Arbeid (1942) nr. 13 - Vakbeweging in de oorlog
Arbeid (1942) nr. 13 - Vakbeweging in de oorlog
Arbeid (1942) nr. 13 - Vakbeweging in de oorlog
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
CRONDS <strong>de</strong>r<br />
Voorzien<strong>in</strong>g enverdienste<br />
D e vraag of <strong>de</strong> mens ooit. <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
vroegste tij<strong>de</strong>n van zijn bestaan,<br />
als enkel<strong>in</strong>g geheel op zich zelf <strong>in</strong><br />
zijn behoeften heeft voorzien, gaat<br />
ver<strong>de</strong>r dan onze blik <strong>in</strong> het verle<strong>de</strong>n<br />
reikt. De geleer<strong>de</strong>n •— die het hierover<br />
niet eens zijn — tietre<strong>de</strong>n met<br />
<strong>de</strong>ze vraag het terre<strong>in</strong> van <strong>de</strong> speculatie,<br />
d.w.z. van <strong>de</strong> giss<strong>in</strong>gen en vooron<strong>de</strong>rstell<strong>in</strong>gen.<br />
Voorzover onze kennis van het verle<strong>de</strong>n<br />
reikt en voorzover wij die kunnen<br />
aanvullen met wat wij weten<br />
van <strong>de</strong> <strong>in</strong> het tijdperk van onze<br />
waarnem<strong>in</strong>g nog leven<strong>de</strong> primitieve<br />
volken, zien wij <strong>de</strong> mensen <strong>in</strong> groepen<br />
samenleven en samen voorzien<br />
<strong>in</strong> hun dagelijkse behoeften. Dit wil<br />
niet zeggen, dat <strong>de</strong> gehele groep, die<br />
samen leeft, pok noodzakelijk steeds<br />
samen op voedsel uitgaat maar wel,<br />
dat <strong>de</strong> mens voorzover wij die kennen,<br />
nooit als <strong>in</strong>dividu onafhankelijk<br />
vaq an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>dividuen bestaat.<br />
Samenlev<strong>in</strong>g en samenwerk<strong>in</strong>g, die<br />
daaruit noodzakelijk voortvloeit, betekenen<br />
steeds een zekere mate van<br />
organisatie, ook waar men zich die<br />
niet bewust is. Als twee mensen op<br />
jacht .gaan of zelfs maar eetbare<br />
knollen gaan zoeken, moet er op <strong>de</strong><br />
één of an<strong>de</strong>re wijze overeenstemm<strong>in</strong>g<br />
bestaan omtrent het doel en <strong>de</strong> wijze,<br />
waarop dit wordt bena<strong>de</strong>rd.<br />
Samenwerk<strong>in</strong>g en organisatie zijn<br />
dus het noodzakelijke kenmerk van<br />
elke samenlev<strong>in</strong>g. En hoe <strong>in</strong>gewikkel<strong>de</strong>r<br />
die samenlev<strong>in</strong>g is, hoe meer<br />
verschil <strong>de</strong>ze vertoont tussen <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />
on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len, <strong>de</strong>s te noodzakelijker<br />
is ook <strong>de</strong> organisatie. Wij<br />
behoeven er maar even aan te <strong>de</strong>nken,<br />
dat het mis zou lopen met <strong>de</strong><br />
brood- en melkvoorzien<strong>in</strong>g, enz. (wij<br />
hebben er <strong>de</strong>zer dagen een heel kle<strong>in</strong><br />
proëTje van gehad.) om te beseffen,<br />
wat voor ons' dé organisatie van het<br />
economisch leven betekent<br />
Nu wezen wij er reeds eer<strong>de</strong>r op, dat<br />
<strong>de</strong>ze samenwerk<strong>in</strong>g en <strong>de</strong>ze organisatie<br />
zowel bewust als onbewust<br />
kunnen plaats v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Ook wij zijn<br />
er, als wij ons dagelijks werk verrichten,<br />
ons meestal niet van bewust,<br />
dat wij op dat zelf<strong>de</strong> ogenblik samenwerken<br />
met een onafzienbaar<br />
aantal an<strong>de</strong>re mensen die hun dagtaak<br />
volbrengen en wij zijn er ons<br />
nog m<strong>in</strong><strong>de</strong>r van bewust dat <strong>de</strong>ze<br />
samenwerk<strong>in</strong>g toch ook niet geheel'<br />
zon<strong>de</strong>r systeem en dus niet zon<strong>de</strong>r<br />
organisatie is. Bewust zijn wij óns<br />
<strong>de</strong>ze organisatie alleen b<strong>in</strong>nen het<br />
bedrijf, waar<strong>in</strong> wij werken en' misschien,<br />
als wij even ver<strong>de</strong>r kijken,<br />
ook nog <strong>in</strong> onmid<strong>de</strong>llijk verband<br />
daarme<strong>de</strong>. Wij begrijpen wel, dat<br />
<strong>de</strong> voorzien<strong>in</strong>g van dat bedrijf<br />
met grondstoffen, enz. niet van<br />
het toeval afhangt, maar geregeld is,<br />
en dat het met <strong>de</strong> afzet van <strong>de</strong><br />
voortgebrachte producten ook wel zo<br />
zal moeten zijn — al weten wij ook<br />
maar al te goed, dat <strong>de</strong> crisis, die nog<br />
maar kort achter ons ligt. juist veroorzaak^<br />
werd, doordat die 'afzet<br />
haper<strong>de</strong> en dus van <strong>de</strong> organisatie<br />
op dat punt niet veel terecht kwam.<br />
Wij komen hier dan ook op het punt,<br />
waarop bewuste organisatie plaats<br />
maakt voor onbewuste, d.w.z waar<br />
het economisch leven niet planmatig<br />
is geregeld, maar zich voltrekt door<br />
het <strong>in</strong> elkaar grijpen van op zich zelf<br />
wel planmatig geregel<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len."<br />
Dat hierbij gemakkelijker stor<strong>in</strong>g<br />
kan ontstaan, dan waar <strong>de</strong> zaak<br />
planmatig is geregeld, zoals b<strong>in</strong>nen<br />
het bedrijf, spreekt vanzelf<br />
Er is dus een tegenstell<strong>in</strong>g tussen<br />
<strong>de</strong> gang van zaken b<strong>in</strong>nen het bedrijf<br />
en <strong>in</strong> <strong>de</strong> maatschappij. In bei<strong>de</strong><br />
' gevallen circuleren goe<strong>de</strong>ren (van<br />
grondstof tot e<strong>in</strong>dproduct) en wor<strong>de</strong>n<br />
diensten verricht, die elkaar <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
hand moeten werken. In het eerste<br />
geval geschiedt dit echter volgens<br />
een bepaald plan; <strong>in</strong> het twee<strong>de</strong> geval<br />
door mid<strong>de</strong>l van ruil, <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm<br />
van han<strong>de</strong>l.<br />
B<strong>in</strong>nen het bedrijf volgen <strong>de</strong><br />
grondstoffen een nauwkeurig voorgeschreven<br />
weg, tot zij als e<strong>in</strong>dproduct<br />
<strong>de</strong> fabriek verlaten en ie<strong>de</strong>re<br />
arbei<strong>de</strong>r en <strong>in</strong>genieur staat op zijn<br />
plaats en heeft zijn bepaal<strong>de</strong> taak.<br />
In <strong>de</strong> maatschappij volgen <strong>de</strong> goe<strong>de</strong>ren<br />
en <strong>de</strong> arbeid <strong>de</strong> wet van vraag<br />
en aanbod. Als alles goed gaat komen<br />
zij ook zo op hun plaats. Het<br />
verschil is alleen, dat' <strong>in</strong> het eerste<br />
geval <strong>de</strong> mens bewust <strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />
han<strong>de</strong>n heeft genomen, <strong>in</strong> het twee<strong>de</strong><br />
geval een mechanisme — <strong>de</strong> ruil <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> vorm van han<strong>de</strong>l — wordt <strong>in</strong>geschakeld,<br />
dat wel eens blijkt eigen<br />
„wetten" te volgen, die <strong>de</strong> mens niet<br />
volledig beheerst.<br />
Het meest kenmerken<strong>de</strong> verschijnsel<br />
van <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse wijze van' behoeftenbevredig<strong>in</strong>g<br />
is wel dat <strong>de</strong>ze<br />
eigenlijk plaats v<strong>in</strong>dt via een omweg,<br />
n.l. <strong>de</strong> omweg v van het geld. Bijna al<br />
onze han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen, die wij <strong>in</strong> dit verband<br />
verrichten zijn niet direct gebaseerd<br />
op <strong>de</strong> goe<strong>de</strong>ren, waarme<strong>de</strong> wij<br />
onze behoeften kunnen bevredigen,<br />
maar op het geld, waarvoor wrj ons<br />
die goe<strong>de</strong>ren (of diensten) kunnen<br />
verschaffen.<br />
Ongetwijfeld heeft dit grote voor<strong>de</strong>len,<br />
omdat <strong>de</strong>ze wijze van behoef -<br />
houd<strong>in</strong>g, <strong>de</strong> vroonhoeve, <strong>de</strong> grote<br />
• kloostergemeenschappen, enz. Ook<br />
bij <strong>de</strong> primitieve volken zien wij he<strong>de</strong>n<br />
nog, vaak zeer ontwikkel<strong>de</strong>, vormen<br />
van een op voorzien<strong>in</strong>g met <strong>de</strong><br />
nodige gee<strong>de</strong>ren b<strong>in</strong>nen een ruimtelijk<br />
beperkte economische eenheid<br />
(b.v. <strong>de</strong> stam) gerichte economie.<br />
In al <strong>de</strong>ze gevallen was of is <strong>de</strong> behoeftenbevredig<strong>in</strong>g<br />
een gemeenschappelijke.<br />
Het economisch han<strong>de</strong>len<br />
is bij <strong>de</strong> „Bedarfsrfeckungswirtschaft"<br />
nooit gericht op bevredig<strong>in</strong>g<br />
van <strong>de</strong> behoeften van een enkel<strong>in</strong>g,<br />
maar van eeri gemeenschap. B<strong>in</strong>nen<br />
die gemeenschap <strong>de</strong> „gesloten<br />
huishoud<strong>in</strong>g" — v<strong>in</strong>dt geen ruil of<br />
han<strong>de</strong>l plaats, doch draagt ie<strong>de</strong>r bij<br />
tot <strong>de</strong> gezamenlijke behoeften, Naar<br />
buiten wor<strong>de</strong>n overschotten geruild<br />
of verhan<strong>de</strong>ld met an<strong>de</strong>re gemeenschappen<br />
of met reizen<strong>de</strong> kooplie<strong>de</strong>n,<br />
ter 'verkrijg<strong>in</strong>g van vreem<strong>de</strong><br />
producten.<br />
Met <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> ste<strong>de</strong>n<br />
werd <strong>de</strong> gesloten huishoud<strong>in</strong>g meer<br />
en meer opgelost en maakte, met<br />
toenemend gebruik van geld en toe-<br />
Groenten op <strong>de</strong> mestvaalt, een voorbeeld van een <strong>in</strong>dividualistisch gerichte<br />
oeconomie uit het verle<strong>de</strong>n, '(Foto A.P.-Archief.)<br />
tenbevredig<strong>in</strong>g ons vrij maakt van <strong>de</strong><br />
vele beperk<strong>in</strong>gen, die het economisch<br />
han<strong>de</strong>len zon<strong>de</strong>r geld ons zou opleggen.<br />
Wij zou<strong>de</strong>n dan immers tot<br />
directe .overeenstemm<strong>in</strong>g moeten komen<br />
met hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n an<strong>de</strong>re mensen,<br />
wier diensten wij behoeven. Wij zou<strong>de</strong>n<br />
het niet <strong>de</strong>n bakker eens moeten<br />
wor<strong>de</strong>n over <strong>de</strong> tegenprestatie, waarvoor<br />
hij ons brood zou willen afstaan<br />
en met <strong>de</strong>n slager en met <strong>de</strong>n melkboer<br />
en evenzo met vele an<strong>de</strong>ren.<br />
Kortom het leven, zoals wij<br />
dit he<strong>de</strong>n leven, op <strong>de</strong> huidige trap<br />
van beschav<strong>in</strong>g zou dan niet mogelijk<br />
zijn.<br />
De dienst, die het geld ons bewijst,<br />
is dus zeer groot, maar dit neemt<br />
niet weg, dat <strong>de</strong>ze ook gevaren <strong>in</strong><br />
zich bergt — nl. als wij vergeten, welke<br />
<strong>de</strong>ze dienst precies is, en <strong>de</strong><br />
waar<strong>de</strong> van het geld als gevolg daarvan<br />
gaan overschatten.<br />
•Hoewel het geld dus een zeer grote<br />
rol speelt <strong>in</strong> ons economisch leven,<br />
is het meest kenmerken<strong>de</strong> toch niet<br />
het bestaan en het gebruik van het<br />
geld. doch het feit „dat al onze economische<br />
han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gen geheel op het<br />
verkrijgen van geld zijn gericht. Dit<br />
han<strong>de</strong>len gaat dus niet orj <strong>de</strong> eerste<br />
plaats uit naar <strong>de</strong> goe<strong>de</strong>ren, die wij<br />
nodig hebben, maar naar <strong>de</strong> verdienste<br />
De economische wetenschap<br />
heeft daarvQor <strong>in</strong> <strong>de</strong> Duitse taal een<br />
goed woord: onze he<strong>de</strong>ndaagse behoeftenbevredig<strong>in</strong>g<br />
is een „Erioerbswirtsèhaft"<br />
(Erwerb = verdienste),<br />
<strong>in</strong> tegenstell<strong>in</strong>g, tot een direct op <strong>de</strong><br />
mid<strong>de</strong>len tot bevredig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> behoeften<br />
gerichte „Bedarfs<strong>de</strong>ckungswirtschaft"<br />
(Bedarf = behoefte).<br />
Deze direct op <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>len tot bevredig<strong>in</strong>g<br />
van <strong>de</strong> behoeften gerichte<br />
„Bedarfs<strong>de</strong>ckungswirtschaft" bestond<br />
vroeger .daar. waar het economisch<br />
han<strong>de</strong>len was gericht op <strong>de</strong> voorzien<strong>in</strong>g<br />
met <strong>de</strong> nodige goe<strong>de</strong>ren b<strong>in</strong>nen<br />
een bepaal<strong>de</strong>, naar buiten m<strong>in</strong> of<br />
meer afgesloten, huishoud<strong>in</strong>g. On<strong>de</strong>r<br />
an<strong>de</strong>ren was dit het geval bil &e<br />
nauw samenhangen<strong>de</strong> familiehuis-<br />
nemen<strong>de</strong> voortbreng<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> verkoop,<br />
<strong>de</strong> direct op <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>len tot<br />
bevredig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> behoeften gerichte<br />
„Bedarfs<strong>de</strong>ckungswirtschaft"<br />
gelei<strong>de</strong>lijk plaats voor <strong>de</strong> op verdienste<br />
gerichte. „Erwerbswirtschaft".<br />
Natuurlijk is met het bovenstaan<strong>de</strong><br />
een zeer <strong>in</strong>gewikkel<strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<br />
van <strong>de</strong> economische verhoud<strong>in</strong>gen<br />
sterk vereenvoudigd weergegeven.<br />
•Wanneer wij nu <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> boven beschreven<br />
systemen vergelijken, dan<br />
moeten wij ons daarbij dui<strong>de</strong>lijk voor<br />
ogen hou<strong>de</strong>n, dat he<strong>de</strong>n een vrije"<br />
keus tussen <strong>de</strong>ze bei<strong>de</strong> pnmogelijk<br />
is Historisch is <strong>de</strong> op directe voorzien<strong>in</strong>g<br />
gerichte ..Bedarfs<strong>de</strong>ckungswirtschaft"<br />
gebon<strong>de</strong>n aan een betrekkelijk<br />
kle<strong>in</strong>e, naar buiten m<strong>in</strong> of<br />
meer afgesloten * gemeenschap en<br />
móést <strong>de</strong>ze dan ook voor een an<strong>de</strong>r<br />
systeem plaats maken toen <strong>de</strong>ze gemeenschappen<br />
als zodanig wer<strong>de</strong>n<br />
opgelost of <strong>in</strong> elk geval b<strong>in</strong>nen het<br />
grotere geheel aan betekenis verloren.<br />
Vergelijken wij nu d° op voorzien<strong>in</strong>g<br />
en op verdienste gerichte behoeftenbevredig<strong>in</strong>g<br />
dan zien wij. dat <strong>de</strong><br />
laatste zich van dé eerste on<strong>de</strong>rscheidt<br />
door het feit. dat <strong>de</strong>ze. Individualistisch<br />
is.<br />
De op voorzien<strong>in</strong>g gerichte economie<br />
dien<strong>de</strong> altijd een gemeenschap,<br />
<strong>de</strong> op verdienste gerichte economie<br />
dient altijd op <strong>de</strong> eerste plaats <strong>de</strong>n<br />
enkel<strong>in</strong>g. Het gez<strong>in</strong> is hierbij vanzelfsprekend<br />
<strong>in</strong>begrepen, maar dit<br />
vormt <strong>in</strong> <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse economie<br />
geen gesloten eenheid, die op zich<br />
zelf kan bestaan.<br />
Het gehele economische han<strong>de</strong>len<br />
wordt bij <strong>de</strong> „Erwerbswirtschaft"<br />
geleid door -persoonlijke belangen<br />
en <strong>de</strong>ze overheersen dan ook<br />
steeds, wanneer zij geen tegenwicht<br />
v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>een,<br />
zooals b.v. ten tMe van <strong>de</strong> gil<strong>de</strong>n,<br />
toen <strong>de</strong>' persoonlijke 'belangen ook<br />
b<strong>in</strong>nen een ree-ls op verdienste srerichte<br />
econorr>'° on verschillen<strong>de</strong><br />
punten aan gemeenschappelijke (of<br />
gr oeps-) belangen on<strong>de</strong>rgeschikt wer<strong>de</strong>n<br />
gemaakt.<br />
Wij hebben er al eens eer<strong>de</strong>r op gewezen,<br />
dat, als alles goed gaat, ook<br />
bij sterk op <strong>de</strong> voorgrond tre<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />
persoonlijke belangen <strong>de</strong> gemeenschappelijke<br />
belangen kunnen wor<strong>de</strong>n<br />
gediend. Wie veel goe<strong>de</strong>ren wil<br />
hebben moet om te beg<strong>in</strong>nen trachten<br />
veel te verdienen en om veel te<br />
verdienen, moet hij veel voortbrengen<br />
of veel of waar<strong>de</strong>volle diensten<br />
bewijzen. Alleen brengt hij an<strong>de</strong>re<br />
goe<strong>de</strong>ren voort, dan waar zijn behoeften<br />
naar uitgaan en hij weet<br />
meestal niet voor wie hij die voortbrengt.<br />
Hij produceert „voor <strong>de</strong><br />
markt", zoals <strong>de</strong> massa <strong>de</strong>r onbeken<strong>de</strong><br />
kopers <strong>in</strong> <strong>de</strong> economie heet,<br />
en hij koopt als één van die massa<br />
onbeken<strong>de</strong> kopers w<strong>in</strong> an<strong>de</strong>ren, wat<br />
hij nodig heeft. Voorwaar<strong>de</strong> is daar-,<br />
bij, dat hij een gelijke waar<strong>de</strong> voortbrengt<br />
als hij terug kan krijgen, zodat<br />
een evenwicht aanwezig is.<br />
Als „alles goed gaat" schijnt dus <strong>de</strong><br />
op verdienste gerichte economie<br />
i<strong>de</strong>aal. Zij betekent een grote persoonlijke<br />
vrijheid, doordat zij <strong>de</strong> ecor<br />
nomische betrekk<strong>in</strong>gen voor een belangrijk<br />
<strong>de</strong>el vrij maakt van persoonlijke<br />
b<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen Geld verdienen<br />
kan men overal en voor geld kan<br />
men overal terecht Het is dan ook<br />
geen toeval, dat <strong>de</strong> hoogontwikkel<strong>de</strong><br />
„Erwerbswirtschaft", die samenvalt<br />
met het hoog ontwikkel<strong>de</strong> kapitalisme,<br />
<strong>in</strong> sterke mate economisch va<strong>de</strong>r -<br />
landsleos is.<br />
Zoals <strong>in</strong> het kle<strong>in</strong>, vallen ook <strong>in</strong> het<br />
groot het persoonlijk belang en het<br />
gemeenschappelijk belang een heel<br />
e<strong>in</strong>d samen, als „alles goed gaat".<br />
Maar als het niet goed gaat, ,<br />
ontpopt zich het egoïstische karakter<br />
van het kapitalistisch <strong>in</strong>dividualisme,<br />
dat persoonlijke verdienste<br />
en persoonlijke w<strong>in</strong>st als hoogste<br />
doel heeft. Het is nog niet zo heel<br />
lang gele<strong>de</strong>n, dat <strong>in</strong> Amerika het<br />
graan werd verbrand, terwijl zelfs <strong>de</strong><br />
landarbei<strong>de</strong>rs honger<strong>de</strong>n en ook bij<br />
ons is heel wat groente op <strong>de</strong> mesthoop<br />
terecht gekomen, waaraan <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> ste<strong>de</strong>n behoefte was.<br />
Op dit punt kwam <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividualistische,<br />
op <strong>de</strong> verdienste gerichte<br />
economie dui<strong>de</strong>lijk <strong>in</strong> bots<strong>in</strong>g met <strong>de</strong><br />
belangen van <strong>de</strong> gemeenschap.<br />
Als alles niet goed gaat, valt nog een<br />
twee<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rscheid op te merken<br />
tussen op voorzien<strong>in</strong>g en op verdienste<br />
gerichte economie.<br />
Terwijl <strong>de</strong> eerste leid<strong>in</strong>g veron<strong>de</strong>rstelt,<br />
krijgen bij <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> economische<br />
„wetten" als het ware een eigen<br />
leven. De economische wetenschap<br />
valt dan ook met <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<br />
van <strong>de</strong> „Erwerbswirtschaft" samen,<br />
omdat gelijk daarme<strong>de</strong> <strong>de</strong> behoefte<br />
ontstond <strong>de</strong>- schijïjbaar onafhankelijk<br />
van <strong>de</strong> mensen optre<strong>de</strong>n<strong>de</strong> economische<br />
verschijnselen te doorgron<strong>de</strong>n.<br />
Vraag en aanbod, prijzen, <strong>de</strong> waar<strong>de</strong><br />
van het geld, enz. schijnen zich herhaal<strong>de</strong>lijk<br />
aan <strong>de</strong> controle van <strong>de</strong><br />
mensen te onttrekken en zelfstandige<br />
factoren te wor<strong>de</strong>n, die ons meer<br />
beheersen, dan dat zij door ons beheerst<br />
wor<strong>de</strong>n. Zelfs <strong>de</strong> knapste<br />
theoretici zijn het over <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />
verschijnselen niet geheel eens<br />
en nog m<strong>in</strong><strong>de</strong>r over <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>len om<br />
<strong>de</strong>ze volledig <strong>de</strong> baas te wor<strong>de</strong>n.<br />
De vrijheid, die <strong>de</strong> op <strong>de</strong> verdienste<br />
gerichte economie <strong>de</strong> mensen bood.'is<br />
soms <strong>in</strong> zijn tegen<strong>de</strong>el omgeslagen.<br />
Wij zijn afhankelijk gewor<strong>de</strong>n van<br />
krachten, die ons niet altijd trouw<br />
dienen.<br />
Het socialisme zal -- hoe het overigens<br />
ook is georiënteerd - - ot> dit<br />
punt or<strong>de</strong>nend moeten optre<strong>de</strong>n<br />
Terug naar een systeem dat gebaseerd<br />
was op <strong>de</strong> ger<strong>in</strong>ge-omvang van<br />
<strong>de</strong> toenmalige economische eenhe<strong>de</strong>n,<br />
kunnen wij natuurlijk niet Maar wél<br />
zal ons economisch han<strong>de</strong>len zich <strong>in</strong><strong>de</strong><br />
toekomst méér dan voorheen moeten<br />
richten op <strong>de</strong> voorzien<strong>in</strong>g van<br />
het volk a}s geheel met <strong>de</strong> nodige<br />
goe<strong>de</strong>ren en dienste i. ook als >>et<br />
ongebrei<strong>de</strong>l<strong>de</strong> streven naar verdienste<br />
van <strong>de</strong>n enkp^no; daarMi beoerki'->»en<br />
zullen moeten wor<strong>de</strong>n opgelegd.