Maart - Gemeente Schiedam
Maart - Gemeente Schiedam
Maart - Gemeente Schiedam
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
MAART 2013, JAARGANG 19 NO.3, CULTUREEL MAANDBLAD SCHIEDAM/VLAARDINGEN<br />
GOUDEN<br />
TIJDEN,<br />
ZWARTE<br />
BLADZIJDEN<br />
e 5,-
Maak een<br />
afspraak met uw<br />
Beddenspecialist<br />
voor uw SlaapID.<br />
Neem daarna de<br />
Slaap- Sensor 3<br />
nachtjes mee naar<br />
huis.<br />
Marit wil een<br />
stevig matras<br />
maar is dat voor haar ook het beste?<br />
de SlaapID® scan<br />
wijst het uit.<br />
Ontdek wat uw<br />
slaap-identiteit is bij:<br />
ALLES IN DE<br />
BOEKHANDEL<br />
Boekhandel J.S. van Leeuwen<br />
Broersvest 85<br />
3111 ED <strong>Schiedam</strong><br />
Boekhandel Post Scriptum<br />
Hof van Spaland 31<br />
3121 CA <strong>Schiedam</strong><br />
MAAR OOK<br />
COMPLEET OP<br />
INTERNET<br />
www.boekhandelvanleeuwen.nl<br />
www.postscriptum.nl<br />
3 Musis<br />
MUSIS maart 2013<br />
jaargang 19 no 3<br />
ISSN 1568.9751<br />
Musis verschijnt 11 maal per jaar<br />
en informeert en opinieert<br />
onafhankelijk op het brede terrein<br />
van cultuur en samenleving.<br />
Musis is toegelaten als<br />
Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI)<br />
8049 60 057<br />
Uitgever : Stichting Musis<br />
Bestuur :<br />
Jan Franken, Dick Jansen, Loe<br />
Koppejan – voorzitter, Jos Poolman, Karin Visser<br />
Redactie en administratie :<br />
Broersvest 75-77<br />
3111 ED <strong>Schiedam</strong><br />
Telefoon :010 473 55 18<br />
E-mail : redactie@musis.info<br />
Hoofdredacteur : Hans van der Sloot<br />
Redactie :<br />
Jeroen ter Brugge, Theo van Giezen,<br />
Sjef Henderickx, Jack Tsang, Rikkert Wijk<br />
<strong>Maart</strong>en Bijl ( voorzitter )<br />
Tekstredactie : Laurens Priester<br />
Eindredactie : Laurens Priester<br />
Abonnement : minimaal e 35,jaarabonnement<br />
2013<br />
(een hogere bijdrage wordt zeer op prijs gesteld)<br />
op rekeningnummer 81.33.79.555<br />
MUSIS ONLINE OP<br />
http://archief.schiedam.nl/<br />
Van januari 2009 tot de maand voorafgaand aan<br />
het laatste nummer (februari 2013) is Musis<br />
volledig leesbaar op de website van het<br />
<strong>Gemeente</strong>archief <strong>Schiedam</strong> / publicaties.<br />
Het Musisarchief is volledig doorzoekbaar.<br />
Het onderwijs en educatieve instellingen kunnen<br />
op Musis een beroep doen bij het geschikt maken<br />
van onderwerpen voor lessen en projecten<br />
Druk : BGS Grafisch, <strong>Schiedam</strong><br />
Alle auteursrechten en datarecht berusten<br />
bij Stichting Musis en de auteurs.<br />
s<br />
Gouden tijden, zwarte bladzijden<br />
Het thema van de Boekenweek 2013 ‘Gouden tijden,<br />
zwarte bladzijden’ liegt er niet om. Het is een<br />
thema dat vanuit verschillende invalshoeken kan<br />
worden bekeken. De Gouden tijden zijn voorbij,<br />
bijvoorbeeld, wat komt zullen de zwarte bladzijden<br />
zijn. Musis vatte het nog iets anders op. In de<br />
Gouden tijden van economische groei tussen 1960<br />
en 1980 schreven de omstandigheden een aantal<br />
pikzwarte bladzijden in de plaatselijke geschiedenis.<br />
In <strong>Schiedam</strong> werd nagenoeg de gehele binnenstad<br />
met de grond gelijk gemaakt. In Vlaardingen<br />
zochten mateloze ambities zich een weg over een<br />
Liesveldviaduct dat nergens begon en nergens toe<br />
leidde, een stedenbouwkundige miskleun van de<br />
eerste orde. Wim Henkes, Peter de Lange en Jeroen<br />
ter Brugge rijten in dit nummer nog wat oude<br />
wonden open. Han van der Horst daarentegen tekent<br />
voor het gouden randje rond alle kommer in zijn<br />
herinneringen aan de Quibus, de haven van troost<br />
voor provo, krakers en kabouters.<br />
Speciaal in dit licht wordt tijdens Boek & Bal op 23<br />
maart 2013, de aloude Quibus in het Stadskantoor<br />
tot leven gewekt. Natuurlijk met Hille en Jenny<br />
de Jonge achter de tap, Peter Pijpers en Bram Uil,<br />
en dichters en muzikanten van weleer. Er zijn nog<br />
kaarten. Snel dus.<br />
En verder:<br />
De definitieve afrekening met Zwart Nazareth 1960<br />
– 1980 4 Een tomeloze ambitie zonder begin en<br />
zonder einde 10 De geborgenheid van de Quibus<br />
14 Stront aan de knikker 18 Wonen en Werken in<br />
de Mouterij 22 Stand-up Bibliotheek de Monopole<br />
26 Onno Donkers in het CBK 29 De verstilde<br />
wereld van Aji V.N. in het Stedelijk Museum 30<br />
Museumvondsten 34<br />
Omslag: Affiches 1960-1980
DE AFREKENING MET<br />
ZWART NAZARETH<br />
1960-1980<br />
De geschiedenis kent<br />
zo z’n eigen kronkels<br />
en misvattingen die<br />
door veelvuldige<br />
herhaling tot<br />
waarheden worden.<br />
Op die manier is de<br />
naam van filmmaker<br />
Jan Schaper (1921-<br />
2008) versmolten<br />
geraakt met de in 1967<br />
gevoerde acties voor<br />
het behoud van de<br />
Brandersbuurt en heeft<br />
oud-PvdA-wethouder<br />
Cor Bolmers de<br />
bijnaam gekregen<br />
van ‘de sloper van<br />
<strong>Schiedam</strong>’. Geheel<br />
ten onrechte, in beide<br />
gevallen.<br />
BEDENKER<br />
van de acties rond de Brandersbuurt<br />
en organisator van de teach-in op 5<br />
januari 1967, waarin tweehonderd<br />
jongeren en burgemeester<br />
Harm Roelfsema als kemphanen<br />
tegenover elkaar stonden was<br />
Schapers geluidsman Hans de<br />
Ridder. Schaper zelf was op het<br />
tekst: Wim Henkes<br />
foto’s Robert Collette<br />
evenement niet aanwezig. Wel was<br />
het Zakkendragershuisje dat hij<br />
kort daarvoor van de gemeente op<br />
uiterst coulante voorwaarden ter<br />
beschikking had gekregen en dat<br />
door de medewerkers van zijn Open<br />
Studio intern volledig was gestript<br />
en gerestaureerd, een dagelijks<br />
onderkomen voor een groot aantal<br />
<strong>Schiedam</strong>se jongeren. Zij waren de<br />
medestanders van Hans de Ridder en<br />
bereid om voor de Brandersbuurt de<br />
handen uit de mouwen te steken.<br />
Schaper en de<br />
Brandersbuurt<br />
In Het Vrije Volk van 4 januari 1967<br />
lichtte Hans de Ridder zijn plannen<br />
toe: ‘Langzamerhand ben ik gaan<br />
ontdekken, dat het oude <strong>Schiedam</strong><br />
iets bijzonders, een eigen stijl heeft.’<br />
Dat schreef hij ook in een brochure<br />
die hij enkele weken voor de teachin<br />
publiceerde. ‘Wij willen oud<br />
<strong>Schiedam</strong> behouden’, luidde de tekst.<br />
Wij willen een levend centrum in<br />
het Rijnmondgebied. Men spreekt<br />
over een historische kern, maar dat is<br />
het niet meer, er is al veel gesloopt.<br />
Sommige pandjes zijn weliswaar<br />
slecht, maar er is nog wat van te<br />
maken; Meer dan er nu in de plannen<br />
staat’.<br />
Het verbaasde hem dat het<br />
gemeentebestuur in het ontwikkelen<br />
van de deelplannen voor dit<br />
gebied te kennen had gegeven dat<br />
niemand had geprotesteerd tegen<br />
de bestaande plannen. Deze hielden<br />
in dat het gehele SchieNoKo-<br />
Achterzijde Sint Janshof 1967<br />
gebied (het oude stadsdeel begrensd<br />
door SCHIE, NOordvest en KOrte<br />
Haven) zou worden geamoveerd.<br />
De plannen hiertoe waren reeds<br />
opgesteld tussen 1941 en 1944<br />
als werkverschaffingsproject<br />
voor werkloze bouw- en<br />
stedenbouwkundigen (en<br />
mogelijkheid om uit handen<br />
te blijven van de Duitsers). In<br />
1948 werden deze plannen,<br />
samengevat in het Memorandum<br />
over de Stedenbouwkundige<br />
Ontwikkeling van <strong>Schiedam</strong>, door<br />
het <strong>Gemeente</strong>bestuur tot leidraad<br />
genomen voor een omvangrijke<br />
stadsvernieuwingsoperatie.<br />
Musis 4 5 Musis<br />
WIE IN HET<br />
SCHIEDAMS<br />
GEMEENTE-<br />
ARCHIEF DE<br />
KRANTEN EROP<br />
NASLAAT, LEEST<br />
HOE DEZE ZICH<br />
SCHIKTEN NAAR<br />
DE STRAKKE<br />
REGIE VAN HET<br />
GEMEENTE-<br />
BESTUUR.<br />
In ‘Een omgeving blij en licht van<br />
kleur’ , beschrijft Hans van der Sloot<br />
aan de hand van een aantal interviews<br />
met voormalige diensthoofden<br />
van <strong>Gemeente</strong>werken, hoe vanuit<br />
dit – nog gematigde - plan het<br />
leidmotief kon worden ontwikkeld<br />
dat uiteindelijk zou leiden tot de sloop<br />
van nagenoeg de hele binnenstad. Dit<br />
met uitzondering dan van de grachten<br />
met hun monumentale panden en<br />
enkele straten en pleinen die de<br />
goedkeuring van het toenmalige<br />
stadsbestuur konden wegdragen.<br />
Volgens het Memorandum moest<br />
<strong>Schiedam</strong> uitgroeien tot een moderne<br />
industriestad met een bevolking van<br />
120.000 zielen. In talrijke artikelen<br />
in het maandblad van de <strong>Schiedam</strong><br />
Gemeenschap dat tussen 1948 en<br />
1972 verscheen, stonden journalisten<br />
als Willem Duys en Pierre Janssen,<br />
stedenbouwkundigen als Van<br />
Praag en Hórváth en architecten<br />
als Jaap Bakema, Emile Groosmann<br />
en Gijsbert den Butter stil bij de<br />
stadsvernieuwing en sprak Ferdinand<br />
Bordewijk als adviseur van het<br />
gemeentebestuur zijn weemoed uit<br />
over het verdwijnen van al het oude.<br />
Over één ding waren alle schrijver<br />
het eens. Het jeneververleden moest<br />
rigoureus worden opgeruimd.<br />
Niets mocht meer herinneren<br />
aan de armoede zoals Piet de<br />
Bruijn en de joodssocialistische<br />
onderwijzer Henri Hartog (1869-<br />
1904 – heruitgaven BZZTôh). Wat<br />
<strong>Schiedam</strong> aan winkelkwaliteit te<br />
bieden had zou zich manifesteren<br />
op de as Wibautplein - Mgr.<br />
Nolenslaan en uitlopers op de<br />
Parkweg, Vijgensteeg, en vernieuwde<br />
Lange Kerstraat en Emmaplein<br />
als tracé dat Nieuwland moest<br />
verbinden met Station <strong>Schiedam</strong>.<br />
Hoe belangrijk dit Memorandum<br />
over de Stedenbouwkundige<br />
ontwikkeling van <strong>Schiedam</strong> was,<br />
werd ten overvloede – en onbedoeld<br />
- bevestigd door oud-burgemeester<br />
Roelfsema die in zijn autobiografie<br />
‘In de ban van de tijd -1981) smalend<br />
opmerkte dat <strong>Schiedam</strong> zich moest<br />
behelpen met een bestemmingsplan<br />
dat dateerde uit de oorlogsjaren.<br />
Wie in het <strong>Schiedam</strong>s <strong>Gemeente</strong>archief<br />
de kranten erop naslaat, zal<br />
vaststellen hoe de dagbladen zich<br />
schikten naar de strakke regie<br />
van het gemeentebestuur. Met<br />
het maandblad van de <strong>Schiedam</strong>se<br />
Gemeenschap beschikte het over een<br />
forum waarop de gemeentestem het<br />
luidst en ook welluidendst klonk.<br />
Want het waren niet de minsten die<br />
het gemeentebestuur bedienden.<br />
En bovendien schreven tal van<br />
journalisten en redacteuren die het<br />
lokale media-erf bevolkten graag voor<br />
de <strong>Schiedam</strong>se Gemeenschap zoals<br />
Niek van Lopik (de Rotterdammer)<br />
Gerard Lutke Meijer (Rotterdamsch<br />
Nieuwblad), Willem Duys, Pierre<br />
Janssen en Aad Wagenaar (Het<br />
Vrije Volk) Dolf Buschkens, Wim<br />
Ammerlaan en Frans Happel (Het<br />
Parool) en Joop Daalmeijer (Nieuwe<br />
Stadsblad) om er maar enkele te<br />
noemen.<br />
Dus juichten de kranten bij elke<br />
paal die de grond in ging. Aan de
COR BOLMERS<br />
MAG DAN IN<br />
DE TIJD DE<br />
BIJNAAM ‘DE<br />
SLOPER VAN<br />
SCHIEDAM’<br />
HEBBEN<br />
GEKREGEN,<br />
ZIJN ECHTE<br />
AANDEEL IN DE<br />
ONTTAKELING<br />
VAN SCHIEDAM<br />
IS BETREKKELIJK<br />
GERING<br />
straten, stegen en hofjes in de in<br />
de binnenstad werd daarentegen<br />
onveranderlijk verrotting en<br />
verval toegeschreven. Ook als van<br />
verwaarlozing beslist geen sprake<br />
was. Foto’s laten zien hoe van<br />
het Doelenhofje het straatje werd<br />
geboend, een jong architectengezin<br />
poseert voor z’n huisje op het<br />
Willemshof en Cees van der Geer<br />
in het hofje achter café De Ster zijn<br />
galerie Punt 4 presenteert, waarbij<br />
namen horen als onder vele anderen<br />
Daan van Golden, Bonies, Peter<br />
Struycken, Jan van Schoonhoven en<br />
Bram Bogart.<br />
Minister Schut en de<br />
krotopruiming<br />
Het Memorandum over de<br />
stedenbouwkundige ontwikkeling<br />
van <strong>Schiedam</strong> bepleitte de afbraak<br />
van nagenoeg de gehele binnenstad.<br />
En aldus geschiedde. De onttakeling<br />
van het volkse <strong>Schiedam</strong> kende<br />
verschillende fasen. Het motief<br />
was echter steeds hetzelfde: de<br />
slechte kwaliteit van de bestaande<br />
binnenstedelijke woningvoorraad.<br />
Wat echter niet werd vermeld<br />
was het gegeven dat <strong>Schiedam</strong><br />
grote winst op het gebied van<br />
woningnieuwbouw kon maken door<br />
de situatie slechter voor te stellen<br />
dan deze in werkelijkheid was. De<br />
premieregeling ‘krotopruiming’<br />
was hiervan de oorzaak. Voor elke<br />
gesloopte arbeiderswoningen kende<br />
het ministerie van Volkshuisvesting<br />
een premie toe voor nieuw te bouwen<br />
Pietersteeg, het behouden waard<br />
woningen en/of uitvoering van<br />
‘stadsverbeterende’ infrastructurele<br />
werken. <strong>Schiedam</strong> offerde zodoende<br />
in ruil voor Nieuwland de halve<br />
binnenstad op, Rotterdam realiseerde<br />
binnen het kader van dezelfde<br />
regeling het monstrum van de<br />
Westblaak.<br />
De krotopruiming was jarenlang een<br />
heet hangijzer. In hetzelfde jaar dat<br />
in <strong>Schiedam</strong> de actie voor behoud van<br />
de Brandersbuurt werden gevoerd,<br />
oordeelde de Nationale Woningraad<br />
op haar congres in Rotterdam in<br />
september dat de krotopruiming<br />
nationaal ver achterbleef bij de<br />
doelstelling. Voor de gereformeerde<br />
minister van Volkshuisvesting<br />
Wim Schut was de uitkomst van dit<br />
congres reden om de gemeenten op<br />
te leggen dat het jaar daaropvolgend<br />
23.000 oude arbeiderswoningen moest<br />
worden opgeruimd. Zo niet dan zou<br />
de .woningtoekenning evenredig<br />
worden teruggeschroefd. <strong>Schiedam</strong><br />
was er dus alle aan gelegen om in het<br />
SchieNoKo-gebied zoveel mogelijk<br />
woningen te slopen. Ook als daar<br />
kwalitatief geen reden voor was en<br />
de beslissing stedenbouwkundig<br />
zelfs discutabel was, zoals het<br />
besluit om de Brandweerkazerne<br />
precies op één van de kwetsbaarste<br />
plekken in de Brandersbuurt te<br />
bouwen. In een vraaggesprek (Musis<br />
november 1996) dat Henk Slechte<br />
had met de oud-gemeentearchitect<br />
(en oud-plaatsvervangend<br />
brandweercommandant) Jaap.<br />
Putter en commandant Ad van<br />
Leeuwen, verklaarden beide dat ze<br />
nooit begrepen hadden waarom de<br />
kazerne op die onlogische plaats aan<br />
een smalle straat en zonder goede<br />
directe verbindingen is gebouwd.<br />
Het Memorandum en foto’s van die<br />
buurt vanaf de toren van de Grote<br />
Kerk zijn echter duidelijk genoeg.<br />
Het Memorandum ging uit van<br />
een brede verkeersverbindingen<br />
tussen het station en Nieuwland via<br />
het tracé Singel, Lange Kerkstraat,<br />
Vijgensteeg en Parkweg. Een<br />
foto van Robert Collette uit 1966<br />
laat zien hoe dit tracé al tot aan<br />
de Grote Markt was gerealiseerd.<br />
Een brede dwarsverbinding tussen<br />
Vlaardingerstraat en Parkweg zou de<br />
brandweer daarbij alle ruimte geven.<br />
De bouw van de brandweerkazerne<br />
was de belangrijkste aanleiding tot<br />
het organiseren van de teach-in<br />
Musis 6 7 Musis<br />
ROELFSEMA<br />
HIELD NIET<br />
VAN HET<br />
WESTEN EN<br />
AL HELEMAAL<br />
NIET VAN<br />
SCHIEDAM<br />
Overzicht Brandersbuurt<br />
Herbert Voogt en Hans de Ridder<br />
in het Zakkendragershuisje<br />
over de toekomst van de buurt. Dat<br />
het gemeentebestuur en met name<br />
Roelfsema de acties uitlegde als een<br />
poging om het gemeentebestuur te<br />
dwarsbomen, had echter een heel<br />
andere achtergrond. In mei 1965<br />
werd in <strong>Schiedam</strong> de Groninger<br />
gedeputeerde Harm Roelfsema<br />
benoemd tot burgemeester.<br />
Roelfsema was enkele maanden<br />
eerder genoodzaakt geweest af te<br />
treden als provinciaal bestuurder.<br />
De reden was dat hij weigerde<br />
om zich neer te leggen bij de<br />
aanleg van de Eemshaven in het<br />
uiterste noorden. Het Dagblad van<br />
het Noorden kenschetste hem –<br />
gehoord hebbend van de teach-in<br />
in de Koopmansbeurs; ‘Een typisch<br />
voorbeeld hiervan vindt men in<br />
<strong>Schiedam</strong> waar de in het Noorden<br />
welbekende heer Roelfsema de scepter<br />
zwaait. De heer Roelfsema heeft<br />
die zelfgenoegzame deskundigheid<br />
waardoor hij de werkelijkheid niet<br />
meer ziet’. Roelfsema hield niet van<br />
de mentaliteit van het westen en al<br />
helemaal niet van <strong>Schiedam</strong>. In zijn<br />
‘In de ban van de tijd’ (1981) nam hij<br />
geen blad voor de mond. Hij hekelde<br />
<strong>Schiedam</strong>, het politieke klimaat en<br />
het gebrek aan medewerking voor<br />
wat hij als zijn zaken beschouwde.<br />
Voor de Lange en Korte Haven kon<br />
hij nog wel enig gevoel opbrengen,<br />
de rest van de stad was het<br />
conserveren niet waard. Roelfsema<br />
vatte al in de eerste maanden van<br />
zijn bestuur een grondige antipathie<br />
op voor de filmmaker Jan Schaper.<br />
Schaper had zojuist zijn poëtische<br />
documentaire ‘<strong>Schiedam</strong> kiest<br />
voor het water’ voltooid die in<br />
Roelfsema’s ogen geen genade vond.<br />
De nieuwbakken burgemeester<br />
hield de filmer bovendien<br />
persoonlijk verantwoordelijk voor<br />
de Brandersbuurtacties. Weliswaar<br />
had Schaper niets te maken met de<br />
teach-in van 5 januari dat jaar, maar<br />
in het Zakkendragershuisje dat één<br />
van centra was in de <strong>Schiedam</strong>se<br />
jongerencultuur, vergiftigde Schaper<br />
de jeugd met zijn door Sartre, Fellini<br />
en Marcuse gekruide ideeën.<br />
Een paar jaar te vroeg<br />
Oud-gemeentearchitect Jaap Putter<br />
legde in het gesprek met Henk Slechte<br />
(Musis november 1996) de vinger<br />
op de zere plek: ‘Grote delen van de<br />
Brandersbuurt, zoals het gebied rond<br />
de Breedstraat, waren na de oorlog<br />
in elkaar gezakt. Verwaarlozing had<br />
in dit gebied het meeste sloopwerk<br />
al gedaan. Daar was niets meer te<br />
redden. Anders was dat in de stegen<br />
tussen de Dam en de Verbrande<br />
Erven. Daar was een aantal percelen<br />
wel te redden geweest, zij het voor<br />
veel geld. Binnen de dienst hebben<br />
we op eigen initiatief en zonder<br />
wetenschap van de burgemeester<br />
onderzocht of het mogelijk was om<br />
twee éénkamerwoninkjes samen te<br />
voegen tot een grotere. Dat zou tot<br />
60.000 gulden per woning hebben<br />
gekost. Mogelijk was het zeker,<br />
betaalbaar ook, maar de sfeer was<br />
er niet naar om hiermee verder te<br />
gaan. Ik ben ervan overtuigd dat de<br />
actievoerder meer mensen hadden<br />
mee gekregen en ook veel meer<br />
resultaat hadden kunnen boeken als<br />
ze anders geopereerd hadden. Door<br />
hun fanatieke gedrag radicaliseerden<br />
ze hun gemeentelijke tegenstanders en<br />
wonnen ze geen medestanders onder<br />
de gewone burgerij. Als men beter<br />
naar elkaar geluisterd had, hadden<br />
hele stukken van de Brandersbuurt<br />
gered kunnen worden’.<br />
In hetzelfde Musisnummer spraken<br />
Gerard Verhulsdonk (VVD) Jan<br />
Simons (PvdA) en Eef Collé (CPN) als<br />
warme pleitbezorgers voor behoud<br />
van de Brandersbuurt zich eveneens<br />
uit: Verhulsdonk; ‘Achteraf gezien<br />
kwam de Brandersbuurt een paar<br />
jaar te vroeg. Een paar jaar later zou<br />
het plan door een ander college en<br />
een verjongde gemeenteraad zijn<br />
ontvangen en ongetwijfeld met<br />
andere ogen zijn bekeken. Nu werd
het plan beoordeeld door politici die<br />
zich volledig in het SchieNoKo-plan<br />
hadden vastgebeten’.<br />
Verhulsdonk had hiermee<br />
waarschijnlijk slechts gedeeltelijk<br />
gelijk. Wilde <strong>Schiedam</strong> echter de<br />
omvangrijke nieuwbouwprojecten<br />
kunnen realiseren die de stad zich<br />
in Nieuwland en in Groenoord/<br />
Woudhoek voor ogen had gesteld,<br />
dan diende de stad hiervoor nagenoeg<br />
de gehele oude binnenstad in te<br />
leveren. Dus werden zonder directe<br />
bouwkundige of stedenbouwkundige<br />
noodzaak de gehele punt tussen<br />
NIEMAND DIE<br />
NU NOG WEET<br />
WAAROM DE<br />
LINDENHOF<br />
UIT EINDELIJK<br />
MOEST WORDEN<br />
GESLOOPT<br />
Aanleg van de snelle verbinding tussen Nieuwland en Station<br />
Vijgensteeg, Schie en Noordvest<br />
neergehaald, werd de driehoek<br />
Vellevest, Vlaardingerstraat en<br />
Kethelstraat gesloopt en de sloopkogel<br />
in het Westmolenstraatkwartier gezet.<br />
Het eerst- en laatstgenoemde gebied<br />
liggen een halve eeuw later nog steeds<br />
braak ter illustratie dat <strong>Schiedam</strong><br />
inderdaad van God los was en om<br />
een paar flats in Nieuwland te mogen<br />
bouwen, sloopte wat er te slopen viel.<br />
De sloper van <strong>Schiedam</strong><br />
Cor Bolmers mag dan in de tijd de<br />
bijnaam ‘de sloper van <strong>Schiedam</strong>’<br />
hebben gekregen, zijn echte aandeel<br />
in de onttakeling van <strong>Schiedam</strong> is<br />
betrekkelijk gering. Het waren de<br />
journalisten die aan de sleuf die<br />
Bolmers liet hakken tussen Broersvest<br />
en Broersveld de straatnaam ‘Het Gat<br />
van Bolmers’ gaven. De wethouder<br />
zelf werd vanwege deze schanddaad<br />
op een andere stoel gezet en mocht<br />
nog korte tijd verder als wethouder<br />
financiën, hetgeen noch hem, noch de<br />
gemeenteraad beviel.<br />
Het slopen van de straten en hofjes<br />
in de stadskern dat Bolmers wordt<br />
nagedragen, kan echter vrijwel geheel<br />
op het disconto van Bolmers’ opvolger<br />
Chris Zijdeveld worden geschreven.<br />
De sloop- en krakersacties in dit<br />
gebied hadden een heel ander<br />
karakter. In de door de rijksoverheid<br />
gepropageerde en gesubsidieerde<br />
krotopruiming was het accent<br />
verschoven naar kleinschalige<br />
projecten van vervangende<br />
nieuwbouw. Vanaf de jaren<br />
1970 moesten achterstanden in<br />
binnensteden worden weggewerkt<br />
zonder de sociale structuur aan te<br />
tasten. In heel Nederland zijn op<br />
die manier op de goedkoopste wijze<br />
binnenstedelijke nieuwbouwprojecten<br />
gerealiseerd die het aankijken<br />
niet waard zijn en elk aansluiting<br />
missen met de bestaande historische<br />
omgeving.<br />
De sloop van Laan, Lange en<br />
Korte Achterweg, Nieuwe Buurt,<br />
de Baansloot, Grofbaan Oude<br />
Kerkhof, Schotsepoort en omgeving,<br />
Herenstraat, Louronstraat en<br />
Roosbeek, pasten binnen de nieuwe<br />
richtlijnen van kleinschaligheid,<br />
nieuwbouw voor de oorspronkelijke<br />
bewoners en de premieregeling<br />
‘krotopruiming’ die de bewoners in<br />
1970 een vergoeding van één jaar<br />
huur beloofde met een minimum<br />
van duizend gulden. Een leuke<br />
opsteker voor de bewoners en politiek<br />
glijmiddel tegelijk dat met graagte<br />
Musis 8 9 Musis<br />
De Lindenhof,<br />
hoofdgebouw van Piet<br />
Sanders<br />
Poort in de Lange<br />
Achterweg<br />
werd toegepast en in<br />
dank aanvaard. En zeker<br />
toen deze premie vier<br />
jaar later nog ‘ns werd<br />
verdubbeld.<br />
Persoonlijke opvattingen<br />
en voorkeuren speelden<br />
ook in deze fase een rol.<br />
Nu waren het geen plan<br />
voor een ‘Montmartre<br />
aan de Maas’ die een<br />
spaak in het wiel staken,<br />
maar provo en de<br />
krakersbeweging die zich<br />
tegen het sloopbeleid<br />
verzetten. Ook weigerden<br />
tal van bewoners om gebruik te<br />
maken van de premieregeling<br />
‘krotopruiming’. Ook de persoonlijke<br />
smaak van wethouder Chris Zijdeveld<br />
speelde een rol. Hij had geen enkele<br />
waardering voor het oeuvre van<br />
Piet Sanders die in de jaren 1930<br />
een monumentale nieuwbouw voor<br />
het Weeshuis der Hervormden had<br />
gerealiseerd. In deze tijd zou sloop<br />
van dit hechte gebouw met z’n rijke<br />
ornamenten van kunstenaars als Hildo<br />
Krop en Bochtman ondenkbaar zijn.<br />
Het gemeentebestuur liet daarentegen<br />
de toiletpotten en ruiten stukslaan<br />
om de kraker de mogelijkheid te<br />
ontnemen om het pand te betrekken.<br />
Pas in de jaren 1980 zouden voor<br />
het eerst kanttekeningen worden<br />
geplaatst bij de ‘krotopruiming’ als<br />
financieringsinstrument voor de<br />
woningbouw. Het besef brak door dat<br />
er in de Nederlandse binnensteden<br />
heel wat was gesloopt dat vanuit<br />
monumentaal en stedenbouwkundig<br />
oogpunt nooit gesloopt had mogen<br />
worden. Voor <strong>Schiedam</strong> kwam dit<br />
besef rijkelijk laat. Weliswaar spreekt<br />
<strong>Schiedam</strong> ronkend over zichzelf als<br />
‘historisch centrum van de Rijnmond’,<br />
maar wie op zoek wil naar het echte<br />
<strong>Schiedam</strong>, de historische vissers- en<br />
jeneverstad, die komt bedrogen uit.<br />
Dat <strong>Schiedam</strong> bestaat niet meer.
HET LIESVELDVIADUCT<br />
LUCHTKASTEEL VAN<br />
GEWAPEND BETON<br />
Op 12 mei 1960 ging<br />
de Vlaardingse<br />
gemeenteraad<br />
akkoord met de<br />
bouw van het<br />
Liesveldviaduct. De<br />
aanleg van deze verkeersbaan dwars<br />
door de binnenstad behoort tot de<br />
meest ingrijpende besluiten die de<br />
raad ooit nam. Het viaduct zou het<br />
aanzien van Vlaardingen voorgoed<br />
veranderen, was de gedachte.<br />
Fysiek leek het dé oplossing voor<br />
het toenemende autoverkeer, in<br />
symbolische zin opende het de weg<br />
naar de moderne tijd. Het viaduct<br />
nodigde de bevolking uit de versleten<br />
visserskleding te verwisselen voor<br />
frisse confectie, de fiets te verruilen<br />
voor de automobiel en het burgerdom<br />
af te leggen om consument te worden.<br />
Inderdaad heeft het Liesveldviaduct<br />
Vlaardingen ingrijpend veranderd.<br />
Ook in een betekenis die de door<br />
vooruitgangsdenken verblinde<br />
bestuurders van toen niet konden<br />
voorzien. Het viaduct werpt sinds<br />
zijn ontstaan een zware schaduw over<br />
de binnenstad en haar ontwikkeling.<br />
Het was vanaf het begin een weinig<br />
succesrijk initiatief en verwerd<br />
uiteindelijk tot een zwarte bladzijde<br />
in de plaatselijke geschiedenis. Een<br />
bladzijde die vanwege zijn grote<br />
gewicht niet licht valt om te slaan.<br />
Vlaardingen was zoals zoveel<br />
Nederlandse steden in de naoorlogse<br />
jaren in de greep van de groei.<br />
Ten westen en ten oosten van de<br />
oude stad werden nieuwe wijken<br />
met duizenden nieuwe woningen<br />
gepland en in het centrum gingen<br />
honderden huizen plat om plaats<br />
te maken voor nieuwe winkels en<br />
tekst: Peter de Lange<br />
foto’s Stadsarchief Vlaardingen<br />
nieuwe verbindingswegen. Er werd<br />
in een moorddadig tempo gesloopt<br />
en gebouwd om de werknemers van<br />
de snel uitdijende petrochemische<br />
industrie van ‘’de overkant’’ te<br />
huisvesten. Honderdveertigduizend<br />
leek een realistisch inwonertal.<br />
Bestuurders van een dorp dat van<br />
de ene dag op de andere de rol van<br />
stad krijgt aangemeten, moeten<br />
stevig in hun schoenen staan,<br />
willen zij niet worden meegesleept<br />
door waanvoorstellingen over<br />
metropolen die zij hebben helpen<br />
stichten. Maar al te gemakkelijk<br />
verdwijnt nuchterheid in dergelijke<br />
situaties naar de achtergrond. Uit<br />
de Vlaardingse plattegrond anno<br />
2013 kan worden afgeleid dat<br />
de plannenmakers van toen dat<br />
onvoldoende hebben beseft. Daardoor<br />
is het Liesveldviaduct, dat zij als hun<br />
opus magnus aan de stad toevoegden,<br />
de stad al tientallen jaren een blok aan<br />
het been.<br />
De oorsprong van het viaduct is nauw<br />
verbonden met het Liesveld, indertijd<br />
op de Lijnbaan na het modernste<br />
winkelcentrum van Nederland dat<br />
verrees op de puinhopen van wat eens<br />
een labyrint aan armoedige, donkere<br />
en benauwde arbeiderswoninkjes was<br />
geweest. Een grotere tegenstelling<br />
dan tussen de vroegere en de nieuwe<br />
bebouwing was nauwelijks denkbaar.<br />
Het Liesveld kenmerkte zich door<br />
licht en ruimte en winkels vol luxe<br />
artikelen die de groeiende welvaart<br />
verbeeldden.<br />
Om dit koopparadijs bereikbaar te<br />
maken voor de vrachtauto’s van<br />
leveranciers en tevens toegankelijk<br />
voor inwoners uit omliggende steden,<br />
werd besloten een ruime toegangsweg<br />
aan te leggen. Het gekozen tracé<br />
bestond uit een doorbraak ter<br />
hoogte van de Oude Havenbrug<br />
van het gevelfront aan de Haven en<br />
de daarachter gelegen Hoogstraat.<br />
Aansluitend kwam een viaduct<br />
dat het hoogteverschil met de dijk<br />
waarop de Hoogstraat was gebouwd<br />
en het vijf meter lager gelegen<br />
winkelcentrum overbrugde. Het 25<br />
meter brede viaduct zou met een lus<br />
via de Joubertstraat eindigen op het<br />
Veerplein. Achter de bouw werd<br />
vaart gezet. De doorbraak was nog<br />
niet gerealiseerd toen het viaduct al in<br />
de steigers stond.<br />
Dit fraaie plan, uit de koker van<br />
architectenbureau Van Tijen<br />
en Maaskant en omarmd door<br />
stadsbestuurders als wethouder<br />
Musis 10 11 Musis<br />
Teun de Bruin en burgemeester Jan<br />
Heusdens, zou van Vlaardingen met<br />
zijn mooie winkels een drukbezocht<br />
streekcentrum maken. Maar de haast<br />
en geestdrift waarmee het werd<br />
uitgevoerd, wierpen roet in het<br />
eten. Critici onder wie gemeentelijk<br />
verkeersadviseur ir. H. Goudappel<br />
wezen erop dat voor die afrit in<br />
de vorm van een lus bij lange na<br />
geen plaats was. Om het ontwerp<br />
uit te voeren, zouden eerst nog<br />
een flink aantal woningen moeten<br />
worden gesloopt. De Amerikaanse<br />
verkeersdeskundige David Jokinen<br />
die in Vlaardingen een kijkje<br />
kwam nemen, kwam tot dezelfde<br />
conclusie. Een pijnlijk oordeel<br />
dat hard aankwam, want Jokinen<br />
was niet zomaar iemand. Hij had<br />
verkeersplannen ontworpen voor<br />
ondermeer Amsterdam en Den<br />
Haag en in die plannen met name<br />
op de belangen van de automobilist<br />
gelet. Als zo’n autoriteit meende<br />
dat de automobilist met het viaduct<br />
in Vlaardingen geen kant uit kon,<br />
zouden er wel eens problemen in het<br />
verschiet kunnen liggen.<br />
Om de proef op de som te nemen<br />
werd de situatie nagebootst met<br />
dranghekken en verkeerspionnetjes<br />
langs een parcours van dezelfde<br />
afmetingen op het marktplein aan<br />
de Broekweg. Verschillende lange<br />
voertuigen zoals een stadsbus en<br />
een vrachtwagen met oplegger<br />
probeerden de lus te nemen. No way.<br />
Tja, en toen zat het stadsbestuur<br />
inderdaad met een probleem. Wat te<br />
doen met een viaduct dat niet aan zijn<br />
oorspronkelijke doel beantwoordt?<br />
Van de mogelijkheid om het door<br />
te trekken tot de Burgemeester<br />
Pruissingel, zodat er een snelle<br />
verbinding zou ontstaan met de in<br />
aanbouw zijnde Westwijk, kon om<br />
dezelfde reden als de afrit naar het<br />
Veerplein niets terecht komen: er<br />
zou sloop van nog eens een groot<br />
aantal woningen in de toch al flink<br />
uitgedunde Transvaalbuurt nodig<br />
zijn geweest. En daar deinsde het<br />
gemeentebestuur voor terug. Omdat<br />
niemand wist, wat er wél moest<br />
gebeuren, gebeurde er niets. Het<br />
viaduct werd aan zijn lot overgelaten.<br />
Daar lag het dan, Vlaardings<br />
peperdure prestigeproject. Een<br />
verkeersweg die zomaar ergens
halverwege hemel en aarde ophield.<br />
Het beste doel dat men nog wist te<br />
verzinnen voor dit betonnen bewijs<br />
van bestuurlijk onvermogen, was er<br />
een parkeerplaats van te maken. Die<br />
functie hield het enkele jaren, totdat<br />
de knoop werd doorgehakt en vanaf<br />
de luchtbrug een flauwe hellingbaan<br />
naar de Markgraaflaan werd<br />
aangelegd; een doorsneestraat die<br />
bepaald niet berekend was op druk<br />
verkeer. Zo ging roemloos de droom<br />
van een ambitieus gemeentebestuur<br />
ten onder. Dichter Levi Weemoedt<br />
kenschetste het fiasco spottend als<br />
,,een snelweg die moet afremmen voor<br />
een rijtje arbeiderswoningen.’’<br />
De ingebruikstelling van het<br />
voltooide viaduct vond plaats in 1969,<br />
negen jaar na het nemen van het<br />
historische raadsbesluit. En wat kreeg<br />
DE INGEBRUIK-<br />
STELLING VAN<br />
HET VOLTOOIDE<br />
VIADUCT VOND<br />
PLAATS IN 1969,<br />
NEGEN JAAR<br />
NA HET NEMEN<br />
VAN HET<br />
HISTORISCHE<br />
RAADSBESLUIT.<br />
EN WAT KREEG<br />
VLAARDINGEN<br />
IN RUIL VOOR<br />
ZIJN GEDULDIG<br />
WACHTEN?<br />
NIEUWE<br />
VERKEERS-<br />
PROBLEMEN.<br />
Vlaardingen in ruil voor zijn geduldig<br />
wachten? Nieuwe verkeersproblemen.<br />
Iedere Vlaardingse weggebruiker<br />
is vertrouwd met de hopeloze<br />
verkeersknoop op de kruising<br />
Markgraaflaan, Liesveldviaduct,<br />
Joubertstraat en Vondelstraat, waar<br />
dikwijls files ontstaan door auto’s die<br />
in de rij staan voor de parkeergarage<br />
onder het viaduct. Automobilisten die<br />
over het viaduct van oost naar west<br />
willen, worden door deze congestie<br />
gedwongen rechtsaf te slaan en<br />
een lange omweg te maken over de<br />
Van der Driftstraat, Burgemeester<br />
Pruissingel, Westlandseweg en<br />
Marathonweg. Een dergelijk gesukkel<br />
kan toch nooit de bedoeling zijn<br />
geweest van een in termen van<br />
snel, groot en vooruitgang denkend<br />
stadsbestuur? De roept de vraag op<br />
hoe serieus men de daadkracht van het<br />
toenmalige stadsbestuur eigenlijk moet<br />
nemen. Het Liesveldviaduct had alleen<br />
betekenis voor Vlaardingen kunnen<br />
hebben als het, zoals oorspronkelijk<br />
de bedoeling was, langs een rechte<br />
lijn de Burgemeester Pruissingel had<br />
Musis 12 13 Musis<br />
verbonden met de <strong>Schiedam</strong>seweg en,<br />
langs een afrit, het winkelcentrum<br />
voor de automobilist toegankelijk<br />
had gemaakt. Je mag toch aannemen<br />
dat men op het stadhuis tevoren had<br />
becijferd hoeveel woningen voor dit<br />
project moesten worden opgeofferd en<br />
of dit offer maatschappelijk aanvaard<br />
zou worden. Maar kennelijk ontbrak<br />
op het cruciale moment de vereiste<br />
voortvarendheid om de sloper de wijk<br />
in te sturen.<br />
Het verstandigste was geweest het<br />
viaduct direct weer af te breken toen<br />
eenmaal duidelijk was dat het niet aan<br />
de gestelde doelen kon beantwoorden,<br />
of het desnoods een alternatieve<br />
bestemming te geven, bijvoorbeeld<br />
als winkelgalerij, marktterrein<br />
of stadspark op palen. Maar<br />
klaarblijkelijk was een dergelijke<br />
koerswijziging ondenkbaar. Zo’n<br />
ommezwaai had de verantwoordelijke<br />
bestuurders wel eens een gigantisch<br />
gezichtsverlies kunnen opleveren, met<br />
alle politieke consequenties vandien.<br />
Bovendien hield zo’n maatregel een<br />
enorme kapitaalvernietiging in. Het<br />
viaduct had ruim tien miljoen gulden<br />
gekost. Een vermogen.<br />
Een kans om alsnog schoon schip te<br />
maken kreeg het gemeentebestuur<br />
vijfentwintig jaar later, toen de magie<br />
van het Liesveld was uitgewerkt en<br />
een facelift van het winkelcentrum<br />
nodig was om nieuw kooppubliek aan<br />
te trekken. Van de vier ontwerpen<br />
voor Liesveld 2.0 waaruit gekozen<br />
kon worden, nam dat van Reijnga,<br />
Postma en Hagg sloop van het<br />
westelijk deel van het viaduct als<br />
uitgangspunt. De bunkerachtige<br />
tunneltjes die vanaf de Hoogstraat de<br />
toegang tot het Liesveld vormden,<br />
zouden eveneens worden afgebroken<br />
en vervangen door luie trappen.<br />
Het verkeer zou volgens dit concept<br />
voortaan door de Korte Hoogstraat<br />
worden geleid.<br />
De Arnhemse architecten waren<br />
niet de enigen die het viaduct zijn<br />
verkeersfunctie ontnamen. Ook<br />
een eigen binnenstadsplan van de<br />
D66-fractie ging er vanuit dat de<br />
gemankeerde luchtbrug zijn functie<br />
had verloren en beter kon worden<br />
opgedoekt.<br />
Maar deze pleidooien mochten<br />
niet baten. In plaats van radicale<br />
vernieuwing, koos de raad voor een<br />
pappen en nathouden-concept dat de<br />
bestaande structuur intact liet en het<br />
winkelcentrum alleen optisch in een<br />
nieuw jasje stak. Om de wispelturige<br />
klant tegemoet te komen werd het<br />
idee van een winkelcentrum als<br />
ruim opgezette openluchtattractie<br />
verlaten en kreeg Vlaardingen een<br />
geheel overdekt koopparadijs,<br />
waar wind en regen niet langer<br />
vrij spel zouden hebben. De royale<br />
wandelruimte tussen de winkels die<br />
onder het viaduct waren gevestigd<br />
en de winkels onder de flatwoningen<br />
ter linker- en rechterzijde werd<br />
opgeheven en gebruikt om de nieuwe<br />
zaken te vergroten. Dit versmalde<br />
de bewegingsvrijheid voor het<br />
publiek in de nieuwe winkelgalerij<br />
aanzienlijk en dwingt de klant<br />
dicht langs de etalages te lopen,<br />
zodat hem onmogelijk kan ontgaan<br />
welke begerenswaardige koopwaren<br />
daar zoal zijn uitgestald. De glazen<br />
overkapping werd opgehangen aan de<br />
winkelpuien van de twee bestaande<br />
Liesveldflats en steunt op het viaduct,<br />
dat tevens dienst doet als dak van de<br />
ondergelegen winkels.<br />
Bijzonder fraai is de glazen<br />
dakconstructie niet. De overal<br />
zichtbare, ‘’artistiek’’ geperforeerde<br />
stalen dakspanten lijken nog het meest<br />
op onderdelen uit een meccanodoos<br />
van Oosteuropese kwaliteit. Op het<br />
schuin oplopende dak verzamelt<br />
zich ’s winters een sneeuwlast die de<br />
winkelgalerij eronder in een sombere<br />
duisternis hult. Helemaal neerslagvrij<br />
is het winkelcentrum trouwens<br />
niet: bij een bepaalde windrichting<br />
waaien op sommige plaatsen sneeuw<br />
en regen gewoon onder de dakrand<br />
naar binnen. Voor de flatbewoners<br />
erboven moet dit een vervreemdende<br />
ervaring zijn. Het winkelcentrum<br />
waar zij op neerkijken, heeft niets<br />
dat kenmerkend is voor Vlaardingen,<br />
het zou net zo goed een winkelgalerij<br />
in Hoorn of Heerlen kunnen zijn.<br />
Het enige stadseigen element aan het<br />
Liesveld is de bloementrap van Wilma<br />
Kuil.<br />
Liesveld 1 hield het zo’n dertig<br />
jaar vol voordat een opknapbeurt<br />
onvermijdelijk werd. Welke de<br />
uiterste houdbaarheidsdatum is van<br />
Liesveld 2, geopend in 1995, valt<br />
moeilijk te voorspellen, en evenmin<br />
of bij een eventuele derde versie het<br />
viaduct nog wel een rol zal spelen<br />
en welke rol dat dan zou kunnen<br />
zijn. Over het voortbestaan van<br />
het viaduct als verkeersverbinding<br />
rijzen ondertussen twijfels. In<br />
gemeentelijke toekomstscenario’s<br />
voor de binnenstad beginnen<br />
geluiden door te klinken die duidelijk<br />
maken dat het Liesveldviaduct niet<br />
langer als onmisbare schakel van de<br />
infrastructuur wordt gezien.<br />
Het bestemmingsplan voor het<br />
Stadshart uit 2011 bijvoorbeeld<br />
voorziet dat op termijn afscheid<br />
genomen zal worden van het<br />
Liesveldviaduct als autoweg. In de<br />
toekomstschets ‘’Op weg naar 2020’’,<br />
gewijd aan de vitalisering van de<br />
binnenstad, staat te lezen dat straks<br />
alleen het openbaar vervoer nog<br />
gebruik mag maken van het viaduct.<br />
De gebiedsvisie voor het centrum<br />
‘’Op koers naar 2030’’ volgt<br />
dezelfde gedachtegang. Daarin staat<br />
ondermeer het volgende te lezen:<br />
,,Binnen het project Vitalisering<br />
Binnenstad zijn plannen opgenomen<br />
voor het autoluw maken van de<br />
stad, het Liesveldviaduct en de<br />
Blokmakersplaats. Ook de bijdrage die<br />
een autovrije Oude Havenbrug kan<br />
leveren aan een autoluwe binnenstad<br />
wordt onderzocht.<br />
Om toch een mogelijkheid te bieden<br />
om naar de binnenstad te komen<br />
met de auto, wordt nagedacht<br />
over een parkeergarage op de kop<br />
van de <strong>Schiedam</strong>seweg. (…) De<br />
Blokmakersplaats dient opnieuw<br />
te worden ingericht om de functie<br />
van hoofdentree meer kracht bij te<br />
zetten. (…) Het Liesveldviaduct en<br />
de Westhavenplaats zijn veranderd in<br />
prettige verblijfslocaties.’’<br />
Burgemeester en wethouders lijken<br />
onlangs een voorschot te hebben<br />
genomen op deze toekomstige situatie<br />
door de Westhavenplaats tot aan de<br />
oprit naar het viaduct autovrij te<br />
maken. Uit de mond van burgemeester<br />
Bruinsma en andere collegeleden<br />
viel eerder al op te tekenen dat zij<br />
nadachten over herinrichting van het<br />
viaduct, bijvoorbeeld tot stadspark.<br />
Al lijkt sloop van het betonnen<br />
Fremdkörper ook na veertig jaar<br />
niet in het verschiet te liggen,<br />
een herbestemming komt nu toch<br />
langzaam dichterbij. Moge het<br />
stadsbestuur, als het beslissende<br />
uur is aangebroken, kiezen voor<br />
een zodanig creatieve vormgeving,<br />
dat het inktzwarte zetsel waarmee<br />
het hoofdstuk Liesveldviaduct in<br />
de plaatselijke geschiedenis werd<br />
bijgeschreven, voorgoed verbleekt<br />
en de binnenstad eindelijk met een<br />
schone lei kan beginnen.<br />
Literatuur: Vlaardingen in en uit het<br />
slop, van M.P.Zuydgeest, J. Borsboom<br />
en H. Brobbel; Vlaardingen op het<br />
keerpunt, van Mari den Draak, met<br />
foto’s van H.K. van Minnen.
DE GEBORGENHEID<br />
VAN DE QUIBUS:<br />
MISSCHIEN KOMT<br />
ER BLUES<br />
HET Hengst<br />
interieur van<br />
Podiumcafé<br />
de Graauwe<br />
op de Lange Haven hoort op de<br />
monumentenlijst. Wie naar binnen<br />
stapt, treft daar een origineel<br />
jongerencafé aan uit de jaren 1970. Er<br />
is sinds de opening op 9 september<br />
1974 vrijwel niets aan het interieur<br />
veranderd. De bar is hetzelfde.<br />
De beide oude autostoelen zijn<br />
gehandhaafd. Ergens in de hoogte<br />
bevindt nog steeds de oorspronkelijke<br />
troon waarop Bram Uil zetelde, de<br />
allereerste diskjockey van <strong>Schiedam</strong>.<br />
Gedateerd? Toen ik een tijd terug<br />
mijn nu eenentwintigjarige zoon<br />
meenam op kroegentocht, kon alleen<br />
De Graauwe Hengst genade in zijn<br />
ogen vinden. Dat was nu een plek<br />
waar jonge mensen van zijn generatie<br />
zich thuisvoelden, zei hij, de enige<br />
in <strong>Schiedam</strong>. En inderdaad: al bijna<br />
veertig jaar is de zaak een plek waar<br />
beginnende muzikanten zich voor een<br />
jong publiek kunnen presenteren.<br />
Er lopen heel wat bedaagde paren<br />
door <strong>Schiedam</strong>, wier liefde in dit<br />
roemruchte café is ontloken. Best<br />
kans dat hun kinderen er nu aan<br />
de bar hangen, wachtend op de<br />
levende muziek, die warm zal worden<br />
ontvangen en bij gebrek aan kwaliteit<br />
zonder genade uitgejouwd. Dat is al<br />
zo sinds de openingsavond. De tent<br />
staat sinds de openingsavond bekend<br />
om zijn lastig publiek. Beloning is<br />
mogelijk maar je moet wel je best<br />
doen.<br />
Het café is in het leven geroepen<br />
door vier personen: de gezusters<br />
tekst: Han van der Horst<br />
Hennie en Hillie de Jong, Peter<br />
Pijpers en Bram Uil. Zij waren<br />
gelijkgezinde babyboomers, kinderen<br />
van de jeugdrevolutie die sinds<br />
de spectaculaire opkomst van de<br />
provobeweging over het land rolde.<br />
De uitlopers daarvan hadden ook<br />
<strong>Schiedam</strong> bereikt. De stad kende dan<br />
ook een scene maar had nog geen<br />
ontmoetingscentrum. Dat wilde het<br />
viertal vestigen in de leegstaande<br />
distilleerderij De Graauwe Hengst,<br />
ooit het eigendom van Daniel<br />
Visser en Zonen. Zij noemden hun<br />
geesteskind “de Quibus” .<br />
Afgeladen<br />
Van het begin af aan was de<br />
zaak afgeladen. <strong>Schiedam</strong> kende<br />
weliswaar enkele sociëteiten waar<br />
jongeren elkaar ontmoeten, zoals<br />
het hervormde Quousque Tandem<br />
of de katholieke Instuif, maar zulke<br />
gelegenheden kenmerkten zich door<br />
een zekere braafheid. Dat gold ook<br />
Tijdens Boek & Bal<br />
wordt door de vier<br />
oprichters een poging<br />
gedaan om het<br />
roemruchte jongerencafé<br />
De Quibus voor<br />
een avond tot leven te<br />
wekken. Pensionado<br />
Han van der Horst<br />
haalt voor de jeugd<br />
van tegenwoordig<br />
herinneringen op.<br />
voor de Koeienstal, een dancing die<br />
café-restaurant de Amstelbron in<br />
de kelder exploiteerde. Café De Ster<br />
op de hoek van de Rotterdamsedijk<br />
en de Buitenhavenweg had wel een<br />
goede naam onder kunstenaars en<br />
reclamemakers uit heel de Rijnmond<br />
maar was toch geen kroeg voor de<br />
jongere generatie. De initiatiefnemers<br />
van de Quibus troffen precies de<br />
juiste toon. Zij schiepen een vrijplaats<br />
waar jongeren onbekommerd zichzelf<br />
konden zijn. Je kon van Peter Pijpers<br />
of Bram Uil zeggen wat je wilde, ze<br />
zouden nooit als een sociëteitsbestuur<br />
vergaderen over je gedrag of over de<br />
huisregels. Aan hen was ook te zien<br />
dat zij een jointje op zijn tijd niet<br />
versmaadden.<br />
Niet dat heel jong <strong>Schiedam</strong> naar de<br />
Quibus stroomde. Het is een mythe<br />
dat de babyboomers in hun jeugd<br />
zo massaal uit de band sprongen<br />
en het vaandel van de persoonlijke<br />
vrijheid hesen. Gedurende de jaren<br />
1960 waren de meeste jongeren netjes<br />
en gezagsgetrouw. Als ze het geloof<br />
vaarwel zegden, was dat meestal<br />
omdat hun ouders ook niet meer naar<br />
de kerk gingen. Het taboe op seks<br />
voor het huwelijk en samenwonen –<br />
vroeger “hokken” geheten – was aan<br />
het begin van de jaren 1970 gevallen,<br />
maar voor het overige leidden<br />
verreweg de meeste babyboomers een<br />
burgerlijk leven dat moest uitdraaien<br />
op een zeer gewenst huisje-boompjebeestje.<br />
De hippies, de provo’s, de<br />
straatrevolutionairen vormden een<br />
minderheid van beperkte omvang.<br />
Toch wist die in de publiciteit de<br />
show te stelen, ongeveer zoals nu<br />
de PVV, Geen Stijl en PowNed dat<br />
doen. Ook in <strong>Schiedam</strong> was dat het<br />
geval. Een kleine spraakmakende<br />
gemeente domineerde het debat,<br />
maar de opperheerschappij van het<br />
klootjesvolk is nooit aangetast, geen<br />
moment.<br />
Dat <strong>Schiedam</strong> kritische jongeren<br />
kende was voor het eerst echt<br />
zichtbaar gemaakt door de cineast Jan<br />
Schaper, die voor een gering bedrag<br />
het Zakkendragershuisje mocht<br />
huren als hij het op eigen kosten<br />
verbouwde. Schaper verzette zich<br />
tegen de gemeentelijke plannen om de<br />
Brandersbuurt met de grond gelijk te<br />
maken. Zijn acties en demonstraties<br />
trokken honderden jongeren van<br />
wie de meesten in de hogere klassen<br />
van het <strong>Schiedam</strong>se voortgezet<br />
onderwijs zaten. Schaper kreeg<br />
veel publiciteit en een grote teachin<br />
– discussiebijeenkomst – in de<br />
Korenbeurs groeide in het collectieve<br />
Musis 14 15 Musis<br />
V.l.n.r. Bram Uil, Peter Pijpers, Hillie de Jonge en Jenny de Jonge<br />
geheugen van de deelnemers uit tot<br />
legendarische proporties. Vooral<br />
omdat burgemeester Roelfsema<br />
zich zo geschoffeerd achtte door de<br />
brutale jongelui. Daarna vond de<br />
vernietiging van de Brandersbuurt<br />
volgens plan plaats. Ook het hofjes-<br />
en stegengebied tussen de Boterstraat,<br />
de Hoogstraat en het Broersveld<br />
zou er aan moeten geloven. De<br />
bestuurders van <strong>Schiedam</strong> wilden af<br />
van alles wat aan het schaamtevolle<br />
jeneververleden herinnerde. Toen<br />
ik op een ledenvergadering van de<br />
PvdA eens pleitte voor herstel van<br />
arbeiderswoninkjes in de binnenstad,<br />
stond een oude taainagel van het<br />
socialisme op die mij toeriep: “Van<br />
der Horst, naast de gootsteen hebben<br />
wij zitten schijten en dat wil jij<br />
bewaren…?”<br />
De jongeren die elkaar dankzij<br />
Schaper ontmoet hadden, ontdekten<br />
hoe zij een subcultuur deelden.<br />
Dat gevoel lieten zij niet meer los<br />
en naarmate zij verder opgroeiden,<br />
sloten hun jongere broers en zussen<br />
zich bij hen aan. Er was momentum.<br />
Zo kon het gebeuren dat Roel van<br />
Duijn binnen een week of wat in<br />
<strong>Schiedam</strong> navolging vond, toen hij<br />
zijn Oranje Vrijstaat had uitgeroepen.<br />
Dat gebeurde op een bijeenkomst<br />
die in de aula van het Stedelijk<br />
Museum werd gehouden om daar een<br />
jeugdmanifestatie met de naam “Jes<br />
70) te openen. Ergens halverwege het<br />
programma beklom ik de preekstoel<br />
om <strong>Schiedam</strong> kabouterstad te<br />
proclameren, die voortaan tegenover<br />
het gemeentebestuur zou staan.<br />
Puntmutsen<br />
Deze onafhankelijkheidsverklaring<br />
werd door de aanwezige autoriteiten<br />
goed opgenomen. Allerwege toonde<br />
men waardering voor deze “ludieke<br />
actie” en men hoopte dat het ludiek<br />
bleef. Dat was ook in grote mate<br />
het geval. De <strong>Schiedam</strong>se kabouters<br />
kwamen niet verder dan een paar<br />
symbolische woningkraken. Eenmaal<br />
deponeerden zij uit de Schie gevist<br />
vuil voor het bordes van het<br />
stadhuis. De kerngroep bracht vijf<br />
nummers uit van de gestencilde<br />
Blijde Boodschap, officieel orgaan van<br />
<strong>Schiedam</strong> kabouterstad. De oplage<br />
steeg tot vijfhonderd exemplaren.<br />
Ook werd er handel gedreven in<br />
grote oranje puntmutsen, die van<br />
pas kwamen tijdens manifestaties.<br />
De kabouters besteedden het<br />
grootste deel van hun tijd echter<br />
aan discussiebijeenkomsten. Elke
zaterdagavond verleende Jan<br />
Schaper in zijn Zakkendragershuisje<br />
gastvrijheid aan de volksvergadering.<br />
Daar werd iedereen die ergens<br />
verstand van had, onmiddellijk<br />
beschuldigd van “manipulatie”,<br />
want de kabouters waren<br />
antiautoritair en vreesden steeds<br />
machtsvorming binnen de eigen<br />
gelederen. De kerngroep was vaak<br />
op de Vriendschapstraat te vinden<br />
in het huis van de kunstenaar Hein<br />
de Koster. Die had een activistische<br />
inslag en veel van wat hij ondernam,<br />
droeg het karakter van een<br />
performance. Dat gold ook voor de<br />
politieke partij die hij met het oog op<br />
de raadsverkiezingen van 1970 had<br />
opgericht, de Kiesbeweging Votum.<br />
Hoewel De Koster een bedrijfsmatige<br />
aanpak van de politiek voorstond,<br />
hadden zijn ideeën ook iets ludieks.<br />
Zo streefde hij naar ondergrondse<br />
toiletten. Hij voelde het timbre van<br />
de kabouters aan. Daarom stelde<br />
hij zijn huis voor hen open. Min of<br />
meer in ruil besloten zijn gasten om<br />
niet op eigen gelegenheid aan de<br />
raadsverkiezingen mee te doen, wat<br />
aanvankelijk wel in de bedoeling had<br />
gelegen.<br />
Landelijk verliep de<br />
kabouterbeweging in de herfst van<br />
1970. Dat was ook in <strong>Schiedam</strong><br />
het geval. De interesses van de<br />
initiatiefnemers gingen ergens<br />
anders heen. De volksvergaderingen<br />
verliepen. Wel bleef Jan Schaper<br />
als vanouds open huis houden voor<br />
jongeren die geïnteresseerd waren<br />
in zijn filosofieën rond het leefmilieu<br />
en de waarde van het ambacht in<br />
een maatschappij die naar zijn idee<br />
door grootbedrijf en massaproductie<br />
alle kraak en smaak verloor. Op de<br />
Mariastraat verloor Hein de Koster<br />
zich steeds meer in een wodkaroes.<br />
Oase<br />
Voor iedereen die na deze periode van<br />
activisme met de ziel onder de armen<br />
liep, was de Quibus op de Lange<br />
Haven een oase. De jongeren die de<br />
oude huizen op de Lange Achterweg<br />
en de Laan gekraakt hadden in<br />
een poging om de afbraak van dat<br />
stuk binnenstad tegen te houden,<br />
De jongeren<br />
die elkaar<br />
dankzij Schaper<br />
ontmoet hadden,<br />
ontdekten hoe zij<br />
een subcultuur<br />
deelden. Dat<br />
gevoel lieten zij<br />
niet meer los en<br />
naarmate zij verder<br />
opgroeiden, sloten<br />
hun jongere broers<br />
en zussen zich bij<br />
hen aan. Er was<br />
momentum. Zo<br />
kon het gebeuren<br />
dat Roel van Duijn<br />
binnen een week<br />
of wat in <strong>Schiedam</strong><br />
navolging vond,<br />
toen hij zijn Oranje<br />
Vrijstaat had<br />
uitgeroepen. Dat<br />
gebeurde op een<br />
bijeenkomst die<br />
in de aula van het<br />
Stedelijk Museum<br />
werd gehouden<br />
om daar een<br />
jeugdmanifestatie<br />
met de naam “Jes<br />
70) te openen.<br />
Ergens halverwege<br />
het programma<br />
beklom ik de<br />
preekstoel<br />
om <strong>Schiedam</strong><br />
kabouterstad te<br />
proclameren,<br />
die voortaan<br />
tegenover het<br />
gemeentebestuur<br />
zou staan.<br />
waren er stamgast. Toch heerste er<br />
geen politieke sfeer. De stamgasten<br />
van de Quibus voelden zich eerder<br />
“alternatief” dan revolutionair. Zij<br />
waren uit op expressie van hun<br />
gevoelens. Zij wilden ruimte voor<br />
zichzelf. Bram, Peter, Jennie en<br />
Hillie speelden daarop in met hun<br />
programmering: van het begin af<br />
aan was de Quibus een poppodium<br />
maar als een kunstenaar iets op touw<br />
wilde zetten, kreeg hij meteen alle<br />
ruimte. Bij de Quibus hielden zij van<br />
performances. Niet dat de stamgasten<br />
nu gezagsgetrouw wilden worden.<br />
Zij bestreden de overheid niet maar<br />
maakten die graag belachelijk. Op de<br />
dag dat de koning van Zweden – op<br />
bezoek bij het bedrijf Sandvik – het<br />
bordje “Sandvikstraat” onthulde,<br />
verscheen in de Quibus Keizer<br />
Wilhelm II (overtuigend neergezet<br />
door Aart Sprong, die bij gelegenheid<br />
ook uitblonk als Adolf Hitler). Deze<br />
inaugureerde de Quibussteeg, een<br />
smalle gang tussen de Lange Haven<br />
en de Hoogstraat, thans officieel<br />
Watersteeg geheten. Ook hielden<br />
de stamgasten eens een grote<br />
demonstratie met lege spandoeken<br />
onder de leuze “Wij willen niets”. Het<br />
ging hen overigens om de legalisering<br />
van hasj en wiet, die in de Quibus<br />
gaarne werden gerookt.<br />
Zo werd de Quibus de erkende<br />
tempel van de Jeugdcultuur, van de<br />
alternatieve levensstijlen en van de<br />
kunst, die recht uit het hart kwam.<br />
In de tweede helft van de jaren<br />
1970 drongen new age en oosterse<br />
profetieën door aan de stamtafel.<br />
Mede-eigenaar Peter Pijpers ging<br />
allen voor door zich aan te sluiten<br />
bij de Baghwan. Hij laat zich tot<br />
op de huidige dag leiden door<br />
new age-achtige spiritualiteit. De<br />
krakers van de Laan en de Lange<br />
Achterweg gaven van hun kant de<br />
strijd op. Zij accepteerden elders<br />
huisvesting en de achterstraten van de<br />
binnenstad kregen hun zielloze sociale<br />
woningbouw, die net als het interieur<br />
van de Quibus op zijn manier ook een<br />
blijk is van de geest uit de jaren 1970:<br />
de knus bedoelde eenvormigheid van<br />
het woonerf.<br />
Net <strong>Schiedam</strong> vermoedde ondertussen<br />
Musis 16 17 Musis<br />
dat de Quibus een<br />
verzamelplaats was voor<br />
ontaarde jeugd die aan<br />
God noch gebod deed.<br />
Men vertelde zelfs dat<br />
de uitkeringstrekkers<br />
onder de stamgasten<br />
hun weekbriefjes des<br />
zondags op de bar<br />
achterlieten. Iemand van<br />
de Quibus stopte ze dan<br />
na sluitingstijd bij de<br />
Sociale Dienst in de bus.<br />
Voor de rest was het een<br />
en al seks, drugs en rock<br />
’n roll.<br />
De werkelijkheid was<br />
anders. Net als die nette<br />
sociëteiten – De Instuif,<br />
Quousque Tandem – was<br />
de Quibus uiteindelijk<br />
een relatiemarkt. Je<br />
hoopte er het meisje of<br />
de jongen van je dromen<br />
te ontmoeten. Iemand<br />
die niet zo stijfjes was<br />
als je vader of je moeder<br />
maar degelijk alternatief.<br />
Dat zat trouwens<br />
ook achter veel<br />
activisme: je kon onder<br />
geestverwanten het<br />
geluk vinden of in ieder<br />
geval vriendschappen.<br />
Je hoorde ergens bij.<br />
Bij de Quibus werd<br />
de schil van activisme<br />
en politieke eisen<br />
afgepeld. Wat overbleef<br />
was veel muziek – en<br />
geborgenheid. Daar legt<br />
het interieur tot op de<br />
huidige dag getuigenis<br />
van af. En achter de bar<br />
staat nog steeds Hillie,<br />
die - nu met haar zoon<br />
- de zaak gaande houdt.<br />
De anderen zijn hun<br />
eigen weg gegaan, Bram<br />
Uil al na een half jaar.<br />
Als je plaats neemt<br />
op een van die oude<br />
autostoelen en je doet je<br />
bestelling, dan weet je:<br />
hier voelt het goed en<br />
Hillie is de troosteres der<br />
bedroefden. Vanavond<br />
komt er misschien blues. De musical Miep, aan de bar bedacht
STRONT AAN<br />
DE KNIKKER<br />
Susidie werd gegeven maar het wantrouwen was groot<br />
Hoewel citymarketeers,<br />
romantici met<br />
een hang naar het<br />
oude, naar huis<br />
verlangende expats<br />
en andere<br />
nostalgici van<br />
‘haringstad’ reppen<br />
als ze het over<br />
hun Vlaardingen<br />
hebben, heeft<br />
die koosnaam al<br />
decennia geleden<br />
plaatsgemaakt voor<br />
een heel andere:<br />
‘Stinkstad’.<br />
tekst: Jeroen ter Brugge<br />
foto’s: Jan Dulfer en Arie Wapenaar<br />
Zo is de bijnaam<br />
van Vlaardingen<br />
van Roodeschool<br />
tot Aardenburg,<br />
hoe hardnekkig de<br />
rechtsgeldigheid van<br />
deze door trouwe stadgenoten ook<br />
wordt weersproken. De geur van<br />
haring konden bezoekers in de 19e<br />
eeuw al weinig waarderen, maar de<br />
vaak ondragelijke stank die zich na<br />
de Tweede Wereldoorlog over de<br />
stad zou uitstorten, was voor velen<br />
reden de naam Vlaardingen hiermee<br />
te vereenzelvigen. En nog steeds is<br />
het negatieve imago niet afgeschud.<br />
Beeldvorming is hardnekkig, zeker als<br />
die tientallen jaren door de praktijk<br />
is bevestigd. De recente geschiedenis<br />
van Vlaardingen is onlosmakelijk<br />
verbonden met luchtverontreiniging<br />
en het zou geschiedvervalsing<br />
zijn als het toekomstige Museum<br />
Vlaardingen dit fenomeen en vooral<br />
hoe de maatschappij daar mee omging,<br />
niet in de vaste opstelling opneemt.<br />
De domme pech dat de stad in de<br />
frontlinie van de moderne industrie<br />
lag, bezorgde haar de bedenkelijke<br />
eer voorop te lopen in de strijd<br />
tegen het lucht- en milieubederf.<br />
Waar elders in de jaren 1960<br />
studenten die voor democratisering<br />
op de barricaden gingen, was het in<br />
Vlaardingen de luchtverontreiniging<br />
die grote maatschappelijke onrust<br />
veroorzaakte. De milieubeweging<br />
werd geboren en kwam tot wasdom,<br />
met als bekendste exponent Remi<br />
Poppe. Vijftig jaar geleden barstte de<br />
figuurlijke eerste bom bij een brand in<br />
de Eerste Nederlandsche Coöperatieve<br />
Kunstmestfabriek (ENCK).<br />
In 1963 brak op het terrein van<br />
Delta Chemie (onderdeel van de<br />
ENCK) brand uit in één van de<br />
grondstoffenloodsen. Dat kunstmest<br />
brandgevaarlijk en ook explosief<br />
was, weten we sinds de terroristische<br />
aanslagen in het afgelopen<br />
decennium. Voor menige bom<br />
vormt het de basis. Het wereldwijde<br />
succes van de kunstmest had de<br />
ENCK tot een wereldleider op dit<br />
gebied gebracht en schaalvergroting<br />
moest in de stijgende behoefte<br />
voorzien. De fabriek paste in politiek<br />
van het naoorlogse Vlaardingen,<br />
waarin naast een bloeiende<br />
industrie werkgelegenheid en<br />
goede woonomstandigheden een<br />
plaats hadden. Dat er een groeiend<br />
spanningsveld tussen deze doelen zat,<br />
was lange tijd niet aan de orde. Of<br />
werd genegeerd. Vanaf 5 november<br />
1963 ontlaadde de spanning zich<br />
voor het eerst in serieuze mate.<br />
De heftige brand, waarbij op de<br />
brandweerkorpsen van Rotterdam en<br />
<strong>Schiedam</strong> een beroep moest worden<br />
gedaan, veroorzaakte een giftige<br />
rookwolk die dankzij de weergoden<br />
tenauwernood aan Vlaardingen<br />
voorbij ging. De achter de hand<br />
gehouden hulptroepen (leger)<br />
hoefden niet te worden ingezet,<br />
maar het scheelde een haartje. De<br />
gebeurtenissen maakten indruk.<br />
Na de brand trok een legertje<br />
hoogwaardigheidsbekleders naar<br />
Vlaardingen om persoonlijk de<br />
ravage te aanschouwen. Ministerpresident<br />
Marijnen liet zich<br />
vergezellen door zijn collega van<br />
Binnenlandse Zaken Toxopeus<br />
en de Commissaris der Koningin<br />
Klaasesz. De boel werd danig wakker<br />
geschud. De oudste milieubeweging<br />
in Nederland die nog steeds actief<br />
is, werd naar aanleiding van de<br />
gebeurtenissen nog in hetzelfde<br />
jaar opgericht: de Vereniging Tegen<br />
Luchtverontreiniging (VTL). Een<br />
Musis 18 19 Musis<br />
serieuze club met serieuze mensen.<br />
Naar verluidt trokken chemici de kar,<br />
ingenieurs van het Unilever Research<br />
Laboratorium. Hoewel zij zich in<br />
woord en geschrift manifesteerden,<br />
was het geen militant-activistische<br />
groep. De strijd werd op de inhoud<br />
uitgevochten door het aanspannen<br />
van rechtszaken en het openbaren<br />
van misstanden op milieugebied.<br />
Jarenlang was de vereniging, later<br />
hernoemd in Vereniging Tegen<br />
Milieubederf, in het Cultureel<br />
Centrum Hollandia gevestigd om<br />
begin jaren 1990 naar Barendrecht<br />
te verhuizen. Bij de ENCK ging het<br />
ogenschijnlijk rustig door. Een week<br />
later werd het nieuwe kantoorgebouw<br />
feestelijk door burgemeester<br />
Heusdens geopend. Aangenomen<br />
mag worden dat bij die en andere<br />
gelegenheden een hartig woordje<br />
is gewisseld. Het gemeentebestuur<br />
zat net als de rest van de stad<br />
helemaal niet te wachten op dit<br />
soort staken in het wiel. De stad was<br />
nog lang niet klaar en op tegenslag<br />
en oppositie zat men niet bepaald<br />
te wachten. In een in 1970 door de<br />
firma Windmill (voortgekomen uit de<br />
ENCK) uitgegeven brochure met de<br />
dubbeltitel ‘Leefklimaat/Industrieel<br />
klimaat’ worden de gebeurtenissen<br />
in 1963 ‘een ernstige waarschuwing’<br />
genoemd. Ze waren aanleiding<br />
geweest voor het nemen van een<br />
reeks van maatregelen, die herhaling<br />
moest voorkomen. De boodschap<br />
was duidelijk: het bedrijf was bereid<br />
te investeren in het verbeteren<br />
van veiligheidsmaatregelen ‘om<br />
een brug te slaan tussen een<br />
verantwoord industrieel klimaat en<br />
een gezond leefmilieu’. Dat het zelf<br />
ook baat had bij het voorkomen<br />
van omvangrijke bedrijfsongevallen<br />
wordt niet expliciet vermeld,<br />
maar heeft natuurlijk ook een rol<br />
gespeeld. Directe schade en gederfde<br />
inkomsten zullen veel geld gekost<br />
hebben en verwacht mag worden dat<br />
het welzijn van de werknemers en<br />
imagoschade ook in belangrijke mate<br />
meespeelden. Tot de maatregelen<br />
behoorden het wegnemen van<br />
opwarmingsbronnen in de loodsen,<br />
een beter signaleringssysteem en een<br />
alarmprocedure dat in voorkomende<br />
gevallen adequaat gehandeld<br />
kon worden. Naast de bestaande<br />
Hinderwetgeving was er nauwelijks<br />
controle van overheidswege. Reden<br />
voor argwaan en frustratie bij een<br />
groter wordende groep burgers<br />
die zich niet overtuigd wisten van<br />
afdoende maatregelen. Sterker<br />
foto Jan Dulfer<br />
nog, het bleef stinken en tot in de<br />
jaren 1970 kon de schone was vaak<br />
direct na het buitenhangen weer in<br />
de machine omdat die door roet of<br />
andere aanslag grauw was geworden.<br />
Het mêlee aan geuren, niet de meest<br />
aangename, noodzaakte regelmatig<br />
het dragen van mondkapjes of het<br />
eenvoudig voor de neus en mond<br />
houden van een zakdoek. Verbetering<br />
bleef uit en onder delen van de<br />
bevolking borrelde het. Eén van de<br />
opkomende broeihaarden van protest<br />
en verzet was de kunstenaarssociëteit<br />
VL. 65. In 1965 opgericht door<br />
musicus Ton Stolk en kunstenaar<br />
Cor van Dorp, was dit gezelschap<br />
aanvankelijk een gemêleerde groep<br />
van kunst- en cultuurliefhebbers.<br />
Jack Tsang, sinds 1967 opvolger van<br />
Stolk als voorzitter, vat het aldus<br />
samen: ‘VL.65 was een heterogene<br />
groep. Zo was dirigent Dick Borst<br />
lid en repeteerde hij met zijn<br />
mensen in het verenigingsgebouw<br />
aan de Zomerstraat, en ook waren<br />
kunstliefhebbers en –beoefenaars<br />
van de oude garde bij de sociëteit<br />
aangesloten. Maar vanaf het begin<br />
waren er ook veel links georiënteerde<br />
aanwezig, waarvan sommige<br />
activistische ingesteld waren. Kees<br />
Vollemans, Remi Poppe en enkele<br />
anderen waren exponenten van een<br />
strijdbare en mondige beweging,<br />
die zondermeer binnen VL.65 kon<br />
opereren.<br />
VL.65-archief<br />
Ton Stolk haalde in een artikel over<br />
VL.65 in het Historisch Jaarboek<br />
Vlaardingen herinneringen op over<br />
deze ontwikkelingen, niet geheel vrij<br />
van een waardeoordeel: ‘De al of niet<br />
vermeende politiek-maatschappelijke<br />
inhoud was voor hen [de leden die<br />
afhaakten] niet alleen schokkend,<br />
maar meestal van een grenzeloze<br />
smakeloosheid.’ Gaandeweg de jaren<br />
kreeg de programmaring van VL.65<br />
naast het culturele ook een politiekmaatschappijkritisch<br />
karakter. Een<br />
flinke portie argwaan richting de<br />
gemeenteraad en de traditioneel<br />
heersende klasse was een gemene<br />
deler. Hoewel links georiënteerd,<br />
was het aantal richtingen dat onder<br />
de leden vertegenwoordigd was<br />
groot. Van anarchisten tot klassiek<br />
Marxisten. VL.65 organiseerde<br />
discussieavonden, hearings en<br />
heapings, terwijl de theoretici onder<br />
de leden het orgaan NUK benutten<br />
om de laatste communistische<br />
literatuur te bespreken of hun visie<br />
op de maatschappij te geven in het<br />
zo typisch bij deze tijd horende<br />
taalgebruik. Het fragmentarisch<br />
bewaard gebleven VL.65-archief<br />
is met dit soort geschriften een<br />
prachtig tijdsdocument en historische<br />
bron. Natuurlijk was VL.65 niet<br />
representatief voor de Vlaardingse<br />
gemeenschap. De meeste Vlaardingers<br />
stemden al dan niet traditiegetrouw<br />
op PvdA, VVD, PCG, ARP, CHU of<br />
KVP en in veel kleinere aantallen op<br />
de CPN of PSP, zoals velen binnen<br />
VL.65. Tegelijk zorgde VL.65 voor<br />
een tegengeluid, dat maar al te<br />
zeer ten stadhuize en in de krant<br />
gehoord en gelezen werd. De meest<br />
uitgesproken meningen werden<br />
geuit door een subgroep van VL.65:<br />
‘Stront aan de Knikker’ (SadK). Het<br />
was deze actiegroep, met Vollemans<br />
en Poppe als gangmakers, die NUK<br />
(met Bert van Meggelen als redacteur)<br />
voor een belangrijk deel vulden.<br />
Een vastomlijnde groep was het<br />
niet. Wie mee wilde discussiëren of<br />
meedoen aan acties, sloot zich aan.<br />
Het kenmerkt VL.65 waarin ruimte<br />
bestond voor vele geluiden, ideeën<br />
en activiteiten. In SadK legde Remi<br />
Poppe de kiem voor een activistische<br />
milieubeweging die later van grote<br />
invloed zou blijken te zijn. In 1967<br />
zit de stemming er goed in: ‘Als de<br />
luchtvervuiling ‘t ‘m niet doet, dan<br />
word je wel doodgezwegen.’ SadK<br />
treedt naar buiten met gepeperd<br />
commentaar op overheid en<br />
gezagdragers. Pamfletten worden<br />
verspreid om de denkbeelden onder<br />
de bevolking kenbaar te maken.<br />
Leen Droppert, die de vrijheid had<br />
omarmd en zichzelf meer als een<br />
anarcho-syndicalist beschouwde,<br />
herinnert zich: ‘Wanneer het weer te<br />
gek was met de viezigheid werd een<br />
plakgroep geformeerd. In mijn atelier<br />
in de voormalige Ericaschool [waar<br />
ook VL.65 zijn onderkomen had]
werden de voorbereidingen getroffen.<br />
De plakkers gingen met een pot lijm,<br />
kwast en stapel biljetten lopend of op<br />
de fiets er op uit. Ik had een Lelijke<br />
Eend en hield rijdende in de gaten of<br />
de politie in de buurt was. Wanneer<br />
dat het geval was, waarschuwde ik<br />
de plakkers, die de lijmpotten lieten<br />
staan en vrolijk doorliepen.’ Soms<br />
werd ook een afleidingsmanoeuvre<br />
gepleegd: ‘Iemand belde vooraf de<br />
politie dat hij in de Holy verdachte<br />
figuren had gezien, waarna we vrij<br />
spel hadden.’<br />
Mentale luchtvervuiling<br />
In hoeverre de acties hebben<br />
bijgedragen aan een meer kritische<br />
houding onder de bevolking is<br />
moeilijk te bepalen. De gebezigde taal<br />
was bewust opruiend en landde lang<br />
niet bij iedereen. SadK sloeg flink om<br />
zich heen en verweet de gemeenschap<br />
apathie, ook moederorganisatie VL.65:<br />
‘Aan VL.65: apathische avant-garde,<br />
in genegenheid opgedragen. ’ Om<br />
zich te onderscheiden van VL.65<br />
produceerden SadK op enig moment<br />
een eigen orgaan: NUC. Het bestuur<br />
van VL.65 wond zich hierover niet<br />
op. Jack Tsang: ‘Wij lieten iedereen<br />
vrij, maar gingen confrontaties niet<br />
de weg. De brave borsten maar ook<br />
de meer extremen. Niemand werd<br />
weggekeken en alles liep door elkaar<br />
heen.’ Binnen VL.65 was het SadK<br />
die zich het meest met het verzet<br />
tegen de luchtverontreiniging<br />
bezighield: ‘Het is niet verwonderlijk<br />
dat Vlaardingen de geboortestad is<br />
van Stront a/d knikker. Vlaardingen<br />
wordt geteisterd door industriële<br />
en mentale luchtvervuiling. …<br />
De gestorven strontlucht is in<br />
Vlaardingen ondragelijk. Het komitee<br />
[SadK] ontleent er zijn naam aan. Net<br />
zoals het de stijl van sommige van<br />
z’n pamfletten ontleende aan die van<br />
de tegenstander. (De tegenstander<br />
zo opgeblazen, dat iedereen hem<br />
wel moet zien.) We sprenkelen geen<br />
parfum. We roeren in de beerput.’<br />
En dat roeren duurde voort. Totdat<br />
op 13 april 1970 de vlam weer in<br />
de pan sloeg. Een felle brand in<br />
een van de loodsen van de ENCK<br />
waar kunstmestmengsels lagen<br />
leidde tot grote onrust en paniek.<br />
Geluidswagens waarschuwden<br />
bewoners van de omliggende<br />
gemeenten voor het vrijkomen<br />
van giftige stoffen en ook nu werd<br />
de brand met moeite geblust. De<br />
verontwaardiging was enorm en het<br />
protest dito.<br />
Leen Droppert met het mombakkes van toen, foto Arie Wapenaar<br />
Vanaf 5 november<br />
1963 ontlaadde<br />
de spanning zich<br />
voor het eerst in<br />
serieuze mate.<br />
De heftige brand,<br />
waarbij op de<br />
brandweerkorpsen<br />
van Rotterdam<br />
en <strong>Schiedam</strong> een<br />
beroep moest<br />
worden gedaan,<br />
veroorzaakte een<br />
giftige rookwolk<br />
die dankzij de<br />
weergoden te<br />
nauwer nood aan<br />
Vlaardingen voorbij<br />
ging.<br />
Honderden demonstranten kwamen<br />
op 18 april 1970 in optocht bijeen,<br />
die onder andere langs Het Hof<br />
en Liesveldviaduct leidde. Een<br />
aantal organisaties nam deel aan de<br />
demonstratie. De Stichting Leefbare<br />
Delta, een nieuwe organisatie met<br />
Remi Poppe aan het roer, coördineerde<br />
het protest. Maar ook de VTL en<br />
VL.65 waren vertegenwoordigd.<br />
Slogans en spandoeken met teksten<br />
als ‘Stankterreur’, ‘Wie stank zaait<br />
zal gif oogsten’ en ‘Vuile stinkers’<br />
werden meegedragen. Leen Droppert,<br />
beeldend kunstenaar, maakte voor<br />
de gelegenheid een levensgroot<br />
masker, dat hij als ton over zijn<br />
bovenlichaam droeg. De voorzijde<br />
vertoonde een grimassende doodskop<br />
en op de achterkant was de tekst<br />
‘Luchtverontreiniging is legale<br />
sluipmoord’ te lezen. De ‘mombakkes’<br />
zoals Droppert hem haast liefkozend<br />
noemt, is bewaard gebleven en<br />
één van de weinige objecten die<br />
aan de stormachtige periode in<br />
Vlaardings geschiedenis herinneren.<br />
Musis 20 21 Musis<br />
Tijdens de demonstratie werd er<br />
heftig gediscussieerd met ENCKwerknemers,<br />
die door de acties hun<br />
broodwinning in gevaar zagen komen.<br />
De pijlen richtten zich op de VTL, die<br />
sinds 1963 de ENCK in het vizier had.<br />
Werknemers van de kunstmestfabriek<br />
richtten in allerijl een ‘Vereniging ter<br />
bestrijding van de vereniging tegen<br />
de luchtverontreiniging’ op. Volgens<br />
de Nieuwe Vlaardingse Courant was<br />
men woedend: ‘Wij willen trachten<br />
de maatschappij te handhaven en<br />
het negatieve uit te bannen. … De<br />
initiatiefnemers hebben geen goed<br />
woord over voor de provocerende<br />
houding van de Vereniging tegen<br />
de Luchtverontreiniging in en om<br />
het Nieuwe Waterweggebied, die<br />
onlangs een felle aanval deed op<br />
de ENCK.’ Het moet Remi Poppe<br />
aan het denken hebben gezet. Aan<br />
de ene kant verzette hij zich tegen<br />
de milieuverontreiniging en aan de<br />
andere maakte hij zich sterk voor de<br />
zaak van de arbeiders. Het resulteerde<br />
in een aanpak die de arbeiders er van<br />
probeerde te overtuigen dat zij de<br />
eersten waren die profiteerden van<br />
betere veiligheidsmaatregelen en dat<br />
de acties niet tegen hen gericht waren<br />
maar tegen hun leidinggevenden. Een<br />
succesnummer.<br />
Centraal Aksiecomitee<br />
De kakelverse Stichting Leefbare<br />
Delta zou een belangrijke rol in de<br />
Nederlandse milieubeweging en de<br />
Socialistische Partij gaan spelen.<br />
Uit de stichting ontstond weer het<br />
door Poppe opgerichte Centraal<br />
Aksiekomitee Rijnmond, die de<br />
directe actie opzette en coördineerde.<br />
Het wist een grote aanhang te<br />
verwerven en betrokken te houden<br />
door een hoge organisatiegraad, die<br />
heden ten dage de SP kenmerkt.<br />
Het actievoeren werd onder Poppe’s<br />
leiding geprofessionaliseerd en werd<br />
een geduchte tegenstander van de<br />
gevestigde orde. Toen in 1972 de<br />
SP ontstond was Poppe daar bij en<br />
integreerden de actieorganisaties zich<br />
tot de Milieu Actiecentrum Nederland<br />
(MAN) met wederom Poppe als<br />
boegbeeld. De verdere geschiedenis<br />
kennen we.<br />
Terwijl Poppe bezig was de<br />
demonstratie voor te bereiden,<br />
namen leden van VL.65 en de<br />
PSP daags na de brand actie. Leen<br />
Droppert reed zijn auto met daarin<br />
Jack Tsang die met een megafoon<br />
de bevolking opriep die avond<br />
naar de raadsvergadering te komen<br />
om te protesteren. Tsang:’Toen de<br />
raadsvergadering, ook na een tijdje<br />
niet, niemand over de brand sprak,<br />
besloten Jos Noordhuizen (toenmalig<br />
voorzitter PSP en V.L.65 lid) dat<br />
we de vergadering zouden gaan<br />
verstoren om aandacht te vragen<br />
voor wat gebeurd was. Toen de<br />
raadsvergadering, ook na een tijdje<br />
niet, met geen woord over de brand<br />
sprak, besloten we opruiende teksten<br />
naar beneden te roepen. Al snel<br />
volgden de anderen, net als wij op de<br />
publieke tribune (balkon) gezeten. Het<br />
college en de raadsleden reageerden<br />
nauwelijks en dat frustreerde één van<br />
onze groep [Rob Prins, JtB] dermate<br />
dat hij naar beneden sprong om het<br />
pleidooi kracht bij te zetten. Met zijn<br />
sprong brak hij een voetbeentje en al<br />
hinkelend en achterna gezeten door<br />
VVD-raadslid Jan Madern zag hij kans<br />
af en toe iets in de microfoons van de<br />
raadsleden te roepen.’ Hoewel Tsang<br />
en Noordhuizen het netjes wilden<br />
houden, hadden zij de groep niet<br />
meer in de hand en naast de sprong<br />
verdwenen ook koffiekopjes naar<br />
beneden, zonder iemand te raken<br />
overigens. De tribune werd door de<br />
aangerukte politie ontruimd, waarbij<br />
journalist Joop Daalmeijer nog snel<br />
de meegevoerde Leen Stolk een<br />
reactie kon ontlokken. Omdat hij op<br />
een persplaats was gaan zitten, had<br />
de politie Jack Tsang laten zitten,<br />
die nadat de rust was weergekeerd,<br />
doorging met zijn protestkreten.<br />
Dat duurde maar even. Bij het<br />
politiebureau werd nog geprotesteerd<br />
om de ingerekende demonstranten te<br />
ontzetten, wat tot het nodige tumult<br />
maar niet tot resultaat leidde.<br />
De in 1968 door de Raad voor<br />
de Milieuhygiëne voor het<br />
Rijnmondgebied in werking gestelde<br />
klachtentelefoon had tegen de brand<br />
uiteraard niets uit kunnen maken<br />
en ook het in 1969 gereedgekomen<br />
automatische waarschuwingsmeetnet<br />
(de bekende snuffelpalen) liepen<br />
achter op de feiten van de ENCKbrand.<br />
Hoewel langzaam hadden de<br />
protesten wel iets teweeggebracht.<br />
Bij de overheid en ook bij<br />
sommige bedrijven was het besef<br />
doorgedrongen dat ongevallen en<br />
rampen voorkomen moesten worden.<br />
Een goed signaleringssysteem (het<br />
waarnemen) was een eerste stap. Het<br />
vergrootte ook de betrokkenheid<br />
van de burgers, die massaal gebruik<br />
gingen maken van de centrale<br />
meld- en regelkamer die zich later<br />
ontwikkelde tot de Dienst Centraal<br />
Milieubeheer Rijnmond. Taken,<br />
bevoegdheden en doelen van deze<br />
dienst evolueerden sindsdien verder.<br />
De milieuorganisaties zijn echter nog<br />
steeds actief en niet zonder reden.<br />
Na de protestacties tegen de ENCK<br />
in 1970 stierf VL.65 een langzame<br />
dood. Tsang trad af als voorzitter en<br />
met hem en Remi Poppe verdween<br />
het activisme en de energie. In de<br />
korte periode van bestaan heeft<br />
VL.65 een grote rol in het culturele<br />
leven van Vlaardingen gespeeld,<br />
maar ligt de betekenis van de<br />
sociëteit waarschijnlijk veel meer<br />
op het vlak van de politiek en het<br />
activisme. Veel van dit laatste is hier<br />
onbelicht gebleven, onder andere<br />
de acties tegen bijvoorbeeld de<br />
sanering van de binnenstad en de<br />
dictatuur in Griekenland, en voor<br />
het Jongeren Advies Centrum en de<br />
Bouwspeelplaats. Tijd kortom voor<br />
een bevlogen geschiedschrijving van<br />
VL.65.
WONEN EN<br />
WERKEN<br />
ROND DE EEST<br />
tekst: Hans van der Sloot<br />
foto’s: <strong>Gemeente</strong>archief <strong>Schiedam</strong><br />
en Restauro<br />
En opnieuw doet het voortbestaan van Mouterij De<br />
Goudsbloem in een nieuwe bestemming het nodige<br />
stof opwaaien. Nu vanwege het plan van Restauro<br />
Architecten om na ruim tien jaar van leegstand in het<br />
massieve gebouw een aantal ouderenwoningen met<br />
zorgfaciliteiten te huisvesten. De bezwaren tegen de<br />
plannen van Restauro gaan ervan uit dat de herinnering<br />
aan de vroegere bestemming van het gebouw verloren zal<br />
gaan. Architect Peter van Velzen bestrijdt dit. De eest als<br />
industrieelarcheologische kern van de mouterij blijft intact.<br />
En wordt juist beter zichtbaar gemaakt dan nu het geval is<br />
Restauro is – zoals de naam al doet veronderstellen – geen<br />
onbekende in restauratieland. En al helemaal niet in<br />
<strong>Schiedam</strong>. Bij tientallen restauratieprojecten in <strong>Schiedam</strong><br />
waren Peter van Velzen en zijn medewerkers betrokken,<br />
zoals recent de restauratie van het Huis te Poort, de<br />
winkels op de plaats van de voormalige Ooievaar, ‘herstel’<br />
van de ruïne, verbouwing van de Hoeve Sophia, de<br />
beheerderswoning op de voormalige RK-begraafplaats en<br />
verschillende monumentale woningen.<br />
Enkele maanden geleden – Musis oktober 2012 - schreef<br />
Han van der Horst over de plannen die Peter van Velzen<br />
en Joyce van der Knaap ontwikkelen voor de voormalige<br />
Sodafabriek tussen Tuinlaan en Buitenhaven. Het realiseren<br />
van een complex ouderenwoningen met zorgfaciliteiten in<br />
de voormalige mouterij De Goudbloem aan de Noordvest is<br />
Keren van het graan, foto <strong>Gemeente</strong>archief <strong>Schiedam</strong> en Eestoven met trechter<br />
een project van minstens zo grote omvang.<br />
Mouterij de Goudbloem werd in 1973 ‘in beheer genomen’<br />
door wat toenmalige krakers Hans de Ruiter en Rita<br />
Tobé later de ‘tweede generatie’ noemden. Tot de eerste<br />
generatie behoorden de jongeren die in 1967 de acties<br />
voerden voor behoud van de Brandersbuurt. Deze hadden<br />
hun plannen jammerlijk zien mislukken. Zelfs de leden<br />
van de gemeenteraad die aanvankelijk tot de vurige<br />
voorstanders van de herstelplannen hadden behoord,<br />
keerden zich uiteindelijk tegen de actievoerders. Financiële<br />
steun werd niet gevonden waardoor sympathieke plannen<br />
voor galeries, atelierwoningen en terrasjes nimmer van de<br />
grond kwamen. Wat resteerde was het centrum van alle<br />
Brandersbuurtacties, het Zakkendragershuisje. Dit was<br />
enkele jaren daarvoor door leden van de Open Studiogroep<br />
van filmer Jan Schaper zorgvuldig schoongebikt en<br />
omgevormd tot een ontmoetings- en studiecentrum, waar de<br />
filmer op vrijdag- en zaterdagvonden de jeugd onderhield<br />
met grootse visies en alleenspraken over de teloorgang<br />
van de samenleving en de verwording daarmee van film,<br />
beeldende kunst en muziek.<br />
Zoiets als het Zakkendragershuisje wilde de tweede<br />
generatie krakers ook realiseren. En dus braken Hans<br />
de Ruiter, Rita Tobé, Bertus Nooteboom, Marjan<br />
Meijer en Carl van Meerendonk de al jaren leegstaande<br />
mouterij De Goudsbloem open en gingen al snel daarna<br />
Musis 22 23 Musis<br />
met groepen vrijwilligers aan de slag. Hans de Ruiter<br />
herinnerde zich jaren later nog hoe het pand de ene<br />
dag werd gekraakt en de krakers de volgende reeds<br />
de sleutel kregen van wethouder Cor Bolmers. Er<br />
gingen geruchten dat de gemeente op de plaats van De<br />
Goudsbloem nieuwbouw wilde realiseren, maar achteraf<br />
lijkt dat zeer onwaarschijnlijk. Vrijwel de gehele vroegere<br />
Brandersbuurt lag nog braak evenals de driehoek bij de<br />
Vlaardingerstraat, het voormalige Hermes DVS-terrein met<br />
aangrenzende bebouwing en het Westmolenstraatkwartier.<br />
Als de gemeente wilde bouwen beschikte ze over een<br />
opengebroken terrein ter grote van de halve binnenstad.<br />
De zo geheten Goudsbloemgroep verkreeg als rechtspersoon<br />
na enige moeite een huurcontract dat het mogelijk maakte<br />
om in de voormalige mouterij een jongerencafé te beginnen.<br />
Dat werd het tweede in <strong>Schiedam</strong>. Kort daarvoor had een<br />
cultuurverwante groep in een voormalige distilleerderij aan<br />
de Lange Haven het jongerencafé ‘De Quibus’ gesticht.<br />
De Goudsbloemgroep dacht hierbij aan een sociaalcultureel<br />
café waar het nuttigen van drank niet centraal<br />
zou staan, maar onderdeel moest zijn van een theater,<br />
annex muziekpodium, annex studieruimte, waarin de<br />
verschillende activiteiten zoveel geld zouden opbrengen<br />
dat de verdere restauratie van het pand waarin zich nog<br />
een oorspronkelijke eest bevond daarmee mogelijk werd<br />
gemaakt.<br />
Op 30 december 1977 was het zover en ging Café De<br />
Goudsbloem open. Voor korte tijd slechts. Drie jaar<br />
later was niet alleen het weinige geld verdampt. Ook de<br />
idealen waren bezweken. Het runnen van een sociaalcultureel<br />
jongerencafé vergt meer incasserings- en<br />
organisatievermogen dan Hans, Rita en Bertus konden<br />
opbrengen. Het café werd in 1980 verpacht totdat ook deze<br />
Goudsbloem het onder nieuwe beheerders het niet langer<br />
kon bolwerken. Hans de Ruiter; ‘Een kroeg is maar een<br />
kroeg en we maakten te weinig winst om het pand verder<br />
op te knappen. Daardoor bleef van de oorspronkelijke<br />
doelstelling weinig over’. In 1987 keerden ze gedrieën<br />
echter noodgedwongen toch weer terug. Het was zonde<br />
om het gebouw leeg te laten staan. Dus keerden ze terug,<br />
verlegden de bakens en vestigden ze als uitbaters van<br />
het Restaurant de Mouterij dat het nog vijftien jaar zou<br />
volhouden en uitgroeide tot één der drukst bezochte en<br />
populairste restaurants van <strong>Schiedam</strong>.<br />
Laatste Mouterij in Nederland<br />
In de plannen van Restauro zal het vroegere restaurant de<br />
gemeenschappelijke ruimte zijn van het wooncomplex.<br />
Peter van Velzen; ‘Deze ruimte leent zich het meest voor<br />
een centrale voorziening binnen het complex. Weliswaar<br />
moet er een hoogteverschil ten opzichte van het maaiveld<br />
worden gevonden, maar deze kan aan de buitenzijde van<br />
het gebouw worden gerealiseerd. Hierdoor wordt een<br />
gemakkelijke entree verkregen op de toegangshal. In<br />
deze glazen hal die in de hoogte meerdere verdiepingen<br />
verbindt, blijven de oorspronkelijke oven en trechter<br />
van de eest bewaard. Mouterij De Goudsbloem is de<br />
laatste voormalige mouterij in Nederland waarin de<br />
oorspronkelijke eestinstallatie bewaard is gebleven. In<br />
de nieuwbouw blijft deze installatie vanuit alle hoeken<br />
en hoogten in het zicht. Ook bezoekers van het complex<br />
kunnen tijdens open monumentendagen of excursies rond<br />
de eest lopen. In de doelstellingen van de Goudsbloemgroep<br />
stond indertijd het behoud van het karakter en industriële<br />
betekenis van het gebouw centraal. Aan die doelstellingen
willen we allerminst tornen. Integendeel zelfs. Door de<br />
eest zorgvuldig te conserveren, te restaureren en af te<br />
sluiten met een twee verdiepinghoge glazen pui, wordt de<br />
monumentale waarde versterkt. Zo’n eestinstallatie is meters<br />
hoog en vervult daarmee op verschillende verdiepingen een<br />
functie.’<br />
In de tweede helft van de negentiende eeuw waren in<br />
<strong>Schiedam</strong> zestig mouterijen actief. Een rekensommetje leert<br />
dat één mouterij zo’n vijf branderijen bediende. Dit cijfer<br />
is heel grof. Mogen we ervan uitgaan dat het merendeel<br />
van de Oudhollandse branderijen met hun twaalf bakken<br />
per stelling uitgesproken kleine bedrijven waren met een<br />
beperkte productie, dan zal dit ook voor de mouterijen<br />
hebben gegolden. De vestigingsplaats van lang niet alle<br />
mouterijen is bekend en slechts van een klein aantal kan in<br />
de huidige stad de plaats worden teruggevonden.<br />
De mouterij produceerde een belangrijke grondstof voor<br />
de branderij, namelijk de gerstmout. Hiertoe werd op de<br />
bovenste vloeren van de mouterij geweekte gerst in dikke<br />
matten neergelegd om op die manier tot ontkieming te<br />
worden gebracht. Tijdens dit kiemen wordt het zetmeel<br />
in de gerst gedeeltelijk in suiker omgezet. Was deze<br />
suiker gevormd dan moest het ontkiemen worden gestopt<br />
om de suikers niet verloren te laten gaan in het verdere<br />
groeiproces. Dit stoppen gebeurde door de gerst op een<br />
lager gelegen vloer te laten drogen. Deze vloer, de eigenlijke<br />
eestvloer, was voorzien van gaatjes waardoorheen warme<br />
lucht stroomde. Deze lucht werd verwarmd in een stoof<br />
of oven en via een grote trechter naar de eest gevoerd.<br />
Oorspronkelijk bestond deze eestvloer uit stenen tegels.<br />
In mouterij De Goudsbloem werd deze in de loop van de<br />
twintigste eeuw vervangen door geperforeerde stalen<br />
platen die op ijzeren staven werden gelegd. Deze vloer<br />
is gedeeltelijk nog aanwezig en maakt deel uit van de<br />
monumentale eestinstallatie.<br />
Het werk in de mouterij bepaalde zich tot de enkele<br />
eenvoudige handelingen. Zakkendragers droegen de droge<br />
gerst naar de eerste vloer, waarna het graan – na te zijn<br />
geweekt - tot op de bovenste verdieping werd getakeld<br />
om daar te ontkiemen. Regelmatig moest het natte graan<br />
worden gekeerd om broei te voorkomen en tevens te zorgen<br />
dat de korrel voldoende zuurstof kreeg voor het verloop<br />
van het kiemproces. Na enkele dagen was dit voltooid<br />
hetgeen de mouter vaststelde aan de hand van de lengte<br />
van de kiem en kon de jonge mout op de eestvloer worden<br />
uitgestort. Speciale werktuigen waren niet nodig, de<br />
vakbekwaamheid beperkte zich tot de elementaire kennis<br />
van het kiemen waarna het stoken van de stoven met enig<br />
beleid moest gebeuren. De lucht moest voldoende warm<br />
zijn om de gerstmout te drogen maar koel genoeg om te<br />
voorkomen dat de kiemen verbrandden en zich in het graan<br />
caramel vormde.<br />
Oorspronkelijke constructie bewaard<br />
De voornaamste karakteristiek van een mouterij wordt<br />
gevormd door de constructie. Het natte graan maakte dat<br />
de constructie zwaar en in onze ogen overgedimensioneerd<br />
was uitgevoerd.<br />
Peter van Velzen; ‘Dit is ook de reden dat we de<br />
oorspronkelijke constructie van het gebouw intact laten. De<br />
trappen en liftinstallatie worden aan de achterzijde van het<br />
gebouw in een vrijstaande kolom geplaatst. Daarin wordt de<br />
scheefstand van het gebouw beklemtoond door de liftkoker<br />
met een glazen verbinding visueel los te maken van het<br />
gebouw.’<br />
Van Velzen: ‘Veel werk hebben we gemaakt van de<br />
dakopbouw. Oorspronkelijk moet het gebouw een kap<br />
Musis 24 25 Musis<br />
hebben gehad, afgaande althans op de bouwtekeningen<br />
van omstreeks de helft van de negentiende eeuw. Er<br />
is echter geen oude foto te vinden waarop deze ook<br />
echt op het gebouw staat. Ook de bouwsporen zijn niet<br />
eensluidend. De opbouw zoals wij die voor ogen hebben is<br />
terughoudend op het dak geplaatst en volgt de structuur<br />
van het hoofdgebouw en latere aanbouw. In de uitvoering<br />
hebben we gekozen voor materialen die dicht bij het<br />
historische gebouw staan zoals zink en zwart geteerd hout.<br />
In de voormalige branderijen – waarvan er overigens niet<br />
één bewaard is gebleven – werd de bovenbak ook steevast<br />
in zwart geteerd hout uitgevoerd. De opbouw voegt zich<br />
daarmee naar een beeld zoals dat in het verleden heeft<br />
bestaan.’<br />
Door de eest<br />
zorgvuldig te<br />
conserveren, te<br />
restaureren en in<br />
een beschermende<br />
glazen kolom te<br />
plaatsen, wordt<br />
de monumentale<br />
waarde versterkt.<br />
Zo’n eestinstallatie<br />
is meters hoog en<br />
vervult daarmee<br />
op verschillende<br />
verdiepingen een<br />
functie.<br />
Gebouwaanzicht op de<br />
Noordvest<br />
Achterzijde van het gebouw<br />
met trappenhuis en liftkoker<br />
De centrale ontmoetingsruimte<br />
op de begane<br />
Ook in de gevels worden nagenoeg geen veranderingen<br />
aangebracht. In zijn verschijningsvorm wordt De<br />
Goudbloem als voormalige mouterij geheel intact gelaten.<br />
Dit voeren de architecten zelfs door in de achtergevel<br />
die voor het publiek nagenoeg verborgen blijft. Zelfs de<br />
industriedeur blijft intact en de grote boogvensters aan<br />
deze kant worden weer als ramen uitgevoerd. Van Velzen;<br />
‘Het gaat erom het gebouw dat in wezen bestaat uit grote,<br />
lege graanvloeren rondom de trechter en oven van de eest<br />
intact te laten en ook de oorspronkelijke inrichting met de<br />
zware kolommen en balken in het zicht te houden. Ook<br />
bewoond blijft het gebouw een oude mouterij. Herkenbaar<br />
voor iedereen die zich interesseert voor de geschiedenis van<br />
<strong>Schiedam</strong>.’
STAND-UP<br />
BIBLIOTHEEK<br />
DE MONOPOLE<br />
tekst en foto,s: Imaan Norris<br />
MET<br />
de opening op 2 februari 2013<br />
van de Stand-up bibliotheek in de<br />
benedenruimte van de vroegere<br />
volksbioscoop Monopole voegt de Bibliotheek <strong>Schiedam</strong><br />
een tijdelijk cultuurlaboratorium toe aan de bestaande<br />
voorzieningen. Het is een bibliotheek, maar dan anders.<br />
Zonder boeken, maar wel met de mogelijkheid om geleende<br />
spullen terug te brengen en vooraf bestelde boeken, strips<br />
en cd’s terug te bezorgen. Het is een ontmoetingspunt<br />
waarin de ontmoeting tussen mensen, tussen mensen en<br />
cultuur en media centraal staan. Wie wil maakt gebruik van<br />
het gratis wifinetwerk, koffie en warmte zijn verzekerd,<br />
Musis 26 27 Musis<br />
voor op- en aanmerkingen is er een geduldig oor en wie de<br />
bibliotheek wil gebruiken voor het maken van afspraken is<br />
al evenzeer welkom.<br />
In de Monopole geeft de Bibliotheek <strong>Schiedam</strong> vorm aan<br />
de Nieuwe Bibliotheek zoals deze werd beschreven in het<br />
Beleidsplan 2012-2015. De informatiebehoefte van het<br />
Nederlandse publiek is in korte tijd ingrijpend gewijzigd.<br />
Boeken vormen een onderdeel van het totaalaanbod aan<br />
media dat de gebruiker tegenwoordig ten dienste staat. En<br />
hoe jammer misschien ook, dit onderdeel neemt in omvang<br />
en betekenis af. Waren de lees- en studiezaal in het verleden<br />
faciliteiten waarop door een groot aantal lezers, scholieren<br />
en studenten een beroep werd gedaan, de studieruimte van<br />
nu is een digitale werkplek, met alle levendigheid vandien.<br />
Werkplekken en Leestafel<br />
In de voormalige bioscoop zijn nu werkplekken, een<br />
leestafel met tijdschriften en kranten, een selectie boeken en<br />
beeldschermen te vinden.<br />
De Bibliotheek <strong>Schiedam</strong> gebruikt dit monumentale pand<br />
voorlopig voor zes maanden om dichter bij de mensen<br />
te zijn en zo bij te dragen aan het culturele klimaat in<br />
de binnenstad. “Deze tijdelijke vestiging zien wij als<br />
laboratorium” aldus Karin Visser, directeur van de<br />
Bibliotheek <strong>Schiedam</strong>.<br />
Kars Veling, de voorzitter van de Vereniging Openbare<br />
Bibliotheken, zei in zijn openingstoespraak bij deze eerste<br />
Stand-up bibliotheek: ‘De bibliotheek is een plek waar<br />
mensen verbinding zoeken en vinden op het gebied<br />
van informatie. Het gaat er uiteindelijk om wat men met<br />
informatie wil. In dit licht kan de bibliotheek overal<br />
opduiken’.<br />
Met de bezuinigingen die ook de bibliotheek treffen, wordt<br />
vaak verondersteld dat het in deze tijd van digitalisering<br />
ook wel wat minder kan met investeringen in faciliteiten en<br />
dienstverlening. Veling: ‘Dat is dan verkeerd gedacht. In<br />
‘the Cloud’ kun je geen koffie drinken of je kind voorlezen.<br />
In de toekomst zie ik voor me dat de Bibliotheek op alle<br />
manieren benaderbaar is, op plekken waar de mensen te<br />
vinden zijn, want daar vind je de verbindingen zoals in<br />
deze schitterende woonkamer’.<br />
Ook cultuurwethouder Johan Grijzen nam een voorschot<br />
op de toekomst. “De bibliotheek van morgen is tijdloos,<br />
zet aan het denken en moet de huiskamer van de stad<br />
zijn’. Hij keek terug naar de jaren 1960 toen zijn oom een<br />
boekenwinkel in een achterstandsbuurt had. ‘In die tijd<br />
was dat een buurtvoorziening die ertoe deed, mensen<br />
werden daar geholpen met lezen en andere informatie.<br />
De buurtboekhandel (en bibliotheek zoals <strong>Schiedam</strong> en<br />
Vlaardingen er meerdere hadden) was de huiskamer van<br />
de buurt. De vraag is hoe zo’n huiskamer in deze tijd<br />
ingevuld moet worden. Er zijn er nu meerdere ruimtes<br />
nodig; kinderkamers, <strong>Schiedam</strong>kamers, grootletterkamers<br />
en voorleeskamers. De Bibliotheek <strong>Schiedam</strong> heeft dit in<br />
de Stand-up bibliotheek samen weten te brengen in deze<br />
schitterende huiskamer van de stad in de voormalige<br />
bioscoop. Ook al een begrip bij alle oudere <strong>Schiedam</strong>mers’.<br />
Tot slot werd een oranje lint, bevestigd aan een groot<br />
beeldscherm, doorgeknipt. “niet de boeken maar de digitale<br />
mogelijkheden krijgen hier een extra podium” benadrukte<br />
directeur Karin Visser.<br />
Daarna was de beurt aan vijf leden van de voorleesbrigade<br />
van de Bibliotheek <strong>Schiedam</strong>. Zij brachten het verhaal De<br />
bibliotheek van Babel uit het boek De Aleph van Jorge<br />
Luis Borges ten gehore. “Het paradijs als een oneindige<br />
bibliotheek”<br />
Meer nieuwe locaties<br />
De Openingstijden van de Stand-up bibliotheek zijn op<br />
gewone dagen (met uitzondering van maandag) van 10.00<br />
tot 17.00 uur, en op koopzondagen van 12.00 tot 17.00 uur<br />
(vanaf maart)<br />
Sinds 30 januari heeft Jeugdbibliotheek de Klinker, in<br />
Basisschool De Klinker aan de Bernardus IJzerdraatsingel 1,<br />
een uitgebreide collectie jeugdboeken en andere materialen<br />
beschikbaar voor kinderen in de wijk en de overige<br />
basisscholen in Noord.<br />
De openingstijden zijn woensdagmiddag van13.30 tot 16.30<br />
uur, vrijdag van 15.15 tot 16.30 uur en zaterdag van 10.00<br />
tot 12.00 uur.<br />
Op maandag 11 februari opent ook de Bibliotheek <strong>Schiedam</strong><br />
De Nieuwe Harg aan het Hargplein 116 haar deuren. Hier<br />
wordt een compacte collectie geplaatst, bestaande uit<br />
grootletterboeken, streekromans en actuele romans. Ook<br />
zijn hier tijdschriften, kranten en wifi beschikbaar.<br />
De openingstijden zijn maandag, dinsdag en vrijdag van<br />
10.00 tot 12.00 uur en woensdag en donderdag van 10.00<br />
tot 17.00 uur.
ALLES IN DE<br />
BOEKHANDEL<br />
Stijlvol Frans hofballet uit<br />
de 18e eeuw én duizelingwekkende<br />
dans van nu. Of een<br />
lichtvoetige, literaire avond<br />
beleven en zelf lekker dansen<br />
op het jaarlijkse Boek&Bal.<br />
En nog heel veel meer!<br />
Exclusieve hoogtepunten uit het<br />
nationale én internationale cultuurprogramma,<br />
te beleven in<br />
<strong>Schiedam</strong>. Lekker dichtbij, net<br />
als de artiesten op het podium.<br />
Tentoonstellingen, concerten,<br />
theater voorstellingen en fi lms<br />
van wereldklasse. Om van te<br />
watertanden. Dat geldt ook voor<br />
het culinaire aanbod: Frans,<br />
Hollands, Japans, Italiaans. Het<br />
kan allemaal in de bruisende<br />
binnenstad van <strong>Schiedam</strong>.<br />
Stel uw culturele dag samen op<br />
www.ontdekschiedam.nu<br />
Boekhandel J.S. van Leeuwen<br />
Broersvest 85<br />
3111 ED <strong>Schiedam</strong><br />
Boekhandel Post Scriptum<br />
Hof van Spaland 31<br />
3121 CA <strong>Schiedam</strong><br />
MAAR OOK<br />
COMPLEET OP<br />
INTERNET<br />
Cultuur in <strong>Schiedam</strong>. Het allerbeste héél dichtbij<br />
BEELDENDE KUNST – THEATER – FILM – LITERATUUR – MUZIEK Kijk voor het totale aanbod op www.ontdekschiedam.nu<br />
Stedelijk Museum<br />
<strong>Schiedam</strong><br />
Nederlandse kunst van<br />
na 1945<br />
www.boekhandelvanleeuwen.nl<br />
www.theateraandeschie.nl<br />
www.jenevermuseum.nl<br />
www.postscriptum.nl<br />
www.stedelijkmuseumschiedam.nl<br />
Theater<br />
aan de Schie<br />
Het stadstheater van<br />
<strong>Schiedam</strong><br />
<strong>Schiedam</strong><br />
Lange Haven 54-56<br />
Tel. 010-4732751<br />
Rotterdam-Centrum<br />
Delftsevaart 26<br />
Tel. 010-2132993<br />
Rotterdam-H'berg<br />
Bergse Dorpsstraat 25<br />
Tel. 010-2180067<br />
www.debontekoe.nl<br />
15 MAART 2013 – ’T HUIS TE POORT<br />
FEEËRIEKE<br />
FRANSE<br />
HOFDANS UIT<br />
DE 18E EEUW<br />
Jenevermuseum<br />
De ziel van <strong>Schiedam</strong><br />
Wenneker Cinema<br />
De beste fi lms op de<br />
mooiste locatie<br />
www.wennekercinema.nl<br />
Musis 16<br />
foto: Laurent Gayte<br />
23 MAART 2013 –THEATER AAN DE SCHIE<br />
& DE BIBLIOTHEEK SCHIEDAM<br />
BOEK&BAL:<br />
HET HOOGTE-<br />
PUNT VAN DE<br />
BOEKENWEEK<br />
’t Huis te Poort<br />
Oude muziek, literatuur,<br />
fi lm en meer<br />
www.huistepoort.nl<br />
Hugo Borst, foto: Artiestenbureau Rotterdam<br />
De Ketelfactory<br />
Projectruimte voor kunst,<br />
wetenschap, fi losofi e en<br />
spiritualiteit<br />
www.deketelfactory.nl<br />
3 MAART 2013 – THEATER AAN DE SCHIE<br />
CONNY<br />
JANSSEN<br />
DANST ‘ZOUT’<br />
De Bibliotheek<br />
<strong>Schiedam</strong><br />
www.debibliotheekschiedam.nl<br />
Westvest90-kerk<br />
Klassieke muziek van<br />
alle tijden<br />
www.westvest90.nl<br />
foto: Raymond de Vries<br />
Musis 28 29 Musis<br />
19.30u - 01.00u<br />
Handling HACCP Cleanroom<br />
Drukwerk Printen Mailing<br />
Postbezorging Houtindustrie<br />
Groen- en Milieuservices<br />
Detachering Enquêtes<br />
Tel. (010) 204 10 00<br />
www.boekenbalschiedam.nl<br />
Stadserf 1 - De Bibliotheek <strong>Schiedam</strong> -Theater aan de Schie<br />
€15,-
Zonder titel, 2009, houtskool en conté op gekleurd papier, 37,5 x 110 cm, collectie kunstenaar<br />
Levend en werkend<br />
tussen twee culturen,<br />
verbindt Aji V.N.<br />
in zijn schitterend<br />
doorwerkte<br />
tekeningen de<br />
rijke culturele<br />
tradities van zijn<br />
geboorteland Kerala<br />
en het Nederland<br />
waar hij sedert tien<br />
jaar woont. Zijn<br />
oeuvre is vanuit<br />
elk gezichtspunt<br />
fascinerend.<br />
De rivier de Ganges, verpersoonlijking van de<br />
macht en reinigende kracht van de godheid<br />
Shiva, stroomt vanaf de Himalaya tot aan<br />
West-Bengalen en Bangladesh door India als<br />
heilige rivier. Deze heilige rivier vervloeit<br />
met alle water van de wereld en is daarmee<br />
de bron van alle bestaan. Ook al stroomt het uit de kraan of<br />
valt het in een regenbui op aarde: waar water is, is eenheid<br />
met de goddelijke oorsprong. Voor Aji V.N. (1968) is dit<br />
een troostrijke gedachte als hij heimwee heeft naar zijn<br />
geboorteland India. Hij verliet het tien jaar geleden om zich<br />
te voegen bij zijn Nederlandse vrouw, de kunstenares Juul<br />
Kraijer.<br />
Water speelt in zijn werk een belangrijke rol. Het water van<br />
de stromende rivier, zoals bijvoorbeeld in de aandoenlijke<br />
tekening met de badende olifanten. De grote tekening heeft<br />
een breed formaat en laat het oog van de beschouwer van<br />
links naar rechts gaan, met de stroom mee.<br />
Of het water van de brekende golven op het strand in de<br />
prachtige tekening uit 2008, dat het Stedelijk Museum voor<br />
haar eigen collectie aankocht. Ook hier zorgt het brede<br />
formaat van de tekening ervoor, dat het lijkt alsof je zelf bij<br />
maanlicht op het strand staat, je kijkt naar de hemelhoge<br />
sterrenlucht en de eindeloze zee achter de golven. De<br />
tekening is vooral zo mooi omdat het met wit krijt getekend<br />
is op zwart papier. Het wit van de omslaande golven komt<br />
des te beter tot zijn recht tegen het zwart van de nacht.<br />
Het water manifesteert zich eveneens in zijn kleinste<br />
deeltjes, in de mist. In een vochtrijke lucht in het<br />
regenseizoen, zoals in de tekening uit 2009 met helgroene<br />
bomen tegen een dreigende grijze lucht op de achtergrond.<br />
Maar ook in de sneeuwlucht van een van zijn Hollandse<br />
landschappen bepalen deze kleine waterdeeltjes de sfeer.<br />
Musis 30 31 Musis<br />
Water in wat voor een vorm dan ook is vaak ook binnen<br />
een werk vaak een bindend element.<br />
Naast zijn natuurlandschappen, of het nu vergezichten<br />
zijn of close-ups van gefantaseerde bloemen, tekent hij<br />
ook mensen. Zo maakte Aji V.N. een serie monochrome<br />
tekeningen van naakte mannen en vrouwen met enorme<br />
kapsels. Deze mensen bestaan echt en behoren tot de<br />
kleine, maar in India manifeste groep van tantrische asceten<br />
die de complete onthechting zoeken en zich buiten elke<br />
maatschappelijke conventie hebben geplaatst. Hun haar kan<br />
meterslang zijn, hun bezittingen niet meer dan ze bij zich<br />
dragen. Hij tekent ze met houtskool op gekleurd papier,<br />
of beter gezegd, hij laat ze uit de achtergrond tevoorschijn<br />
komen. Aji V.N. tekent geen lijnen, hij bewerkstelligt de<br />
contouren door een subtiel spel van licht en schaduw. De<br />
mannen en vrouwen staan niet op de grond, ze hebben<br />
geen decor, ze maken deel uit van hun eigen grenzeloze<br />
ruimte.<br />
Aji V.N.; ‘Alles in het universum heeft overeenkomsten.<br />
Het is dezelfde energie, die verschillende gedaanten<br />
aanneemt. Voor mij was het een ontdekking dat een<br />
landschap met bomen, de golven van de zee of een groep<br />
mensen, verschillende uitingen zijn van één en dezelfde<br />
energie, die niet alleen uit de natuur voortkomt, maar ook<br />
ontstaat in de handeling van het tekenen. Bevrijdend aan<br />
dat besef was de conclusie dat ik die energie dan ook op<br />
papier verschillende gedaanten kon laten aannemen’.<br />
Aji V.N. verkrijgt eenheid in zijn werken met zijn<br />
doorwerkte techniek. Hij tekent met houtskool en pastel,<br />
gumt het uit en voegt weer iets toe, net zo lang totdat<br />
hij tevreden is over de balans tussen de tekening en de<br />
achtergrond. Soms ligt het pastelkrijt als poeder op het<br />
papier, in andere tekeningen het houtskool door het vele<br />
DE MEE-<br />
SLEPENDE<br />
WERELD VAN<br />
AJI V.N.<br />
Tekst: Froukje Holtrop<br />
Foto’s: Peter Cox<br />
gummen en tekenen met het papier versmolten lijkt.<br />
In de meeste werken zie je een duidelijke voorgrond, de<br />
plek waar het tafereel zich afspeelt, getekend tegen een<br />
vage achtergrond. Die vage achtergrond wekt de suggestie<br />
dat het afgebeelde achter en buiten de rand van het papier<br />
doorgaat. Alsof het afgebeelde een toevallige uitsnede is uit<br />
die eindeloze wereld. Een wereld die er altijd was en altijd<br />
zal zijn. Het opgeroepen idee van oneindigheid versterkt<br />
het verstilde karakter en de rust in zijn werk.<br />
Verstild is het, maar saai is het beslist niet. Zijn<br />
kleurgebruik is bijzonder en sterk. Aji V.N. kiest prachtige<br />
kleuren. Zo zie je zinnenprikkelend helder rood, helder<br />
blauw en helder groen in combinatie met subtiele grijzen
DE UITGAVE VAN MUSIS WORDT MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR:<br />
DE UITGAVE HERMAN VAN MUSIS JANSEN WORDT BEVERAGES MEDE MOGELIJK B.V., GEMAAKT SCHIEDAM DOOR:<br />
BASTIAANS & VAN RIET ACCOUNTANTS, SCHIEDAM<br />
BASTIAANS & VAN RIET ACCOUNTANTS, SCHIEDAM<br />
BOKX VASTGOED BGS GRAFISCH, ONTWIKKELING SCHIEDAM B.V., ROTTERDAM<br />
BOKX VASTGOED ONTWIKKELING B.V., ROTTERDAM<br />
FACILICOM BEDRIJFSDIENSTEN, SCHIEDAM<br />
FACILICOM BEDRIJFSDIENSTEN, SCHIEDAM<br />
FONTIJNE BEHEER B.V., VLAARDINGEN<br />
FONTIJNE BEHEER B.V., VLAARDINGEN<br />
HATENBOER WATER – DRINKWATERBEHANDELING, SCHIEDAM<br />
HATENBOER WATER – DRINKWATERBEHANDELING, SCHIEDAM<br />
IRADO, AFVAL, REINIGING EN DIENSTVERLENING, SCHIEDAM<br />
IRADO, AFVAL, REINIGING EN DIENSTVERLENING, SCHIEDAM<br />
NICOVERKEN HOLLAND B.V., SCHIEDAM<br />
NICOVERKEN HOLLAND B.V., SCHIEDAM<br />
SNELWEG TRANSPORT, SCHIEDAM<br />
SNELWEG TRANSPORT, SCHIEDAM<br />
Musis 32 33 Musis<br />
Zonder titel, 2008, houtskool op gekleurd papier, 160 x 113 cm,<br />
en bruinen. Het is echter niet een bont geheel van kleuren,<br />
hij kiest nooit meer dan drie kleuren per tekening die<br />
verschillen van intensiteit en elkaar daarom in aandacht niet<br />
verdringen. Soms tekent hij maar met een kleur, met zwart<br />
houtskool, maar dan wel op gekleurd papier. Het bijzondere<br />
effect daarvan is dat het lijkt alsof het (gekleurde) licht<br />
vanachter de tekening komt.<br />
Kunst is voor Aji V.N. een manier om tot de werkelijkheid<br />
door te dringen. Het vergt veel onderzoek naar een bepaald<br />
onderwerp om tot een kunstwerk te komen. Tegelijkertijd is<br />
een werk pas een kunstwerk voor hem als het iets herbergt<br />
en vertelt dat eigenlijk buiten het papier omgaat, iets dat<br />
eigenlijk niet te tekenen is. Aji V.N.; ‘De visuele ervaring is<br />
als een stilzwijgend, vriendschappelijk samenzijn, waarin<br />
inzichten worden uitgewisseld over de wereld, maar ook<br />
over onszelf’.<br />
Tekenen heeft de uit Kerala afkomstige kunstenaar<br />
altijd gedaan. En krijt behoorde daarin tot zijn favoriete<br />
materiaal. In de deelstaten Tamil Nadu en Kerala – in<br />
het uiterste zuiden van India - is het tekenen met krijt<br />
een nog altijd wijdverbreide menging van volkskunst<br />
en religie. Heilwensen, zegeningen dankbaarheid aan de<br />
goden, worden verbeeld met grote, vaak veelkleurige<br />
krijttekeningen voor de deur van huizen en winkels,<br />
waaraan soms dagen wordt gewerkt.<br />
Als kind reisde hij veel en leerde<br />
verschillende omgevingen kennen.<br />
Zijn vader was inspecteur bij het<br />
Ministerie van Volksgezondheid en<br />
werd vaak overgeplaatst. Van zijn<br />
zuster leende hij een biografie over Raji<br />
Ravi Varma (1848-1906), de schilder<br />
die als eerste in India realistische<br />
olieverfschilderijen maakte naar westers<br />
model, waarvan hij zich herinnert;<br />
‘Maar wat mij bijzonder intrigeerde<br />
was de bewering dat hij ‘zeer levendig’<br />
Alles in het universum<br />
heeft overeenkomsten. Het<br />
is dezelfde energie, die<br />
verschillende gedaanten<br />
aanneemt. Bevrijdend aan<br />
het besef hiervan was<br />
de conclusie dat ik die<br />
energie dan ook op papier<br />
verschillende gedaanten<br />
kon laten aannemen.<br />
werk maakte, schilderijen die ‘boordevol leven’ zaten’. De<br />
westerse kunstgeschiedenis was maatgevend in het Indiase<br />
kunstonderwijs, op de academies in Trivandrum en New<br />
Delhi die hij bezocht, en domineerde aanvankelijk ook<br />
Aji V.N.’s gedachten over kunst. De ontmoeting met de<br />
vrouw die zijn echtgenote zou worden, Juul Kraijer, bracht<br />
daar verandering in. Zij leerde hem dat je ook een eigen<br />
ontwikkeling in de kunst kan doormaken.<br />
In de hedendaagse kunst kun je niet meer spreken<br />
van nationaal gebonden kunst en al helemaal niet bij<br />
kunstenaars die in het ene land opgroeien en opgeleid<br />
zijn, en in een ander land wonen en werken. Maar<br />
grappig genoeg doet het werk van Aji V.N., ondanks dat<br />
maatgevende kunstonderwijs op westerse leest geschoeid,<br />
sterk denken aan de traditionele Indiase kunst met<br />
taferelen uit de hindoeïstische mythologie met mythische<br />
figuren op eindeloze zeeën en bergketens. Meer dan aan de<br />
academische westerse kunst, waar bijvoorbeeld de tekening<br />
belangrijker werd geacht dan de sfeer en het rationele<br />
gaat voor het zinnelijke. Daarnaast doen zijn gebruik<br />
van krijt en pigmenten denken aan het werk van Anish<br />
Kapoor, de eveneens van oorsprong Indiase hedendaagse<br />
kunstenaar. De zinderende kleuren horen meer thuis in<br />
India dan in Europa. Maar het werk van Aji V.N. is vooral<br />
heel erg zijn eigen werk. Hij heeft een<br />
ongeziene, prachtige, subtiele stijl,<br />
waarmee tekeningen maakt die in<br />
overzichtstentoonstellingen zoals All<br />
About Drawing er uit springen. Met<br />
zijn kleuren prikkelt hij je zintuigen<br />
en nodigt hij je uit in zijn wereld die<br />
beheerst wordt door een serene sfeer.<br />
En bij elke tekening weer.<br />
Tot 14 april te zien in het Stedelijk<br />
Museum <strong>Schiedam</strong>.
Museumvondsten<br />
tekst : Jeroen ter Brugge<br />
LAAN ONS GENOEGEN<br />
Een rommelig hoekje in de marge van <strong>Schiedam</strong>. En om<br />
het met een gemeenplaats te duiden: schilderachtig. Een<br />
zoekplaatje waar ook kenners van het oude <strong>Schiedam</strong><br />
pas na aandachtig studeren het over eens zijn dat het een<br />
doorkijkje vanuit de Polder Nieuwland op de Vellevest<br />
moet zijn. Met links, half zichtbaar de heul in de Vellevest<br />
voor een slootje dat leidde naar de watermolen aan de<br />
Vlaardingerstraat en de achter deze straat gelegen uitloop<br />
van de Zijlsloot. Met rechts boven de huizen uit, molen De<br />
Drie Koornbloemen. Links geschakelde arbeiderswoninkjes<br />
en rechts vermoedelijk de nering van een spoelingboer.<br />
Het was niet de bovenlaag die hier woonde. De<br />
omstandigheden moeten karig geweest zijn, om het woord<br />
schamel niet in de mond te nemen. Om wat ruimte te<br />
winnen werden aan de huisjes aanbouwtjes getimmerd,<br />
voor wat kippen of als bergplaats. Het vormde een vrij<br />
geïsoleerd buurtje onderaan de Vlaardingerdijk en met<br />
de Vellevestsingel aan de andere kant. Met romantisch<br />
klinkende straatnamen als de Laan Ons Genoegen en Gang/<br />
Laan van Odé, maar of het leven hier altijd zo aangenaam<br />
was, kan betwijfeld worden. Toen het buurtje begin jaren<br />
vijftig gesloopt werd, was het niet veel meer. Het einde<br />
zat er duidelijk aan te komen en veel werd er niet meer<br />
geïnvesteerd. Hoe anders was dit van de 17e tot begin 19e<br />
eeuw. Hadden de toenmalige quote 500 – genomineerden<br />
avant la lettre een buitenplaats op het platteland, de<br />
duinen of in de bossen, de gegoede middenklasse vond<br />
zijn vertier net aan de rand van de stad. Inderdaad:<br />
tussen Vlaardingerdijk en Damlaan. Hier hadden zij hun<br />
moestuinen met theekoepel, waar zij het gedruis van<br />
de stad konden ontvluchten. Ook aan deze mode kwam<br />
een einde en wat resteerde was de naam van het paadje<br />
waarmee de tuinen bereikbaar waren (‘Laan Ons Genoegen’)<br />
en een enkel buitenhuisje met erker, dat op een enkele 19e<br />
eeuwse foto nog te zien is. De <strong>Schiedam</strong>se officieren lieten<br />
hier hun clubgebouw bouwen, waar in de 20e eeuw nog<br />
Foto: Arie Wapenaar Particuliere Collectie<br />
menige vereniging zijn hoogtijdagen hield. De Werdegang<br />
was echter ingezet. Arbeiderswoningen werden gebouwd<br />
te midden van de oude opstallen, waarvan enkele als<br />
boerenbedrijfjes dienst gingen doen. Oudere <strong>Schiedam</strong>mers<br />
herinneren zich de varkensboeren, die hun schare met<br />
spoeling vetmestten. Voetbalvereniging ‘De Rode Zon’<br />
had zijn speelveld op een aangrenzend weiland. Het<br />
expressionistische olieverfschilderij uit de jaren 1930-1940<br />
toont het contrast tussen het wat rustieke buurtje en de<br />
dicht opeengepakte bebouwing binnen de vesten. Het<br />
ging de schilder, Dan (Daniël Wilhelm) Bekking om de<br />
sfeer en niet zozeer om de details. De verhoudingen lijken<br />
hier en daar ook wat zoek. De in 1906 in Haarlem geboren<br />
kunstenaar volgde de Academie van Beeldende Kunsten<br />
in Rotterdam maar heeft voor zover bekend nauwelijks<br />
topografisch werk in of rondom de Maasstad gemaakt.<br />
Direct na zijn academietijd vertrok hij naar Parijs waar hij<br />
zich aansloot bij een groep leidende Fauvisten. Hij kende<br />
een periode van succes met onder andere exposities in de<br />
Salon des Indépendants en de Salon des Tuileries, maar in<br />
1939 kwam daar een abrupt einde aan. Enkele opdrachten<br />
en wellicht familiebezoek brachten hem in Nederland<br />
en toen hij terug wilde reizen, kwam hij Frankrijk niet<br />
meer in. De oorlog met Duitsland was uitgebroken en<br />
hij keerde onverrichterzake terug naar Nederland. Hij<br />
sloot zich in Amsterdam aan bij De Onafhankelijken,<br />
een kunstenaarsgenootschap dat zich aansloot bij<br />
de Kultuurkamer. Hij was bestuurslid en tot in 1944<br />
exposeerde hij. Een erg dubieuze rol zal hij niet gespeeld<br />
hebben, want na de oorlog trad hij als snel weer in de<br />
‘gezuiverde’ sociëteit aan als bestuurslid. Grote successen<br />
bleven verder uit en een baan als tekenleraar op het<br />
middelbaar onderwijs voorzag hem mede in zijn onderhoud.<br />
Wanneer hij de <strong>Schiedam</strong>se voorstelling schilderde, is<br />
onbekend. Mogelijk tijdens een bezoek aan zijn broer, het<br />
Rotterdamse raadslid W.D. Bekking.<br />
Musis 34 35 Musis<br />
Iedere Musis worden twee museale objecten uit niet-<strong>Schiedam</strong>se en niet-Vlaardingse collecties<br />
gepresenteerd, soms onbekende stukken, soms in de vergetelheid geraakte.<br />
Foto: Arie Wapenaar Particuliere Collectie<br />
SCHUIMT … EN KAN NIET KRASSEN!<br />
Jarenlang was de titel van deze museumvondst het credo<br />
van het schuurmiddel Vim. Vanaf het begin (1904), toen het<br />
door Lever Brothers in Engeland werd geïntroduceerd, was<br />
het een succes. Voorheen werd er met borstels en andere<br />
veel grovere schuurmiddelen gewerkt, wat natuurlijk de<br />
nodige sporen achterliet. De truc van Vim was dat het<br />
eigenlijke schuurmiddel (silicaat/ zeer fijne zandkorrels)<br />
machinaal werd gedoopt in zeep. In aanraking met water<br />
schuimde het en bleef de krassende werking beperkt<br />
door de zachtglijdende eigenschappen. Een toegevoegde<br />
geurstof, in later jaren citroen, gaf de gebruiker een fris<br />
gevoel. Net zo goed als we ons nog steeds voor de gek<br />
laten houden door allerlei geuren van afwasmiddelen en<br />
allesreinigers, die op zichzelf geen reinigende eigenschappen<br />
hebben. Ook op het Europese vasteland werd Vim een<br />
succesnummer en vanaf 1921 werd het in Vlaardingen in<br />
de Sunlightfabriek geproduceerd. Sunlight was de naam<br />
van de zeeplijn van Lever Brothers die vanaf 1917 in de<br />
nieuw gebouwde fabriek in de opgespoten polders ten<br />
westen van de stad werd geproduceerd. Naast de Bataafsche<br />
Petroleum Maatschappij en de Superfosfaatfabriek<br />
markeert Sunlight de industrialisatie die Vlaardingen van<br />
visserijplaats opstootte in de vaart der volkeren. Vanaf<br />
1930 was Unilever de nieuwe moedermaatschappij, na een<br />
fusie tussen Lever Brothers en de Nederlandse Margarine<br />
Unie. Vim (Latijn voor krachtig of energiek) en andere<br />
Sunlight/Leverproducten zetten Vlaardingen op de kaart.<br />
Niet alleen stond de productieplaats prominent vermeld op<br />
etiketten en in reclames, ook andere marketingmiddelen<br />
werden beproefd. Tegenwoordig geheel uit de mode maar<br />
tientallen jaren zeer succesvol waren de bedrijfsbezoeken<br />
voor afneemsters. Duizenden en duizenden huisvrouwen<br />
uit heel Nederland brachten geheel verzorgd en per<br />
bedrijfsbus een bezoek aan de uiterst moderne fabriek.<br />
Na een introductie volgde een rondleiding langs de<br />
productielijnen en als de deelneemsters al geen vaste<br />
afnemers waren, dan werden ze dat op dat moment wel.<br />
Tenminste, zo was de niet zo vreemde gedachte. Een<br />
groepsfoto voor de van reclame voorziene autobus vormde<br />
het sluitstuk van een interessant en gezellig dagje uit. Een<br />
ander marketingtool was een herkenbaar product. Vim was<br />
op afstand herkenbaar door een duidelijke, voor zijn tijd<br />
moderne, typografie en kleurstelling. Tot in de jaren 1950<br />
het knallende geel met zwart. In de jaren 1960 volgde meer<br />
afwisseling in de kleurstelling, die het mogelijk maakte de<br />
inmiddels verschillende soorten Vim van elkaar te laten<br />
onderscheiden. Het toegevoegde bleekmiddel Chlorax of<br />
de eerdergenoemde citroenbijvoeging maakte de keuze<br />
wat ruimer. Dit ging gelijk op met de veranderende kijk<br />
op hygiëne. Werd voorheen alles met Vim aangepakt<br />
(allesreiniger was er nog niet) nu ontstond er een behoefte<br />
de wc met een ander middel dan dat voor het aanrecht<br />
te reinigen. Dat Unilever hier op inspeelde, is vanuit<br />
commercieel oogpunt volstrekt logisch. Sterker nog, deze<br />
differentiatie werd sterk gestimuleerd. Het levert een<br />
interessante typologische verzameling op, zoals hier ten<br />
tonele gevoerd. Vim werd geleverd in poedervorm en<br />
eind jaren 1960 volgde daarnaast een vloeibare variant<br />
van dezelfde fabrikant: Jif, later als Cif op de markt<br />
gebracht. Jarenlang werd dit product op TV aangeprezen<br />
als alternatief voor andere schoonmaakmiddelen die als een<br />
schaats op het ijs krassen als resultaat hadden. Hoewel het<br />
niet expliciet verteld werd, vormde het ook een alternatief<br />
voor Vim dat nog tot 2004 te koop bleef. Jif werd op basis<br />
van het veel fijnere calciet gemaakt, dat (nog) minder kraste<br />
dan het silicaat van Vim. De Sunlightfabriek in Vlaardingen,<br />
waar naast Vim en Jif/Cif ook de andere schoonmaak-<br />
en wasmiddelen van Unilever geproduceerd werden,<br />
sloot in 2008 haast ongemerkt haar poorten. In 2013 rest<br />
alleen het Unilever Research Laboratorium, waar nieuwe<br />
schoonmaakartikelen, cosmetica en voedingsmiddelen<br />
ontwikkeld worden.
37 Musis