynolog<strong>en</strong> (poll<strong>en</strong>analist<strong>en</strong>) werd betrokk<strong>en</strong> bij <strong>de</strong><br />
reconstructie <strong>van</strong> <strong>de</strong> leefwereld <strong>van</strong> Trijntje.<br />
‘Rond <strong>de</strong> donk <strong>van</strong> Trijntje lag in die tijd e<strong>en</strong> uitgestrekt<br />
moerasgebied met stroompjes, poel<strong>en</strong>, rietvel<strong>de</strong>n <strong>en</strong> broekbosjes.<br />
Aan <strong>de</strong> zuidzij<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> donk lag het op<strong>en</strong> water.<br />
Om <strong>de</strong> donk te bereik<strong>en</strong> was er dus maar één weg: over<br />
water. De donk moet <strong>van</strong> verre zichtbaar zijn geweest omdat<br />
er hoge bom<strong>en</strong> op ston<strong>de</strong>n. De bewoning moet int<strong>en</strong>sief<br />
zijn geweest op het hogere <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> donk. Door het<br />
grav<strong>en</strong> <strong>van</strong> kuil<strong>en</strong> <strong>en</strong> het beperkt kapp<strong>en</strong> <strong>van</strong> bom<strong>en</strong> werd <strong>de</strong><br />
vegetatie verstoord. Het resultaat was dat reg<strong>en</strong> het zandoppervlak<br />
aantastte <strong>en</strong> grote hoeveelhe<strong>de</strong>n zand spoel<strong>de</strong>n<br />
hellingafwaarts naar b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n.<br />
15
16<br />
Prehistorie<br />
In <strong>de</strong> tijd na Trijntje bleef <strong>de</strong> zeespiegel stijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook het<br />
rond <strong>de</strong> donk geleg<strong>en</strong> ve<strong>en</strong>- <strong>en</strong> kleipakket groei<strong>de</strong> aan,<br />
met als resultaat dat <strong>de</strong> donk steeds kleiner werd. Hij<br />
werd steeds min<strong>de</strong>r interessant om op te won<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong> na<br />
4950 v. C. was <strong>de</strong> donk zo klein dat er niet meer op gewoond<br />
werd. Kort daarop verdwe<strong>en</strong> <strong>de</strong> donk voorgoed on<strong>de</strong>r het<br />
dikker wor<strong>de</strong>n<strong>de</strong> pakket ve<strong>en</strong> <strong>en</strong> klei.’<br />
Het gebied werd herhaal<strong>de</strong>lijk bezocht gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong><br />
perio<strong>de</strong> <strong>van</strong> ongeveer tweehon<strong>de</strong>rd jaar. Wellicht door e<strong>en</strong><br />
kerngezin, dat bestond uit e<strong>en</strong> va<strong>de</strong>r, e<strong>en</strong> moe<strong>de</strong>r, kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele grootou<strong>de</strong>rs, ooms of tantes. In totaal<br />
ongeveer ti<strong>en</strong> person<strong>en</strong>.<br />
Gezichtsreconstructie<br />
Van Trijntje is e<strong>en</strong> reconstructie gemaakt. Vooral bij e<strong>en</strong><br />
aantal gruwelijke misdrijv<strong>en</strong> (zie ook <strong>de</strong> lessuggesties) is<br />
geblek<strong>en</strong> hoe effectief dat kan zijn. Er zijn echter ook beperking<strong>en</strong>,<br />
bijvoorbeeld <strong>de</strong> kleur <strong>van</strong> <strong>de</strong> og<strong>en</strong>. Bij Trijntje is dit<br />
probleem omzeild door haar slap<strong>en</strong>d te ton<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r probleem zijn tr<strong>en</strong>ds. Van primitieve prehistorische<br />
volk<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> wij dat e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el zich versier<strong>de</strong> met<br />
tatoeages. Ook in onze eig<strong>en</strong> tijd bestaat <strong>de</strong> tr<strong>en</strong>d om vooral<br />
arm<strong>en</strong> <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>lijf, maar soms ook nek <strong>en</strong> gezicht te lat<strong>en</strong><br />
tatoeër<strong>en</strong>. Of dat in <strong>de</strong> tijd <strong>van</strong> Trijntje ook mo<strong>de</strong> was, is niet<br />
meer na te gaan.<br />
Trijntje is te zi<strong>en</strong> in streekboer<strong>de</strong>rij ‘De Koper<strong>en</strong> bel’ in Handinxveld-<br />
Giess<strong>en</strong>dam.<br />
An<strong>de</strong>r keuz<strong>en</strong> die bij <strong>de</strong> reconstructie gemaakt moet<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n:<br />
• haar (kleur, l<strong>en</strong>gte, mo<strong>de</strong>l);<br />
• hoe vuil was haar huid;<br />
• had ze veel rimpels;<br />
• hoe groot war<strong>en</strong> haar or<strong>en</strong>;<br />
• had ze e<strong>en</strong> strakke mond of dikke lipp<strong>en</strong>;<br />
• wat voor kler<strong>en</strong> droeg zij/droeg zij kler<strong>en</strong>;<br />
• materiaal (dier of stof);<br />
• versiering<strong>en</strong><br />
1.2.4 De eerste landbouwers in ons land:<br />
<strong>de</strong> Bandkeramiekers (5300 v. Chr.)<br />
Vanuit het Nabije Oost<strong>en</strong> verplaatst<strong>en</strong> <strong>de</strong> landbouwcultur<strong>en</strong><br />
zich via <strong>de</strong> Balkan <strong>en</strong> vooral Hongarije naar <strong>de</strong> lössgron<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> Mid<strong>de</strong>n-Europa. Ongeveer 7000 jaar gele<strong>de</strong>n<br />
versch<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>de</strong> eerste boer<strong>en</strong> in het huidige Zuid-Limburg.<br />
Hier begint dus <strong>de</strong> (gelei<strong>de</strong>lijke) overgang <strong>van</strong> <strong>de</strong> nomadische<br />
naar <strong>de</strong> agrarische sam<strong>en</strong>leving in ons gebied.<br />
De meeste m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> trokk<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> Graethei<strong>de</strong>: het<br />
gebied waar nu Elsloo, Stein, Berg, Sittard <strong>en</strong> Gele<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>.<br />
Nu is het e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> gebied, met golv<strong>en</strong><strong>de</strong> akkers. Alle<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
helling<strong>en</strong> <strong>van</strong> rivier- <strong>en</strong> beekdal<strong>en</strong> zijn nog bebost. Zev<strong>en</strong>duiz<strong>en</strong>d<br />
jaar gele<strong>de</strong>n be<strong>de</strong>kt<strong>en</strong> dichte boss<strong>en</strong> het hele<br />
terrein. Dit oerbos was na <strong>de</strong> laatste ijstijd ontstaan <strong>en</strong><br />
bestond to<strong>en</strong> uit eeuw<strong>en</strong>ou<strong>de</strong> bom<strong>en</strong>. De eerste boer<strong>en</strong><br />
zocht<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong> voor hun dorp<strong>en</strong> op vlakke terrass<strong>en</strong> met<br />
vruchtbare lössgron<strong>de</strong>n, begr<strong>en</strong>sd door bek<strong>en</strong> <strong>en</strong> rivier<strong>en</strong>.<br />
Waar nodig kapt<strong>en</strong> zij bom<strong>en</strong> om ruimte te mak<strong>en</strong>. Op op<strong>en</strong><br />
plekk<strong>en</strong> graas<strong>de</strong> het vee <strong>en</strong> <strong>de</strong> boss<strong>en</strong> op <strong>de</strong> hogere gron<strong>de</strong>n<br />
vorm<strong>de</strong>n i<strong>de</strong>ale voedselgebie<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> vark<strong>en</strong>s.<br />
Aangezi<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze eerste boer<strong>en</strong> zorg<strong>de</strong>n voor grote veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong><br />
in het landschap <strong>en</strong> in <strong>de</strong> manier <strong>van</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>en</strong><br />
wordt dit <strong>de</strong> Neolithische revolutie g<strong>en</strong>oemd.<br />
Huiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> dorp<strong>en</strong><br />
Door het vochtige klimaat kon<strong>de</strong>n huiz<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
leem wor<strong>de</strong>n gebouwd. Hout was het belangrijkste bouwmateriaal.<br />
Het lange rechthoekige huis uit <strong>de</strong>ze tijd bleef<br />
eeuw<strong>en</strong>lang <strong>de</strong> grondvorm <strong>van</strong> huiz<strong>en</strong> in West-Europa.<br />
Het strodak <strong>van</strong> <strong>de</strong> boer<strong>de</strong>rij<strong>en</strong> werd gedrag<strong>en</strong> door zware<br />
staan<strong>de</strong>rs. De buit<strong>en</strong>wand bestond uit bepleisterd vlechtwerk<br />
of hout<strong>en</strong> plank<strong>en</strong>. De boer<strong>de</strong>rij<strong>en</strong> war<strong>en</strong> meestal acht<br />
tot ti<strong>en</strong> meter lang <strong>en</strong> vijf meter breed. Het grootste huis,<br />
gevon<strong>de</strong>n in Stein, was 37 bij 7,5 meter.<br />
In elk dorp ston<strong>de</strong>n <strong>de</strong> huiz<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wijdig aan elkaar.<br />
Hun l<strong>en</strong>gte-as was noordwest-zuidoost gericht. E<strong>en</strong> dorp
Uitleg in het Archeon over het lev<strong>en</strong> in het Neolithicum.<br />
bestond doorgaans uit drie tot ti<strong>en</strong> huiz<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rlinge<br />
afstand <strong>van</strong> twintig tot veertig meter. Tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> boer<strong>de</strong>rij<strong>en</strong><br />
lag<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>tetuin<strong>en</strong> <strong>en</strong> afvalkuil<strong>en</strong>. Uit opmeting<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> beschikbare woonruimte <strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n gebruiksvoorwerp<strong>en</strong><br />
werd dui<strong>de</strong>lijk dat in ie<strong>de</strong>r huis neg<strong>en</strong> tot twaalf<br />
person<strong>en</strong> woon<strong>de</strong>n. Zo’n huishou<strong>de</strong>n bestond wellicht uit<br />
e<strong>en</strong> drie-g<strong>en</strong>eratie-gezin: grootou<strong>de</strong>rs, ou<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
In e<strong>en</strong> dorp woon<strong>de</strong>n mogelijk <strong>de</strong>rtig tot hon<strong>de</strong>rd person<strong>en</strong>.<br />
Om vijftig person<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> voe<strong>de</strong>n moest e<strong>en</strong> dorp<br />
elf hectare graan verbouw<strong>en</strong>. De geteel<strong>de</strong> graansoort<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> emmer, e<strong>en</strong>koorn <strong>en</strong> soms gerst. De graanoogst met<br />
st<strong>en</strong><strong>en</strong> sikkels duur<strong>de</strong> ongeveer drie wek<strong>en</strong>. Ver<strong>de</strong>r zorg<strong>de</strong>n<br />
gewass<strong>en</strong> als erwt<strong>en</strong> <strong>en</strong> linz<strong>en</strong> voor eiwit <strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>de</strong>n lijnzaad<br />
(vlas) <strong>en</strong> maanzaad als olie- <strong>en</strong> vetleverancier.<br />
Maar er ston<strong>de</strong>n ook dier<strong>en</strong> op het m<strong>en</strong>u. De veestapel<br />
bestond uit koei<strong>en</strong>, schap<strong>en</strong>, geit<strong>en</strong> <strong>en</strong> vark<strong>en</strong>s. E<strong>en</strong> dorp<br />
beschikte over ongeveer hon<strong>de</strong>rd stuks vee, waar<strong>van</strong> er<br />
jaarlijks ongeveer zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n geslacht. Elk dier had<br />
an<strong>de</strong>rhalf hectare grasland nodig. Dit was niet altijd in <strong>de</strong><br />
nabijheid <strong>van</strong> het boer<strong>en</strong>dorp te vin<strong>de</strong>n. Daarom werd uit <strong>de</strong><br />
boss<strong>en</strong> loof <strong>van</strong> iep<strong>en</strong> <strong>en</strong> lin<strong>de</strong>n als extra voedsel gehaald.<br />
’s Zomers wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> kud<strong>de</strong>n op grote afstand <strong>van</strong> het eig<strong>en</strong><br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
dorp geweid. Naast landbouw wer<strong>de</strong>n er nog vrucht<strong>en</strong> als<br />
framboz<strong>en</strong>, bram<strong>en</strong>, vlierbess<strong>en</strong>, roz<strong>en</strong>bottels, appels,<br />
kers<strong>en</strong> <strong>en</strong> hazelnot<strong>en</strong> verzameld. Er werd het hele jaar door<br />
gejaagd op hert, ree, wild zwijn, oerrund, beer, vos, das <strong>en</strong><br />
bever, <strong>en</strong> allerlei vogels. Ook werd er gevist, vooral in <strong>de</strong><br />
winter <strong>en</strong> het vroege voorjaar.<br />
Het boer<strong>en</strong>volk maakte karakteristiek aar<strong>de</strong>werk,<br />
versierd met ingekraste patron<strong>en</strong> in ban<strong>de</strong>n over het oppervlak<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> pot. Archeolog<strong>en</strong> noem<strong>de</strong>n h<strong>en</strong> daarom het volk<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> bandkeramiek, <strong>de</strong> Bandkeramiekers.<br />
De speurtocht naar het <strong>de</strong>nk<strong>en</strong><br />
Vondst<strong>en</strong> in <strong>de</strong> grond gev<strong>en</strong> ons informatie over het lev<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> prehistorie. Het is moeilijker om inzicht te krijg<strong>en</strong> in<br />
<strong>de</strong> <strong>de</strong>nkwereld <strong>van</strong> <strong>de</strong> prehistorische m<strong>en</strong>s. Wat zou het<br />
bijvoorbeeld betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat in grav<strong>en</strong> gift<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n meegegev<strong>en</strong>?<br />
Algeme<strong>en</strong> wordt dit teg<strong>en</strong>woordig als bewijs voor<br />
e<strong>en</strong> geloof in e<strong>en</strong> hiernamaals gezi<strong>en</strong>. De do<strong>de</strong> ging op<br />
reis of moest in <strong>de</strong> nieuwe wereld <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> positie kunn<strong>en</strong><br />
innem<strong>en</strong> als in onze wereld.<br />
De oudste figuratieve kunst dateert <strong>van</strong> ongeveer<br />
30.000 jaar gele<strong>de</strong>n. Vanaf die tijd vin<strong>de</strong>n we in Europa<br />
17
18<br />
Prehistorie<br />
Prehistorische bizon, geschil<strong>de</strong>rd in <strong>de</strong><br />
grot <strong>van</strong> Altamira.<br />
grotschil<strong>de</strong>ring<strong>en</strong>, rotstek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> ge<strong>de</strong>coreer<strong>de</strong> voorwerp<strong>en</strong>.<br />
Vaak zijn dit afbeelding<strong>en</strong> <strong>van</strong> bizons, paar<strong>de</strong>n,<br />
r<strong>en</strong>dier<strong>en</strong>, mammoet<strong>en</strong>, vogels <strong>en</strong> soms m<strong>en</strong>selijke figur<strong>en</strong>.<br />
Het fasciner<strong>en</strong><strong>de</strong> is dat het ons <strong>de</strong> mogelijkheid biedt <strong>de</strong><br />
wereld <strong>van</strong> vele duiz<strong>en</strong><strong>de</strong>n jar<strong>en</strong> gele<strong>de</strong>n te bekijk<strong>en</strong> door<br />
<strong>de</strong> og<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die to<strong>en</strong> leef<strong>de</strong>n. Deze vroege<br />
kunstuiting<strong>en</strong> ton<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> vaardighe<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
prehistorische m<strong>en</strong>s. Door <strong>de</strong> keuze <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwerp<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> we speculer<strong>en</strong> over hun i<strong>de</strong>eën <strong>en</strong> waar<strong>de</strong>n. Niet<br />
meer dan speculer<strong>en</strong>, want zowel <strong>de</strong> grotschil<strong>de</strong>ring<strong>en</strong>, <strong>de</strong><br />
hunebed<strong>de</strong>n in Dr<strong>en</strong>the als <strong>de</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong>cirkel bij Stoneh<strong>en</strong>ge<br />
in Engeland zijn ge<strong>en</strong> op<strong>en</strong> boek<strong>en</strong>. Door vergelijking met<br />
Nauwkeurige<br />
OBSERvATIE<br />
De Franse on<strong>de</strong>rzoeker Abbé Breuil interpreteer<strong>de</strong> <strong>de</strong> kunst uit <strong>de</strong> ijstijd als e<strong>en</strong> uiting<br />
<strong>van</strong> jachtmagie, e<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>natuurlijke metho<strong>de</strong> om te verzeker<strong>en</strong> dat er voldo<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
wild zou zijn <strong>en</strong> dat er ruimschoots gedood zou kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n. Hij veron<strong>de</strong>rstel<strong>de</strong><br />
dat <strong>de</strong> beschil<strong>de</strong>r<strong>de</strong> grott<strong>en</strong> heilige plaats<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, bestemd voor het uitvoer<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
rituel<strong>en</strong>. Hij sprak <strong>van</strong> <strong>de</strong> ‘Sixtijnse Kapel’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> prehistorie. An<strong>de</strong>re on<strong>de</strong>rzoekers<br />
kwam<strong>en</strong> tot an<strong>de</strong>re conclusies. De dier<strong>en</strong>afbeelding<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n niets met jacht te<br />
mak<strong>en</strong>, ze stel<strong>de</strong>n m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> voor. De c<strong>en</strong>trale bizon in <strong>de</strong> grot <strong>van</strong> Altamira zou e<strong>en</strong><br />
vrouwelijk dier zijn dat baart. Het zou <strong>de</strong> c<strong>en</strong>trale positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> vrouw binn<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
maatschappij <strong>van</strong> jager-verzamelaars weergev<strong>en</strong>. De mann<strong>en</strong> zou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gesymboliseerd<br />
door <strong>de</strong> paar<strong>de</strong>n, hert<strong>en</strong> <strong>en</strong> zwijn<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> grot <strong>van</strong> Altamira omring<strong>en</strong> zij <strong>de</strong><br />
bizons. De mann<strong>en</strong> leef<strong>de</strong>n eig<strong>en</strong>lijk aan <strong>de</strong> rand <strong>van</strong> <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>schap, omdat ze vaak<br />
voor langere tijd <strong>de</strong> groep verliet<strong>en</strong> om te jag<strong>en</strong>.<br />
Alexan<strong>de</strong>r Marshack bestu<strong>de</strong>er<strong>de</strong> <strong>de</strong> grotschil<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> met ultraviolet licht <strong>en</strong> hij<br />
bekeek gravures <strong>van</strong> e<strong>en</strong> b<strong>en</strong><strong>en</strong> werktuig. Hij verbijster<strong>de</strong> <strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schap met zijn<br />
bevinding<strong>en</strong>. On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> microscoop zag hij dat er wel 24 soort<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> gebruikt. Het ging hier niet om simpel figuurtjes tek<strong>en</strong><strong>en</strong>, maar hij<br />
ont<strong>de</strong>kte dat <strong>de</strong> maker <strong>de</strong> putjes <strong>en</strong> krasjes over e<strong>en</strong> langere perio<strong>de</strong> had aangebracht.<br />
Het bleek te gaan om <strong>de</strong> notatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong> stan<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> maan over e<strong>en</strong> heel<br />
jaar. Het lijkt dui<strong>de</strong>lijk dat <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s <strong>van</strong> 30.000 jaar gele<strong>de</strong>n door nauwkeurige observatie<br />
ingewikkel<strong>de</strong> structur<strong>en</strong> doorzag <strong>en</strong> in staat was dit vast te legg<strong>en</strong>.<br />
an<strong>de</strong>re cultur<strong>en</strong> <strong>en</strong> interpretatie tracht<strong>en</strong> wij <strong>de</strong> <strong>de</strong>nk- <strong>en</strong><br />
leefwijze <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze prehistorische makers te ontsluit<strong>en</strong>.<br />
Lees: Nauwkeurige observatie<br />
De Hunebedbouwers (3500 v. Chr.)<br />
Van <strong>de</strong> Hunebedbouwers (het Trechterbekervolk) wet<strong>en</strong> we<br />
eig<strong>en</strong>lijk maar heel weinig. In Ne<strong>de</strong>rland is nooit e<strong>en</strong> dorp<br />
of e<strong>en</strong> plattegrond <strong>van</strong> e<strong>en</strong> boer<strong>de</strong>rij teruggevon<strong>de</strong>n. Alle<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> hunebed<strong>de</strong>n zijn achtergeblev<strong>en</strong> in Dr<strong>en</strong>the <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele in Groning<strong>en</strong>. Hier<strong>van</strong> wet<strong>en</strong> we dat ze zijn gebruikt<br />
als grafkel<strong>de</strong>r. Alles wat we <strong>van</strong> dit volk wet<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> we
Nog in 1945 besloot <strong>de</strong> Duitse bezetter op<br />
<strong>de</strong>ze plaats bij Havelte e<strong>en</strong> kleine landingsbaan<br />
aan te legg<strong>en</strong>. Het hiernaast afgebeel<strong>de</strong><br />
hunebed stond in <strong>de</strong> weg. E<strong>en</strong> grote<br />
kuil werd het graf voor <strong>de</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
grafmonum<strong>en</strong>t. Na <strong>de</strong> oorlog groef m<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
st<strong>en</strong><strong>en</strong> uit, maar hoe moest<strong>en</strong> zij in elkaar<br />
gepast. Gelukkig was er in 1918 zorgvuldig<br />
on<strong>de</strong>rzoek gedaan, waarbij e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> het hunebed gemaakt was. Met behulp<br />
<strong>van</strong> die tek<strong>en</strong>ing wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> op hun<br />
plaats gebracht. E<strong>en</strong> hunebed herbouwd.<br />
PREHISTORIE<br />
in <strong>de</strong> EIGEN OMGEvING<br />
De prehistorie bekijk<strong>en</strong> kan on<strong>de</strong>r<br />
an<strong>de</strong>re in <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te Borger <strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong> Rechte Hei<strong>de</strong> bij Goirle. Borger afficheert<br />
zich als <strong>de</strong> ‘hunebed<strong>de</strong>nhoofdstad<br />
<strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland’. En terecht, want<br />
rond <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te ligg<strong>en</strong> elf hunebed<strong>de</strong>n<br />
(op 54 hunebed<strong>de</strong>n totaal<br />
dus hal<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> <strong>van</strong> opgraving<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> hunebed<strong>de</strong>n.<br />
Het Trechterbekervolk is ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> Bandkeramiekers<br />
g<strong>en</strong>oemd naar het aar<strong>de</strong>werk dat zij achterliet<strong>en</strong>. Net als <strong>de</strong><br />
Bandkeramiekers had<strong>de</strong>n zij e<strong>en</strong> do<strong>de</strong>ncultuur. De Bandkeramiekers<br />
begroev<strong>en</strong> hun do<strong>de</strong>n in grafkuil<strong>en</strong>. Do<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
één familie begroef m<strong>en</strong> bij elkaar in e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong><br />
het grafveld. De do<strong>de</strong>n kreg<strong>en</strong> grafgift<strong>en</strong> <strong>en</strong> voedsel mee.<br />
Meestal war<strong>en</strong> het gebruiksvoorwerp<strong>en</strong> uit het dagelijks<br />
lev<strong>en</strong>. Ze war<strong>en</strong> vermoe<strong>de</strong>lijk bedoeld om <strong>de</strong> positie <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
overlev<strong>en</strong><strong>de</strong> in <strong>de</strong> maatschappij aan te dui<strong>de</strong>n. Ze wer<strong>de</strong>n<br />
in Ne<strong>de</strong>rland). Het Nationaal Hunebed<strong>de</strong>n<br />
Informatiec<strong>en</strong>trum is hier<br />
gevestigd, in het Flint’n Hoes (St<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
Huis, zie www.hunebedc<strong>en</strong>trum.nl).<br />
Bij Goirle is e<strong>en</strong> grafheuvel uit het<br />
mid<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> bronstijd gereconstrueerd.<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
De prehistorie belev<strong>en</strong> kan in ons<br />
land in Historisch Op<strong>en</strong>luchtmuseum<br />
Eindhov<strong>en</strong> <strong>en</strong> in het Archeon<br />
bij Alph<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> Rijn. Overig<strong>en</strong>s kun<br />
je in bei<strong>de</strong> park<strong>en</strong> ook voor <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>leeuw<strong>en</strong><br />
terecht. En in het Archeon<br />
ook nog voor <strong>de</strong> Romeinse tijd.<br />
meegegev<strong>en</strong> in <strong>de</strong> verwachting dat in e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>d lev<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
zelf<strong>de</strong> positie ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zou wor<strong>de</strong>n. Aanzi<strong>en</strong>lijke do<strong>de</strong>n<br />
gaf m<strong>en</strong> extra veel voorwerp<strong>en</strong> mee, zodat hun speciale<br />
positie ook na <strong>de</strong> dood dui<strong>de</strong>lijk zou blijk<strong>en</strong>.<br />
Hunebed<strong>de</strong>n zijn st<strong>en</strong><strong>en</strong> grav<strong>en</strong> be<strong>de</strong>kt door e<strong>en</strong><br />
heuvel. Afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> plaats <strong>van</strong> <strong>de</strong> ingang zijn er vijf<br />
typ<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n. M<strong>en</strong> <strong>de</strong>nkt dat <strong>de</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> in <strong>de</strong> winter over<br />
<strong>de</strong> bevror<strong>en</strong> grond wer<strong>de</strong>n verplaatst op sle<strong>de</strong>n of boomstamm<strong>en</strong>.<br />
In al gegrav<strong>en</strong> kuil<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> dan<br />
rechtop gezet, iets naar binn<strong>en</strong> hell<strong>en</strong>d om te voorkom<strong>en</strong><br />
dat het bouwwerk instortte als <strong>de</strong> <strong>de</strong>kst<strong>en</strong><strong>en</strong> erop kwam<strong>en</strong>.<br />
De ruimte tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> draagst<strong>en</strong><strong>en</strong> werd gevuld met zand.<br />
19
20<br />
Prehistorie<br />
Reconstructie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> woning <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hunebedbouwers<br />
(Trechterbekervolk) in het Archeon.<br />
Teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>kant <strong>van</strong> <strong>de</strong> draagst<strong>en</strong><strong>en</strong> maakte m<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
lichtglooi<strong>en</strong><strong>de</strong> helling. Daar trok m<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>kst<strong>en</strong><strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />
omhoog. Daarna werd het zand uit het hunebed gehaald <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> grond met leem <strong>en</strong> klei be<strong>de</strong>kt. Alle hunebed<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong><br />
hun ingang op het zui<strong>de</strong>n (zonzij<strong>de</strong>) <strong>en</strong> zijn gebouwd in<br />
<strong>de</strong> richting oost-west (zonsopgang-zonson<strong>de</strong>rgang). Voor<br />
<strong>de</strong> hunebed<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n gebrok<strong>en</strong> vuurst<strong>en</strong><strong>en</strong> voorwerp<strong>en</strong><br />
aangetroff<strong>en</strong> <strong>en</strong> grote houtskoolvlekk<strong>en</strong>. Wellicht hebb<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>ze plekk<strong>en</strong> als offerplaats gedi<strong>en</strong>d. Maar misschi<strong>en</strong> zit het<br />
geheim <strong>van</strong> <strong>de</strong> hunebed<strong>de</strong>n in het rotsblok zelf. Ste<strong>en</strong> had<br />
t<strong>en</strong>slotte het eeuwige lev<strong>en</strong>.<br />
Lees: Prehistorie in eig<strong>en</strong> omgeving<br />
1.2.5 De eerste ste<strong>de</strong>n<br />
In <strong>de</strong> tijd dat er hunebed<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n gebouwd in het huidige<br />
Dr<strong>en</strong>the, ontston<strong>de</strong>n in het Mid<strong>de</strong>n-Oost<strong>en</strong> <strong>de</strong> eerste<br />
ste<strong>de</strong>n. Jericho gaat door voor <strong>de</strong> oudste stad. Uruk, Ur,<br />
Babylon ontston<strong>de</strong>n in Mesopotamië (nu Irak). Luxor <strong>en</strong><br />
Karnak in <strong>de</strong> Egyptische Nijlvallei. Zij zou<strong>de</strong>n uitgroei<strong>en</strong> tot<br />
c<strong>en</strong>tra <strong>van</strong> macht <strong>en</strong> cultuur. De ste<strong>de</strong>n lag<strong>en</strong> in gebie<strong>de</strong>n<br />
waar jaarlijks grote <strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> laagvlakt<strong>en</strong> overstroom<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe bo<strong>de</strong>mlaag zich afzette.<br />
Het sluit aan bij <strong>de</strong> meest aangehang<strong>en</strong> theorie voor het<br />
ontstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong> eerste ste<strong>de</strong>n. Die zou<strong>de</strong>n zijn ontstaan<br />
in e<strong>en</strong> vruchtbare omgeving, waardoor <strong>de</strong> bevolking naast<br />
zelfvoorzi<strong>en</strong><strong>en</strong>d te zijn <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> ne<strong>de</strong>rzetting han<strong>de</strong>l kon<br />
drijv<strong>en</strong>. Door dit surplus aan voedingsmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> kon<strong>de</strong>n<br />
zij overgaan tot e<strong>en</strong> specialisatie <strong>van</strong> arbeid. Naast landbouwers<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> verwerkers <strong>van</strong> landbouwproduct<strong>en</strong>, zoals<br />
bakkers <strong>en</strong> slagers, valt te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> aan handwerkslie<strong>de</strong>n als<br />
sme<strong>de</strong>n, scho<strong>en</strong>- <strong>en</strong> kleermakers. Maar ook aan priesters,<br />
ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rwijzers.<br />
Dit betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> eerste ste<strong>de</strong>n gedateerd wor<strong>de</strong>n na<br />
<strong>de</strong> Neolithische revolutie, op zijn vroegst zo’n 10.000 jaar<br />
gele<strong>de</strong>n. Pas zo’n 6000 jaar gele<strong>de</strong>n groei<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze plaats<strong>en</strong><br />
uit tot <strong>de</strong> bov<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> machtsc<strong>en</strong>tra.<br />
Ger<strong>en</strong>ommeer<strong>de</strong> oudjes<br />
Jericho wordt <strong>de</strong> oudste stad ter wereld g<strong>en</strong>oemd. De oudste<br />
vondst<strong>en</strong> die wijz<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> ne<strong>de</strong>rzetting dateert m<strong>en</strong> zelfs<br />
11.000 jaar oud. Jericho speelt e<strong>en</strong> belangrijke rol in het<br />
Ou<strong>de</strong> Testam<strong>en</strong>t. Wanneer Jozua met het joodse volk het<br />
beloof<strong>de</strong> land betreedt, wet<strong>en</strong> zij Jericho in te nem<strong>en</strong> door<br />
zev<strong>en</strong> dag<strong>en</strong> ie<strong>de</strong>re dag e<strong>en</strong>maal rond <strong>de</strong> stad te trekk<strong>en</strong>.<br />
Op <strong>de</strong> zev<strong>en</strong><strong>de</strong> dag laat Jozua <strong>de</strong> bazuin<strong>en</strong> schall<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />
volk luid roep<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> mur<strong>en</strong> <strong>van</strong> Jericho zou<strong>de</strong>n zijn ingestort.<br />
Volg<strong>en</strong>s archeolog<strong>en</strong> is het instort<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> mur<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Jericho ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>malige gebeurt<strong>en</strong>is. On<strong>de</strong>rzoek wijst uit dat<br />
tuss<strong>en</strong> 3000 <strong>en</strong> 2300 v. Chr. <strong>de</strong> mur<strong>en</strong> zeker zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong> maal<br />
opnieuw zijn opgebouwd. De stad in zijn huidige vorm zou<br />
rond 1900 v. Chr. zijn ontstaan.<br />
Çatal Hüyük, in <strong>de</strong> buurt <strong>van</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne stad Konya<br />
(Anatolie, Turkije) wordt ook vaak g<strong>en</strong>oemd in <strong>de</strong> rij <strong>van</strong><br />
vroege ste<strong>de</strong>n. Die stad zou rond 7500 v. Chr. zijn ontstaan,<br />
ging zo’n 1300 jaar later weer t<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>en</strong> werd pas in 1958<br />
ont<strong>de</strong>kt. Maar voor veel archeolog<strong>en</strong> is het – ondanks <strong>de</strong><br />
interessante vondst<strong>en</strong> – eig<strong>en</strong>lijk niet meer dan e<strong>en</strong> groot<br />
dorp.<br />
Babylon, waar<strong>van</strong> wordt aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat het zo’n 3700<br />
jaar gele<strong>de</strong>n <strong>de</strong> grootste stad op aar<strong>de</strong> was, spreekt het<br />
meest tot <strong>de</strong> verbeelding. De hang<strong>en</strong><strong>de</strong> tuin<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> stad<br />
wor<strong>de</strong>n gerek<strong>en</strong>d tot <strong>de</strong> klassieke zev<strong>en</strong> wereldwon<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Babylon speelt ook op verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> plaats<strong>en</strong> in het Ou<strong>de</strong><br />
Testam<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> rol. Het bek<strong>en</strong>dste is het verhaal <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
tor<strong>en</strong> <strong>van</strong> Babel. De m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> beslot<strong>en</strong> e<strong>en</strong> tor<strong>en</strong> te bouw<strong>en</strong><br />
die hun toegang zou gev<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> hemel. Hun hoogmoed<br />
werd bestraft. Op e<strong>en</strong> ocht<strong>en</strong>d bleek ie<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re taal<br />
te sprek<strong>en</strong>. Omdat zij elkaar niet meer verston<strong>de</strong>n, moest<strong>en</strong><br />
zij hun arbeid stak<strong>en</strong>. Het is <strong>de</strong> verklaring voor onze uitdrukking<br />
‘e<strong>en</strong> Babylonische spraakverwarring’.<br />
De sprong naar Europa<br />
In <strong>de</strong> tijd dat Babylon metropool <strong>van</strong> <strong>de</strong> wereld was, <strong>de</strong>ed<br />
zich ook e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re interessante ontwikkeling voor. Ongeveer<br />
4000 jaar gele<strong>de</strong>n ontston<strong>de</strong>n <strong>de</strong> eerste ste<strong>de</strong>lijke
ne<strong>de</strong>rzetting<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> eilan<strong>de</strong>ngroep in het oostelijke <strong>de</strong>el<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> Egeïsche Zee, het huidige Griek<strong>en</strong>land. Het war<strong>en</strong><br />
grot<strong>en</strong><strong>de</strong>els rotseilan<strong>de</strong>n waar <strong>de</strong> eer<strong>de</strong>rg<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> gunstige<br />
voorwaar<strong>de</strong>n voor ste<strong>de</strong>nvorming ontbrak<strong>en</strong>. Door het<br />
maximale te hal<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> natuurlijke omgeving slaag<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong> bewoners erin <strong>de</strong> plaats<strong>en</strong> tot bloei te lat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Zo<br />
voeg<strong>de</strong>n zij aan <strong>de</strong> landbouw bijvoorbeeld naast graanbouw,<br />
ook wijn- <strong>en</strong> olijfbouw toe. Vistechniek<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n verbeterd.<br />
Enkele kleinere eilan<strong>de</strong>n kwam<strong>en</strong> tot ontwikkeling door <strong>de</strong><br />
vondst, ontginning, ontwikkeling <strong>van</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l in grondstoff<strong>en</strong><br />
als lood, zilver <strong>en</strong> marmer. En dan was er nog <strong>de</strong><br />
hele bijzon<strong>de</strong>re ligging. Kreta is daar het beste voorbeeld<br />
<strong>van</strong>.<br />
De noordkust <strong>van</strong> het eiland heeft vele baai<strong>en</strong> die het<br />
eiland toegankelijk mak<strong>en</strong>. De zuidkust rijst steil uit het<br />
water omhoog <strong>en</strong> vormt e<strong>en</strong> goed oriëntatiepunt. Maar ook<br />
<strong>de</strong> ligging is voor <strong>de</strong> scheepvaart i<strong>de</strong>aal. Het eiland was e<strong>en</strong><br />
kruispunt voor schep<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> Nijl<strong>de</strong>lta <strong>en</strong> voor schep<strong>en</strong> die<br />
via Cyprus met product<strong>en</strong> uit Mesopotamië kwam<strong>en</strong>. Kreta<br />
werd in <strong>de</strong> ‘Gou<strong>de</strong>n Tijd’ <strong>van</strong> <strong>de</strong> Minoïsche beschaving<br />
(vernoemd naar <strong>de</strong> leg<strong>en</strong>darische koning Minos), 2000 tot<br />
1450 v. Chr., het brandpunt <strong>van</strong> <strong>de</strong> hoogste cultur<strong>en</strong> uit <strong>de</strong><br />
ou<strong>de</strong> wereld.<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
De eilandbewoners bouw<strong>de</strong>n tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> geduchte militaire<br />
vloot die hun positie bescherm<strong>de</strong> <strong>en</strong> waarmee zij het oostelijke<br />
<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> Egeïsche Zee beheerst<strong>en</strong>.<br />
Kreta zelf k<strong>en</strong><strong>de</strong> laagvlakt<strong>en</strong> met grote graanoogst<strong>en</strong>;<br />
berghelling<strong>en</strong> met olijf-, kastanje- <strong>en</strong> not<strong>en</strong>bom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Intre<strong>de</strong> Alexan<strong>de</strong>r <strong>de</strong> Grote in Babylon door Jacques Martin.<br />
21
22<br />
Prehistorie<br />
veeteelt. Daarnaast vul<strong>de</strong>n visrijke oevers <strong>de</strong> voedselvoorra<strong>de</strong>n<br />
aan.<br />
De ste<strong>de</strong>n lag<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> kust. De oudste Europese stad,<br />
Knossos, was er e<strong>en</strong> <strong>van</strong>. Rest<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> groot paleiz<strong>en</strong>complex<br />
wor<strong>de</strong>n toegeschrev<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> mythische koning<br />
Minos. Vandaar dat wij sprek<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Minoïsche beschaving.<br />
Lees: Griekse Goe<strong>de</strong> tij<strong>de</strong>n, slechte tij<strong>de</strong>n<br />
1.2.6 Bronstijd (2100 v. Chr. - 700 v. Chr.)<br />
Tot ongeveer 4000 jaar gele<strong>de</strong>n war<strong>en</strong> alle voorwerp<strong>en</strong> in<br />
ons land <strong>van</strong> ste<strong>en</strong>, hout of be<strong>en</strong>. Vooral het relatief makkelijk<br />
te bewerk<strong>en</strong> vuurste<strong>en</strong> werd veel gebruikt. Dit wordt<br />
daarom <strong>de</strong> ste<strong>en</strong>tijd g<strong>en</strong>oemd. In latere grav<strong>en</strong> zijn ook<br />
koper<strong>en</strong> voorwerp<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n. Maar voor werktuig<strong>en</strong> was<br />
koper te zacht. To<strong>en</strong> ont<strong>de</strong>kt werd dat koper door toevoeging<br />
<strong>van</strong> tin har<strong>de</strong>r wordt <strong>en</strong> zich beter laat bewerk<strong>en</strong>,<br />
ontstond er e<strong>en</strong> nieuw metaal: brons.<br />
Deze bronz<strong>en</strong> voorwerp<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n zo k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d dat<br />
archeolog<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> perio<strong>de</strong> naar vernoemd hebb<strong>en</strong>: <strong>de</strong><br />
bronstijd. Ze wer<strong>de</strong>n gemaakt door <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorwerp<strong>en</strong><br />
uit te houw<strong>en</strong> in ste<strong>en</strong>. Hierop werd e<strong>en</strong> waslaag<br />
aangebracht, waarna er brons in werd gegot<strong>en</strong>. De to<strong>en</strong>malige<br />
bewoners <strong>van</strong> het huidige Ne<strong>de</strong>rland moest<strong>en</strong> zuinig<br />
met brons omgaan, omdat hier ge<strong>en</strong> koper of tin in <strong>de</strong><br />
bo<strong>de</strong>m zit. Koper <strong>en</strong> tin zijn dus voorbeel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> vroege<br />
han<strong>de</strong>lsproduct<strong>en</strong>. Bronsgieters trokk<strong>en</strong> door West-Europa<br />
<strong>en</strong> ruil<strong>de</strong>n hun k<strong>en</strong>nis voor voedsel <strong>en</strong> kleding. Han<strong>de</strong>lar<strong>en</strong><br />
ruil<strong>de</strong>n <strong>de</strong> grondstoff<strong>en</strong> waarschijnlijk teg<strong>en</strong> landbouwpro-<br />
Griekse Goe<strong>de</strong> tij<strong>de</strong>n, slechte tij<strong>de</strong>n<br />
duct<strong>en</strong>, vee, hui<strong>de</strong>n <strong>en</strong> barnste<strong>en</strong>. Voor ons land dater<strong>en</strong><br />
wij <strong>de</strong> bronstijd tuss<strong>en</strong> 2100 v. Chr. <strong>en</strong> 700 v. Chr. De<br />
k<strong>en</strong>nis kwam uit het Mid<strong>de</strong>n-Oost<strong>en</strong>. Daar wer<strong>de</strong>n al rond<br />
3000 v. Chr. bronz<strong>en</strong> voorwerp<strong>en</strong> gemaakt.<br />
1.2.7 IJzertijd (700 v. Chr. - 50 v. Chr.)<br />
Rond 700 v. Chr. werd weer e<strong>en</strong> nieuw metaal geïntroduceerd:<br />
ijzer. IJzer was veel har<strong>de</strong>r dan koper <strong>en</strong> liet zich dus<br />
moeilijk bewerk<strong>en</strong>. Maar het was steviger <strong>en</strong> duurzamer dan<br />
brons. To<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> metho<strong>de</strong> werd ont<strong>de</strong>kt voor <strong>de</strong> bewerking<br />
ging<strong>en</strong> ijzer<strong>en</strong> voorwerp<strong>en</strong> <strong>de</strong> koper<strong>en</strong> <strong>en</strong> bronz<strong>en</strong><br />
voorwerp<strong>en</strong> verdring<strong>en</strong>. Belangrijk was ook dat ijzererts wél<br />
in onze strek<strong>en</strong> werd gevon<strong>de</strong>n, in teg<strong>en</strong>stelling tot koper.<br />
Omdat ijzer snel oxi<strong>de</strong>ert, is er <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorwerp<strong>en</strong> uit <strong>de</strong><br />
ijzertijd weinig overgeblev<strong>en</strong>.<br />
Invloed <strong>van</strong> ijzer<br />
IJzer had invloed op <strong>de</strong> landbouw. De hout<strong>en</strong> spa<strong>de</strong> werd<br />
aan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rkant verstevigd met ijzer. En ook <strong>de</strong> ploeg werd<br />
verbeterd. En natuurlijk wer<strong>de</strong>n ook <strong>de</strong> wap<strong>en</strong>s verbeterd.<br />
De ijzertijd heeft grote invloed gehad op het landschap.<br />
Om ijzer te mak<strong>en</strong> war<strong>en</strong> flinke hoeveelhe<strong>de</strong>n houtskool<br />
nodig, dus er werd veel bos gekapt. Daardoor ontston<strong>de</strong>n<br />
zandverstuiving<strong>en</strong> <strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n er gebie<strong>de</strong>n onvruchtbaar.<br />
De bewoners in <strong>de</strong> IJzertijd<br />
De volk<strong>en</strong> die in <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> ons land binn<strong>en</strong>trokk<strong>en</strong>,<br />
k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> wij bij naam. Het war<strong>en</strong> Keltische stamm<strong>en</strong> uit<br />
Gallië. Zij vestig<strong>de</strong>n zich in wat nu Noord-Brabant <strong>en</strong><br />
Limburg is.<br />
Dat Zeus zijn voorlief<strong>de</strong> voor vrouw<strong>en</strong> niet beperkte tot zijn god<strong>de</strong>lijke eega Hera, is in vele Griekse myth<strong>en</strong> terug te vin<strong>de</strong>n.<br />
E<strong>en</strong> voorbeeld is <strong>de</strong> koningsdochter Europa die Zeus in <strong>de</strong> gedaante <strong>van</strong> e<strong>en</strong> stier naar Kreta ontvoert. Europa baart Zeus<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>van</strong> die kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> is Minos. Minos huwt e<strong>en</strong> Kret<strong>en</strong>zische <strong>van</strong> hoge afkomst, Parsiphaë.<br />
Wanneer <strong>de</strong> koning <strong>van</strong> Kreta kin<strong>de</strong>rloos overlijdt, doet Minos aanspraak op <strong>de</strong> troon. Hij zegt <strong>de</strong> steun <strong>van</strong> <strong>de</strong> go<strong>de</strong>n te<br />
hebb<strong>en</strong>. De Kret<strong>en</strong>zers will<strong>en</strong> daar dan e<strong>en</strong> bewijs <strong>van</strong> zi<strong>en</strong>. Minos offert aan Poseidon, als heerser over <strong>de</strong> zeeën natuurlijk<br />
e<strong>en</strong> zeer belangrijke god voor <strong>de</strong> eilandbewoners, <strong>en</strong> vraagt hem als bewijs voor zijn recht op <strong>de</strong> troon e<strong>en</strong> stier uit <strong>de</strong> zee te<br />
lat<strong>en</strong> opduik<strong>en</strong>. Minos belooft <strong>de</strong>ze stier dan weer aan Poseidon te offer<strong>en</strong>.<br />
Poseidon laat het won<strong>de</strong>r geschie<strong>de</strong>n. Maar als Minos het prachtige beest ziet, besluit hij het als fokdier voor zijn eig<strong>en</strong><br />
kud<strong>de</strong>n te hou<strong>de</strong>n.<br />
De wraak <strong>van</strong> <strong>de</strong> god overtreft <strong>de</strong> schaamteloze daad <strong>van</strong> Minos. Parsiphaë wordt getroff<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> verblin<strong>de</strong>n<strong>de</strong> lief<strong>de</strong><br />
voor <strong>de</strong> stier. Zij baart uitein<strong>de</strong>lijk e<strong>en</strong> monster: half m<strong>en</strong>s, half stier: <strong>de</strong> minotaurus.
Van <strong>de</strong> vele heuveltjes die in met name op <strong>de</strong> Veluwe te vin<strong>de</strong>n zijn<br />
kun je lekker afr<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Deze typische ron<strong>de</strong> bergjes zijn prehistorische<br />
grafheuvels. De meeste zijn tuss<strong>en</strong> 3000 <strong>en</strong> 600 v. Chr.<br />
gemaakt. Er wer<strong>de</strong>n m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in begrav<strong>en</strong> of er wer<strong>de</strong>n urn<strong>en</strong> met<br />
as <strong>van</strong> overle<strong>de</strong>n<strong>en</strong> in geplaatst. In Ne<strong>de</strong>rland zijn totaal zo’n 3000<br />
grafheuvels geregistreerd, <strong>de</strong> meeste in Gel<strong>de</strong>rland. Begin 20 e eeuw<br />
war<strong>en</strong> <strong>de</strong> heuvels e<strong>en</strong> populair doelwit <strong>van</strong> schatgravers. Ook zijn ze<br />
on<strong>de</strong>rzocht door archeolog<strong>en</strong>, die er grafgift<strong>en</strong> in gevon<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong>.<br />
De grafheuvels, ook <strong>de</strong>ze bij Ermelo, zijn teg<strong>en</strong>woordig leeg.<br />
Ook <strong>de</strong> Kelt<strong>en</strong> verbrand<strong>de</strong>n hun do<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong><strong>de</strong>n <strong>de</strong> as <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> be<strong>en</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> in urn<strong>en</strong>.<br />
In het noor<strong>de</strong>n trokk<strong>en</strong> omstreeks 600 v. Chr. Germaanse<br />
Friez<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Dr<strong>en</strong>tse zandgron<strong>de</strong>n naar het Groningse<br />
<strong>en</strong> Friese kustgebied. De ontbossing nam toe <strong>en</strong> zandver-<br />
4.400.000 jaar gele<strong>de</strong>n<br />
oudste fossiel<strong>en</strong> m<strong>en</strong>sachtig<strong>en</strong><br />
2 - 1.500.000 jaar gele<strong>de</strong>n<br />
homo erectus<br />
35.000 jaar gele<strong>de</strong>n<br />
homo sapi<strong>en</strong>s sapi<strong>en</strong>s<br />
35.000 jaar gele<strong>de</strong>n<br />
eerste kunstuiting<strong>en</strong><br />
12.000 jaar gele<strong>de</strong>n<br />
ein<strong>de</strong> laatste ijstijd<br />
12.000 jaar gele<strong>de</strong>n<br />
R<strong>en</strong>dierjagers<br />
10.000 jaar gele<strong>de</strong>n<br />
boer<strong>en</strong> in het Nabije Oost<strong>en</strong><br />
7.500 jaar gele<strong>de</strong>n<br />
Trijntje<br />
5300 v. Chr.<br />
Bandkeramiekers<br />
3500 v. Chr.<br />
Hunebedbouwers<br />
(Trechterbekervolk)<br />
3000 v. Chr.<br />
wiel uitgevon<strong>de</strong>n<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
stuiving<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> het lev<strong>en</strong> op <strong>de</strong> zandgron<strong>de</strong>n steeds<br />
moeilijker. Daarom trokk<strong>en</strong> vel<strong>en</strong> weg naar <strong>de</strong> noor<strong>de</strong>lijke<br />
kuststrek<strong>en</strong>. Zij bouw<strong>de</strong>n hun boer<strong>de</strong>rij<strong>en</strong>, stall<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorraadschur<strong>en</strong><br />
op kunstmatige heuvels, terp<strong>en</strong> of wier<strong>de</strong>n<br />
g<strong>en</strong>aamd. Zo war<strong>en</strong> ze beschermd teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> willekeur <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> zee.<br />
Mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> bestaan<br />
De Kelt<strong>en</strong> war<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>. De Friez<strong>en</strong> leef<strong>de</strong>n vooral <strong>van</strong><br />
veeteelt. ’s Zomers graas<strong>de</strong> het vee op <strong>de</strong> grasvel<strong>de</strong>n om<br />
<strong>de</strong> terp, ’s winters stond het op stal. De run<strong>de</strong>r<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n<br />
gebruikt als melkvee, slachtvee <strong>en</strong> trekdier. Op <strong>de</strong> akkers op<br />
<strong>de</strong> terp <strong>en</strong> op het land buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> terp<strong>en</strong>, dat alle<strong>en</strong> bij hoge<br />
waterstan<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rliep, werd <strong>en</strong>ige akkerbouw beoef<strong>en</strong>d.<br />
Schap<strong>en</strong> zorg<strong>de</strong>n voor wol, waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> vrouw<strong>en</strong> kledingstukk<strong>en</strong><br />
maakt<strong>en</strong>.<br />
Han<strong>de</strong>l<br />
De han<strong>de</strong>l werd in <strong>de</strong>ze tijd int<strong>en</strong>siever. E<strong>en</strong> belangrijk<br />
han<strong>de</strong>lsproduct dat aan <strong>de</strong> kust<strong>en</strong> gewonn<strong>en</strong> werd, was<br />
zout. Zout maakte het et<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> smakelijker, maar<br />
was ook e<strong>en</strong> belangrijk conserveringsmid<strong>de</strong>l.<br />
Ein<strong>de</strong> prehistorie<br />
De prehistorie in het huidige Ne<strong>de</strong>rland eindigt in 50 v. Chr.<br />
De Romein<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> dan over onze gewest<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee<br />
begint <strong>de</strong> (proto)historie.<br />
2100 v. Chr.<br />
Ein<strong>de</strong> ste<strong>en</strong>tijd<br />
1700 v. Chr.<br />
Bronstijd<br />
700 v. Chr. – 50 v. Chr.<br />
IJzertijd<br />
23
24<br />
Prehistorie<br />
verklaring <strong>van</strong> <strong>de</strong> tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> in <strong>de</strong> kaart.<br />
De uitgebrei<strong>de</strong> verhal<strong>en</strong> over <strong>de</strong> vondst<strong>en</strong> vind je op <strong>de</strong> website<br />
www.geschie<strong>de</strong>nisgev<strong>en</strong>.<strong>van</strong>gorcum.nl.<br />
Groning<strong>en</strong><br />
Pootafdrukk<strong>en</strong> <strong>van</strong> run<strong>de</strong>r<strong>en</strong> in Helpermaar,<br />
bij <strong>de</strong> restant<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> woonstalhuis,<br />
gebouwd ong. 600 v. Chr.<br />
Knuppelweg<strong>en</strong>, Bourtanger Moor, <strong>van</strong><br />
Dr<strong>en</strong>the tot Westfal<strong>en</strong>, ca. 3500 v. Chr.<br />
Friesland<br />
De ste<strong>en</strong>kist <strong>van</strong> Rijs is e<strong>en</strong> archeologische<br />
vondst <strong>van</strong> e<strong>en</strong> graf bij Rijs in <strong>de</strong><br />
Ne<strong>de</strong>rlandse provincie Friesland. Datering<br />
onbek<strong>en</strong>d, waarschijnlijk 3500 v. Chr.<br />
Terp<strong>en</strong> in Friesland, Hogebeintum is <strong>de</strong><br />
oudste, 500 v. Chr.<br />
Dr<strong>en</strong>the<br />
Kano <strong>van</strong> Pesse (bij Hoogeve<strong>en</strong>) oudste boot<br />
ter wereld, tuss<strong>en</strong> 8200 <strong>en</strong> 7600 v. Chr.<br />
Het kral<strong>en</strong>snoer <strong>van</strong> Exloo is e<strong>en</strong> kral<strong>en</strong>snoer<br />
uit <strong>de</strong> bronstijd, ca. 1600 v. Chr.<br />
Hunebed<strong>de</strong>n, 3500 v. Chr.<br />
Ve<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>, paar <strong>van</strong> Weerdinge, 450–30/15<br />
v. Chr.<br />
Overijssel<br />
Woodh<strong>en</strong>ge <strong>van</strong> Zwolle uit <strong>de</strong> Bronstijd<br />
(1700 – 700 v. Chr.)<br />
Neolithisch mes, Nean<strong>de</strong>rthaler bladspits<br />
40.000 jaar oud<br />
Flevoland<br />
Bronz<strong>en</strong> vleugelbijl, IJsselmeer 1400 -1200<br />
v. Chr.<br />
Swifterbant, Swifterbantman ca. 4200 v. Chr.<br />
Utrecht<br />
Zwaard <strong>van</strong> Jutphaas op e<strong>en</strong> zwaard lijk<strong>en</strong>d<br />
bronz<strong>en</strong> prestigeobject, 1800 - 1500 v. Chr.<br />
Maarn, onversier<strong>de</strong> grafurn 1200-1000<br />
v. Chr.<br />
Noord-Holland<br />
Neolithische kano, Wieringermeer, rond<br />
3000 v. Chr.<br />
Jachtboemerang, Vels<strong>en</strong> 550 v. Chr.<br />
Klokbeker, Hilversum <strong>van</strong> -2700 tot -2400<br />
Zuid-Holland<br />
Trijntje Hardinxveld-Giess<strong>en</strong>dam, 7500 jaar<br />
gele<strong>de</strong>n.<br />
Fuik Bergsch<strong>en</strong>hoek ruim 6000 jaar oud<br />
Bij Vlaarding<strong>en</strong><br />
Krabbeplasman, bij Vlaarding<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n<br />
skelet 3.300 jaar oud is. Het oudste<br />
m<strong>en</strong>selijke DNA dat ooit in Ne<strong>de</strong>rland is<br />
gevon<strong>de</strong>n, 3300 jaar oud.<br />
Zeeland<br />
Nean<strong>de</strong>rthaler sche<strong>de</strong>lkapje, Krijn<br />
g<strong>en</strong>oemd, oudste vondst Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
Nean<strong>de</strong>rthaler.100000 jaar oud.<br />
Vuurst<strong>en</strong><strong>en</strong> pijlpunt, Nieuw Nam<strong>en</strong>,<br />
Zeeland, 1500 v. Chr.<br />
Noord-Brabant<br />
Grafheuvel, Veldhov<strong>en</strong>, 1600 - 1000 v. Chr.<br />
Het Mannetje <strong>van</strong> Willemstad, eik<strong>en</strong>hout<strong>en</strong><br />
beeldje is e<strong>en</strong> bijna 6500 jaar<br />
Zwaard, Oss e<strong>en</strong> graf met daarin o.a. e<strong>en</strong><br />
zwaard <strong>van</strong> goud <strong>en</strong> ijzer, ca. 800 v. Chr.<br />
Limburg<br />
Rijckholt, vuurste<strong>en</strong>mijn<strong>en</strong>, 3950 tot - 2650<br />
v. Chr.<br />
Oudste tek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland, Sint Odili<strong>en</strong>berg,<br />
12.000 jaar oud.
1.3 De les- <strong>en</strong> verwerkingssuggesties<br />
1.3.1 Less<strong>en</strong> met behulp <strong>van</strong> <strong>de</strong> achtergrondinformatie<br />
Met <strong>de</strong> informatie uit paragraaf 1.2 kun je in ie<strong>de</strong>r geval<br />
less<strong>en</strong> voorberei<strong>de</strong>n over:<br />
• noma<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> prehistorie, noma<strong>de</strong>n in onze tijd;<br />
• <strong>de</strong> leefwijze <strong>van</strong> jagers-verzamelaars/R<strong>en</strong>dierjagers);<br />
• <strong>de</strong> overgang naar <strong>de</strong> landbouw;<br />
• <strong>de</strong> wereld <strong>van</strong> Trijntje;<br />
• <strong>de</strong> Hunebedbouwers;<br />
• het ontstaan <strong>van</strong> ste<strong>de</strong>n<br />
• <strong>de</strong> gedachtewereld <strong>van</strong> <strong>de</strong> prehistorische m<strong>en</strong>s;<br />
• hoe wij aan k<strong>en</strong>nis over <strong>de</strong> prehistorie kom<strong>en</strong>;<br />
• on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> prehistorie in kleinere perio<strong>de</strong>n<br />
(ste<strong>en</strong>tijd, bronstijd <strong>en</strong> ijzertijd) naar gebruik <strong>van</strong> het<br />
belangrijkste materiaal voor gereedschapp<strong>en</strong>.<br />
1.3.2 Aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> suggesties<br />
Voor k<strong>en</strong>nis over <strong>de</strong> prehistorie is <strong>de</strong> historicus volledig<br />
afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> archeoloog <strong>en</strong> <strong>de</strong> paleontoloog. E<strong>en</strong><br />
goe<strong>de</strong> aanleiding om in je geschie<strong>de</strong>nisless<strong>en</strong> aandacht te<br />
beste<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> werkwijze <strong>van</strong> <strong>de</strong> archeoloog.<br />
Aan <strong>de</strong> slag met geschie<strong>de</strong>nis in groeve ’t Rooth in Limburg. Voor<br />
motiver<strong>en</strong><strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> die te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met het ontstaan <strong>van</strong><br />
lev<strong>en</strong> in het huidige Ne<strong>de</strong>rland is officieel ge<strong>en</strong> ruimte in tijdvakk<strong>en</strong><br />
noch canon.<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
Archeologisch schatgrav<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> archeoloog heeft twee zekerhe<strong>de</strong>n. T<strong>en</strong> eerste dat <strong>de</strong><br />
m<strong>en</strong>s beschutting zoekt teg<strong>en</strong> het weer, wil<strong>de</strong> dier<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>re m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. En t<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> dat e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s moet et<strong>en</strong>.<br />
Dus laat <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s rest<strong>en</strong> achter: bott<strong>en</strong>, potscherv<strong>en</strong>, werktuig<strong>en</strong>,<br />
et<strong>en</strong>srest<strong>en</strong>. Naar die plekk<strong>en</strong> zal <strong>de</strong> archeoloog<br />
zoek<strong>en</strong>.<br />
Spel<strong>en</strong><strong>de</strong>rwijs k<strong>en</strong>nismak<strong>en</strong> met archeologie<br />
• Verstop in <strong>de</strong> zandtafel (l<strong>en</strong><strong>en</strong> in <strong>de</strong> kleuterbouw) vondst<strong>en</strong>.<br />
Bijvoorbeeld botjes <strong>van</strong> <strong>de</strong> kip die je hebt geget<strong>en</strong><br />
(ev<strong>en</strong> schoonkok<strong>en</strong>), e<strong>en</strong> bierdop, bewerkte (kapotgeslag<strong>en</strong>)<br />
st<strong>en</strong><strong>en</strong>, muntgeld, scherv<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bordje of<br />
kopje, et cetera. In <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>bouw kun je echt te werk<br />
gaan als e<strong>en</strong> archeoloog: eerst in vakk<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>l<strong>en</strong>,<br />
nummer<strong>en</strong>, dan <strong>de</strong> vondst<strong>en</strong> noter<strong>en</strong>. Bespreek elke<br />
vondst. Is het oud? Hoe kun je dat zi<strong>en</strong>? Is het nog<br />
herk<strong>en</strong>baar? Wie zou het kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> achtergelat<strong>en</strong>?<br />
Je kunt ook verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> be<strong>en</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>. Je kunt ook<br />
in botjes krass<strong>en</strong>, ze e<strong>en</strong> beetje bewerk<strong>en</strong> of versier<strong>en</strong>.<br />
Ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> dit?<br />
• Informeer bij <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te of <strong>de</strong> plaatselijke oudheidkundige<br />
(archeologische) ver<strong>en</strong>iging of er erg<strong>en</strong>s in <strong>de</strong><br />
buurt opgraving<strong>en</strong> zijn. Ga daar kijk<strong>en</strong> met <strong>de</strong> klas of<br />
maak er zelf foto’s. Haal <strong>de</strong> plaatselijke opgraving op die<br />
manier in <strong>de</strong> klas. Voor meer informatie kun je terecht<br />
op <strong>de</strong> site www.archeos.nl<br />
• Techniek <strong>van</strong> het opgrav<strong>en</strong>. Deze activiteit kun je buit<strong>en</strong><br />
do<strong>en</strong>. Aansluit<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> pauze bijvoorbeeld. Vul e<strong>en</strong><br />
emmer ongeveer voor e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> met aar<strong>de</strong>. Gooi hier<br />
25
26<br />
Prehistorie<br />
wat zaadjes in (bijvoorbeeld sesamzaadjes), m<strong>en</strong>g ze<br />
erdoor, giet er vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> laagje water over, zodat er<br />
ongeveer vijf c<strong>en</strong>timeter water op blijft staan. Je zult nu<br />
zi<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> zaadjes (<strong>en</strong> wie weet nog an<strong>de</strong>re archeologische<br />
voorwerp<strong>en</strong> zoals botsplinters <strong>en</strong> viss<strong>en</strong>schubb<strong>en</strong>)<br />
naar bov<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> drijv<strong>en</strong>. Je kunt ze er nu met e<strong>en</strong><br />
theezeefje (of visnetje) uitschepp<strong>en</strong>. Deze techniek<br />
heet floater<strong>en</strong> <strong>en</strong> is ontwikkeld door Stuart Struever in<br />
<strong>de</strong> jar<strong>en</strong> ’70 <strong>van</strong> <strong>de</strong> 20 e eeuw. Handscho<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn wel<br />
handig.<br />
Bron: Nick Arnold (2002), Ongelooflijke gave opgraving<strong>en</strong>.<br />
Kluitman.<br />
Opsporing verzocht: het meisje <strong>van</strong> Y<strong>de</strong><br />
Het werk <strong>van</strong> <strong>de</strong> archeoloog laat zich goed vergelijk<strong>en</strong> met<br />
dat <strong>van</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>tective. Hij moet e<strong>en</strong> aantal spor<strong>en</strong> combiner<strong>en</strong><br />
tot e<strong>en</strong> (sluit<strong>en</strong>d) verhaal. Begin je les met het<br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> politiebericht.<br />
Hier volgt e<strong>en</strong> politiebericht. In <strong>de</strong> Dr<strong>en</strong>tse Runsloot<br />
werd afgelop<strong>en</strong> ocht<strong>en</strong>d e<strong>en</strong> zesti<strong>en</strong>jarig meisje<br />
dood aangetroff<strong>en</strong>. Zij is achtergelat<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> sloot.<br />
Volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> eerste on<strong>de</strong>rzoek is het meisje door<br />
verwurging om het lev<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong>. Het slachtoffer<br />
is gevon<strong>de</strong>n met om haar hals e<strong>en</strong> soort sjaal.<br />
E<strong>en</strong>ie<strong>de</strong>r die inlichting<strong>en</strong> kan verschaff<strong>en</strong> over<br />
het slachtoffer of zich rond het g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> tijdstip<br />
bevond in <strong>de</strong> buurt <strong>van</strong> <strong>de</strong> Runsloot gelieve contact<br />
op te nem<strong>en</strong> met <strong>de</strong> politie te Vries of met <strong>de</strong> politie<br />
in zijn of haar woonplaats. Ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> dit politiebericht.<br />
Het gaat hier om e<strong>en</strong> vondst die werkelijk werd gedaan door<br />
twee ve<strong>en</strong>arbei<strong>de</strong>rs. Op 12 mei 1897 von<strong>de</strong>n zij het lijk <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> vrouw in het ve<strong>en</strong> bij Y<strong>de</strong>. Het was e<strong>en</strong> ontzett<strong>en</strong>d nat<br />
ve<strong>en</strong>. Zij kon<strong>de</strong>n ge<strong>en</strong> turf stek<strong>en</strong>, maar moest<strong>en</strong> beugel<strong>en</strong>.<br />
Dit <strong>de</strong><strong>de</strong>n ze met e<strong>en</strong> stok met aan het ein<strong>de</strong> e<strong>en</strong> ijzer<strong>en</strong><br />
hou<strong>de</strong>r met e<strong>en</strong> net. Met die beugel werd natte blubber<br />
omhoog getrokk<strong>en</strong>. Bij één <strong>van</strong> <strong>de</strong> poging<strong>en</strong> haal<strong>de</strong>n zij tot<br />
hun ontzetting e<strong>en</strong> meisje omhoog. In paniek r<strong>en</strong><strong>de</strong> één<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs weg, snel gevolgd door <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re: het ro<strong>de</strong><br />
haar zat nog aan <strong>de</strong> sche<strong>de</strong>l vastgeplakt, dus dacht<strong>en</strong> zij<br />
met <strong>de</strong> duivel te mak<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong>. Later kwam<strong>en</strong> zij terug<br />
<strong>en</strong> leg<strong>de</strong>n het ve<strong>en</strong>lijk on<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> stapel zo<strong>de</strong>n. Pas na veerti<strong>en</strong><br />
dag<strong>en</strong> kwam <strong>de</strong> burgemeester <strong>van</strong> Vries kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> werd<br />
zij naar het museum overgebracht.<br />
Meisje <strong>van</strong> Y<strong>de</strong><br />
Werk e<strong>en</strong> les uit waarin je laat zi<strong>en</strong> hoe het meisje <strong>van</strong><br />
Y<strong>de</strong> met mo<strong>de</strong>rne techniek<strong>en</strong> tot ‘lev<strong>en</strong>’ is gebracht<br />
<strong>en</strong> wat wij over haar lev<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> weet zijn gekom<strong>en</strong>.<br />
Zie ook www.surfspin.nl/meisje<strong>van</strong>y<strong>de</strong><br />
IJsmummie<br />
In <strong>de</strong> Ötztaler Alp<strong>en</strong> is in 1991 e<strong>en</strong> zeer opmerkelijke vondst<br />
gedaan. Twee wan<strong>de</strong>laars von<strong>de</strong>n daar e<strong>en</strong> bevror<strong>en</strong> lichaam<br />
in e<strong>en</strong> gletsjer. Nadat aan<strong>van</strong>kelijk werd gedacht dat het ging<br />
om e<strong>en</strong> twintig jaar gele<strong>de</strong>n omgekom<strong>en</strong> wan<strong>de</strong>laar, werd<br />
al snel dui<strong>de</strong>lijk dat het hier ging om e<strong>en</strong> ijsmummie, <strong>van</strong><br />
veel langer gele<strong>de</strong>n. De ijsman kreeg al snel <strong>de</strong> naam Ötzi,<br />
naar zijn vindplaats. Ötzi heeft 5300 jaar gele<strong>de</strong>n geleefd.<br />
Hij werd door <strong>de</strong>skundig<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> hele wereld on<strong>de</strong>rzocht.<br />
Dit heeft heel veel informatie opgeleverd over Ötzi zelf <strong>en</strong>
over het lev<strong>en</strong> in het Neolithicum. Zo had hij 57 tatoeages<br />
over zijn hele lichaam, <strong>en</strong> wet<strong>en</strong> we bijvoorbeeld wat hij als<br />
laatste at, wat voor kleding hij droeg, wat voor wap<strong>en</strong>s hij<br />
had. Er blijv<strong>en</strong> echter nog steeds raadsel rondom Ötzi. Wat<br />
was zijn beroep, wat <strong>de</strong>ed hij daar alle<strong>en</strong> in <strong>de</strong> berg<strong>en</strong>, <strong>en</strong> …<br />
hoe kwam hij om het lev<strong>en</strong>? De laatste on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> wijz<strong>en</strong><br />
uit dat hij door e<strong>en</strong> pijl is gedood. De pijlpunt werd pas in<br />
2001, dus pas ti<strong>en</strong> jaar na <strong>de</strong> vondst, in zijn lichaam ont<strong>de</strong>kt.<br />
Aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> het verhaal <strong>van</strong> <strong>de</strong> vondst <strong>van</strong> Ötzi kun<br />
je heel goed aandacht beste<strong>de</strong>n aan zowel het lev<strong>en</strong> in <strong>de</strong><br />
tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong>, als aan archeologie <strong>en</strong> <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis<br />
als wet<strong>en</strong>schap. Met behulp <strong>van</strong> <strong>de</strong> website <strong>van</strong> het<br />
Ötzimuseum kun je met <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> gaan on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>:<br />
• Hoe is Ötzi gestorv<strong>en</strong>?<br />
• Wat voor scho<strong>en</strong><strong>en</strong> had hij aan <strong>en</strong> waarom?<br />
• Welke wap<strong>en</strong>s had hij?<br />
• Wat voor tatoeages had hij, <strong>en</strong> waarom had hij zoveel<br />
tatoeages?<br />
• Wat is er zo bijzon<strong>de</strong>r aan zijn bijl?<br />
• Wat at hij zoal?<br />
• Wat was zijn beroep?<br />
De kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> zo het verschil tuss<strong>en</strong> feit<br />
<strong>en</strong> interpretatie. Gebruik <strong>de</strong> website <strong>van</strong> het Ötzimuseum<br />
(in het Engels of Duits), <strong>van</strong> National<br />
Geographic <strong>en</strong> <strong>de</strong> filmpjes <strong>van</strong> <strong>de</strong> Schooltvbeeldbank.<br />
http://www.iceman.it/<strong>en</strong><br />
Voor jongere kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> kun je <strong>de</strong> kleding <strong>en</strong><br />
spull<strong>en</strong> <strong>van</strong> Ötzi vergelijk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> he<strong>de</strong>ndaagse<br />
wan<strong>de</strong>laar in <strong>de</strong> Alp<strong>en</strong>. Had Ötzi ook<br />
e<strong>en</strong> rugzak, hoe hield hij zich warm? Wat<br />
neem je mee voor e<strong>en</strong> flinke bergwan<strong>de</strong>ling?<br />
Wat nam Ötzi mee?<br />
Myth<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong><br />
In het ka<strong>de</strong>r op pag. 22 heb je kunn<strong>en</strong> lez<strong>en</strong><br />
hoe <strong>de</strong> minotaurus is gebor<strong>en</strong>. Ga na hoe <strong>de</strong><br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> nam<strong>en</strong> met elkaar verbon<strong>de</strong>n zijn <strong>en</strong><br />
maak er e<strong>en</strong> verhal<strong>en</strong>cyclus <strong>van</strong> voor e<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>bouwgroep.<br />
Europa, Zeus, Poseidon, Minos,<br />
Parsiphaë, Minotaurus, Daedalus, Theseus,<br />
Ariadne, Bacchus, Icarus <strong>en</strong> Phaedra.<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
1.3.3 Geschie<strong>de</strong>nis <strong>en</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re vakk<strong>en</strong><br />
Je kunt voor meer sam<strong>en</strong>hang in je less<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> door in<br />
<strong>de</strong> perio<strong>de</strong> waarin je bezig b<strong>en</strong>t met <strong>de</strong> prehistorie binn<strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>re vakgebie<strong>de</strong>n te zoek<strong>en</strong> naar complem<strong>en</strong>taire<br />
inhou<strong>de</strong>n. Ook e<strong>en</strong> stagedag of stageweek geef je op <strong>de</strong>ze<br />
manier meer sam<strong>en</strong>hang. Hieron<strong>de</strong>r staan <strong>en</strong>kele voorbeel<strong>de</strong>n.<br />
Hoe klinkt e<strong>en</strong> prehistorisch concert?<br />
27
28<br />
Prehistorie<br />
Muziek: e<strong>en</strong> prehistorisch concert<br />
Maak instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met behulp <strong>van</strong> allerlei kosteloos materiaal<br />
<strong>en</strong>/of natuurlijke product<strong>en</strong>. De kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> tikk<strong>en</strong><br />
met st<strong>en</strong><strong>en</strong> of kokosnoothelft<strong>en</strong>, schud<strong>de</strong>n met kokers met<br />
bon<strong>en</strong>, fluitjes mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> fluit<strong>en</strong>kruid. Ze kunn<strong>en</strong> ook trommels<br />
mak<strong>en</strong> met behulp <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> lap. Als je blaast in<br />
het dopje <strong>van</strong> e<strong>en</strong> eikel, krijg je e<strong>en</strong> keihar<strong>de</strong> fluittoon. Hoe<br />
zou e<strong>en</strong> prehistorisch concert geklonk<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>? We wet<strong>en</strong><br />
het natuurlijk niet. Het kan e<strong>en</strong> sfeervolle afsluiting zijn om<br />
met <strong>de</strong> klas in <strong>de</strong> kring te experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> rond e<strong>en</strong> namaakvuurtje:<br />
ritme doorgev<strong>en</strong>, ritme wijzig<strong>en</strong>, allemaal tegelijk,<br />
<strong>en</strong>zovoort.<br />
Tek<strong>en</strong><strong>en</strong>: mo<strong>de</strong>rne muur- <strong>en</strong> grotschil<strong>de</strong>ring<strong>en</strong>, graffiti<br />
Er zijn verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n om tek<strong>en</strong>opdracht<strong>en</strong><br />
te gev<strong>en</strong> in <strong>de</strong> sfeer <strong>van</strong> <strong>de</strong> kunstwerk<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> prehistorie.<br />
Bij alle opdracht<strong>en</strong> heb je afbeelding<strong>en</strong> nodig <strong>van</strong> prehistorische<br />
grotschil<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>van</strong> prehistorische dier<strong>en</strong>.<br />
Gebruik vooral <strong>de</strong> kleur<strong>en</strong> geel, rood, oranje, bruin <strong>en</strong> zwart.<br />
Ver<strong>de</strong>r heb je verf, krijt, wasco <strong>en</strong> papier nodig.<br />
• Gebruik kartonn<strong>en</strong> doz<strong>en</strong> om stukk<strong>en</strong> karton uit te<br />
scheur<strong>en</strong>. Verkreukel het <strong>en</strong> strijk het dan glad. Je<br />
hebt nu e<strong>en</strong> rotsachtige on<strong>de</strong>rgrond. Maak hierop met<br />
behulp <strong>van</strong> verf <strong>en</strong> grove kwast<strong>en</strong>, lapjes <strong>en</strong> sponz<strong>en</strong><br />
afbeelding<strong>en</strong> <strong>van</strong> prehistorische dier<strong>en</strong>.<br />
• Gebruik lichtbruin papier als on<strong>de</strong>rgrond. Tek<strong>en</strong> dier<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> knip <strong>de</strong> dier<strong>en</strong> uit als ze klaar zijn. Maak e<strong>en</strong> groot<br />
jachttafereel door alle dier<strong>en</strong> bij elkaar te plakk<strong>en</strong> op<br />
bijvoorbeeld e<strong>en</strong> bruine of donkerro<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgrond.<br />
• Tek<strong>en</strong> dier<strong>en</strong> met wasco op e<strong>en</strong> gele of zwarte on<strong>de</strong>rgrond<br />
(geel, rood, oranje, bruin, zwart).<br />
‘Grotschil<strong>de</strong>ring’ gemaakt op <strong>de</strong> basisschool.<br />
• Met behulp <strong>van</strong> oliepastel(krijt) maak je e<strong>en</strong> stemmige<br />
on<strong>de</strong>rgrond. Met scherpe voorwerp<strong>en</strong> kras je hierin<br />
prehistorische symbol<strong>en</strong>.<br />
• Gebruik <strong>de</strong> hele achter- of zijwand <strong>van</strong> het lokaal. Zet<br />
zo mogelijk <strong>de</strong> hele klas tegelijk met één <strong>van</strong> <strong>de</strong> bov<strong>en</strong><br />
gekoz<strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> aan het werk om binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uur<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> klas e<strong>en</strong> prehistorisch versier<strong>de</strong> grot te mak<strong>en</strong>.<br />
Taal: Hoe zeg ik zon<strong>de</strong>r …?<br />
Stel, je k<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> getall<strong>en</strong>. Hoe vertel je m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> dan over<br />
gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> in je eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>? Je zult gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> uit<br />
je persoonlijke lev<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> koppel<strong>en</strong> aan gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
die ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> heeft meegemaakt <strong>en</strong> zich kan herinner<strong>en</strong> of<br />
waar<strong>van</strong> m<strong>en</strong> gehoord heeft. Laat door je klas e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijk<br />
verhaal mak<strong>en</strong>. Tips: m<strong>en</strong> moet gebruik hebb<strong>en</strong> gemaakt<br />
<strong>van</strong> begripp<strong>en</strong> voor het rec<strong>en</strong>te verle<strong>de</strong>n (gister<strong>en</strong>, <strong>de</strong><br />
laatste keer dat wij op jacht war<strong>en</strong>, of feest vier<strong>de</strong>n), bijzon<strong>de</strong>re<br />
gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> (‘To<strong>en</strong> Yoni e<strong>en</strong> olifant dood<strong>de</strong>’, ‘Famir<br />
koning werd’), geboort<strong>en</strong> <strong>van</strong> familiele<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> natuurlijke<br />
cyclus <strong>van</strong> <strong>de</strong> seizo<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Taal: verhal<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong><br />
Verzamel afbeelding<strong>en</strong> <strong>van</strong> beroem<strong>de</strong> vondst<strong>en</strong> uit <strong>de</strong><br />
prehistorie. Je kunt <strong>de</strong> kaart <strong>van</strong> pag. 24 gebruik<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld<br />
<strong>de</strong> kano <strong>van</strong> Pesse, <strong>de</strong> prinses <strong>van</strong> Zweeloo, e<strong>en</strong><br />
hunebed, het kral<strong>en</strong>snoer <strong>van</strong> Exloo, het meisje <strong>van</strong> Y<strong>de</strong>,<br />
et cetera. Laat <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> in tweetall<strong>en</strong> één afbeelding<br />
bekijk<strong>en</strong>. Wat is het? Waar werd het voor gebruikt? Verzin nu<br />
in tweetall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verhaal waarin het voorwerp e<strong>en</strong> rol speelt.<br />
Schrijf dit op. Je kunt er ook e<strong>en</strong> stripverhaal <strong>van</strong> lat<strong>en</strong><br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong>. (Voorbeel<strong>de</strong>n <strong>van</strong> verhal<strong>en</strong> waarbij dit al gedaan is,<br />
staan in Van r<strong>en</strong>dierjager tot roofrid<strong>de</strong>r, Tonny Vos, Dahm<strong>en</strong>von<br />
Buchholz; Van Tijd tot tijd, B<strong>en</strong> Verschur<strong>en</strong>; stripboek<br />
Arin <strong>en</strong> het volk <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hunebedbouwers, De gebrok<strong>en</strong> beker,<br />
Frans le Roux <strong>en</strong> Roelof Wijtsma).<br />
Handvaardigheid: fossiel<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><br />
Voor <strong>de</strong>ze opdracht heb je klei, voorwerp<strong>en</strong> om afdrukk<strong>en</strong><br />
mee te mak<strong>en</strong> (bijvoorbeeld slakk<strong>en</strong>huis, schelp<strong>en</strong>,<br />
kleischrapers), stevige strok<strong>en</strong> karton, knijpers of paperclips<br />
<strong>en</strong> gips nodig. Rol e<strong>en</strong> stuk klei uit tot ongeveer 1 à 2<br />
c<strong>en</strong>timeter dik. Druk hierin ‘fossiel<strong>en</strong>’ af of tek<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze erin<br />
met e<strong>en</strong> scherp voorwerp. Maak met stevig karton e<strong>en</strong> rand<br />
langs je tableau, zet dit met behulp <strong>van</strong> e<strong>en</strong> knijper of paperclip<br />
vast. Giet nu het gips erin. Wacht tot het hard is <strong>en</strong> haal<br />
het <strong>van</strong> elkaar af. Het gips kun je makkelijk kleur<strong>en</strong> met verf,<br />
scho<strong>en</strong>smeer of wasbeits.
Handvaardigheid: maak je eig<strong>en</strong> aar<strong>de</strong>werk<strong>en</strong> pot<br />
De eerste boer<strong>en</strong> bewaar<strong>de</strong>n hun kostbare graan in aar<strong>de</strong>werk<strong>en</strong><br />
pott<strong>en</strong>. Daar<strong>van</strong> zijn er aardig wat bewaard geblev<strong>en</strong>,<br />
ze zijn te zi<strong>en</strong> in musea. Er is vast ook e<strong>en</strong> museum met<br />
archeologische vondst<strong>en</strong> bij jou in <strong>de</strong> buurt te vin<strong>de</strong>n.<br />
Zorg voor goe<strong>de</strong> afbeelding<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> soort<strong>en</strong><br />
aar<strong>de</strong>werk: trechterbeker, standvoetbeker, klokbeker. De<br />
archeolog<strong>en</strong> gav<strong>en</strong> <strong>de</strong> volker<strong>en</strong> zelfs hun naam aan <strong>de</strong> hand<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> pott<strong>en</strong> die ze maakt<strong>en</strong>. Maak nu <strong>van</strong> klei e<strong>en</strong> ‘duimpotje’.<br />
Je kunt dit op twee manier<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.<br />
Manier 1<br />
1. Rol e<strong>en</strong> mooie bol <strong>van</strong> klei.<br />
2. Duw je duim in <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>kant <strong>van</strong> <strong>de</strong> bol, in het mid<strong>de</strong>n.<br />
Houd je vingers aan <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>kant.<br />
3. Draai <strong>de</strong> bol nu langzaam rond, terwijl je <strong>de</strong> klei tuss<strong>en</strong><br />
je duim <strong>en</strong> je vingers e<strong>en</strong> beetje plet. Het gat in het<br />
mid<strong>de</strong>n wordt zo steeds groter.<br />
4. Zo draai je langzaam e<strong>en</strong> pot, <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n steeds<br />
dunner.<br />
5. Maak e<strong>en</strong> mooie pot, kijk naar <strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n.<br />
6. Versier <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>kant met e<strong>en</strong> spatel (bandversiering<strong>en</strong>),<br />
je nagels of <strong>de</strong> afdruk <strong>van</strong> e<strong>en</strong> draad.<br />
7. Laat <strong>de</strong> klei goed drog<strong>en</strong> <strong>en</strong> bak <strong>de</strong> potjes. Je kunt ook<br />
klei gebruik<strong>en</strong> die niet in <strong>de</strong> ov<strong>en</strong> hoeft.<br />
Manier 2<br />
1. Rol e<strong>en</strong> hele lange slang (sliert) <strong>van</strong> klei.<br />
2. Rol <strong>de</strong> slang op zodat je eerst <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m krijgt.<br />
3. Na dit rondje voor <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m leg je <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> sliert<strong>en</strong><br />
bov<strong>en</strong> op elkaar op <strong>de</strong> rand <strong>en</strong> vorm je zo <strong>de</strong> wand <strong>van</strong><br />
je pot.<br />
4. Met je vingers maak je <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>kant glad zodat je <strong>de</strong><br />
ring<strong>en</strong> niet meer ziet.<br />
5. Versier <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>kant met spatel, afdrukk<strong>en</strong> <strong>van</strong> draad,<br />
je nagels…<br />
Natuuron<strong>de</strong>rwijs: mammoet weg<strong>en</strong><br />
Het woord ‘mammoet’ stamt uit het Russisch <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t<br />
mogelijk ‘aardmol’. M<strong>en</strong> geloof<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> dier<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rgronds<br />
leef<strong>de</strong>n <strong>en</strong> stierv<strong>en</strong> zodra ze met licht in aanraking<br />
kwam<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> vond ze namelijk altijd dood of half begrav<strong>en</strong>.<br />
Haal e<strong>en</strong> mammoet in je klas door gewicht <strong>en</strong> om<strong>van</strong>g<br />
te concretiser<strong>en</strong>. Hoeveel bov<strong>en</strong>bouwkin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
er aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant <strong>van</strong> <strong>de</strong> weegschaal staan om die in<br />
ev<strong>en</strong>wicht te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>? Zou e<strong>en</strong> mammoet in e<strong>en</strong> klaslokaal<br />
Tijd <strong>van</strong> jagers <strong>en</strong> boer<strong>en</strong><br />
pass<strong>en</strong>? Hoe leef<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze beest<strong>en</strong>? Zijn ze uitgestorv<strong>en</strong>?<br />
Hebb<strong>en</strong> wij wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> complete mammoet gevon<strong>de</strong>n?<br />
Om e<strong>en</strong> i<strong>de</strong>e te gev<strong>en</strong>: mannetjes war<strong>en</strong> 3 meter hoog<br />
<strong>en</strong> vrouwtjes 2,75 meter. De slagtan<strong>de</strong>n <strong>van</strong> mannetjes<br />
kon<strong>de</strong>n 5 meter wor<strong>de</strong>n. Ze kon<strong>de</strong>n 10.000 kilo weg<strong>en</strong>. Dat<br />
is tweemaal e<strong>en</strong> olifant <strong>en</strong> 130 maal e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>ld m<strong>en</strong>s.<br />
De mammoet was tijdg<strong>en</strong>oot <strong>van</strong> on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re <strong>de</strong> Nean<strong>de</strong>rthaler<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne m<strong>en</strong>s.<br />
Natuuron<strong>de</strong>rwijs: gezichtsreconstructie<br />
Door CSI <strong>en</strong> vele cold case misdaadseries zijn veel volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />
maar ook ou<strong>de</strong>re kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d met werk <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
patholoog-anatoom of <strong>de</strong> for<strong>en</strong>sisch antropoloog. Veel <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> techniek<strong>en</strong> die wor<strong>de</strong>n gebruikt bij mo<strong>de</strong>rn misdaadon<strong>de</strong>rzoek,<br />
wor<strong>de</strong>n ook gebruikt bij on<strong>de</strong>rzoek <strong>van</strong> prehistorische<br />
vondst<strong>en</strong>. Ge<strong>en</strong> daar<strong>van</strong> heeft echter zoveel opzi<strong>en</strong><br />
gebaard als <strong>de</strong> reconstructie <strong>van</strong> gezicht<strong>en</strong>. In dit <strong>hoofdstuk</strong><br />
kom<strong>en</strong> <strong>de</strong> reconstructies voor <strong>van</strong> Trijntje <strong>en</strong> <strong>de</strong> Nean<strong>de</strong>rthaler.<br />
Berucht is in <strong>de</strong> rec<strong>en</strong>te misdaadgeschie<strong>de</strong>nis <strong>de</strong> reconstructie<br />
<strong>van</strong> het meisje <strong>van</strong> Nul<strong>de</strong>. Zoek dit verhaal eerst op.<br />
Bereid e<strong>en</strong> les voor over <strong>de</strong> techniek <strong>van</strong> <strong>de</strong> gezichtsreconstructie.<br />
Gebruik daarbij <strong>de</strong> informatie uit § 1.2 over <strong>de</strong><br />
beperking<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> informatie over <strong>de</strong> reconstructie <strong>van</strong> het<br />
gezicht <strong>van</strong> Trijntje op www.cultuurwijzer.nl.<br />
‘Op het sche<strong>de</strong>loppervlak moet het zachte weefsel<br />
wor<strong>de</strong>n aangebracht: <strong>de</strong> spier<strong>en</strong>, <strong>de</strong> vetlag<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> huid. Er<br />
is veel studie naar het zachte weefsel gedaan <strong>en</strong> er bestaan<br />
tabell<strong>en</strong> hoe dik dat gemid<strong>de</strong>ld is op 32 vaste punt<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong> sche<strong>de</strong>l. Die punt<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> sche<strong>de</strong>l aangegev<strong>en</strong><br />
met kleine pinnetjes. Met e<strong>en</strong> boormachine wor<strong>de</strong>n<br />
gaatjes gemaakt waar <strong>de</strong> pinnetjes in wor<strong>de</strong>n gezet. In principe<br />
hebb<strong>en</strong> die <strong>de</strong> l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> dikte uit <strong>de</strong><br />
tabell<strong>en</strong>. Soms zijn er op <strong>de</strong> sche<strong>de</strong>l aanwijzing<strong>en</strong> te vin<strong>de</strong>n<br />
dat <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>n an<strong>de</strong>rs moet<strong>en</strong> zijn dan in <strong>de</strong> tabell<strong>en</strong> wordt<br />
g<strong>en</strong>oemd. Als <strong>de</strong> aanhechtingsplaats<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> spier<strong>en</strong><br />
dikker zijn, dan betek<strong>en</strong>t het ook dat <strong>de</strong> spier<strong>en</strong> op die<br />
plaats<strong>en</strong> dikker moet<strong>en</strong> zijn. Ie<strong>de</strong>r pinnetje wordt bijgevijld<br />
tot op <strong>de</strong> juiste l<strong>en</strong>gte. Vervolg<strong>en</strong>s wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> plaats<strong>en</strong><br />
bijgewerkt waar het bot ontbreekt, og<strong>en</strong> in <strong>de</strong> oogkass<strong>en</strong><br />
geplaatst <strong>en</strong> wordt op <strong>de</strong> linkerhelft <strong>van</strong> <strong>de</strong> sche<strong>de</strong>l met klei<br />
het zachte weefsel aangebracht. Eerst wor<strong>de</strong>n er strok<strong>en</strong> klei<br />
aangebracht die <strong>de</strong> pinnetjes do<strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarna<br />
wordt <strong>de</strong> tuss<strong>en</strong>ruimte opgevuld. Er wordt eerst één helft<br />
afgewerkt omdat bij ev<strong>en</strong>tuele problem<strong>en</strong> nog naar <strong>de</strong> vrij<br />
ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> sche<strong>de</strong>l <strong>van</strong> <strong>de</strong> rechterhelft gekek<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n.<br />
Nadat <strong>de</strong> linkerzij<strong>de</strong> klaar is, wordt <strong>de</strong> rechterzij<strong>de</strong> gemaakt<br />
29
30<br />
Prehistorie<br />
Reconstructie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> Nean<strong>de</strong>rthaler. De reconstructie heeft <strong>de</strong><br />
sche<strong>de</strong>l in zijn hand waarop zijn gezicht is gebaseerd.<br />
<strong>en</strong> kan begonn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> laatste fase <strong>van</strong> <strong>de</strong> bewerking.<br />
De huid wordt afgewerkt, dus met <strong>de</strong> rimpels <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
vrouw tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> 40 <strong>en</strong> 60 jaar. Van dat kale onbehaar<strong>de</strong><br />
hoofd wordt e<strong>en</strong> afgietsel in kunststof gemaakt. Het hoofd<br />
<strong>van</strong> kunststof wordt opgemaakt: har<strong>en</strong> op het hoofd, w<strong>en</strong>kbrauw<strong>en</strong>,<br />
wimpers <strong>en</strong> <strong>de</strong> huid krijgt make-up.’<br />
Ga voor on<strong>de</strong>rzoeksopdracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> meer verhal<strong>en</strong> naar:<br />
www.geschie<strong>de</strong>nisgev<strong>en</strong>.<strong>van</strong>gorcum.nl<br />
ARk vAN NOACH<br />
in Ne<strong>de</strong>rland<br />
In het Bijbelboek G<strong>en</strong>esis wordt verteld dat God Noach<br />
opdracht gaf e<strong>en</strong> schip te bouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>van</strong> alle landdier<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> paar mee te nem<strong>en</strong>. Daarna verwoestte God<br />
<strong>de</strong> aar<strong>de</strong> door e<strong>en</strong> zondvloed. Omdat uitein<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> ark<br />
vastloopt op <strong>de</strong> berg Ararat (ligt nu in Turkije) zijn daar<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> archeolog<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zoektocht begonn<strong>en</strong>.<br />
Zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong>finitief resultaat.<br />
Hoe komt <strong>de</strong> ark dan in Ne<strong>de</strong>rland? In 1992 kreeg<br />
aannemer Johan Huibers e<strong>en</strong> droom waarin Ne<strong>de</strong>rland<br />
in e<strong>en</strong> noodweer in <strong>de</strong> golv<strong>en</strong> verdwe<strong>en</strong>. Het zette hem<br />
aan <strong>de</strong> ark te herbouw<strong>en</strong>. Niet om <strong>de</strong>ze opnieuw te<br />
bevolk<strong>en</strong> met echte dier<strong>en</strong>, maar als tek<strong>en</strong> dat God e<strong>en</strong><br />
plan heeft voor het lev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s. Na eerst met<br />
e<strong>en</strong> kleiner mo<strong>de</strong>l door Ne<strong>de</strong>rland te zijn gevar<strong>en</strong>, ligt<br />
er nu e<strong>en</strong> veel groter exemplaar bij Dordrecht. Vanaf<br />
mid<strong>de</strong>n 2012 is <strong>de</strong>ze voor toeschouwers toegankelijk.<br />
Op zijn best dus e<strong>en</strong> archeologische reconstructie.
Geschie<strong>de</strong>nis gev<strong>en</strong> biedt e<strong>en</strong> totaalpakket aan aanstaan<strong>de</strong> leerkracht<strong>en</strong> voor het basison<strong>de</strong>rwijs:<br />
1. Het br<strong>en</strong>gt je k<strong>en</strong>nis op peil, zodat je voldoet aan <strong>de</strong> K<strong>en</strong>nisbasis Geschie<strong>de</strong>nis <strong>en</strong> je<br />
goed voorbereid je k<strong>en</strong>nistoets kunt hal<strong>en</strong>.<br />
2. Het biedt praktische k<strong>en</strong>nis over didactiek voor het vak geschie<strong>de</strong>nis op <strong>de</strong> basisschool.<br />
3. Het geeft maar liefst 200 verrass<strong>en</strong><strong>de</strong> i<strong>de</strong>eën voor geschie<strong>de</strong>nisless<strong>en</strong> aan je klas,<br />
met suggesties om verban<strong>de</strong>n te legg<strong>en</strong> met an<strong>de</strong>re vakgebie<strong>de</strong>n.<br />
In <strong>de</strong>ze <strong>de</strong>r<strong>de</strong>, <strong>geheel</strong> herzi<strong>en</strong>e editie <strong>van</strong> Geschie<strong>de</strong>nis gev<strong>en</strong> is het rijk geïllustreer<strong>de</strong><br />
karakter bewaard geblev<strong>en</strong>, zodat je snel ziet hoe je geschie<strong>de</strong>nis zichtbaar kunt mak<strong>en</strong> in<br />
<strong>de</strong> wereld <strong>van</strong> <strong>van</strong>daag. De k<strong>en</strong>nisbasis heeft e<strong>en</strong> plek gekreg<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> ti<strong>en</strong> tijdvakk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> natuurlijk is er ook in weer aandacht voor <strong>de</strong> Canon <strong>van</strong> Ne<strong>de</strong>rland. Ie<strong>de</strong>r <strong>hoofdstuk</strong><br />
heeft <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> in<strong>de</strong>ling: didactiek, achtergrondinfo, les <strong>en</strong> verwerkingssuggesties. Bij<br />
didactiek komt on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re <strong>de</strong> lesvoorbereiding aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>, <strong>de</strong> inhoud <strong>en</strong> het gebruik<br />
<strong>van</strong> het verhaal/<strong>de</strong> omgeving in het on<strong>de</strong>rwijs <strong>en</strong> beeldmateriaal. T<strong>en</strong> slotte zijn op <strong>de</strong><br />
website www.geschie<strong>de</strong>nisgev<strong>en</strong>.<strong>van</strong>gorcum.nl aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzoeksopdracht<strong>en</strong><br />
beschikbaar. Daarmee is het ook voor leerkracht<strong>en</strong> die al werkzaam zijn in het<br />
basison<strong>de</strong>rwijs e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> metho<strong>de</strong> om hun k<strong>en</strong>nis te actualiser<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun less<strong>en</strong> af te<br />
stemm<strong>en</strong> op <strong>de</strong> huidige actualiteit.<br />
Ron <strong>de</strong> Bruin is pabodoc<strong>en</strong>t aan <strong>de</strong> Hogeschool Rotterdam. Daarnaast werkte hij mee<br />
aan diverse zaakvakmetho<strong>de</strong>n voor het basison<strong>de</strong>rwijs.<br />
Meereke Bosua is als pabodoc<strong>en</strong>te verbon<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> Theo Thijss<strong>en</strong>aca<strong>de</strong>mie in Utrecht.