You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Pieter</strong> <strong>Snyman</strong>, Springbok-soldaat 1940-45<br />
‘n Kort opsomming deur Leon Bezuidenhout, Maart 2008
Vroegste jare<br />
Peter Johannes Ja<strong>co</strong>bus (<strong>Pieter</strong>) <strong>Snyman</strong> word op 6 April 1919 op Zeerust gebore. Hy<br />
oorleef as 18 maande-oue baba die gevreesde “kinderverlamming” (polio). As kind<br />
kom die familie in die depressiejare in Johannesburg aan, nadat sy vader se besigheid<br />
op Zeerust ondergegaan het. As sportiewe en aktiewe kind neem hy deel aan elke<br />
denkbare sport. Hy geniet aksie en kompetisie.<br />
As 20-jarige is hy en ‘n paar vriende in September 1939 by Heidelberg-kloof, toe ‘n<br />
motor teen die stofpad afgejaag kom. Die kar blaas toeter en die passasiers skreeu<br />
“Oorlog! Oorlog!” Suid-<strong>Afr</strong>ika het die Tweede Wêreld Oorlog betree. As jongman, uit ‘n<br />
huis waar politiek nie veel saak gemaak het nie, was die redes vir die oorlog nie<br />
belangrik nie. Die oorlog sou sy lewe egter radikaal omkeer. Hy het avontuur gesien.<br />
In sy latere lewe sou hy erken dat niks “mooi” hieruit gevolg het nie. Vir hom was daar<br />
later niks “glamorous” in oolog nie”. Dit sou ‘n ontnugtering wees.<br />
Soldaat en die Veldtog in Abessinië<br />
Op 17 April 1940 stap <strong>Pieter</strong> <strong>Snyman</strong> deur die hek van Sonderwater Opleidingsbasis,<br />
net oos van Pretoria. Hier is die infanterie opgelei. Hy wou eers by die Lugmag ‘n<br />
vlieënier word, maar sy ma het seker gemaak haar kind bly op vaste grond, en die<br />
papiere opgeskeur. Hy word na sy opleiding na die South <strong>Afr</strong>ican Irish Regiment<br />
uitgeplaas. In regte humor, soos net die army kan doen: die Boerseun van Zeerust<br />
tussen die Iere!<br />
<strong>Pieter</strong>, die bestuurder, altyd reg vir aksie.<br />
2
In November 1940 vertrek hy as deel van die 5de SA Infanterie Brigade met die Lang<br />
Steven Castle na Kenia op pad na die front. Abessinië. Hulle klim af by Mombassa en<br />
vertrek na Gil-Gil, hul nuwe basis. Vanaf Gil-Gil vertrek hulle deur die droë dele van<br />
Noord-Kenia, deur die Masebeth-woud tot in die berge van Abessinie.<br />
Voor hulle lê die Italiaanse magte. Hulle eerste kontak met die Italianers is kort en<br />
skerp. Nog nie een skoot is deur die jong <strong>Snyman</strong> geskiet nie of die pantserkarre bring<br />
die gewondes en dooies terug. Oor die pantser-staal loop bloed. Die bloed van Suid-<br />
<strong>Afr</strong>ika se bestes.<br />
“Ek het vinnig agtergekom dat koeëls in twee rigtings trek. In die hitte van die geveg,<br />
terwyl die bloed loop en die gewondes sommer op pantserkarre uitgebring word, het<br />
ek besef: hier is gevaar, hierdie is oorlog - en ék WIL LEWE”. Alle illusies was uit die<br />
weg geruim.<br />
Enkele ure later is die Italianers oorrompel.<br />
El Gumu. ‘n Groep uitgesoekte soldate beweeg in die donkernag vorentoe om die<br />
Geallieerde linie aan te skuif. Maar die Suid-<strong>Afr</strong>ikaners is nie die enigstes wat voor<br />
hulle linie doenig is nie. Skielik loop die twee middenagtelike pionierspanne in mekaar<br />
vas. <strong>Pieter</strong> het ‘n anti-tenk geweer en skiet die leidende Italiaanse troepedraer uit. Die<br />
<strong>Afr</strong>ika-nag ontplof in lig en ‘n kakofonie van klank. In die wanorde wat volg, val die<br />
Italianers terug. Oral lê dooies en gewondes.<br />
Maar oorlog maak jou hard en gevoeloos. “’n Lyk is nie meer ‘n dooie mens nie. Dit is<br />
bloot ‘n stuk iets met kosbaarhede wat mens kan beroof”.<br />
By Mega veg die Suid-<strong>Afr</strong>ikaners vir drie dae in die allermoeilikste omstandighede.<br />
Reën en modder maak die terrein onbegaanbaar vir voertuie, en die ondersteuningslinie<br />
bly agter. Uiteindelik breek die Suid-<strong>Afr</strong>ikaners deur wanneer hulle met<br />
masjiengeweer en bajonet die die Italiaanse vesting inneem. Laat die aand gee die<br />
Italianers oor. Nou lê Addis Abeba oop.<br />
Op pad daarheen vee die Suid-<strong>Afr</strong>ikaners die landskap skoon en duisende Italiaanse<br />
gevangenes word bymekaargemaak - dikwels in kort, vurige skermutselings. Die<br />
geveg om Addis Abeba is niks meer as net ‘n gebaar van verdediging nie, en vinnig is<br />
die halfhartige verdediging op ‘n einde. Voordat die soldate hulle kan vergryp aan die<br />
plesiere van die stad, word hulle daaruit onttrek. Die doelwit is bereik. Die Italianers se<br />
mag was gebreek. Vir nog ses maande sou die stryd op lae intensiteit voortduur, maar<br />
die 5de SA Brigade was op ‘n ander plek nodig.<br />
Egipte en Libië<br />
Waarheen nou? Dalk die huis? Maar nee, die 5de Brigade word op skepe gelaai en<br />
die hulle draai noord. Deur die Seuz-kanaal tot by Seuz. ‘n Troepetrein neem hulle na<br />
Alexandrië. Reg in die spervuur. Dieselfde nag nog reën die bomme op hulle soos die<br />
Duitse en Italiaanse bomwerpers hul vrag oor hulle leegmaak. ‘n Vuurdoop in Egipte.<br />
3
Die Spil-lugbombardemente sou voortduur, vir maande. By Mersa Matruh sou hulle vir<br />
vier maande soos rotte ondergrond lewe om verligting van die lugaanvalle te kry.<br />
<strong>Pieter</strong> <strong>Snyman</strong> was nou ‘n jaar in die oorlog. Die ergste sou nog kom.<br />
Vir maande lê die Suid-<strong>Afr</strong>ikaners by Mersa Matruh. Die SA 1ste Divisie-bevelvoerder,<br />
genl George Brink, dring daarop aan dat sy troepe eers deeglik opgelei word voordat<br />
hulle tot die aanval oorgaan. Die Britse generaal in beheer, Sir Claude Auchinlek, deel<br />
sy sentiment en die Suid-<strong>Afr</strong>ikaners word goed voorberei.<br />
<strong>Pieter</strong> (regs) met mede-soldaat (onbekend)<br />
Genl Alan Cunningham, die bevelvoerder van die suksesvolle Abessiniese veldtog,<br />
word as bevelvoerder na die nuutgevormde 8ste Leer oorgeplaas. In London raak<br />
Churchill ongeduldig. Die tyd vir aksie het gekom. Tussen Libië en die Midde<br />
Oosterse-olievelde was Egipte. Teenoor hulle was veldmaarskalk Erwin “Desert Fox”<br />
Rommel (bevelvoerder van die Duitse <strong>Afr</strong>ika-korps). Hy moes Egipte opruim om te<br />
verseker dat die Spil-moondhede hulle erg benodigde oliebron kon bekom. Die<br />
Geallieerdes se Operasie Crusader moes sorg dat dit nooit gebeur nie.<br />
Voor die Geallieerdes in Libië lê die <strong>Afr</strong>ika-korps van Rommel. Geharde soldate met ‘n<br />
geniale soldaat as leier. Die <strong>Afr</strong>ika-korps moes vernietig word, maar teen die<br />
onverskrokke Duitsers was dit makliker gesê as gedaan. Die Geallieerdes moes oor<br />
die Doringdraad-grens wat Egipte en Libië geskei het, oppad na die strategiese hawe<br />
by Tobruk. Lank reeds was Tobruk onder druk van Rommel.<br />
4
Cunningham se plan was om deur die doringdraad- en landmyngrens te breek en die<br />
Duitsers en hulle helpers, die Italianers, tot ‘n beslissend geveg te forseer. Die plek<br />
van die finale geveg sou wees El Quasc.<br />
Te midde van strategiese besluite, is <strong>Pieter</strong> <strong>Snyman</strong> nog steeds die voetsoldaat. Die<br />
een vir wie dit om oorlewing gaan.<br />
Op 21 November 1941 begin die deurbraak. <strong>Pieter</strong> <strong>Snyman</strong> is weer een van die<br />
gekose pioniers. Voor hom en ander lê ‘n ondeurdringbare versperring van 8 meter<br />
doringdraad. Dan volg nog ‘n 8m opgerolde doringdraad en dan nog 8m<br />
verstrengelende doringdraadversperring. Oral onder die draad is landmyne. ‘n<br />
Staalgrens, honderde kilometers lank<br />
Die pioniers word met groot, dik handskoene en staalskêre uitgereik. Hulle moet gate<br />
deur die staal sny sodat die res van die mag kan deurbeweeg… amper soos die<br />
Israeliete deur die Rooi See.<br />
Hy vertel: “Ons lê op ons rûe met groot leerhandskoene aan, onderwyl ons al swetend<br />
deur die harde draad knip. Die geluid van die groot staalskêre in die nag klink byna<br />
soos onheilspellende musiek - ‘n meedoënlose voorspel tot ‘n angswekkende rapsodie<br />
van barstende bomme en knetterende masjiengewere. Hier binne ons brand ‘n<br />
ontsettende vrees - ‘n angs vir die landmyne wat orals begrawe lê. As ‘n soldaat sy<br />
gewig op een van die myne plaas, ontplof dit met verwoestende geweld en nog ‘n jong<br />
lewe word aan stukke geblaas.”<br />
Teen ligdag breek hulle uiteindelik deur, en die tenks en troepe stroom deur die<br />
gapings. Maar die dag het nog maar net begin. In hordes kom die Duitse vliegtuie met<br />
hulle bomme. Die lugafweer van die 5de Brigade gooi alles in wat hulle het.<br />
Wat ‘n paar maande vroeër begin het as ‘n brigade van 3 000 man, het nou gegroei tot<br />
‘n Brigade Veggroep. Die SA Irish Regiment (<strong>Pieter</strong> se manne), die Derde Bataljon<br />
Transvaal S<strong>co</strong>ttish en die Regiment Botha is nou aangevul - met alle ondersteuning, ‘n<br />
veldambulans, ‘n verkenningsbataljon, ‘n lugafweer-komponent, ‘n artilleriekomponent<br />
en nog baie ander.<br />
Die 5de SA Brigade Veggroep het nou uit 5 700 man bestaan - 5 700 man, as deel<br />
van die Britse 7de Pantserdivisie. As susterbrigades in die divisie is die 7de<br />
Pantserbrigade (die latere bekende “Desert Rats”) en die 22 Guards Brigade.<br />
Die lugafweer is aanvanklik oneffektief maar soos die dag aangaan, leer almal. Die<br />
troepe leer om op die kante van die sagtebakvoertuie te sit. As hulle die vliegtuie hoor<br />
aankom, duik hulle af en kry afstand tussen hulle en die konvooie. Dan grou hulle so<br />
vinnig ‘n mens kan, ‘n sloot vir dekking. Teen die middag word die kannoniers meer<br />
akkuraat en ook die Duitse vlieniers raak versigtiger.<br />
5
<strong>Pieter</strong> se wagtende familie (links bo)<br />
Met die aankoms by El Quasc is daar niks - en niemand. Net ‘n kol op ‘n kaart.<br />
Eindelose plat terrein. Rommel het nie by Cunningham se plan gehou nie! Nou moes<br />
die plan dringend verander word. Die 8ste Leer grawe in. Hulle verdedigende posisies<br />
is presies soos beplan, maar daar’s geen vyand.<br />
Ten einde uitvoering te probeer gee aan sy aanvanklike plan, verdeel Cunningham sy<br />
magte. Waar is Rommel en die Duitsers? Gaan haal hulle en bring hulle hierheen vir<br />
die geveg. Hierdie strategie van ‘n verdeelde mag sou Cunningham duur te staan<br />
kom. Hy sou uiteindelik sy bevel verloor voordat Operasie Crusader verby was.<br />
Sidi Rezegh<br />
Die 7de Pantser-divisie word na Sidi Rezegh gestuur om die vliegveld daar te beset.<br />
Dit sou so reg in die aartsopportunis Rommel se kraal wees. Skaars het die 5de<br />
Bridagegroep by Sidi Rezegh aangekom, of Rommel kom met ‘n verwoestende<br />
teenaanval.<br />
Die naaste hulp (genl Dan Pienaar se 1ste Brigade is meer as 20km weg). Alleen en<br />
afgesny van hulp was die Brigadegroep ‘n ideale teiken vir die Pantserarmee.<br />
6
Crusader-tenk ry verby ‘n brandende Duitse pantser<br />
Op Sondag, 23 November begin die Duitse teenaanval. Eers die Duitse bomwerpers<br />
(Stukas) wat op die Suid-<strong>Afr</strong>ikaners afduik met hulle akkurate bomme, dan die Duitse<br />
tenks en pantser.<br />
“Hoe later, hoe meer onmenslik word die aanvalle. Die geskril van bomskerwe, die<br />
fluitende mortierbomme, die verblindende gloed van ligspoorkoeëls, wat hulle pad<br />
deur alle weerstand baan, die hortende stukkato-geblaf van die masjiengewere, die<br />
aardskuddende lawaai van die 25-ponders, en die verskriklikste geluid van almal, die<br />
huilend Stuka-vliegtuie wat met vlammende koeëls en bomme op ons afduik - dit alles<br />
smelt saam tot ‘n onaardse, senutergende kakofonie.”<br />
“Ons ore is verdoof, elke brein word soos ‘n masjien wat genadeloos voortgedryf word.<br />
Maar steeds kom die Duiste staaltenks aangerol. Ons skiet met mening. Baie Duitse<br />
soldate val stukkend oor hulle gewere en rol van hulle tenks.”<br />
Maar die Duitsers is te effektief. Die Suid-<strong>Afr</strong>ikaanse pantser word geneutraliseer. Nou<br />
was dit voetsoldaat teen tenk. Nie veel van ‘n kans nie. Bloed vloei, ammunisie raak<br />
op, oral lê dooies en gewondes. Die hulpkrete bly onbeantwoord. Oral gaan wit vlae<br />
op.<br />
Vir <strong>Pieter</strong> <strong>Snyman</strong> en ander was dit tyd om tot ‘n besluit te kom. Daar was nie veel<br />
offisiere oor om met so ‘n besluit te help nie. Òf veg ‘n pad oop, òf gee oor en<br />
spandeer die res van die oorlog in ‘n gevangenekamp. Vir <strong>Pieter</strong> <strong>Snyman</strong>, ‘n<br />
aggressiewe jong soldaat was die keuse ‘n uitgemaakte saak.<br />
7
Die Duitsers maai onder ons ondersteuningsvoertuie by Sidi Rezegh<br />
Die donker was genadiglik besig om toe te sak, toe drie figure tussen die<br />
stukkendgeskiete voertuie rondsluip op soek na ‘n bruikbare voertuig - <strong>Pieter</strong> <strong>Snyman</strong>,<br />
sy vriend George Pitchford en ‘n onbekende Bruin drywer. Wonderbaarlik kry hulle ‘n<br />
trok met ‘n enjin wat vat. Die drywer skuif in, en die ander twee staan op die voetplate<br />
langs die deure. Skaars het hulle begin beweeg of uit die niet verskyn ‘n Britse<br />
Crusader-tenk voor hulle - en die tenk wys “Kom!”<br />
Met die beweging op die slagveld is alle aandag nou op die tenk en sy een voertuiggevolg.<br />
Alle hel bars los in die donker skemer soos daar op die bewegende teiken<br />
geskiet word. Voor die trok ontplof die vroegaand in duisend sterretjies soos die<br />
masjiengewere van die Crusader ‘n pad probeer oopskiet.<br />
Dan skielik uit die niet bevind die ontvlugtendes hulle voor ‘n donker muur. ‘n Muur van<br />
oprukkende Duitse pantser. In ‘n poging om weg te kom, swaai die trok links uit. Hulle<br />
verloor kontak met die Crusader. Oomblikke later tref die trok ‘n gat en <strong>Pieter</strong> <strong>Snyman</strong><br />
verloor greep op die deur en ploeg deur die woestyn. Die trok jaag voort totdat<br />
Pitchford besef wat gebeur. Deur die koeëls hardloop hy terug en gaan haal vir <strong>Pieter</strong>.<br />
Sekondes later is hulle weer in volle vaart op pad uit. Dan swaai die trok regs - en<br />
skielik is die Crusader weer voor hulle.<br />
Op ‘n manier het die Crusader die aandag van hulle afgelei en dit moontlik gemaak dat<br />
hulle makliker kon wegkom. Beide voertuie maak dit tot by die omliggende heuwels en<br />
relatiewe veiligheid.<br />
8
Wanneer hulle uiteindelik op die rante bo Sidi Rezegh uitkom, kyk hulle terug. <strong>Pieter</strong><br />
vertel: “Daar onder lyk dit soos ‘n vlammehel. In die halwe skemer toring die<br />
oorblyfsels van groot tenks en kanonne teen die agtergrond van die vlammegloed die<br />
lug in - amper soos reuse grafstene wat teen die hemel afgeëts is.”<br />
Sidi Rezegh, die plek waar Sjeik Sidi Rezegh begrawe is, het amper ook hulle graf<br />
geword. ‘n Plek waar hulle gekom het, en niemand van geweet het nie, sou vir die res<br />
van hulle lewe by hulle bewussyn ingegraveer wees.<br />
Die slagveld van Sidi Rezegh, 530 Geallieerde tenks buite aksie, 100 Duitse tenks buite aksie<br />
Van die 5 700 man van die 5de SA Brigadegroep wat by Sidi Rezegh betrokke was,<br />
sou slegs 2 306, van die geveg terugkeer.<br />
Die vlug vat hulle sowat 20km tot waar genl Dan Pienaar se 1ste Brigade afstaan.<br />
Maar die gevegte volg hulle. Skaars het hulle by Pienaar aangekom of die Duitsers<br />
loods ‘n aanval. Nogmaals is die uitgeputte manne van die 5de Brigade in ‘n lewe-endoodstryd.<br />
Op 25 November 1941, twee dae ná Sidi Rezegh, veg hulle teen ‘n aanval van 50<br />
tenks. Die aanval word afgeweer, maar moegheid en voortdurende stres van<br />
konstante gevegte noop die bevelvoerders om die oorblyfsels van die 5de Brigade na<br />
Mersa Matruh terug te stuur.<br />
9
<strong>Pieter</strong> by Mersa Matruh<br />
By Mersa Matruh word die oorblyfsels van die SA Irish in ‘n artillerie-eenheid omskep -<br />
‘n formasie wat tot in die 60er-jare sou duur. Nou moes hulle leer om kanonne te<br />
beman. Hulle word na Seuz gestuur om die skepe se vrag kanonne en tenks af te laai.<br />
Die Duitse lugaanvalle verplig hulle om soos rotte in tonnels en onder die grond in<br />
bunkers te leef.<br />
Een mooi aand in Seuz kom <strong>Pieter</strong> en twee van sy makkers uit die kantien gestap.<br />
Hulle was nie ver weg nie of ‘n Duitse lugaanval vernietig die kantien waar hulle nou<br />
net was. Die een man, ‘n sersant-majoor, se liggaam in twee geskeur. Die ander<br />
makker lê met ‘n gapende wond waaruit die bloed pomp. <strong>Pieter</strong> hardloop terug na die<br />
kantien. Dit lyk soos ‘n teesif. Bloed en weefsel sit teen die mure. Dood hang in die<br />
lug. Maar daar is nie veel wat hy kan doen nie…<br />
Maar iewers in Johannesburg het sy ma, Sarah <strong>Snyman</strong>, daardie nag wakker geword<br />
en dringend vir haar seun gebid.<br />
Behalwe vir die velle op sy sy wat <strong>Pieter</strong> in sy duikslag in ‘n sloot verloor het, was hy<br />
ongedeerd.<br />
10
“Dryfhout uit die see”<br />
‘n Paar weke later kry <strong>Pieter</strong> die sein. Jou verlof het aangebreek. Jy kan huis toe<br />
gaan. By Seuz klim hy op die skip, “Nova S<strong>co</strong>tia”. By Massawa laai hulle die<br />
Amerikaanse soldate op die skip af en ruil hulle vir Italiaanse krygsgevangenes. In die<br />
hitte van die woestynkus by Massawa besluit <strong>Pieter</strong> om sy vriende te beïndruk. Van<br />
die tweede dek duik hy sierlik na die see daar onder. Met een van sy duikslae is daar<br />
skielik ‘n haai langs hom. Hy gryp desperaat na die tou langs die skip en trek hom op.<br />
Hy het nie weer geduik nie. Maar sy wedervaringe met haaie het maar slegs begin.<br />
RMS Nova S<strong>co</strong>tia<br />
Vir 18 dae ploeg die Nova S<strong>co</strong>tia se boeg deur die water, suid. In die aand sing die<br />
Italianers. Dit is mismoedig en treurig. Dit laat <strong>Pieter</strong> huis toe verlang. Hy dink aan sy<br />
vriende. Hy is die enigste van die drie wat gegaan het, wat lewend sou huis toe kom.<br />
28 November 1942. Die agtiende dag op see is onstuimig. Die Nova S<strong>co</strong>tia vleg ‘n pad<br />
eers na links, dan weer na regs - sig-sag, om die moontlike aanvalle van Duitse<br />
duikbote te fnuik. Maar die rowwe, onstuimige see is met witskuim bedek. Dit maak die<br />
mense wat moet uitkyk vir periskope, se taak oneindig moeiliker.<br />
Om 9vm hierdie oggend lê die Duitse U-177 slegs 300m verder weg. Die<br />
bevelvoerder, Kapitänleutnant Robert Gysae, het reeds vroeg die oggend die<br />
stippeltjie op die horison gemerk en beveel dat die U-177 dieper moet duik - en wag.<br />
Nou slegs 250km van Durban en 80km van die Portugese Lourenço Marques<br />
(Mosambiek), was die Nova S<strong>co</strong>tia ‘n lam ter slagting.<br />
Dan tref ‘n torpedo die skip, en nog een en dan ‘n derde. <strong>Pieter</strong> het so pas onder die<br />
ruim uit gekom. Die ontploffings gooi hom reg oor die dek en hy gryp die relings aan<br />
die anderkant vas. Vir ‘n oomblik rol die skip en dan hel die skip oor na bakboord.<br />
Oombliklike chaos volg. Binne is daar sekondêre ontploffings en mense gil. Bo-op die<br />
dek is van die kolehokke aan die brand en daarmee saam die hele middelste helfte<br />
van die skip.<br />
11
Honderde Italianers staan teen die relings, te bang om te spring en hulle blokkeer die<br />
pad van die wat wil wegswem. Verbrande mense hardloop oor die dek en skreeu van<br />
siedende pyn. Die motore is stil en tonne water vloei die skip binne. Die skrif is aan die<br />
muur. Die reddingsbote aan die bakboordkant is flenters geskiet. Die ander val in die<br />
water en sink. Daar was net een manier oor. Kry ‘n reddingsbaadjie en swem vir jou<br />
lewe.<br />
In uiters gevaarlike omstandighede klim <strong>Pieter</strong> een dek boontoe en kry ‘n baadjie.<br />
Geklee in net ‘n khaki kortbroek en die reddingsbaadjie spring hy uit die hoogte in die<br />
gevaarlike see ver onder. Hy swem so ver moontlik onder water. Toe hy uiteindelik<br />
boontoe kom, is dit in pikswart olie. Hy swem verder na waar hy ‘n soort vlot sien dryf.<br />
Houtplank en oliedromme.<br />
Hy kyk terug na die skip. Die beur gevaarlik links vorentoe. Net ‘n deel van die<br />
agterste dek steek nog uit. Maar dit is nie redding nie, dit is gewisse dood. Sommige<br />
plekke swem drenkelinge binne die skip rond op soek na ontvlugting. Teen die toue<br />
staan honderde Italiaanse krygsgevangenes, wagtend op die dood. “En toe, asof dit<br />
op ‘n teken gewag het, gee die skip ‘n vreeslike suisgeluid en verdwyn met sy<br />
klouende mensemassa onder die golwe. Daar is ‘n geweldige sluk in die oseaan, en<br />
toe die water toemaak, stuur dit groot golwe na buite toe uit. Toe is daar stilte.”<br />
Die laaste foto’s van die RMS Nova S<strong>co</strong>tia, soos afgeneem deur die periskoop van die U177<br />
12
“Voor my sien ek nou die wreedste toneel van menseangs en ellende. Om ons is die<br />
magtige, wydgestrekte oseaan - water so ver ‘n mens kan sien; gulsige, skuimende<br />
golwe wat oor die weerlose mensewesens spoel. Oral dryf planke en deure en vlotte<br />
rond. Beangste manne swem koorsagtig rond - opsoek na iets om aan vas te hou.<br />
Soms verdwyn een onder die golwe, om nooit weer op te kom nie.”<br />
<strong>Pieter</strong> kry ‘n lang tou op die vlot en gooi hom uit na die drenkelinge. Sommige is reeds<br />
te swak. Hy swem en gaan haal hulle. 17 man op ‘n vlot. Twee Suid-<strong>Afr</strong>ikaners en 15<br />
Italianers. Hy kry ‘n roeispaan beet en te midde van die chaos verklaar homself<br />
dadelik as kaptein!<br />
‘n Paar minute gaan verby toe daar skielik ‘n geweldige roering onder die vlot opkom.<br />
Skuins teen die agterkant, gly die vlot teen die duikboot af. In bevreesde afwagting sit<br />
hulle op die vlot. Enige oomblik kan ‘n masjiengeweer op hulle losbrand. Maar die<br />
Duitse kaptein wil net die gesinkte skip identifiseer. Dan besef hy, hy het so pas<br />
honderde van sy bondgenote na hulle graf gestuur. Hy neem twee van die<br />
dobberende Italianers aan boord en verdwyn weer onder die golwe.<br />
Robert Gysae, kaptein van die U177<br />
Weer is hulle alleen. Die drenkelinge word algaande minder. Die vlot is oorlaai en die<br />
passasiers sit halflyf in die water. Om nog mense op te laai sal almal se lot verseël.<br />
Party drenkelinge hang aan die kante. Uitputting haal baie van die enkelinge in.<br />
Sommige sink stil-stil, ander gooi hul arms in die lug en verdwyn… Dapper manne wat<br />
alleen op die water dobber, gil skielik en word deur iets groots na onder geruk. Dan<br />
borrel die bloed boontoe. Haaie! Ons twee Suid-<strong>Afr</strong>ikaners was bang hiervoor...<br />
“In die geskiedenis van die Indiese oseaan was daar nog nooit weer ‘n haai-aanval<br />
soos daardie dag nie. Dit was asof ‘n skool mensvreterhaaie plotseling van nêrens op<br />
ons toegesak het.”<br />
Die see raak onstuimiger en groot golwe breek oor die 17 manne. Die nag breek aan,<br />
maar van slaap is daar nie sprake nie. Die koue wind en golwe sny deur hul liggame.<br />
13
Van tyd tot tyd ruil hulle om - die buitenstes na die middel en weer terug. Maar aan<br />
slaap kan niemand dink nie. Elke nou en dan kom ‘n 5m-haai teen die vlot verby.<br />
Op die see brand die son genadeloos. Tog, toe die eerste grysheid van die dag<br />
verskyn, voel dit asof die lewe na hulle terugkeer. Maar wat hulle sien, is niks<br />
bemoedigend nie. Die planke het gedurende die nag verspreid geraak. Baie het hulle<br />
mense verloor. En nog steeds haaie, oral. Op die tweede dag besluit hulle om die<br />
reddingsbaadjies te skeur en ‘n soort seil te maak. Ten minste sou die wind hulle nou<br />
voortdryf.<br />
Die tweede nag breek aan en hulle soek na ‘n flikkerende liggie. Net ‘n kleintjie. Dan<br />
sien hulle hom. Omtrent 15-20km weg. Maar so stil as hy gekom het, verdwyn hy<br />
weer. En daarmee saam die hoop. Om ‘n tasbare vyand te beveg, is moeilik, maar<br />
hierdie was ‘n senuagtige gedobbel met die onsigbare. En jou emosies is sommer baie<br />
vlak. Geen water, geen kos. Desperaatheid was aan die orde van die dag.<br />
Die ontbering en ontwatering van twee dae en twee nagte het nou tot gevolg dat die<br />
hallusinasies by sommige begin intree. Party praat onsamehangend, ander vloek<br />
verskriklik. ‘n Paar val in ‘n koma. Hulle tonge is geswel. Hulle lippe gebars. Die olie<br />
brand hul bloedbelope oë.<br />
Op die derde middag het die meeste hulleself aan die komende dood oorgegee. Teen<br />
3nm vra <strong>Pieter</strong> ‘n rooikop-Italianer wat nog by sy positiewe was, om sy bene vas te<br />
hou. Hy wil vir ‘n laaste keer net oor die golwe kyk, miskien was daar tog hoop.<br />
Na vele probeerslae, kry die twee verswakte mans dit reg om <strong>Pieter</strong> regop te kry. Hy<br />
kyk, en kyk weer. Kan dit waar wees! ‘n Kruis! En die kruis kom nader. Deur sy<br />
gedagtes flits die lied wat hy as kind geleer het…<br />
Op ‘n heuwel daar ver<br />
Staan ‘n ou ruwe kruis,<br />
Die teken van skande en pyn.<br />
Ek bemin die ou kruis<br />
Waar Gods dierbare Seun<br />
Vir ‘n wêreld van sonde moes ly.<br />
Dit word duideliker. Die kruis is die radiomaste van ‘n skip! Vinnig kom die skip nader.<br />
Die “Alfonso de Albuquerque” se bemanning gooi toue. Maar die haaie is te veel. Toe<br />
word ‘n reddingsboot laat sak. Hulle word gered en op die dek neergesit, warm koffie<br />
gegee en in komberse toegedraai. Die wêreld is ‘n draaiende skyf. Die slaap wat so<br />
nodig is, is weg. ‘n Paar sterf na al die ontbering.<br />
Dan gee Kaptein Jose Augusto Guereiro de Brito die bevel om te vaar. Op pad huis<br />
toe. Van die 1 266 passasiers op die Nova S<strong>co</strong>tia, sou net 192 die hawe lewend<br />
bereik. 120 van die lyke sou op Durban se strande uitspoel (en vroeg voordag<br />
verwyder word om paniek te voorkom).<br />
14
Jose Augusto Guereiro de Brito en sy skip “Alfonso de Albuquerque”<br />
By Lourenço Marques word die Suid-<strong>Afr</strong>ikaners hartlik ontvang, maar gou word besef<br />
dat internering hulle voorland is. Tydens ‘n partytjie wat vir hulle by die Suid-<br />
<strong>Afr</strong>ikaanse Konsul gereël is, word hulle stilweg ingelig dat dit nou elke man vir homself<br />
is.<br />
<strong>Pieter</strong> en nog ‘n man kry elkeen ‘n fiets in die hande. Hulle voete is so geswel dat hulle<br />
nie skoene kan aankry nie. Hulle word by die spoorwegstasie verjaag en slaap<br />
uiteindelik vir ‘n kort rukkie in ‘n hut sowat 15km buite die dorp. Met die donker nog in<br />
die lug begin hulle stap. ‘n Volle 60 km tot by die grens.<br />
By ‘n paar brue mompel hulle enkele Portugese woorde en die bewakers laat hulle<br />
deur. Dan ‘n paar kilometer voor die grens stop hulle ‘n taxi. Net om te besef dit is ‘n<br />
voertuig wat deur die Suid-<strong>Afr</strong>ikaanse regering gehuur is om die beseerdes in die<br />
hospitaal te ontruim!<br />
Deur Swaziland, deur Nelspruit en uiteindelik na Pretoria. In Pretoria word formaliteite<br />
afgehandel. Hy is oppad huis toe. In Johannesburg sit die <strong>Snyman</strong>-gesin in spanning<br />
en wag. Hulle weet reeds dat <strong>Pieter</strong> vermis word. Hulle verwag ‘n boodskap met die<br />
ergste, toe hy skielik by die deur instap! Wat ‘n weersiens…<br />
15
‘n Merkwaardige lewe na als<br />
Vir die res van die oorlog sou <strong>Pieter</strong> in Pretoria en Potchefstroom dien. Maar die<br />
oorlog het sy ongenaakbare merk op die gemoed van hierdie jong man gelaat. In<br />
moderne tyd sou dit seker kon deurgaan as Post Traumatiese Stres Afwyking. Maar in<br />
die 1940’s was daar nie so iets nie.<br />
Snags skrik hy rukkend op die bed wakker, hoor hy hoe die koeëls fluit en die bomme<br />
bars. Hy is aggressief. Hy stoei en boks provinsiaal. “Iets jaag my. Die duiwel het my<br />
verniel en op die ashoop laat eindig.”<br />
Huweliksdag, 5 Maart 1943 Met sy jong gesin<br />
Uiteindelik besef <strong>Pieter</strong> dat hy sy lewe op koers moet kry. Sy jong huwelik met Marie<br />
(néé Holtzhauzen) is vir alle prakiese doeleindes op die rotse. Daar het intussen ook ‘n<br />
kosbare klein dogtertjie op die toneel verskyn.<br />
Op ‘n wonderbaarlike wyse kom hy tot inkeer en gee sy lewe oor aan Jesus. Hy<br />
oorkom sy sielkundige letsels uit die oorlog en betree ‘n nuwe lewe. <strong>Pieter</strong> word ‘n<br />
Pastoor in die AGS en later medestigter van hul susterskerk die Pinkster Protestante<br />
Kerk. As sterk en standvastige man sou hy leiding gee nie net in sy gemeentes nie,<br />
maar ook in die gemeenskap op Klerksdorp waarheen hy driemaal terugberoep is!<br />
<strong>Pieter</strong> <strong>Snyman</strong> se merkwaardige storie, getiteld “Dryfhout uit die see”, sou baie tot<br />
inkeer lei.<br />
16
Ten tye van sy diens in die woestyn, kom sy patrollie een middag af op twee<br />
volwasse Arabiere wat op die rug van ‘n klein donkietjie ry. Hulle voete sleep so<br />
deur die sand en die arme donkie strompel voort onder sy swaar vrag. Daar en<br />
dan stop hy die twee. Met die outoriteit wat die Unie Verdedigings Mag aan<br />
hom gegee het, beveel hy die twee om af te klim en die donkie huis toe te dra!<br />
Hierdie sin vir geregtigheid en integriteit sou hy deur sy hele lewe uitleef. Sy dinamiese<br />
benadering het hom laat sê: “I’d rather <strong>co</strong>ol a fanatic than raise a <strong>co</strong>rpse”. Hy sou een<br />
van die bekendste evangeliste in Suid-<strong>Afr</strong>ika word, mentor van jong pastore,<br />
gemeentebouer en eindelik moderator van die kerk. Hy het op 83 ‘n CD vrygestel en<br />
sou tot op 85-jarige leeftyd preek.<br />
Hy sterf na alles, as 86-jarige op 30 April 2005 aan natuurlike oorsake. Hy is in<br />
Krugersdorp begrawe en met sy begrafnis het ‘n doedelsakker, getrou aan die tradisie<br />
van sy ou regiment, vir oulaas van hom afskeid geneem.<br />
‘n Merkwaardige man wat met gebed en genade oorkom het. Ons eer ‘n uitstaande<br />
man en ‘n merkwaardige lewe. ‘n Trotse en besondere SPRINGBOK wat later sy deel<br />
ook in die siviele lewe sou bring. Iemand wat voorwaar ‘n verskil gemaak het.<br />
17
Peter Johannes Ja<strong>co</strong>bus <strong>Snyman</strong> - 6 April 1919- 30 April 2005<br />
Bronne:<br />
Hough, J.C, Dryfhout uit die see- Die persoonlike getuienis van PJJ <strong>Snyman</strong>, 1970<br />
Scholtz, Leopold, Beroemde Suid-<strong>Afr</strong>ikaanse Krygsmanne, Kaapstad, 1984<br />
Mondelinge vertelling en foto’s: Marinda Conradie- kleindogter, Jeffreysbaai, 2008<br />
Video: The Desert Generals, Part 1, The History Channel<br />
18