Boekje over Oude Toren Stiphout in pdf - Kerken in de Peel
Boekje over Oude Toren Stiphout in pdf - Kerken in de Peel
Boekje over Oude Toren Stiphout in pdf - Kerken in de Peel
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
De bewogen geschie<strong>de</strong>nis<br />
van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>se<br />
<strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong>
Een uitgave van<br />
Tegenwoordig is <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>se <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> een baken van<br />
rust <strong>in</strong> het landschap, maar zo is het niet altijd geweest.<br />
De voormalige kerk heeft roerige tij<strong>de</strong>n meegemaakt en<br />
onstuimig natuurgeweld getrotseerd. Vroeger is het een plek van<br />
vrome <strong>de</strong>votie en be<strong>de</strong>vaart geweest. In <strong>de</strong>ze brochure wordt <strong>de</strong> boeien<strong>de</strong><br />
geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> en zijn omgev<strong>in</strong>g on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />
aandacht gebracht. Hopelijk kijkt u, na het lezen ervan, met an<strong>de</strong>re<br />
ogen naar dit historische bouwwerk.<br />
De bewogen geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>Se ou<strong>de</strong> toren 2 | 3
<strong>Stiphout</strong> <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong><br />
Het gebied rond <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> is waarschijnlijk <strong>de</strong> plek waar <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
Mid<strong>de</strong>leeuwen het ou<strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong> is ontstaan. Helaas weten we niet precies hoe<br />
oud het dorp is. De eerste vermeld<strong>in</strong>g die we kennen stamt uit 1155. In dat jaar<br />
bevestigt bisschop Hendrik van Luik <strong>de</strong> <strong>over</strong>dracht van drie boer<strong>de</strong>rijen aan <strong>de</strong><br />
abdij van Floreffe <strong>in</strong> <strong>de</strong> Ar<strong>de</strong>nnen. Een van die boer<strong>de</strong>rijen lag <strong>in</strong> <strong>de</strong> ’villa (dorp)<br />
Stilpot’. Stilpot is met zekerheid een verschrijv<strong>in</strong>g voor Stipholt, ofwel <strong>Stiphout</strong>.<br />
Wat betekent <strong>Stiphout</strong> nu precies? De verklar<strong>in</strong>g van het woord<strong>de</strong>el<br />
‘hout’ spreekt voor zich. Het hele stroomgebied van <strong>de</strong> Goorloop moet <strong>de</strong>stijds<br />
een bosrijke omgev<strong>in</strong>g zijn geweest. Denk hierbij ook aan <strong>de</strong> namen Lieshout,<br />
‘t Hout en <strong>de</strong> Waran<strong>de</strong> (het ou<strong>de</strong> jaaggebied van <strong>de</strong> Heren van Helmond dat<br />
toen nog D’n Perrick heette). Het woord<strong>de</strong>el ‘stip’ is moeilijker te verklaren. De<br />
meest waarschijnlijke betekenis is: het bos van Steppo, een mannennaam die <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> twaalf<strong>de</strong> eeuw regelmatig voorkwam. ‘Stip’ zou ook kunnen staan voor een<br />
uitgestippeld gebied (uitgezet of gemarkeerd terre<strong>in</strong> <strong>in</strong> een bos).<br />
Uit archeologische vondsten is gebleken dat er al vroeg menselijke<br />
activiteiten waren rondom <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong>. In <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g is aar<strong>de</strong>werk uit <strong>de</strong><br />
IJzertijd, <strong>de</strong> Rome<strong>in</strong>se tijd en <strong>de</strong> vroege Mid<strong>de</strong>leeuwen gevon<strong>de</strong>n. Op <strong>de</strong> Hoge<br />
Akkers is een fragment van een glazen La Tène armband gevon<strong>de</strong>n (± eerste<br />
eeuw voor Chr.). Op het terre<strong>in</strong> van <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> zijn bij opgrav<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />
1987, naast talloze botresten, ook bewon<strong>in</strong>gssporen aangetroffen uit <strong>de</strong> vroege<br />
Mid<strong>de</strong>leeuwen. Tevens zijn er fun<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gsresten gevon<strong>de</strong>n van een kle<strong>in</strong>e kerk<br />
en daaromheen een grotere nieuwe kerk. Ver<strong>de</strong>r archeologisch on<strong>de</strong>rzoek zou<br />
Op <strong>de</strong> plek van <strong>de</strong> blokhut werd <strong>in</strong> 1987 een archeologische opgrav<strong>in</strong>g uitgevoerd door<br />
<strong>de</strong> Historische en Archeologische Verenig<strong>in</strong>g Helmont. (foto André van <strong>Stiphout</strong>)<br />
hel<strong>de</strong>rheid kunnen brengen <strong>over</strong> <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rdom en omvang van <strong>de</strong> kerk. Dit zal<br />
alleen gebeuren als het noodzakelijk is, want het terre<strong>in</strong> rond <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> is<br />
archeologisch beschermd gebied.<br />
Hoog en droog<br />
Het waterpeil lag <strong>in</strong> <strong>de</strong> vroege Mid<strong>de</strong>leeuwen hoger dan nu. Onze<br />
omgev<strong>in</strong>g was veel vochtiger en moerassiger dan tegenwoordig. Omdat je <strong>in</strong> een<br />
moeras niet kunt wonen, zocht men naar hoger gelegen plekken, vaak zandbulten<br />
of donken, om een ne<strong>de</strong>rzett<strong>in</strong>g te stichten. In het geval van <strong>Stiphout</strong><br />
leid<strong>de</strong> dit ertoe, dat <strong>de</strong> eerste boer<strong>de</strong>rijen wer<strong>de</strong>n gebouwd op een zandrug. Deze<br />
lag parallel aan <strong>de</strong> Goorloop en liep vanaf buurtschap ‘t Geene<strong>in</strong>d (dat vroeger<br />
Cleeneijndt of Cle<strong>in</strong>e<strong>in</strong>d heette) tot iets ver<strong>de</strong>r dan <strong>de</strong> huidige St. Trudokerk<br />
(vroeger Groote<strong>in</strong>d genaamd). Mid<strong>de</strong>n op die zandrug werd <strong>de</strong> kerk gebouwd.<br />
Dit gebied heet van oudsher ‘De Hoge Akkers’.<br />
In <strong>de</strong> late Mid<strong>de</strong>leeuwen (vanaf <strong>de</strong> twaalf<strong>de</strong> eeuw) daal<strong>de</strong> het waterpeil<br />
weer. De hooggelegen gron<strong>de</strong>n raakten uitgeput en er tra<strong>de</strong>n zandverstuiv<strong>in</strong>gen<br />
op. De vroegere vochtige gebie<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n droger en waren vruchtbaar.<br />
Tengevolge daarvan verhuis<strong>de</strong>n <strong>de</strong> bewoners van <strong>de</strong> ne<strong>de</strong>rzett<strong>in</strong>g rond <strong>de</strong><br />
kerk, naar <strong>de</strong> ran<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> zandrug. Nieuwe woonkernen ontston<strong>de</strong>n zoals:<br />
’t Geene<strong>in</strong>d, <strong>de</strong> Kruisschot, <strong>de</strong> Eenselaar, ’t Spaget, ’t Gasthuis en <strong>de</strong> L<strong>in</strong><strong>de</strong>nberg.<br />
De stenen kerk bleef eenzaam achter, <strong>de</strong>ze was immers moeilijk te verplaatsen<br />
en stond bovendien op gewij<strong>de</strong> grond.<br />
Patroonheilige S<strong>in</strong>t Trudo<br />
Uit <strong>de</strong>rtien<strong>de</strong>-eeuwse schriftelijke bronnen blijkt een dui<strong>de</strong>lijk verband<br />
tussen <strong>de</strong> parochies Woensel, Nuenen/Gerwen, Son, Strijp en <strong>Stiphout</strong>. De<br />
wortels van <strong>de</strong>ze parochies liggen <strong>in</strong> S<strong>in</strong>t-Trui<strong>de</strong>n (Belgisch Limburg). Daar<br />
werd <strong>in</strong> <strong>de</strong> zeven<strong>de</strong> eeuw een Benedictijner-abdij gesticht door <strong>de</strong> heilige Trudo<br />
(ook wel Apostel van <strong>de</strong> Haspengouw genaamd). De abdij bezat tot omstreeks 1100<br />
veel gron<strong>de</strong>n <strong>in</strong> Brabant. In <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong> twaalf<strong>de</strong> eeuw raakte <strong>de</strong> abdij haar<br />
bezitt<strong>in</strong>gen kwijt aan plaatselijke Heren. Er bestaan nog orig<strong>in</strong>ele lijsten met<br />
goe<strong>de</strong>ren van <strong>de</strong> abdij <strong>in</strong> S<strong>in</strong>t-Trui<strong>de</strong>n, on<strong>de</strong>r meer uit <strong>de</strong> jaren 1107 en 1161.<br />
Hierop komen, uit onze omgev<strong>in</strong>g, alleen Woensel en Son voor. Woensel is van<br />
oudsher het <strong>de</strong>canaat. Geduren<strong>de</strong> <strong>de</strong> twaalf<strong>de</strong> eeuw moet Dirk van Altena <strong>in</strong><br />
het bezit zijn gekomen van <strong>de</strong> parochies Nuenen, Strijp en Son. Hij schenkt ze<br />
aan het kapittel van Kortessem (bij Hasselt) dat door hem <strong>in</strong> 1225 wordt gesticht.<br />
Later volgen ook <strong>de</strong> kerken <strong>Stiphout</strong> en Gerwen. De kerken van <strong>Stiphout</strong> en Strijp<br />
De bewogen geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>Se ou<strong>de</strong> toren 4 | 5
hebben <strong>de</strong> heilige Trudo als patroon,<br />
wat <strong>de</strong> b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> abdij van S<strong>in</strong>t-<br />
Trui<strong>de</strong>n benadrukt. Omdat schriftelijke<br />
bronnen nauwelijks voorhan<strong>de</strong>n<br />
zijn, is een sticht<strong>in</strong>gsdatum van <strong>de</strong><br />
parochie <strong>Stiphout</strong> alleen bij bena<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />
te geven. Dit moet ergens <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> loop van <strong>de</strong> <strong>de</strong>rtien<strong>de</strong> of beg<strong>in</strong><br />
veertien<strong>de</strong> eeuw hebben plaatsgevon<strong>de</strong>n.<br />
Nuenen kan als moe<strong>de</strong>rparochie<br />
van <strong>Stiphout</strong> beschouwd<br />
wor<strong>de</strong>n. Deze parochie bestond uit<br />
twee kerken (Nuenen en Gerwen).<br />
Bei<strong>de</strong> had<strong>de</strong>n <strong>de</strong> Heilige Clement als<br />
patroon. De Heilige Clement werd<br />
<strong>in</strong> het bijzon<strong>de</strong>r <strong>in</strong> <strong>de</strong> abdij van S<strong>in</strong>t-<br />
Trui<strong>de</strong>n vereerd. In 1496 werd <strong>de</strong>ze<br />
parochie opge<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> Nuenen en<br />
Gerwen.<br />
Leven voor het hiernamaals<br />
Het geloof speel<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
hoge en late Mid<strong>de</strong>leeuwen een allesbepalen<strong>de</strong><br />
rol. Het bood <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>leeuwse<br />
mens houvast <strong>in</strong> zijn bestaan.<br />
Onverklaarbare zaken als ziekten en<br />
natuurrampen kregen met behulp<br />
Beeld van <strong>de</strong> Heilige Trudo <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
St. Trudo -kerk van <strong>Stiphout</strong>. Als stichter<br />
van <strong>de</strong> abdij van S<strong>in</strong>t-Trui<strong>de</strong>n wordt hij<br />
meestal afgebeeld met een kerk/klooster als<br />
attribuut. (foto www.trudo-olvrouw.nl)<br />
van <strong>de</strong> Bijbel een betekenis. Heel het aardse leven was gericht op het hiernamaals.<br />
Door gehoorzaam en godvrezend door het leven te gaan en goe<strong>de</strong> da<strong>de</strong>n<br />
te verrichten, kon men zich een plaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> hemel verwerven. De geestelijken<br />
had<strong>de</strong>n <strong>de</strong> macht om te bemid<strong>de</strong>len tussen hemelrijk en het aardse rijk. Dat g<strong>in</strong>g<br />
natuurlijk voorspoediger als mensen bereid waren om bezitt<strong>in</strong>gen na hun dood<br />
aan <strong>de</strong> kerk te schenken. De tijd die men moest doorbrengen <strong>in</strong> het vagevuur<br />
kon er aanzienlijk mee wor<strong>de</strong>n beperkt. Daarnaast had <strong>de</strong> kerk ook nog het tiendrecht,<br />
waarbij eentien<strong>de</strong> van <strong>de</strong> landbouwopbrengsten aan <strong>de</strong> kerk toekwam. De<br />
kerk was eigenlijk nog machtiger dan <strong>de</strong> Hertog of <strong>de</strong> plaatselijke Heer. Niet voor<br />
niets behoor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> geestelijken <strong>in</strong> <strong>de</strong> Mid<strong>de</strong>leeuwen tot <strong>de</strong> eerste - en <strong>de</strong> a<strong>de</strong>l tot<br />
<strong>de</strong> twee<strong>de</strong> stand.<br />
De as van het wiel<br />
Ook <strong>in</strong> letterlijke z<strong>in</strong> was <strong>de</strong> kerk <strong>in</strong> <strong>de</strong> Mid<strong>de</strong>leeuwen het mid<strong>de</strong>lpunt<br />
van <strong>de</strong> maatschappij. Vanuit <strong>de</strong> omr<strong>in</strong>gen<strong>de</strong> buurtschappen leid<strong>de</strong>n verschillen<strong>de</strong><br />
zandwegen en pa<strong>de</strong>n naar <strong>de</strong> kerk. Daartussen lagen eeuwenou<strong>de</strong> akkers<br />
zoals <strong>de</strong> Hoge Akkers, <strong>de</strong> Wilgenakkers, <strong>de</strong> Hemelaar en <strong>de</strong> Croijse Akkers. Van<br />
bovenaf gezien lijken <strong>de</strong> wegen op <strong>de</strong> spaken van een wiel die naar <strong>de</strong> centrale<br />
as lopen. Het kerkgebouw is <strong>de</strong> centrale as waaromheen alles draait. In <strong>Stiphout</strong><br />
is dit wegenpatroon heel goed te zien. Dit landschap is van grote cultuurhistorische<br />
waar<strong>de</strong>. De meeste van <strong>de</strong>ze zandwegen zijn net zo oud als <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong><br />
en hebben vaak ook een ou<strong>de</strong> naam.<br />
Zo kennen we <strong>de</strong> Voorstraat (nu het westelijk <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong><br />
<strong>Toren</strong>straat) die naar <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>se molen liep en dan ver<strong>de</strong>r richt<strong>in</strong>g Gerwen. De<br />
Hoge Weg leidt nog steeds naar <strong>de</strong> Kruisschot dat al <strong>in</strong> 1382 wordt genoemd. Het<br />
was <strong>de</strong>stijds een leenhoeve van <strong>de</strong> Hertog van Brabant. De Kerkweg (nu Van <strong>de</strong>r<br />
Brugghenstraat) wordt voor het eerst <strong>in</strong> 1437 vermeld en liep richt<strong>in</strong>g <strong>de</strong> Weve en<br />
’t Spaget. De Stipstraat (ook wel Stapstraat genoemd) leid<strong>de</strong> vanaf <strong>de</strong> L<strong>in</strong><strong>de</strong>nberg<br />
naar <strong>de</strong> kerk. De Boschweg was <strong>de</strong> weg naar ’t Geene<strong>in</strong>d. De Groene Weg liep<br />
tussen <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>rijen door naar Oxrooi (ook wel Ackrooi genoemd). En tot slot <strong>de</strong><br />
Croijse Stap, <strong>de</strong>ze leid<strong>de</strong> vanzelfsprekend naar Kasteel Croy. Aan <strong>de</strong>ze weg moet<br />
nog tot aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van achttien<strong>de</strong> eeuw een hagelkruis hebben gestaan.<br />
Kempische gotiek<br />
In <strong>de</strong> veertien<strong>de</strong> en vijftien<strong>de</strong> eeuw beleef<strong>de</strong> Brabant zijn Gou<strong>de</strong>n Eeuw.<br />
Het was een economische en culturele bloeiperio<strong>de</strong>. Brabant was voor die tijd<br />
een dichtbevolkt gebied. Een vergelijk<strong>in</strong>g van het aantal <strong>in</strong>woners van <strong>Stiphout</strong><br />
maakt dit dui<strong>de</strong>lijk. In 1464 tel<strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>, als een van <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>ste dorpen <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
omgev<strong>in</strong>g, toch al 375 <strong>in</strong>woners. Ruim driehon<strong>de</strong>rd jaar later, <strong>in</strong> 1792, waren dat<br />
er slechts negen méér (384 <strong>in</strong>woners).<br />
De toegenomen welvaart <strong>in</strong> <strong>de</strong> vijftien<strong>de</strong> eeuw uitte zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> bouw<br />
van kerken <strong>in</strong> <strong>de</strong> stijl van <strong>de</strong> Kempische gotiek. Baksteen, spitsbogen en <strong>de</strong><br />
sterke verticaliteit zijn kenmerkend voor <strong>de</strong>ze stijl. Bij <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>se kerk zien<br />
we een sobere variant van <strong>de</strong> Kempische gotiek. Een teken<strong>in</strong>g van landmeter<br />
Hendrik Verhees uit 1791 is <strong>de</strong> oudst beken<strong>de</strong> betrouwbare afbeeld<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />
kerk. Ondanks het wat k<strong>in</strong><strong>de</strong>rlijke perspectief is <strong>de</strong> teken<strong>in</strong>g van grote waar<strong>de</strong><br />
omdat Verhees zo ge<strong>de</strong>tailleerd teken<strong>de</strong>.<br />
De bakstenen toren van vijfentw<strong>in</strong>tig meter hoog bestaat uit vier geled<strong>in</strong>gen<br />
met daarop een houten torenspits. Bij elkaar is <strong>de</strong> toren een kle<strong>in</strong>e<br />
veertig meter hoog. Het grondplan van <strong>de</strong> toren is zes meter <strong>in</strong> het vierkant. De<br />
De bewogen geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>Se ou<strong>de</strong> toren 6 | 7
geled<strong>in</strong>gen (verdiep<strong>in</strong>gen) zijn door tufstenen lijsten van elkaar geschei<strong>de</strong>n. De<br />
on<strong>de</strong>rste geled<strong>in</strong>g bevat, aan <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenzij<strong>de</strong>, ellipsvormige bogen waar<strong>in</strong> zich<br />
eens <strong>de</strong> grafmonumenten van <strong>de</strong> familie Van <strong>de</strong>r Brugghen van kasteel Croy<br />
bevon<strong>de</strong>n. De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> geled<strong>in</strong>g heeft twee met boognissen afgesloten galmgaten.<br />
Hier h<strong>in</strong>gen eens <strong>de</strong> luidklokken, maar <strong>in</strong> het eerste <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> zestien<strong>de</strong> eeuw<br />
werd <strong>de</strong> toren verhoogd. Hierbij wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> galmgaten <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> geled<strong>in</strong>g<br />
dichtgemetseld. Een van <strong>de</strong> nissen boven <strong>de</strong> hoofd<strong>in</strong>gang heeft een schietgat.<br />
Dat wijst erop dat <strong>de</strong> toren ook een ver<strong>de</strong>digen<strong>de</strong> functie heeft gehad. De<br />
vier<strong>de</strong> geled<strong>in</strong>g vertoont <strong>over</strong>eenkomsten met <strong>de</strong> eveneens verhoog<strong>de</strong> toren van<br />
Gerwen. Aan elke zij<strong>de</strong> zien we vier boognissen, waarvan <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>lste nis twee<br />
galmgaten bevat.<br />
Het mid<strong>de</strong>nschip was zo’n negentien meter lang en samen met <strong>de</strong><br />
twee zijbeuken ongeveer vijftien meter breed. Samen met <strong>de</strong> toren en het koor<br />
moet <strong>de</strong> kerk een lengte hebben gehad van ruim <strong>de</strong>rtig meter. De hoogte van het<br />
schip bedroeg ongeveer achttien meter, maar <strong>de</strong>ze is vóór <strong>de</strong> verbouw<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
zestien<strong>de</strong> eeuw zeker vijf meter lager geweest. Dit <strong>in</strong> verband met <strong>de</strong> galmgaten<br />
die zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> geled<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> toren bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Het schip was <strong>in</strong> <strong>de</strong> lengtericht<strong>in</strong>g<br />
opge<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> drie traveeën (<strong>de</strong> ruimte tussen <strong>de</strong> zuilen). De zijbeuken<br />
liepen iets door langs <strong>de</strong> toren.<br />
Het belangrijkste ge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong> kerk was het koor, <strong>de</strong> plek waar <strong>de</strong><br />
priester <strong>de</strong> eucharistie vier<strong>de</strong>. Het koor was altijd op het oosten gericht. Dit<br />
wordt verklaard als gerichtheid op Jeruzalem. Zoals <strong>de</strong> meeste mid<strong>de</strong>leeuwse<br />
kerken <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g had het koor <strong>in</strong> <strong>Stiphout</strong> twee traveeën en een driezijdige<br />
afsluit<strong>in</strong>g. Het koor was ook <strong>de</strong> plaats waar men bij voorkeur begraven wil<strong>de</strong><br />
wor<strong>de</strong>n. Zo dicht mogelijk bij het altaar en bij het Heilig Sacrament (het lichaam<br />
van Christus). Hier begraven wor<strong>de</strong>n was alleen maar weggelegd voor welgestel<strong>de</strong>n<br />
en geestelijken. Het gewone volk werd buiten begraven op het kerkhof.<br />
De St. Trudokerk had <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> zeventien<strong>de</strong> eeuw vier<br />
altaren; het altaar van het Heilig Sacrament, het Onze Lieve Vrouwe altaar, S<strong>in</strong>t-<br />
Antonius altaar (s<strong>in</strong>ds 1510) en het Heilig Kruis altaar.<br />
Het Sacramentswon<strong>de</strong>r<br />
<strong>Stiphout</strong> is een van <strong>de</strong> oudste be<strong>de</strong>vaartplaatsen van Noord-Brabant.<br />
Het is ook een van <strong>de</strong> we<strong>in</strong>ige plaatsen waar het Heilig Sacrament werd vereerd.<br />
Oorzaak hiervan is het mirakel dat zich voltrok aan het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> zomer van<br />
1342. Jan Balloys, een <strong>Stiphout</strong>se boer, was aan het ploegen op zijn akker bij <strong>de</strong><br />
kerk. Plotsel<strong>in</strong>g begon het te onweren. De kerk werd getroffen door <strong>de</strong> bliksem<br />
en vloog <strong>in</strong> brand. Jan Balloys waarschuw<strong>de</strong> <strong>de</strong> pastoor, Jan Hocaerts, die echter<br />
Teken<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />
<strong>Stiphout</strong>se kerk<br />
gemaakt door<br />
landmeter Hendrik<br />
Verhees <strong>in</strong> 1791.<br />
(collectie RHCe)<br />
te bang was om <strong>de</strong> kerk <strong>in</strong> te gaan om <strong>de</strong> Heilige Hostie te red<strong>de</strong>n. In zijn plaats<br />
liep Jan Balloys <strong>de</strong> kerk <strong>in</strong>. Het vuur open<strong>de</strong> zich en maakte zo een pad vrij<br />
voor <strong>de</strong> boer, die onge<strong>de</strong>erd met het Heilig Sacrament <strong>de</strong> kerk kon verlaten. Het<br />
voorval werd door <strong>de</strong> pastoor en toegesnel<strong>de</strong> omstan<strong>de</strong>rs met verwon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />
ga<strong>de</strong>geslagen. Na <strong>de</strong> brand werd het kerkgebouw hersteld. De gered<strong>de</strong> hosties<br />
wer<strong>de</strong>n bewaard <strong>in</strong> een eenvoudig tabernakel bij <strong>de</strong> doopvont. Dat was <strong>de</strong> plek<br />
waar <strong>de</strong> vlammen zich had<strong>de</strong>n geopend. Op het tabernakel (ook wel sacramentshuis<br />
genoemd) kwam een schil<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g waarop <strong>de</strong> brand te zien was. Als een<br />
soort stripverhaal zag men hoe het vuur zich open<strong>de</strong>. Ook was te zien dat Jan<br />
Balloys het Heilig Sacrament aan <strong>de</strong> pastoor <strong>over</strong>handig<strong>de</strong>.<br />
De bewogen geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>Se ou<strong>de</strong> toren 8 | 9
Won<strong>de</strong>r boven won<strong>de</strong>r<br />
Als gevolg van <strong>de</strong> won<strong>de</strong>rlijke gebeurtenis werd <strong>de</strong> parochiekerk van<br />
<strong>Stiphout</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop van <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> eeuwen een be<strong>de</strong>vaartsoord. Vrij snel na<br />
het Sacramentswon<strong>de</strong>r wer<strong>de</strong>n twee meisjes, nadat zij tot het Sacrament van<br />
<strong>Stiphout</strong> had<strong>de</strong>n gebe<strong>de</strong>n, genezen. Het oudste meisje genas van <strong>de</strong> pest en<br />
het jongste van langdurige koorts. Later volg<strong>de</strong>n ook genez<strong>in</strong>gen van an<strong>de</strong>re<br />
kwalen. Een aanvull<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> zestien<strong>de</strong> eeuwse kroniek van Cuper<strong>in</strong>us van<br />
‘s-Hertogenbosch beschrijft vijfentw<strong>in</strong>tig gevallen van genez<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>Stiphout</strong>,<br />
waarvan tw<strong>in</strong>tig van bezetenheid van <strong>de</strong> duivel. De <strong>over</strong>ige genez<strong>in</strong>gen<br />
betroffen doofheid, stomheid, kreupelheid en bl<strong>in</strong>dheid. Het voert te ver om alle<br />
beschreven won<strong>de</strong>ren hier aan te halen. Maar er kwamen nogal eens ketenen<br />
en boeien <strong>in</strong> <strong>de</strong> verhalen voor. Hieruit kan wor<strong>de</strong>n afgeleid dat het er, voor onze<br />
begrippen, niet zachtz<strong>in</strong>nig aan toe g<strong>in</strong>g.<br />
Jan van Roy, die aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van <strong>de</strong> zestien<strong>de</strong> eeuw pastoor van<br />
<strong>Stiphout</strong> was, liet <strong>de</strong> belangrijkste gebeurtenissen uit <strong>de</strong> mond van drie<br />
<strong>Stiphout</strong>enaren optekenen. Laureyns <strong>de</strong> koster, Henrick Ghielens en Andries<br />
Gotddchalcx verklaar<strong>de</strong>n dat er drie- tot vierhon<strong>de</strong>rd bezetenen naar <strong>Stiphout</strong><br />
waren gekomen. Van dat aantal werd het grootste <strong>de</strong>el genezen. Een an<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong>el genas weliswaar, maar stierf kort daarna. In en rond <strong>de</strong> kerk moeten zich<br />
bizarre en gruwelijke taferelen hebben afgespeeld.<br />
Pastoor Van Roy beschreef <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> bezetenen <strong>in</strong><br />
<strong>Stiphout</strong> als volgt: ‘Alsser eenen siecken compt om te proberen en<strong>de</strong> t’on<strong>de</strong>rsoecken<br />
off hij beseten is off niet, wordt <strong>de</strong>nselven geordonneert drye don<strong>de</strong>rdaghen <strong>de</strong> plaetse<br />
te besoecken en<strong>de</strong> <strong>in</strong>dien dat men daernae gemercken kan aen uuytwendige teeckenen<br />
dat <strong>de</strong>nselve sou<strong>de</strong> beseten syn, soo leyt men <strong>de</strong>nselven <strong>in</strong> <strong>de</strong> boeten en<strong>de</strong> houdt men<br />
die op <strong>de</strong>se manieren: Tegen <strong>de</strong>n sonnenon<strong>de</strong>rganck sal men <strong>de</strong>n personne dryemael<br />
omme <strong>de</strong> kercke ley<strong>de</strong>n en<strong>de</strong> daernae te dr<strong>in</strong>cken geven weywater en<strong>de</strong> alsdan te<br />
bed<strong>de</strong> leggen wachten<strong>de</strong> dat <strong>de</strong>n selve noch speecksel noch slaeplaeken offt iet an<strong>de</strong>rs<br />
<strong>in</strong> synen mon<strong>de</strong> en cryge, voor ierst en<strong>de</strong> voor al <strong>de</strong>nselve die ablutie van <strong>de</strong>n Pastoor<br />
on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> misse genomen heeft en<strong>de</strong> <strong>de</strong>n tyt van elcke boete duert negen dagen en<strong>de</strong><br />
nachten. En<strong>de</strong> <strong>de</strong>nselve en mach niet <strong>in</strong><strong>de</strong>r tyt dat hy <strong>in</strong> <strong>de</strong> boeten leyt van <strong>de</strong> gewey<strong>de</strong><br />
aer<strong>de</strong> gaen. En<strong>de</strong> ist dat <strong>de</strong>n patient door d’eerste boete van negen dagen niet en<br />
betert, so doen se <strong>de</strong> boete voors. we<strong>de</strong>rom, oock <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> reyse. En<strong>de</strong> noch sterven<strong>de</strong>r<br />
vele aff. Den patient die <strong>in</strong> <strong>de</strong> boete leyt heeft vier persoonen die hem waecken en<strong>de</strong><br />
wor<strong>de</strong>n dieselve gevisiteert van <strong>de</strong>n pastoor’.<br />
Voorgaan<strong>de</strong> tekst komt hierop neer: Een mogelijk bezeten persoon<br />
moest drie don<strong>de</strong>rdagen op rij <strong>Stiphout</strong> bezoeken. Mocht hierbij door uiterlijkhe<strong>de</strong>n<br />
blijken dat <strong>de</strong>ze <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad bezeten was, dan werd <strong>de</strong> persoon ‘<strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
boeten’ gelegd. De door <strong>de</strong> duivel bezetene werd bij zonson<strong>de</strong>rgang drie maal<br />
De bewogen geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>Se ou<strong>de</strong> toren<br />
HET MIRAKEL vAn HET HEILIG SACRAMEnT<br />
TE STIPHOUT - 1342<br />
dichter onbekend<br />
De brandklok klepte door ‘t dorp<br />
met klagend angstgeluid<br />
<strong>de</strong> dorpers liepen opgeschrikt<br />
en schuur en won<strong>in</strong>g uit.<br />
Zij gisten niet, zij vraag<strong>de</strong>n niet<br />
doch lieten huis en werk<br />
reeds sloeg een vuur en rookkolom<br />
hoog uit het dak <strong>de</strong>r kerk.<br />
De vlammen kronkel<strong>de</strong>n om <strong>de</strong>n nok<br />
en balken stortten saam<br />
een rossen gloed brak knettrend uit<br />
door <strong>de</strong>ur en vensterraam.<br />
En han<strong>de</strong>nwr<strong>in</strong>gend stond <strong>de</strong> schaar<br />
naar ‘t schriktoneel te zien<br />
zij wil<strong>de</strong>n wel, maar kon<strong>de</strong>n niet<br />
een hand ter redd<strong>in</strong>g bien.<br />
Wie redt het Heilig Sacrament<br />
riep d’ou<strong>de</strong> dorpspastoor<br />
ik kan niet meer, gena<strong>de</strong> 0 God<br />
wie breekt <strong>de</strong> vlammen door.<br />
En bid<strong>de</strong>nd zonk hij op <strong>de</strong> knieën<br />
en heel het volk met hem<br />
o red het Heilig Sacrament<br />
riep hij met zwakke stem.<br />
Hij riep het beurtel<strong>in</strong>gs en bad<br />
wat wijkt het volk uiteen<br />
daar komt een jongl<strong>in</strong>g aangesneld<br />
met <strong>over</strong>haaste schreen.<br />
Hij was op ‘t veld met paard en ploeg<br />
en zag <strong>de</strong> vlammengloed<br />
en was toen ijl<strong>in</strong>gs naar het dorp<br />
ter hulpe heengespoed.<br />
Hij hoor<strong>de</strong> ‘t roepen van <strong>de</strong> schaar<br />
haar bid<strong>de</strong>n en geween<br />
drong door <strong>de</strong>n muur van rook en vuur<br />
naar b<strong>in</strong>nen en verdween.<br />
o God sta hem genadig bij<br />
een kreet was 't, een gebed<br />
wat duur<strong>de</strong> d’oogenblikken lang<br />
opeens, Goddank, gered.<br />
En zie daar komt <strong>de</strong> jongel<strong>in</strong>g<br />
met kalme schre<strong>de</strong>n weer<br />
het Allerheiligste <strong>in</strong> <strong>de</strong> hand<br />
en kniel<strong>de</strong> aandachtig neer.<br />
In ‘t oog <strong>de</strong>s grijzen dorpspastoor<br />
blonk toen een dankbare traan<br />
neen va<strong>de</strong>r, <strong>de</strong> eer is niet aan mij<br />
ik heb mijn plicht gedaan.<br />
De vlammen weken voor mij uit<br />
en Englen hiel<strong>de</strong>n wacht<br />
en we<strong>de</strong>r spoed<strong>de</strong> hij zich naar ‘t veld<br />
zijn dagtaak moest volbracht.<br />
Maar toen hij weer ter plaatse kwam<br />
<strong>in</strong> ‘t harte vergenoegd<br />
was door een wondre onzichtbare hand<br />
<strong>de</strong>n akker omgeploegd.<br />
10 | 11
De <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> <strong>in</strong> 1951 gezien vanaf het westen. (foto Jos Pé)<br />
om <strong>de</strong> kerk geleid, waarna hij wijwater te dr<strong>in</strong>ken kreeg. Hij moest dan naar bed<br />
gaan en nuchter blijven, totdat hij door <strong>de</strong> pastoor, tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> mis, van zijn zon<strong>de</strong>n<br />
werd gezuiverd. Daarna moest hij negen dagen en nachten boete doen. Hij mocht<br />
<strong>in</strong> die tijd <strong>de</strong> kerk niet verlaten. Als <strong>de</strong> patiënt na <strong>de</strong> eerste negen dagen niet van<br />
<strong>de</strong> duivel was verlost, moest het ritueel herhaald wor<strong>de</strong>n totdat hij genezen was.<br />
Vier personen waakten <strong>over</strong> <strong>de</strong> patiënt en hij werd ook bezocht door <strong>de</strong> pastoor.<br />
Het is niet verwon<strong>de</strong>rlijk dat een be<strong>de</strong>vaart naar <strong>Stiphout</strong> ook wel als<br />
straf werd opgelegd. Zo werd door <strong>de</strong> schepenen van E<strong>in</strong>dhoven op 30 september<br />
1592 een zekere Hendrik Keyrens veroor<strong>de</strong>eld tot een be<strong>de</strong>vaart naar het Heilig<br />
Sacrament <strong>in</strong> <strong>Stiphout</strong> of naar <strong>de</strong> Heilige Dimphna <strong>in</strong> Geel (België). Hendrik<br />
had namelijk <strong>in</strong> een vlaag van verstandsverbijster<strong>in</strong>g een stoel naar het hoofd<br />
van zijn vrouw gegooid. De vrouw werd geraakt, viel van <strong>de</strong> trap en <strong>over</strong>leed.<br />
Hendrik moest <strong>de</strong> strafbe<strong>de</strong>vaart doen ‘teneyn<strong>de</strong> hem sijn vijf s<strong>in</strong>nen mochten<br />
behoet wor<strong>de</strong>n om <strong>in</strong> sulcken gelycken <strong>de</strong>licte nyet meer te vallen’.<br />
Het laatste opgeschreven won<strong>de</strong>r dat bewaard is gebleven stamt uit<br />
1599. Het betreft Jacob Goossens, een veertienjarige Helmondse jongen. Hij<br />
was al drie jaar bl<strong>in</strong>d en g<strong>in</strong>g met zijn ou<strong>de</strong>rs naar <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>se kerk. Zij<br />
offer<strong>de</strong>n en ba<strong>de</strong>n daar voor het Heilig Sacramentsaltaar. Op <strong>de</strong> weg naar huis<br />
gebeur<strong>de</strong> het won<strong>de</strong>r. De jongen hief zijn hoofd op en zei: ‘Moe<strong>de</strong>r, ik zie vogels<br />
vliegen’. De kroniekschrijver noteer<strong>de</strong> tot slot: ‘en op <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>se aer<strong>de</strong> is hy<br />
sien<strong>de</strong> gewor<strong>de</strong>n’.<br />
Nog <strong>in</strong> 1605 werd een vrouw uit ‘s-Hertogenbosch genaamd L<strong>in</strong>nich<br />
van Geertruid opgepakt <strong>in</strong> <strong>de</strong> St. Janskathedraal wegens blasfemie (godslaster<strong>in</strong>g).<br />
Zij verklaar<strong>de</strong> dat ze bezeten was en om die re<strong>de</strong>n al be<strong>de</strong>vaarten had<br />
gemaakt naar O.L. Vrouw te Aarle-Beek, <strong>Stiphout</strong> en het Heilig Bloed van<br />
Boxtel. Blijkbaar had<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze on<strong>de</strong>rnem<strong>in</strong>gen geen won<strong>de</strong>r bewerkstelligd.<br />
Het Heilig Sacrament <strong>in</strong> oorlogstijd<br />
In het laatste kwart van zestien<strong>de</strong> eeuw werd oostelijk Brabant zwaar<br />
getroffen door oorlogshan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen. De Tachtigjarige Oorlog tussen Spanje en <strong>de</strong><br />
Noord-Ne<strong>de</strong>rlandse opstan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen was op zijn hoogtepunt. Ook <strong>Stiphout</strong> had<br />
hier zwaar on<strong>de</strong>r te lij<strong>de</strong>n. Zo wer<strong>de</strong>n op 4 juli 1587 dorp en kerk door <strong>de</strong> soldaten,<br />
on<strong>de</strong>r bevel van <strong>de</strong> Graaf van Hohenlohe een van <strong>de</strong> generaals van Willem van<br />
Oranje, <strong>in</strong> brand gestoken. De <strong>Stiphout</strong>se pastoor Jan van Roy kon, met <strong>de</strong> hosties,<br />
op tijd vluchten naar het kasteel van Helmond. Hier waren ook <strong>de</strong> nonnen van <strong>de</strong><br />
kloosters van B<strong>in</strong><strong>de</strong>ren, Hooydonck en Soeterbeeck naar toe gevlucht. Het was<br />
<strong>de</strong> enige veilige plek <strong>in</strong> <strong>de</strong> wij<strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g. Helmond en het kasteel werd ver<strong>de</strong>digd<br />
door een kle<strong>in</strong> leger soldaten van het E<strong>in</strong>dhovense garnizoen, bijgestaan<br />
door burgers. Toen <strong>de</strong> vijand het kasteel na<strong>de</strong>r<strong>de</strong>, werd er druk <strong>over</strong>legd door <strong>de</strong><br />
aanwezigen op het kasteel. Het Heilig Sacrament uit <strong>Stiphout</strong> werd getoond en<br />
aanbe<strong>de</strong>n, waarna men ten strij<strong>de</strong> trok. Het kasteel kwam niet <strong>in</strong> han<strong>de</strong>n van Van<br />
Hohenlohe en er vielen veel slachtoffers bij <strong>de</strong> vijand. De lijken wer<strong>de</strong>n door <strong>de</strong><br />
belegeraars zélf verbrand en <strong>in</strong> wijnvaten meegenomen. Dit om niet bekend te<br />
laten wor<strong>de</strong>n hoe groot <strong>de</strong> verliezen van het vijandige leger waren.<br />
De bewogen geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>Se ou<strong>de</strong> toren 12 | 13
Het is niet helemaal dui<strong>de</strong>lijk wanneer het Heilig Sacrament verloren<br />
is gegaan. In een betoog dat is opgenomen <strong>in</strong> een boek van J.B. Gramaye (1610)<br />
vertelt <strong>de</strong> schrijver, dat hij vaak heeft gezien dat bezetenen zich naar <strong>Stiphout</strong><br />
haastten om het uitgestal<strong>de</strong> Sacrament te zien. Zelf had hij on<strong>de</strong>r meer waargenomen<br />
dat twee personen na enkele dagen van bezetenheid bevrijd raakten. De<br />
Mierlose pastoor August<strong>in</strong>us Wichmans schreef nog <strong>in</strong> 1632 dat het Sacrament<br />
van <strong>Stiphout</strong> schitter<strong>de</strong> door zoveel mirakelen, dat <strong>de</strong> faam daarvan zich <strong>over</strong>al<br />
verspreid<strong>de</strong> en dat het dorp er wijd en zijd door beroemd werd. Ook had hij <strong>de</strong><br />
hosties meermalen gezien en vereerd. Misschien zijn <strong>de</strong> hosties het jaar daarop<br />
verloren gegaan. In 1633 werd <strong>de</strong> kerk van <strong>Stiphout</strong> opnieuw geplun<strong>de</strong>rd en <strong>in</strong><br />
brand gestoken, ditmaal door soldaten uit Kroatië.<br />
De omwentel<strong>in</strong>g na <strong>de</strong> Vre<strong>de</strong> van Munster<br />
In 1648 werd <strong>de</strong> vre<strong>de</strong> van Munster getekend. Voor het Hertogdom<br />
Brabant had dit grote gevolgen. Het werd <strong>in</strong> tweeën gesplitst. Het zui<strong>de</strong>lijke<br />
<strong>de</strong>el bleef Spaans en het noor<strong>de</strong>lijke <strong>de</strong>el g<strong>in</strong>g naar <strong>de</strong> Republiek <strong>de</strong>r Vereenig<strong>de</strong><br />
On<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> foto toont een menselijk sche<strong>de</strong>lfragment dat rond 1980<br />
gevon<strong>de</strong>n is bij <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> <strong>in</strong> <strong>Stiphout</strong>. In zijn of haar voorhoofd is<br />
een gat geboord met een dia meter van ruim één centimeter. De persoon<br />
<strong>over</strong>leef<strong>de</strong> <strong>de</strong> operatie maar stierf enige tijd later. Dat is te herlei<strong>de</strong>n aan het<br />
feit dat het gat ge<strong>de</strong>eltelijk geheeld is. Deze levensgevaarlijke operatie noemt<br />
men trepaneren. Het doel van <strong>de</strong> operatie is om <strong>de</strong> kwalijke geest te laten<br />
ontsnappen bij een 'bezetene'. In het verle<strong>de</strong>n werd <strong>de</strong>ze operatie ook wel<br />
kei-snij<strong>de</strong>n genoemd.<br />
(foto Theo <strong>de</strong> Jong)<br />
Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>n. Het kwam on<strong>de</strong>r direct gezag te staan van <strong>de</strong> Staten-Generaal <strong>in</strong><br />
’s-Gravenhage, vandaar dat het <strong>de</strong> naam Staats-Brabant kreeg. Het protestantisme<br />
werd <strong>de</strong> officiële godsdienst. Daarom vielen alle kerkelijke goe<strong>de</strong>ren <strong>in</strong><br />
han<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> protestanten. Ook alle <strong>over</strong>heidsbanen zoals drossaard, secretaris<br />
en vorster wer<strong>de</strong>n <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe door protestanten <strong>in</strong>gevuld. Er was wel godsdienstvrijheid,<br />
maar katholieken mochten hun geloof niet openlijk belij<strong>de</strong>n.<br />
Erediensten wer<strong>de</strong>n bij particulieren <strong>in</strong> het geheim gehou<strong>de</strong>n en pastoors<br />
moesten on<strong>de</strong>rduiken. In het voorjaar van 1672 viel <strong>de</strong> Franse kon<strong>in</strong>g Lo<strong>de</strong>wijk<br />
XIV <strong>de</strong> Republiek b<strong>in</strong>nen. De katholieken hoopten op meer godsdienstvrijheid<br />
on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> Fransen, maar daar kwam we<strong>in</strong>ig van terecht, want <strong>de</strong>ze moesten al<br />
snel <strong>de</strong> aftocht blazen. Na hun vertrek werd het beleid ten aanzien van <strong>de</strong> katholieken<br />
wel wat soepeler. Ze mochten hun erediensten, tegen betal<strong>in</strong>g, hou<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong> zogenaam<strong>de</strong> schuurkerken. De <strong>Stiphout</strong>se schuurkerk stond ongeveer op <strong>de</strong><br />
plek waar <strong>in</strong> 1884 <strong>de</strong> huidige S<strong>in</strong>t-Trudokerk is gebouwd. Het <strong>in</strong>terieur van <strong>de</strong>ze<br />
kerk moet zó sober zijn geweest dat het zelfs een Brabantse uitdrukk<strong>in</strong>g oplever<strong>de</strong>:<br />
‘Ik heb un Stippense kèrruk’. Dit werd gezegd wanneer men bij het kaartspel<br />
slechte kaarten, zon<strong>de</strong>r plaatjes, had gekregen.<br />
Groot on<strong>de</strong>rhoud<br />
In <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> kerk wer<strong>de</strong>n niet alleen protestante erediensten gehou<strong>de</strong>n,<br />
maar hij fungeer<strong>de</strong> eveneens als school. Het handjevol protestanten <strong>in</strong> <strong>Stiphout</strong><br />
(tien tot vijftien mensen) kon <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> kerk niet goed on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n. Halverwege <strong>de</strong><br />
achttien<strong>de</strong> eeuw raakte het gebouw steeds meer <strong>in</strong> verval. Het dak begon te lekken<br />
en moest met stro en graszo<strong>de</strong>n m<strong>in</strong> of meer dicht wor<strong>de</strong>n gemaakt. Er huis<strong>de</strong>n<br />
zelf konijnen <strong>in</strong> het kerkgebouw. Omdat <strong>de</strong> situatie onhoudbaar werd, besloot<br />
men tot regelmatig on<strong>de</strong>rhoud. In 1772 werd er een nieuwe haan op <strong>de</strong> torenspits<br />
gezet. In <strong>de</strong> jaren daarop volgend werd het leien dak, stukje bij beetje, vernieuwd.<br />
Ook <strong>de</strong> houten tussenverdiep<strong>in</strong>gen en <strong>de</strong> torentrap wer<strong>de</strong>n gerepareerd.<br />
In 1776 vond een aanbested<strong>in</strong>g plaats van een nieuw zesjarig on<strong>de</strong>rhoudscontract.<br />
Wat waren zoal <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n? De vloer <strong>in</strong> het kruiskoor<br />
moest uitgebroken wor<strong>de</strong>n. Het koor werd opnieuw betegeld met ‘beste nieuwe<br />
Hollandse plavuijssen’. De ou<strong>de</strong> plavuizen wer<strong>de</strong>n gebruikt om <strong>de</strong> gang <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
kerk te repareren. De muren van het koor wer<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> b<strong>in</strong>nenzij<strong>de</strong> gestuukt<br />
en gewit. Daarvoor moesten verschillen<strong>de</strong> muur<strong>de</strong>len opnieuw wor<strong>de</strong>n gemetseld.<br />
Alle ramen <strong>in</strong> <strong>de</strong> kerk moesten opnieuw wor<strong>de</strong>n afgehangen. Bij <strong>de</strong> hoofd<strong>in</strong>gang<br />
werd een nieuwe ‘keyen dorpel’ aangebracht. De put op het kerkhof moest<br />
nagenoeg compleet vernieuwd wor<strong>de</strong>n. De <strong>de</strong>ur van <strong>de</strong> hoofd- en zij-<strong>in</strong>gang<br />
moesten twee maal wor<strong>de</strong>n geschil<strong>de</strong>rd.<br />
De bewogen geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>Se ou<strong>de</strong> toren 14 | 15
Tot slot wer<strong>de</strong>n <strong>in</strong> 1782 <strong>de</strong> ruiten <strong>in</strong> het oostelijke koor en <strong>in</strong> het kruiskoor<br />
vervangen. Het lood was versleten en het glas was donker gewor<strong>de</strong>n van<br />
ou<strong>de</strong>rdom. Een en an<strong>de</strong>r moest vervangen wor<strong>de</strong>n door ‘goed hel<strong>de</strong>r en klaar<br />
Brabants glas’. Het is daarom niet verwon<strong>de</strong>rlijk dat <strong>de</strong> beken<strong>de</strong> dom<strong>in</strong>ee<br />
Stephanus Hanew<strong>in</strong>ckel <strong>in</strong> 1800 zich lovend uitliet <strong>over</strong> <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> kerk van<br />
<strong>Stiphout</strong>. Hij schreef dat <strong>Stiphout</strong> ’een nette kerk’ had, met een ’nette spitse toren’,<br />
die ten noor<strong>de</strong>n van het dorp, eenzaam <strong>in</strong> <strong>de</strong> akkers stond.<br />
<strong>Stiphout</strong>s Be<strong>de</strong>vaertje<br />
Halverwege <strong>de</strong> zeventien<strong>de</strong> eeuw werd <strong>in</strong> <strong>Stiphout</strong> een af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van<br />
<strong>de</strong> Aartsbroe<strong>de</strong>rschap van het Heilig Sacrament opgericht. Hier<strong>in</strong> verenig<strong>de</strong>n<br />
zich een aantal vooraanstaan<strong>de</strong> <strong>in</strong>woners. Zij stel<strong>de</strong>n zich tot doel om <strong>de</strong><br />
Sacramentsverer<strong>in</strong>g nieuw leven <strong>in</strong> te blazen. De verer<strong>in</strong>g van het Heilig<br />
Sacrament werd verlegd naar <strong>de</strong> schuurkerk. De jaarlijkse be<strong>de</strong>vaart aldaar, vond<br />
plaats op Sacramentsdag, <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> don<strong>de</strong>rdag na P<strong>in</strong>ksteren. In 1758 kwam<br />
volgens <strong>de</strong> schout ‘jaerlijx op <strong>de</strong> roomsges<strong>in</strong><strong>de</strong> soo genaem<strong>de</strong> H. Sacramentsdag<br />
(sijn<strong>de</strong> alsdan <strong>in</strong>gelijx het van ouds soo gedoopte <strong>Stiphout</strong>s Be<strong>de</strong>vaertje) een consi<strong>de</strong>rabele<br />
menigte van vreem<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen haere <strong>de</strong>votie verrichten <strong>in</strong> <strong>de</strong>r roomsges<strong>in</strong><strong>de</strong><br />
kerkschuur alhier te <strong>Stiphout</strong>’. Bovendien wer<strong>de</strong>n op die dag allerlei kramen opgebouwd<br />
<strong>in</strong> het dorp, waar messen, kammen, stoelen, koek en varkens wer<strong>de</strong>n<br />
verkocht. Pas <strong>in</strong> <strong>de</strong> negentien<strong>de</strong> eeuw verdween <strong>de</strong>ze jaarmarkt.<br />
In <strong>de</strong> schuurkerk werd op Sacramentsdag <strong>in</strong> een monstrans het allerheiligste<br />
opgesteld, waarvoor druk gebe<strong>de</strong>n werd en een volle aflaat kon wor<strong>de</strong>n<br />
verdiend. In <strong>de</strong> schuurkerk h<strong>in</strong>g ook een schil<strong>de</strong>rij dat was vervaardigd door een<br />
onbeken<strong>de</strong> plaatselijke kunstenaar kort na <strong>de</strong> brand van 1587. Het schil<strong>de</strong>rij is<br />
tegenwoordig te bewon<strong>de</strong>ren <strong>in</strong> <strong>de</strong> S<strong>in</strong>t Trudokerk.<br />
De Franse tijd<br />
Bij <strong>de</strong> staatsregel<strong>in</strong>gen van 1798 werd bepaald dat <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> parochiekerken<br />
zou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n toegewezen aan <strong>de</strong> grootste geloofsgemeenschap. Dat<br />
waren <strong>in</strong> <strong>de</strong> meeste Oost Brabantse plaatsen <strong>de</strong> katholieken. Aan het beg<strong>in</strong> van<br />
<strong>de</strong> negentien<strong>de</strong> eeuw woon<strong>de</strong>n er <strong>in</strong> <strong>Stiphout</strong> nog maar vijf protestanten, allemaal<br />
bewoners van kasteel Croy. De schuurkerk was voor <strong>de</strong> katholieken echter<br />
veel i<strong>de</strong>aler gelegen dan <strong>de</strong> afgelegen ou<strong>de</strong> kerk. In 1823 besloot men daarom<br />
<strong>de</strong> kerk, op <strong>de</strong> toren na, af te breken en het sloopmateriaal te gebruiken om <strong>de</strong><br />
schuurkerk te verbeteren.<br />
PASTOORS VAN DE SINT TRUDO PAROCHIE STIPHOUT<br />
dooR dE EEuwEn HEEn<br />
1348 Johannis priester van <strong>Stiphout</strong><br />
1418 - 1443 Henricus <strong>de</strong> Merica (Hendrik van <strong>de</strong>r Hei<strong>de</strong>n)<br />
1443 Wilhelmi Everarts, plaatsvervanger van Henricus <strong>de</strong> Merica<br />
1445 Rector Henricus Sluijsen<br />
1468 - 1478 Nicolaus van <strong>de</strong>r Laer<br />
1470 - 1482 Heer Claes Jan Molners, <strong>in</strong>vestiet (pastoor) te <strong>Stiphout</strong><br />
1485 Johannes <strong>de</strong> Laer<br />
1510 - 1525 Frater Henricus van Aerle<br />
1546 - 1546 Gabriel Balthasaris, van Vlier<strong>de</strong>n, alias van Brussel<br />
1546 - 1552 Egiduis Pauli van Helmond<br />
1552 Marcus Moreau, geboren Bisdom Langres (F)<br />
1552 - 1566 Rector Go<strong>de</strong>fridus Vervoert, alias van Helmond<br />
1560 - 1566 Henricus <strong>de</strong> Fleru, alias van Lieshout<br />
1561 Henricus Steenhuijs<br />
1572 Heer Jan van Zoen<br />
1590 Arnoldus zoon Arnoldus van <strong>de</strong>n Hove<br />
1566 - 1609 Jan van Roij<br />
1609 - 1617 Bernart Matheus<br />
1610 Henricus Gabriels, van Berchem<br />
1636 Ant. Wijbos<br />
1677 - 1684 Caspar Molesteens<br />
1687 - 1706 wijlen Heer Hendrick van<strong>de</strong>r San<strong>de</strong><br />
1713 - 1720 Heer Joan Melis, van Gemert<br />
1720 Lambertus Colen<br />
1744 - 1766 Heer Arnoldus van Eijck, van Lierop<br />
1766 - 1786 Heer Petrus Norb. Deelen, van Heeze<br />
1787 - 1806 Christianus Olifiers, van Heus<strong>de</strong>n<br />
1806 - 1832 Antonius Wilhelmus van Roosmalen<br />
1833 - 1873 Kuijpers<br />
1873 - 1882 Andreas Maas<br />
1882 - 1919 Henricus van <strong>de</strong> Ven<br />
1919 - 1938 Cornelius Alphonsus van Kemena<strong>de</strong><br />
1938 - 1948 Johannes Cornelius Aloysius van <strong>de</strong>r Veeken<br />
1948 - 1964 Josephus Johannes Carol<strong>in</strong>e Kavelaars<br />
1964 - 1976 Johannes Josephus Lempens<br />
1976 - 2006 Jo van Kessel<br />
2006 - John van <strong>de</strong> Laar<br />
De bewogen geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>Se ou<strong>de</strong> toren 16 | 17
Eenzame toren omgeven door akkers<br />
De toren was eigendom van <strong>de</strong> gemeente <strong>Stiphout</strong> en werd alleen nog<br />
gebruikt voor het lui<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> klokken. Natuurlijk was het ook een belangrijk<br />
oriëntatiepunt <strong>in</strong> <strong>de</strong> wij<strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g. Terwijl men <strong>in</strong> het dorp druk bezig<br />
was met <strong>de</strong> bouw van <strong>de</strong> nieuwe S<strong>in</strong>t Trudokerk, stond <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> eenzaam<br />
weg te kwijnen. In 1884, toen <strong>de</strong> nieuwe kerk was voltooid, sloeg het noodlot<br />
opnieuw toe. Op 5 juli werd <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> door bliksem<strong>in</strong>slag <strong>in</strong> lichterlaaie<br />
gezet. De Helmondse krant Het Nieuws van <strong>de</strong> Week, <strong>de</strong>ed verslag van <strong>de</strong> brand:<br />
‘Zaterdagnamiddag ontlastte zich boven <strong>de</strong>ze gemeente een hevig onwe<strong>de</strong>r, vergezeld<br />
van ontzetten<strong>de</strong>n regen. De bliksem sloeg <strong>in</strong> <strong>de</strong>n ou<strong>de</strong>n toren en zette <strong>de</strong> spits<br />
<strong>in</strong> lichterlaaie. Er viel aan geen blusschen te <strong>de</strong>nken; zachtjes werkte het vuur naar<br />
bene<strong>de</strong>n en verniel<strong>de</strong> <strong>in</strong> drie uren tijds spits, houtwerk en balken. De twee klokken<br />
vielen bijna onhoorbaar <strong>in</strong> eene massa vuur en bran<strong>de</strong>nd hout en smolten betrekkelijk<br />
spoedig. <strong>Toren</strong> en klokken waren laag verzekerd. Het was een prachtig gezicht, toen <strong>in</strong><br />
het eerst <strong>de</strong> vlammen zich verhieven en <strong>de</strong>n toren het aanzien eener kolossale kaars<br />
gaven’. Alleen <strong>de</strong> stenen resten van <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> ston<strong>de</strong>n nog <strong>over</strong>e<strong>in</strong>d. Het<br />
gesmolten brons met een gewicht van vijfhon<strong>de</strong>rd kilo werd voor tweehon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>nvijftig<br />
gul<strong>de</strong>n verkocht aan <strong>de</strong> firma Petit en Fritsen <strong>in</strong> Aarle-Rixtel. In 1895<br />
probeer<strong>de</strong> burgemeester Van Oorschot tevergeefs <strong>de</strong> ruïne op te laten blazen.<br />
De <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> als monument<br />
Beg<strong>in</strong> tw<strong>in</strong>tigste eeuw zag men <strong>in</strong>mid<strong>de</strong>ls het historische belang van<br />
<strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> <strong>in</strong>. De toren werd <strong>in</strong> 1931 op <strong>de</strong> Voorlopige Lijst <strong>de</strong>r Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
Monumenten van Geschie<strong>de</strong>nis en Kunst geplaatst. Voortaan viel hij on<strong>de</strong>r<br />
Monumentenzorg en werd wettelijk beschermd.<br />
Bij <strong>de</strong> annexatie <strong>in</strong> 1968 werd <strong>de</strong> gemeente <strong>Stiphout</strong> <strong>in</strong> tweeën ge<strong>de</strong>eld.<br />
De bebouw<strong>de</strong> kom met <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> kwam bij Helmond. Het agrarische <strong>de</strong>el<br />
(Geene<strong>in</strong>d en Kruisschot) werd aan Aarle-Rixtel toegevoegd. Door <strong>de</strong> jaren heen<br />
was <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> een spannen<strong>de</strong> en avontuurlijke speelplek gewor<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong><br />
plaatselijke jeugd. Je kon er goed vuurtje stoken want <strong>de</strong> ruïne trok als een schoorsteen.<br />
Veel stenen zaten los en het was leuk om ze eruit te wrikken. Ook wer<strong>de</strong>n er<br />
klimwedstrij<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n en je kon altijd zoeken naar botten en sche<strong>de</strong>ls.<br />
Pas vanaf 1973 werd het ver<strong>de</strong>re verval een halt toegeroepen. Door<br />
<strong>de</strong>skundigen werd een zogenaamd consolidatieplan opgesteld. De toren kwam<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> steigers te staan om ver<strong>de</strong>r <strong>in</strong>stort<strong>in</strong>g te voorkomen en er werd een hekwerk<br />
omheen gezet. Wegens geldgebrek zou het tot 1978 duren voordat <strong>de</strong> restauratie<br />
voltooid was. S<strong>in</strong>dsdien pronkt <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> als vanouds en dom<strong>in</strong>eert hij <strong>de</strong><br />
wij<strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g. De restauratiekosten wer<strong>de</strong>n met bijna 275.000 gul<strong>de</strong>n <strong>over</strong>-<br />
schre<strong>de</strong>n en bedroegen uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk 739.000 gul<strong>de</strong>n. Maar niemand maal<strong>de</strong><br />
daarom. Zéker niet meer, toen <strong>de</strong> toren <strong>in</strong> 1980 het prachtige <strong>de</strong>cor vorm<strong>de</strong> voor<br />
<strong>de</strong> festiviteiten rond <strong>Stiphout</strong> 825. Als kers op <strong>de</strong> taart kreeg <strong>de</strong> toren <strong>in</strong> 1984 een<br />
uurwerk dat afkomstig is van <strong>de</strong> gesloopte Heilig Hartkerk <strong>in</strong> Helmond.<br />
Nog steeds staat <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> eenzaam tussen <strong>de</strong> akkers, een unieke<br />
her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g aan het mid<strong>de</strong>leeuwse verle<strong>de</strong>n van <strong>Stiphout</strong>, waar we zu<strong>in</strong>ig op<br />
moeten zijn. Het ziet er gelukkig naar uit dat dit nog lang zo blijft. De gemeente<br />
Helmond hecht grote waar<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> cultuurhistorische en landschappelijke<br />
waar<strong>de</strong> van <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> en omgev<strong>in</strong>g. In <strong>de</strong> Structuurvisie <strong>Stiphout</strong> staat het<br />
voornemen om het gebied te vrijwaren van ver<strong>de</strong>re verste<strong>de</strong>lijk<strong>in</strong>g. Nóg mooier<br />
zou het zijn wanneer <strong>de</strong> gemeente Helmond, als eigenaar van <strong>de</strong> <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong>,<br />
het gebouw toegankelijk zou maken voor publiek.<br />
Bronnen<br />
- Beijers, H., Van Bussel G.J., Van d’n Aabeemd tot <strong>de</strong> Zwijnsput, 1996<br />
- Boes, G., De abdij van S<strong>in</strong>t-Trui<strong>de</strong>n, van <strong>de</strong> sticht<strong>in</strong>g tot 1155, 1989<br />
- Coenen, J., Gegeven S<strong>in</strong>t-Barbaradag, een <strong>over</strong>zicht van <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van Nuenen, Gerwen en<br />
Ne<strong>de</strong>rwetten, 2000<br />
- Meulendijks, Th.H., De Heerlijkheid <strong>Stiphout</strong>, 2002<br />
- Roosenboom, H., Het Helmond Boek, 2008<br />
- Roosenboom, H., <strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong>straat, De L<strong>in</strong><strong>de</strong>nberg, nr. 752, 2010<br />
- Van Boven, M.W., Giebels, H.M.T.M., Den Hartog, H., <strong>Stiphout</strong> vanaf het beg<strong>in</strong>..., 1980<br />
- Wagemans, M.D., Timmers, J., <strong>Kerken</strong>, kerktorens en kerkplaatsen <strong>in</strong> het Rijk van Dommel<br />
en Aa, 2011<br />
- Van <strong>Stiphout</strong>, A., knipselmap met diverse artikelen uit o.a. Helmonds Dagblad en E<strong>in</strong>dhovens<br />
Dagblad (<strong>in</strong> bezit van Hans Rooijakkers)<br />
- nl.wikipedia.org<br />
- www.meertens.knaw.nl<br />
- www.rhce.nl<br />
- www.adolphus.nl<br />
- www.trudo-olvrouw.nl<br />
Colofon<br />
© 2013 Heemkun<strong>de</strong>kr<strong>in</strong>g Helmont/Samenwerk<strong>in</strong>gsverband Regio E<strong>in</strong>dhoven<br />
Tekst en vormgev<strong>in</strong>g: Mar<strong>in</strong>us van <strong>de</strong>n Elsen<br />
Druk: Drukkerij Van <strong>Stiphout</strong><br />
Met dank aan: Henk Roosenboom, Theo <strong>de</strong> Jong, Theo Meulendijks, Sjaak <strong>de</strong> Waal,<br />
Hans Rooijakkers, T<strong>in</strong>i Söhngen, Hans Vogels, Regionaal Historisch<br />
Centrum E<strong>in</strong>dhoven<br />
Foto en kaart omslag: Mar<strong>in</strong>us van <strong>de</strong>n Elsen, met dank aan Theo Meulendijks<br />
Niets uit <strong>de</strong>ze uitgave mag wor<strong>de</strong>n verveelvoudigd en/of openbaar wor<strong>de</strong>n gemaakt, op welke<br />
wijze dan ook, zon<strong>de</strong>r voorafgaan<strong>de</strong> schriftelijke toestemm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Heemkun<strong>de</strong>kr<strong>in</strong>g Helmont<br />
De bewogen geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>Se ou<strong>de</strong> toren 18 | 19
D e R o o t<br />
G e e n e i n d<br />
D e H o f s t a d<br />
A k k e r s<br />
D e H o o g e<br />
D e K e z i j<br />
BB OO SS CC HH WW EE GG<br />
D e W i l g e n<br />
D e B o o m g a a<br />
VV OO OO RR SS TT RR AA AA TT<br />
J o o s t<br />
De Roemortel<br />
K a m p<br />
HH OO GG E E WW EE GG<br />
WW aa tt ee rr ll aa aa tt<br />
<strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong><br />
De bewogen geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>Se ou<strong>de</strong> toren<br />
Op <strong>de</strong><br />
Bergeijk<br />
Hagelkruis<br />
r d<br />
CC RR OO II JJ SS E E SS TT AA PP<br />
KK EE RR KK WW EE GG<br />
D e R e g e n s t r e e p<br />
D e H e e s e<br />
GG RR OO EE NN E E W E G<br />
SS TT II PP SS TT RR AA AA TT<br />
Omgev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> <strong>Stiphout</strong>se<br />
<strong>Ou<strong>de</strong></strong> <strong>Toren</strong> <strong>in</strong> 1832<br />
A k k e r<br />
KK OO OO LL<br />
EE GG GG EE<br />
SS TT RR AA AA TT JJ EE<br />
a r<br />
D e H e m e l a<br />
SS TT RR AA AA TT<br />
100 m 200 m 300 m<br />
Bouwland<br />
Weiland<br />
Tu<strong>in</strong><br />
Boomgaard<br />
Bomen<br />
Schuurkerk<br />
Water<br />
Erf<br />
Wegen<br />
Huizen<br />
Bakhuis/schuur<br />
SS NN AA PP SS TT RR AA AA TT<br />
De L<strong>in</strong><strong>de</strong>nberg<br />
Pastorie