zomernummer - Remonstrantse Broederschap
zomernummer - Remonstrantse Broederschap
zomernummer - Remonstrantse Broederschap
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
emonstrants maandblad jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012<br />
Gast<br />
redacteur<br />
prof. dr.<br />
Marius van<br />
Leeuwen<br />
nitium
van de redactie<br />
Initium<br />
Deze zomer neemt professor dr. Th.M. (Marius) van<br />
Leeuwen afscheid als hoogleraar van het Remonstrants<br />
Seminarium. Twintig jaar lang leidde hij remonstrantse<br />
predikanten op en was hij geestelijk leidsman van de<br />
<strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong>. Graag besteedt de redactie<br />
aandacht aan Van Leeuwens emeritaat. We doen<br />
dat op een manier die bij ons past: we hebben Marius<br />
uitgenodigd als gastredacteur. U vindt in dit nummer<br />
artikelen over zaken die hij belangrijk en interessant<br />
vindt en interviews met mensen die hij graag aan het<br />
woord wil laten. Bij zijn emeritaat ontbreekt het hem<br />
niet aan ideeën. We konden er moeiteloos een dubbeldik<br />
nummer mee vullen.<br />
De titel, Initium, behoeft misschien enige toelichting.<br />
Het latijnse woord betekent ‘begin’. Marius’ emeritaat<br />
is een afsluiting, maar de nadruk in dit nummer zal niet<br />
liggen op wat er allemaal gebeurd en inmiddels verleden<br />
tijd is. De nadrukkelijke wens van Marius was om ons<br />
in dit nummer onder meer:<br />
3 Interview Marius<br />
6 Overweging<br />
8 Paul Klee<br />
10 Mijnke Bosman<br />
12 Paul Ricoeur<br />
14 Seminarium<br />
16 Arminius<br />
18 Oecumene<br />
in dit nummer te richten op alles wat er begonnen is<br />
en nog doorloopt, en op alles wat er nu begint en tot<br />
stand komt. Zijn hoogleraarschap als bouwsteen in de<br />
voortgaande opbouw van de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong>.<br />
In die geest wil hij u meenemen langs een aantal<br />
initiatieven uit ‘zijn’ periode die van betekenis zijn voor<br />
de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> en voor de kerk in het<br />
algemeen.<br />
Of zoals Huub Oosterhuis dicht (Tussentijds nr. 51):<br />
‘Blijf niet staren op wat vroeger was, sta niet stil in het<br />
verleden. Ik, zegt hij, ga iets nieuws beginnen, het is al<br />
b egonnen merk je het niet? •<br />
Bert Dicou<br />
Hoofdredacteur<br />
Het volgende nummer van AdRem<br />
verschijnt op 7 september.<br />
22 Verbinding met andere religies<br />
24 Geloof en cultuur in gesprek<br />
26 Liturgie<br />
30 Belijdenis 2006<br />
32 Levensverbintenissen<br />
36 Remonstrants jeugd- en jongerenwerk<br />
38 Diaconie<br />
40 Arnold Schönberg<br />
colofon Redactie: Sigrid Coenradie, Bert Dicou (hoofdredacteur), Joan van Esveld, Martijn Junte, Michel Peters (eindredacteur), Lilian Roos en Carolien Sieverink. Redactieadres:<br />
AdRem, p/a Nieuwegracht 27 a, 3512 LC Utrecht, tel. 030 2316970, adrem@remonstranten.org Administratie (adreswijzigingen en andere mutaties): info@remonstranten.<br />
org, of via boven staand redactie adres. ING 4088342 t.n.v. AdRem Utrecht Website: www.remonstranten.org Kosten: gratis voor remonstranten, 30,- euro per jaar voor nietremonstranten.<br />
Advertentiewerving: Eric Zinger, 026 3333181, ericzinger@kpnmail.nl, tarieven op aanvraag verkrijgbaar. Uitgave: Boekencentrum Uitgevers Ontwerp: Marjorie<br />
Specht, www.ontwerpkantoor.nl Druk: Koninklijke BDU Barneveld ISSN 0925-238X © Niets uit deze uitgave mag worden overgenomen zonder voorafgaande toestemming<br />
van de redactie.
interview Marius<br />
‘Wij zijn interessanter dan<br />
onze omvang doet vermoeden’<br />
Predikanten verkleden zich voor de foto op pagina 14 (januari 2009).<br />
Kun je om te beginnen iets zeggen over je loopbaan bij<br />
de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong>? ‘Ik begon in 1978 als<br />
een echte rode dominee in Lochem-Zutphen. Ik kwam uit<br />
het vormingswerk. In mijn studen tentijd ging ik demonstrerend<br />
de straat op. Dat nam ik allemaal mee de kerk in.<br />
Daar school het gevaar in van politiek bedrijven op de kansel,<br />
maar het werd nooit partijpolitiek. Gedurende mijn tijd<br />
als predikant in Utrecht is het allemaal wat geluwd. Maar<br />
nadat ik in 1993 als hoogleraar begon, ben ik die betrokkenheid<br />
wel gaan missen.’<br />
Als je nu op de drempel van het emeritaat terugkijkt,<br />
welke hoogtepunten zijn je dan in het bijzonder bijgebleven?<br />
‘Een van de hoogtepunten van mijn predikantsperiode<br />
was het gemeentecontact met de DDR. Met een<br />
groep jongeren maakten we in Dresden de val van Honecker<br />
mee. We waren in de Kreuzkirche terwijl de demonstraties<br />
om de kerk golfden. Daar heb ik heel veel bewondering<br />
gekregen voor mensen die in zo’n situatie in het openbaar<br />
voor hun mening durfden uit te komen. Andere hoogtepunten<br />
waren de twee keer dat ik afgevaardigde was naar de<br />
Assemblee van de Wereldraad van Kerken in Harare en in<br />
Porto Alegre. Dat was zeer leerzaam en inspirerend, al was<br />
het maar omdat je zag wat mensen als Tutu, Mandela, en<br />
Rowan Williams in de kerk teweeg kunnen brengen.’<br />
Initium<br />
‘Een interview over de toekomst? Van de mensheid? Ik heb geen glazen bol hoor!’ Zo wordt AdRem ontvangen<br />
op het Seminarium door de professor. Gelukkig heeft hij toch het nodige te zeggen. Over zijn passie voor<br />
oecumene. Over de kansen van de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong>. Het leverde een optimistische schets op<br />
van de mogelijkheden van de remonstranten om ook in de toekomst een rol van betekenis te blijven spelen.<br />
En als je vooruit kijkt? ‘Mijn vrouw zei van de week nog:<br />
‘Jij gaat toch wel wat blijmoediger over de streep dan je<br />
vader.’ Mijn vader leed echt onder de cesuur van de jaren<br />
‘60. Hij was de laatste jaren van zijn predikantschap<br />
buitengewoon somber over de toekomst en ried mij sterk<br />
af om predikant te worden. Dat lag misschien ook aan de<br />
Amsterdamse situatie. Daar ging het wel vreselijk snel.<br />
Hij had plannen gemaakt voor een vrijzinnig centrum in<br />
de Bijlmer. Dat viel allemaal plat op de grond. Zo somber<br />
als hij ben ik niet.’<br />
Zou jij dan nu jouw zoon wel aanbevelen predikant te<br />
worden? ‘Ja. Waarom niet? Wat dat betreft ben ik<br />
misschien een rasoptimist of een naïeveling. Er is<br />
steeds plek geweest voor de remonstranten. Het was<br />
zinvol dat we er waren. Er is wat dat betreft nog toekomst<br />
voor ons.’<br />
Welk beeld heb je van de toekomst van de kerk?<br />
‘Kerken zijn in een minderheidspositie gekomen. Veel<br />
mensen leven heel best zonder geloof en zonder kerk.<br />
Je kunt niet volhouden dat mensen een onvolkomen leven<br />
leiden of het geluk ontberen wanneer ze niet geloven.<br />
Dat blijkt heel goed zonder te kunnen. Toch zullen er<br />
altijd wel mensen op een religieuze manier naar het leven<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 3
kijken en de waarde van de christelijke traditie inzien of<br />
daarnaar op zoek gaan. Het zal dus wel blijven voortbestaan,<br />
maar als een optie, niet als een levensnoodzaak.’<br />
Maakt de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> in die context<br />
een kans? ‘In die context is er juist voor de remonstranten<br />
een plaats. Aan de ene kant zie je dat het geloof nog<br />
aantrekkelijk blijkt te zijn in een orthodoxe of evangelicale<br />
gedaante. Maar er is ook een gematigder vorm, zichzelf<br />
meer relativerend, daar horen wij remonstranten bij. Ik<br />
denk dat die vorm voor veel mensen aantrekkelijk is. Het<br />
is ook nodig dat mensen blijven experimenteren met een<br />
vrijzinnige variant van geloven. Dat ze erop hameren dat<br />
het christelijk geloof veel waarde heeft. Niet objectief bewijsbaar.<br />
Niet dat je meteen iedereen ertoe moet bekeren,<br />
maar als een belangrijke levensoriëntatie.’<br />
Kun je aangeven wat kenmerkend is voor die levensoriëntatie?<br />
‘Voor mij komt het neer op vrijzinnigheid.<br />
Dat betekent dat niemand de hele waarheid heeft. Er is<br />
een kathedraal van het christelijk gedachtegoed, maar<br />
niet in de zin van geloofsartikelen die je allemaal moet<br />
geloven. De een wordt gefascineerd door dit element, de<br />
ander door dat element. Het zijn allemaal fragmenten<br />
en daar leven we bij. Daar laat je elkaar ook vrij in. Dat<br />
is voor mij remonstrants geloven. Het heeft niet een<br />
substantie die helder omschreven kan worden, eerder<br />
misschien een bepaalde manier van omgaan met waarheid<br />
en waarheidsclaims.’<br />
Welk aspect van dit gedachtengoed maakt dat je zo optimistisch<br />
bent over de toekomst van de <strong>Remonstrantse</strong><br />
<strong>Broederschap</strong>? ‘Laagdrempeligheid is onze sterkte en<br />
onze zwakte. We stellen weinig eisen aan mensen. We<br />
kennen een open avondmaal. We hebben een uitnodigende<br />
geloofsbelijdenis. Die hoeven mensen niet te onderschrijven<br />
met hun handtekening of met hun bloed, het<br />
is een suggestie. Kijk eens op die manier naar de dingen.<br />
Die laagdrempeligheid heeft wel het gevaar in zich dat je<br />
alles maar mooi vindt en er geen kern meer is. Zo gaat<br />
het heen en weer. We gooien de deuren open en soms is<br />
er dan ineens het streven om de dingen bij de naam te<br />
noemen. Dan komt de belijdenis om de hoek kijken.’<br />
Kim Magnee, interim - voorzitter van de VVP, stelde in<br />
een interview in Trouw dat het niet erg is als de ‘gelabelde<br />
vrijzinnigheid’ verdwijnt. Er is in lokale gemeenten veel<br />
4 adrem remonstrants maandblad<br />
vrijzinnigheid te vinden. Betekent dit volgens jou dat de<br />
remonstranten uiteindelijk zullen opgaan in een groter<br />
verband? ‘Het hangt af van plaatselijke situaties. Wanneer<br />
er ergens een vrijzinnige PKN-gemeente is, kan ik<br />
me goed voorstellen dat remonstranten daar aansluiting<br />
vinden. Maar ik praat toch altijd vanuit de positie van een<br />
klein kerkje aan de rand van de grote kerk. De vrijzinnige<br />
geloofsvariant is deels binnen die grote kerk geïncorporeerd,<br />
maar er zijn toch mensen die hun kop stoten tegen<br />
de orthodoxie en dan een vluchtheuvel zoeken. Dan is het<br />
heel zinnig dat er ook een vrijzinnig kerkje is.’<br />
Hoe zie je de rol van de landelijke <strong>Remonstrantse</strong><br />
<strong>Broederschap</strong>? ‘De <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> heeft in<br />
de oecumene een nuttige relativerende rol. Zo brachten wij<br />
bij het project Doopverkenning in dat we ook leden hebben<br />
die niet gedoopt zijn. Volgens ons roept God mensen ook<br />
tot zich langs andere wegen dan via dat ritueel van de kerk.<br />
Dat is een zinnige inbreng. Ik heb wel eens ervoor gepleit<br />
om mensen die lid worden ook meteen maar te dopen, maar<br />
ik ben daar van bekeerd. Het is goed dat remonstranten,<br />
met de Quakers en het Leger des Heils, de koppeling tussen<br />
christen, lid van een kerk, en gedoopt zijn relativeren.<br />
Je noemde net al je afvaardiging naar de Assemblee van<br />
de Wereldraad van Kerken. Hebben de remonstranten<br />
Van links naar rechts: Kernwapendebat, vergadering op het Landelijk Bureau, doop en ondertekening dooperkenning 2012.<br />
daar ook die relativerende rol kunnen vervullen? ‘In de<br />
Wereldraad vervullen we natuurlijk een buitengewoon<br />
bescheiden rol. We zijn zo klein. We hebben ook geen<br />
duidelijke partners. We zijn daar een Nederlandse kerk,<br />
sterk verwant met de PKN. Allerlei andere verschillen<br />
vallen dan een beetje weg.’<br />
Kunnen we in die context een rol van betekenis spelen?<br />
‘Op een punt als homoseksualiteit kunnen we een belangrijke<br />
inbreng hebben. In Harare hebben de remonstranten<br />
het voortouw genomen om dat met de Nederlandse<br />
kerken op de agenda te zetten. In Porto Alegre stond dat<br />
opnieuw op de agenda. Daar kregen we er ontzettend van<br />
langs. Sommige Afrikaanse kerken vonden het openen<br />
van seksualiteit in de richting van homoseksualiteit ‘influisteringen<br />
van de duivel’. Daar valt nog heel wat strijd te<br />
leveren. Onze inbreng als Nederlandse kerken is een soort<br />
gematigdheid, maar dat is niet speciaal remonstrants.’<br />
Zijn er, als je nu terugkijkt op de afgelopen 35 jaar, dingen<br />
gebeurd waarvan je denkt dat ze bepalend zullen zijn
voor de toekomst van de kerk of van de remonstranten?<br />
‘De secularisatie is wel het belangrijkste. Er zijn niet<br />
minder gelovigen gekomen, maar de rol van de kerk in de<br />
samenleving is wel veranderd. Iets anders is de herordening<br />
van Europa. Daarmee zijn oude scheidslijnen tussen<br />
orthodoxie en westers christelijk Europa weer bloot komen<br />
te liggen. Ik denk dat we daar nog wel een generatie<br />
mee bezig zijn om dat te verwerken. Maar wat beslist<br />
veranderd is in de afgelopen 35 jaar is de interreligieuze<br />
ontmoeting. Dat heb ik nooit voorzien.’<br />
Wat is de positie van de kerk in die ontmoeting?<br />
‘Godsdienstige stromingen zoeken elkaar op omdat ze<br />
allemaal in een minderheidspositie zitten. Je belijdt<br />
allemaal zoiets geks als dat er iets te geloven valt buiten<br />
de zichtbare werkelijkheid. In discussies over besnijdenis<br />
en ritueel slachten zeggen kerken in een eerste reflex<br />
dat de staat zich er niet teveel mee moet bemoeien omdat<br />
er vrijheid van godsdienst is. Hoe ver je in deze discussies<br />
over de legitimiteit van heel oude gebruiken kunt gaan,<br />
weet ik niet. Als het gaat over het ombrengen van dieren<br />
kom je natuurlijk wel aan de grenzen van wat tolerabel is.<br />
Hier moeten de kerken goed nadenken wat hun positie is.’<br />
Je noemt nu een aantal grootschalige ontwikkelingen.<br />
Aan welke ontwikkelingen binnen de <strong>Remonstrantse</strong><br />
<strong>Broederschap</strong> denk je? ‘Er zijn twee landmarks: de<br />
kerkordewijziging van 1989, waardoor het inzegenen van<br />
levensverbintenissen mogelijk werd, en de belijdenis van<br />
2006. Dat zijn voor mij de twee belangrijkste momenten.’<br />
Het valt me op dat je het niet meegaan in het Samen op<br />
Weg - proces en het ontstaan van de PKN niet noemt?<br />
‘Dat speelde toen ik hier in Leiden begon. Net als bij de<br />
doop moet ik zeggen dat ik een beetje terugbekeerd ben.<br />
Als hoogleraar voelde ik er veel voor om mee te gaan met<br />
de SoW-kerken. Nu denk ik dat we niet echt gelukkig<br />
zouden zijn geworden. We waren vermalen. Dat is niet<br />
erg als het een hele levendige kerk had opgeleverd, maar<br />
het is een heel moeizaam gebeuren. Maar als je naar de<br />
toekomst kijkt, naar 2019, de Dordtse Synode, denk ik,<br />
zou dat niet een mooi moment zijn dat we zeggen: Klop,<br />
klop, klop, hier zijn we.’<br />
Welk belang zouden de andere kerken hebben om de<br />
remonstranten erbij te betrekken? ‘In de oecumenerapporten<br />
van de PKN staat heel duidelijk: openingen maken<br />
naar pinkstergroepen en gereformeerden, maar dan ook<br />
naar links, naar de remonstranten. We zijn heel klein,<br />
maar we zijn toch interessanter voor anderen dan onze<br />
kleinheid doet vermoeden.’<br />
Dat klinkt zelfverzekerd. Past dat wel bij die bescheiden<br />
remonstranten? ‘Toen ik begon zaten we erg in onze<br />
schulp. We deden wel mee aan allerlei grote dingen, maar<br />
dachten nogal minnetjes over onszelf. Die bescheidenheid<br />
hebben we afgeworpen. De gedachte is nu: we zijn klein<br />
maar fijn. Beweeglijk. We kunnen een voortrekkersrol<br />
vervullen. Het PR-beleid van Tom Mikkers, onze algemeen<br />
secretaris, hoort daar helemaal bij. Hij laat zich niet afschrikken<br />
door de kleinheid. Hij gaat heel eigenwijs met zijn neus<br />
vooraan zitten. Dat is strategie, maar er is ook meer zelfvertrouwen.<br />
Dat is echt veranderd de afgelopen jaren.’<br />
Waar komt dat vandaan? ‘Dat weet ik niet. Er is natuurlijk<br />
ontzettend veel aan het schuiven. Als je de EO ziet.<br />
De uitzendingen voor televisie. Daar waren ze dertig jaar<br />
geleden voor gekielhaald. Kennelijk is er bij ons ook iets<br />
aan de gang.’<br />
Je gaf net aan niet over een glazen bol te beschikken.<br />
Zou je als afsluiting niet toch een poging willen wagen<br />
te voorspellen waar het er in de komende jaren op aan<br />
<strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> | Nieuwegracht 27a | 3512 LC Utrecht | 030 2316970 | info@remonstranten.org | www.remonstranten.org<br />
Remonstranten online... De meeste informatie over de Remonstranten vind je op www.remonstranten.org. In 2009 won deze website de Zilveren Webfishaward.<br />
De Webfish Award wordt jaarlijks uitgereikt aan de beste christelijke bijdrage op het internet binnen het Nederlandse taalgebied.<br />
Daarnaast kun je over de Remonstranten lezen op wikipedia. Ook zijn er groepen voor remonstranten op hyves, linkedin en facebook.<br />
En wil je weten waar je Remonstranten kunt vinden in Nederland, op de website vind je een overzichtskaart met gegevens van alle remonstrantse gemeenten.<br />
Initium<br />
Remonstranten geloven dat de waarheid vele gezichten heeft.<br />
Daarom pleiten zij al bijna 400 jaar voor vrijheid en verdraagzaamheid.<br />
Debat over De Vrije Wil in Leiden, Arminiuscongres 2009, presentatie van de glossy Arminius en brochure van de remonstranten.<br />
komt? ‘Ik denk dat we een aantal dingen serieuzer<br />
moeten nemen, willen we gezamenlijk overleven als<br />
mensheid. Dan denk ik dus echt dat het er op aan gaat<br />
komen in de komende eeuw. Het punt van de duurzaamheid,<br />
van de overbevolking, van de grondstoffen, energie,<br />
dat worden enorme uitdagingen. Ik denk dat we als kerken<br />
weer terug moeten naar het project uit de tijd van het<br />
conciliair proces: de nieuwe levensstijl. We weten gewoon<br />
dat, als de hele wereldbevolking op de voet gaat leven die<br />
wij hebben, dat het einde is. Dan krijg je een enorme strijd<br />
om het welvaartspeil vast te houden of we moeten een<br />
beetje terug. Dat zit er om een andere reden ook wel aan<br />
te komen met het instorten van de economie, maar het<br />
zal wel moeten. Dat heeft voor mij dus veel met geloven<br />
te maken, met verantwoordelijkheid voor de schepping<br />
en met de verantwoordelijkheid om de levenskansen te<br />
vergroten voor komende generaties. Dat wordt de grote<br />
uitdaging voor religies. Überhaupt voor alle mensen.’ •<br />
Martijn Junte<br />
Predikant in de remonstrantse gemeente Eindhoven<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 5<br />
voor een vrij en verdraagzaam christendom
overweging<br />
De gelijkenis van<br />
de verloren zoon<br />
Toen ik als kind voor het eerst de gelijkenis van de verloren zoon hoorde, vielen mij twee dingen op. In de<br />
eerste plaats dat er gezegd werd dat de jongste zoon ‘begeerde zijn buik te vullen met de schillen, die de<br />
varkens aten’, gevolgd door de opmerking: ‘doch niemand gaf ze hem.’ Ik dacht: ‘Maar als hij de varkenshoeder<br />
is, waarom néémt hij dan niet gewoon van die schillen?’ Die vraag was begrijpelijk, maar onzinnig.<br />
Er wil alleen maar mee gezegd zijn dat hij niets te eten had, zelfs de varkens hadden het nog beter dan hij<br />
– een heel gewone overdrijving. Het tweede dat me opviel was de terechtwijzing van de oudste zoon. Had<br />
die niet een beetje gelijk, toen hij zich beklaagde over de voorkeursbehandeling van zijn losbandige broer?<br />
Ook dat is geen goede vraag, zoals ik hier wil betogen.<br />
Gelijkenissen ‘Gelijkenis’ is een Nederlands woord<br />
dat in onbruik is geraakt, behalve in toepassing op de<br />
verhaaltjes die in de bijbel aan Jezus worden toeschreven.<br />
Het hedendaagse equivalent is ‘vergelijking.’ Meer dan<br />
dat is het ook niet: een vergelijking. Het enige dat je moet<br />
weten en juist dat is in de evangeliën niet altijd aanstonds<br />
duidelijk is wat er precies met wat wordt vergeleken.<br />
Belangrijk is hoe dan ook dat de lezer begrijpt dat een<br />
gelijkenis niet op zichzelf staat. Het is geen verhaal dat<br />
in zichzelf een bepaalde wijsheid of waarheid bevat, maar<br />
een verhaal dat iets duidelijk maakt over iets anders. De<br />
figuren die erin voorkomen zijn geen echte mensen,<br />
maar typeringen van gedrag in een bepaalde situatie.<br />
Toch hebben we bijna van nature de neiging om het<br />
verhaaltje, de gelijkenis, op zichzelf te gaan beschouwen,<br />
en er, ook los van het punt van vergelijking, diepere<br />
betekenis in te zoeken. Dat leidt onvermijdelijk tot onbeantwoordbare<br />
vragen. Als eenmaal de vergelijking is<br />
gemaakt, is het verhaal klaar—meer betekenis is er niet.<br />
De blijdschap De gelijkenis van de verloren zoon is de<br />
derde in een reeks, die alle illustraties bieden van de irrationele,<br />
maar reële blijdschap over iets wat teruggevonden<br />
wordt. Als een schaap van de kudde is afgedwaald,<br />
laat de herder negenennegentig schapen achter om dat<br />
ene te zoeken. Als hij het gevonden heeft, nodigt hij familie<br />
en vrienden uit om het te vieren. Als een vrouw tien<br />
drachmen heeft en er een verliest, houdt ze een feest als<br />
ze die ene na veel moeite heeft teruggevonden. En als een<br />
vader een van zijn beide zoons kwijtraakt, viert hij, wanneer<br />
die zoon weer terugkeert, een feest als nooit tevoren.<br />
Ook de gelijkenis van de verloren zoon brengt, als derde<br />
in de reeks, blijdschap tot uitdrukking. De verloren zoon<br />
is bij uitstek een zondaar, die uit louter egoïsme een fortuin<br />
heeft verbrast met een liederlijk leven. Maar hij toont<br />
6 adrem remonstrants maandblad<br />
ook berouw, en vraagt niet om vergeving, maar slechts<br />
om een eerloos bestaan te mogen leiden temidden van de<br />
dagloners van zijn vader. Natuurlijk is die vader blij, en<br />
we kunnen ons allemaal levendig voorstellen dat hij een<br />
groot banket aanricht. Maar in dit geval is de blijdschap<br />
niet het einde van het verhaal. Er is een vervolg: de oudste<br />
zoon is helemaal niet blij met de terugkeer van zijn broer,<br />
en beklaagt zich bij zijn vader over diens vreugde om de<br />
bekeerde zondaar.<br />
De terechtwijzing van de oudste zoon Volgens mij<br />
voelt ieder die de gelijkenis van de verloren zoon kent<br />
mee met de oudste zoon. Natuurlijk, de blijdschap van de<br />
vader begrijpen we, maar iets in ons protesteert mee met<br />
de verongelijktheid van de brave zoon—al was het alleen<br />
maar, omdat we ons als nette en fatsoenlijke mensen ook<br />
het makkelijkst met de brave zoon kunnen identificeren.<br />
Wat is precies zijn bezwaar? Hij zegt: ‘Al jarenlang werk<br />
ik voor u en nooit ben ik u ongehoorzaam geweest als u<br />
mij iets opdroeg, en u hebt mij zelfs nooit een geitenbokje<br />
gegeven om met mijn vrienden feest te vieren. Maar nu<br />
die zoon van u is thuisgekomen die uw vermogen heeft<br />
verkwanseld aan de hoeren, hebt u voor hem het gemeste<br />
kalf geslacht.’ Met andere woorden: hij heeft weinig<br />
waardering voor het gedrag van zijn broer, maar zijn<br />
verwijt geldt hun vader. De vader handelt in zijn ogen<br />
onrechtvaardig door de jongste zoon beter te behandelen<br />
dan hemzelf.<br />
Maar is het waar dat de vader de jongste beter behandelt?<br />
Volgens de vader niet: ‘Mijn jongen, jij bent altijd bij me,<br />
en alles wat van mij is, is van jou. Maar we konden toch<br />
niet anders dan feestvieren en blij zijn, want je broer was<br />
dood en is weer tot leven gekomen. Hij was verloren en is<br />
teruggevonden.’<br />
Er is geen sprake van dat de jongste meer krijgt dan de<br />
oudste: ‘Alles wat van mij is, is van jou.’ Wel is de jongste
(LUCAS 15:11-32)<br />
de oorzaak van de blijdschap van de vader, en is zijn<br />
terugkomst reden tot een feest. Dat is onmiddellijk inzichtelijk<br />
en behoeft geen verklaring. De vraag moet dan<br />
vervolgens niet zijn waarom er voor de oudste nooit een<br />
partijtje is georganiseerd, maar waarom de oudste niet<br />
even blij is als zijn vader. De vader zegt niet: ‘Mijn zoon<br />
was dood en is weer tot leven gekomen,’ maar: ‘Je broer,<br />
jouw broer, was dood en is weer tot leven gekomen.’ De<br />
oudste heeft niets verloren, zijn erfdeel noch de genegenheid<br />
van zijn vader – waarom is hij eigenlijk niet blij om<br />
zijn broer?<br />
De vergelijking Deze gelijkenissen worden verteld<br />
naar aanleiding van de aanmerkingen die schriftgeleerden<br />
en farizeeën hadden op de omgang van Jezus met tollenaars<br />
en zondaars. Ze moeten illustreren dat de blijdschap<br />
in de hemel om de bekering van zondaars groter is dan<br />
de woede om hun overtredingen. Ze verklaren niet alleen<br />
waarom Jezus met zondaars omging, maar ook waarom<br />
de reactie van de geleerden daarop misschien voorstelbaar,<br />
maar toch niet juist is.<br />
Toen ik Marius van Leeuwen vroeg wat zijn favoriete<br />
gelijkenis was, zei hij: ‘Die van de twee verloren zonen.’<br />
Zo had ik het nog nooit bekeken, en dit stukje is de neer-<br />
Initium<br />
De terugkomst van de<br />
verloren zoon (1956).<br />
Keramisch paneel van<br />
Piet Schoenmakers,<br />
pastorie kerk Beesel.<br />
slag van mijn gedachten daarover. Is die oudste zoon óók<br />
een verloren zoon, of misschien wel de verloren zoon bij<br />
uitstek? Het is verleidelijk om daarover door te denken,<br />
maar toch denk ik dat dat niet de bedoeling is. Het zou<br />
een voorbeeld zijn van doorvragen, terwijl het verhaal in<br />
werkelijkheid ophoudt en in al zijn kortheid zijn functie<br />
van vergelijking heeft vervuld.<br />
Je kunt hele romans bij elkaar bedenken over het vervolg,<br />
en dat is vast ook wel gebeurd. Is het tussen beide broers<br />
nog goed gekomen? En tussen de oudste en zijn vader?<br />
Is de jongste eindelijk braaf geworden? Is er ooit nog een<br />
feest voor de oudste georganiseerd? En zo ja, was dat een<br />
leuk feest? In mijn fantasie allemaal niet, maar daar gaat<br />
het kennelijk niet om.<br />
De nadruk ligt in het verhaal op het gegeven dat de oudste<br />
zoon niets verliest bij de vreugde om de jongste: nette<br />
mensen verliezen niets als zondaars iets winnen door<br />
vergeving te ontvangen. Zeker, als iedereen er maar op<br />
los zou leven, dan zou het einde ver te zoeken zijn. Maar<br />
zo zijn nette mensen nu eenmaal niet. Gelukkig niet. •<br />
Johannes Magliano Tromp<br />
Hoofddocent voor het Vroege Jodendom op het Instituut<br />
Godsdienstwetenschappen in Leiden<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 7
paul Klee<br />
DE KUnSTEnAAR AlS TWEEDE ScHEppER<br />
In mijn gymnasiumtijd werd moderne kunst mijn passie en vereerde ik paul Klee als mijn grote held. Mijn<br />
weekgeld ging goeddeels op aan reproducties van mijn idolen: Marc, Kandinsky, Feininger en Malevitsch.<br />
Maar van paul Klee had ik zelfs een aparte map met plaatjes, die zijn hele ontwikkeling als kunstenaar<br />
documenteerde.<br />
Elke zomer mocht ik tijdens de wandelvakantie in<br />
Graubünden één dagje in de Paul Klee Stiftung in Bern<br />
zitten om grafiek van mijn grote meester te bekijken.<br />
Min of meer bij toeval ontdekte ik daar een tekening,<br />
waarmee Klee als docent aan het Bauhaus zijn plaats als<br />
kunstenaar in de wereld verduidelijkte (pag. 9, rechts).<br />
‘Wege des Naturstudiums’ heette het opstel dat uitloopt op<br />
dit getekende schema. Het begint met een vaststelling als<br />
een klaroenstoot: ‘Die Zweisprache mit der Natur bleibt für<br />
den Künstler conditio sine qua non. Der Künstler ist Mensch,<br />
selber Natur und ein Stück Natur im Raume der Natur’.<br />
Kunstwerk als natuur Het schema aan het slot,<br />
waarmee Klee beeldend toont wat hij bedoelt, is voor<br />
mij jaren lang de beste introductie tot moderne kunst<br />
8 adrem remonstrants maandblad<br />
gebleven. Klee zegt: ‘Der heutige Künstler ist mehr als<br />
verfeinerte Kamera, er ist komplizierter, reicher und<br />
raumlicher. Er ist Geschöpf auf der Erde und Geschöpf<br />
innerhalb des ganzen…’ Een kunstenaar beschikt over autonome<br />
beeldende middelen als lijnen, kleuren, vlakken.<br />
Maar als hij daarmee bezig is gaan als vanzelf associaties<br />
met de zichtbare werkelijkheid een rol spelen. Je tekent<br />
een lijn en je ziet een groeiproces. De contour eromheen<br />
suggereert een blad, de lijnen betekenen de nervatuur.<br />
Zo ontstaat een kunstwerk parallel aan de natuur. Het is<br />
een intuïtief proces. De kunstenaar wordt via de ‘optischphysischen<br />
Wege der Erscheinung das Ich zu gefühlsmäszigen<br />
Schlüssen angereizt, die, je nach der eingeschlagen<br />
Richtung, mehr oder weniger vielverzweigt, den<br />
Erscheinungseindruck zu funktioneller Verinnerlichung
Initium<br />
DooR HEt SCHEMA GING IK DE oNtwIKKELING IN HEt<br />
oEUVRE VAN PAUL KLEE ZIEN ALS EEN FAScInEREnDE<br />
OnTDEKKInGSREIS<br />
Linker pagina: Paul Klee, Ad Parnassum, 125 x 100 cm,<br />
Kunstmuseum Basel, boven: detail, rechts: Paul Klee,<br />
schema ‘Wege des Naturstudiums’. Bauhausverlag<br />
Weimar/München, 1923<br />
steigern können’. Het kunstwerk is het van tevoren onvoorspelbare<br />
resultaat van een scheppingsproces, waarin<br />
‘irdische Verwürzelung’ en ‘kosmische Gemeinsamkeit’<br />
zichtbaar worden. Het is een ‘Synthese von aüszerem<br />
Sehen und innerem Schauen’. Het wordt geboren, niet<br />
gemaakt. Wanneer het ter wereld is gekomen, moet het,<br />
zoals Klee zegt, gedoopt worden. Het krijgt een titel, die<br />
het kunstwerk op een poëtische manier verankert in de<br />
wereld van zichtbaarheden.<br />
Die gedachte was niet nieuw. We komen hem herhaaldelijk<br />
tegen in de Duitse romantiek. Caspar David Friedrich<br />
bijvoorbeeld schrijft in 1808: ‘Der Maler soll nicht bloss<br />
malen, was er vor sich sieht, sondern auch was er in sich<br />
sieht’. Maar geen kunstenaar voor Paul Klee had daar de<br />
conclusie uit getrokken, dat de beeldende werkzaamheid<br />
van de kunstenaar fundamenteel zou moeten veranderen,<br />
zodat er een nieuwe ruimte ontstaat, die moet worden<br />
geëxploreerd. Door dat getekende schema ging ik de<br />
ontwikkeling in het oeuvre van Paul Klee zien als een<br />
fascinerende ontdekkingsreis.<br />
Ravenna In het kunstmuseum in Basel bevindt zich<br />
een schilderij van Paul Klee, dat heel geschikt is om<br />
duidelijk te maken op welke manier de zichtbare werkelijkheid<br />
– ‘der Erscheinungseindruk’ – in het scheppingsproces<br />
wordt geïntensiveerd tot ‘funktioneller Verinnerlichung’.<br />
In 1932 heeft Paul Klee een bezoek gebracht aan<br />
de mozaïeken van Ravenna. Hij is diep onder de indruk<br />
van de werking van het licht van deze kunstwerken.<br />
Van het gouden schijnsel dat uitgaat van mozaïeken.<br />
Het herinnert hem aan het effect van sommige pointillistische<br />
schilderijen. Hij begint met stevige kleurvakjes<br />
in een kleurige bedding (pag. 9 links). Zo ontstaat een<br />
wonderbaarlijk beeld van hemelse transparantie. Van<br />
Hemel naar Paradijs naar ‘Zauberberg’, die hij Parnassus<br />
gedoopt heeft en in die berg van de kunsten ontdekt hij<br />
een soort hemelpoort (pag.8). Een massieve zon contrasteert<br />
met de doorschijnende wereld en versterkt tegelijkertijd<br />
het landschappelijke ervan. Klee schrijft aan het<br />
eind van zijn essay ‘Wege des Naturstudiums’: ‘Er (Der<br />
Kunstler) schaft dann ein Werk, oder er beteiligt sich am<br />
Erschaffen von Werken, die ein Gleichnis zum Werke<br />
Gottes sind’. Dat schema bakent als het ware een nieuw<br />
werkveld af van een nieuwe tijd voor de kunstenaar: hij is<br />
niet meer en niet minder dan een nieuwe schepper. •<br />
Henk van Os<br />
Professor ‘Kunst en Samenleving’<br />
aan de Universiteit van Amsterdam<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 9
mijnke Bosman<br />
Van oude tijden<br />
DE DINGEN DIE VooRBIJ GAAN<br />
Mijnke Bosman mag in dit speciale nummer voor Marius van leeuwen niet ontbreken. Zij was van 1989<br />
tot 2007 algemeen secretaris van de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> en heeft dus bijna twee decennia met<br />
Marius samengewerkt, onder meer in de commissie tot de Zaken en het Moderamen. na enig aandringen<br />
heeft ze er toch wel plezier in om enkele hoogtepunten uit die periode naar boven te halen. ‘Er is eigenlijk<br />
best veel gebeurd’, zegt ze als ze eenmaal op dreef is.<br />
In september 1992 is Marius door een extra Algemene<br />
Vergadering benoemd als hoogleraar. Daar was wel een en<br />
ander aan vooraf gegaan. Tijdens een tweedaagse AV van<br />
Bestuur in Amsterdam, ook in 1992, is uitvoerig gediscussieerd<br />
over de organisatiestructuur van het Seminarium.<br />
Daar is besloten om voor het eerst een coördinator bij het<br />
Seminarium aan te stellen. Zijn inaugurele rede hield<br />
Marius in 1994 over de relatie van de remonstranten tot<br />
het jodendom. In die tijd begon de trend al door te zetten<br />
dat er weinig jonge theologen aan het Seminarium studeerden.<br />
Er waren wel veel tweede kansers. Met enige regelmaat<br />
is er gesproken over de eisen die aan deze oudere<br />
studenten moesten worden gesteld en over de richting die<br />
het Seminarium in zou moeten slaan.<br />
Begintijd Uit de begintijd denk ik met veel plezier<br />
terug aan enkele bijeenkomsten die we organiseerden.<br />
In 1993 was er een AV van Beraad in Rotterdam, waar we<br />
de ruim 300 aanwezigen de stad in hebben gestuurd om<br />
‘gesprekken met de samenleving’ te voeren. Zij gingen<br />
bijvoorbeeld naar de politie, naar een theater en naar de<br />
krant. De vraag was steeds ‘wat verlangt de wereld van de<br />
kerk?’. Een bijzondere bijeenkomst! Bedenk dat internet<br />
en e-mail toen nog nauwelijks bestonden. Het landelijk<br />
bureau kreeg pas in de tweede helft van de jaren ’90 een<br />
internetaansluiting en in 1999 een website. Mede dankzij<br />
de automatisering konden we op ons kleine bureau de<br />
derde oecumenische Kerkendag in 1998 in Kampen<br />
organiseren, ook een leuke klus. Een hoogtepunt was het<br />
Remonstrantenfestival in 1994 ter ere van ons 375-jarig<br />
bestaan. In Wageningen op het universiteitsterrein<br />
kwamen zo’n 1400 remonstranten bijeen. Met busladingen<br />
tegelijk werden ze aangevoerd. Marius, Annegien<br />
Ochtman en een aantal cantorijen hebben daar een kleine<br />
opera over de remonstrantse predikant Sapma opgevoerd.<br />
Marius heeft bijzondere talenten op dit<br />
gebied. Hij is heel muzikaal en een verdienstelijke<br />
tekstschrijver. Ondertussen<br />
ging de ledendaling door. Daar moesten<br />
we iets aan doen. Er werd gepoogd om<br />
meer jongeren bij de remonstranten te<br />
betrekken. Er is stevig ingezet op het<br />
stimuleren van het jongeren- en studentenwerk.<br />
Christiane Berkvens, Henk<br />
10 adrem remonstrants maandblad<br />
van den Berg en Joost Röselaers kregen achtereenvolgens<br />
een aanstelling bij het landelijk bureau om gemeenten te<br />
ondersteunen bij het organiseren van activiteiten voor jongeren<br />
en studenten. In 1997 werd de jongerengemeente<br />
Arminius een officiële landelijke gemeente. Andere kerken<br />
waren geïnteresseerd in deze stap. De AV van 1999 besloot<br />
dat ook niet jongeren landelijk lid kunnen worden van de<br />
<strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong>. Gehoopt werd dat daarmee<br />
een nieuwe groep geïnteresseerden zou worden bereikt. Al<br />
eerder was de positie van de vrienden veranderd. In 1992<br />
is de nota Beter een goede vriend aangenomen in de AV<br />
van Bestuur. De rechten en plichten van vrienden werden<br />
uitgebreid. Eigenlijk bleef er maar één taak over die ze niet<br />
zouden kunnen vervullen. Om voorzitter van de Commissie<br />
tot de Zaken te worden, moet je lid zijn.<br />
politiek Kenmerkend voor de remonstranten is dat je<br />
zelf na mag denken. Op veranderingen in de samenleving<br />
wordt over het algemeen alert gereageerd. Soms leidde<br />
dat tot problemen zoals bij de discussies over de kernbewapening<br />
en over de apartheid in Zuid-Afrika. De politieke<br />
implicaties van deze onderwerpen riepen ook bij de<br />
remonstranten tegenstellingen op. Het kader was over<br />
het algemeen wat progressiever dan de leden. Daarom is<br />
de samenstelling van de AV van Bestuur gewijzigd. Het<br />
stemrecht voor commissies en voor alle predikanten werd<br />
afgeschaft. Het Convent van Predikanten kreeg het recht<br />
om een stemhebbende afvaardiging te sturen van zeven<br />
predikanten. De invloed van de gemeenten op het beleid<br />
is daardoor veel groter geworden. Na de discussie over de<br />
kernbewapening is er – zoals in veel kerken – een zekere<br />
aarzeling ontstaan om uitspraken als kerk te doen over<br />
zaken als bijvoorbeeld vrede en armoede. De gesprekken<br />
over deze vraagstukken gingen wel door maar leidden<br />
niet tot opzienbarende acties.<br />
Medisch-ethische tendensen in de samenleving<br />
werden opgepikt en bediscussieerd.<br />
Zo organiseerden we twee overvolle conferenties<br />
over de pil van Drion, met medewerking<br />
van prof. H.J. Heering en mr. Drion<br />
zelf (op de foto hiernaast). In 1994 kwam<br />
het homohuwelijk in de Tweede Kamer aan<br />
de orde. Wij hebben toen een brief gestuurd<br />
aan alle leden van de Tweede Kamer, waar-
Derde Oecumenische Kerkendag in Kampen (1998).<br />
van de teneur was: het is bevrijdend als homo’s dezelfde<br />
rechten krijgen als heteroparen. Dat hadden wij ervaren<br />
bij het inzegenen van levensverbintenissen van paren van<br />
gelijk geslacht. Een punt van discussie was de naam van<br />
de geloofsgemeenschap. Er is in de jaren ’90 geprobeerd<br />
de naam te veranderen. <strong>Broederschap</strong> was voor een aantal<br />
leden een niet vrouwvriendelijke en weinig uitnodigende<br />
naam. Al gauw bleek dat een voorstel voor het veranderen<br />
van de naam geen meerderheid zou krijgen. Wel is er een<br />
en ander ten goede gewijzigd. Toen ik aantrad in 1989<br />
werd de telefoon aangenomen met ‘<strong>Broederschap</strong>’. Dat<br />
werd Landelijk Bureau Remonstranten. Ook bij drukwerk<br />
wordt vaak de aanduiding Remonstranten gebruikt in<br />
plaats van <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong>.<br />
Belijdenis Na de eeuwwisseling kregen we de gesprekken<br />
over de belijdenis van 2006, die tot stand kwam<br />
op verzoek van het Convent van Predikanten. Drie jaar<br />
zijn we met de voorbereidingen bezig geweest. Er is met<br />
enthousiasme gediscussieerd in de gemeenten, er zijn<br />
boeken en een werkschrift over de ontwikkeling van de<br />
nieuwe belijdenis uitgegeven. Samen met Marius heb ik<br />
veel geïnvesteerd in de oecumene binnen de Raad van<br />
Kerken. Ik bewonderde Wim van der Zee om zijn durf en<br />
zijn gouden pen. Ook aan Ineke Bakker heb ik goede herinneringen,<br />
zij was meer iemand van overleg en het zoe-<br />
Initium<br />
ken naar de consensus. Lange tijd hebben we in die jaren<br />
overwogen om ons als remonstranten aan te sluiten bij<br />
de PKN. Ik was waarnemer namens de remonstranten bij<br />
het proces van vereniging. De meningen waren verdeeld,<br />
in de winter van ’92/’93 ben ik op wel 25 gemeenteavonden<br />
geweest om hierover te discussiëren. Uiteindelijk<br />
heeft een nipte meerderheid van de AV negatief besloten<br />
toEN IK AANtRAD IN 1989 wERD DE tELEfooN<br />
AANGENoMEN MEt ‘BROEDERScHAp’.<br />
over deelname aan wat toen nog Samen Op Weg heette.<br />
Ik was voorstander, met name vanwege de positie van de<br />
predikanten. Achteraf denk ik dat het misschien toch wel<br />
verstandig was om nee te zeggen. Kijk naar de lutheranen<br />
die binnen de PKN nog maar weinig profiel hebben!<br />
Ten slotte ons blad, het Remonstrants Weekblad. De<br />
CoZa vond eind jaren ’80 dat het goedkoper, leuker en<br />
anders moest. Het RW werd opgeheven en de redactie<br />
ontslagen. Dat leverde enorm veel protest en commotie<br />
op. Besloten werd om een nieuw blad uit te geven dat<br />
maandelijks zou gaan verschijnen. In 1990 zijn we gestart<br />
met AdRem. Johan Blaauw werd de eerste hoofdredacteur.<br />
Het aantal abonnees was direct aanzienlijk groter dan bij<br />
het RW. AdRem bestaat dus al weer 22 jaar. Nu gaat het<br />
blad naar alle leden en is het een glossy geworden. De<br />
remonstranten gaan nog altijd met hun tijd mee!’ •<br />
Michel Peters<br />
Coördinator communicatie bij de remonstranten<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 11
paul Ricoeur<br />
In 1981 verscheen de dissertatie van Marius van leeuwen: The Surplus of Meaning. Ontology<br />
and Eschatology in the Philosophy of Paul Ricoeur. In dit boek gaf Marius van leeuwen een<br />
weergave van het denken van de Franse filosoof paul Ricoeur. Initium, begin, is het thema van<br />
dit nummer van AdRem. Mij valt dan de gedachte in: wat als Marius van leeuwen opnieuw zijn<br />
dissertatie over Ricoeur zou schrijven? Zou hij dan nog steeds het denken van Ricoeur uitdrukken<br />
onder de noemer van een ‘surplus aan betekenis’?<br />
Het verlangen<br />
geboren<br />
Om die vraag te beantwoorden gaan we terug naar 1981.<br />
Het was in die tijd al een hele prestatie om het denken<br />
van Paul Ricoeur vanaf zijn vroegste werken tot aan<br />
zijn recente publicaties te volgen en te omvatten. Paul<br />
Ricoeur (1913-2005) is een denker geweest die zich liet<br />
bepalen door allerlei vragen die zich aandienden. In zijn<br />
vroege studietijd was dat bijvoorbeeld de vraag: wat moet<br />
het onbewuste domein van de menselijke geest, zoals<br />
door Freud blootgelegd, betekenen voor een rationele<br />
Franse reflexieve filosofie die zich vanaf Descartes heeft<br />
laten leiden door het adagium: ik denk, dus ik ben? En<br />
verder: wat kan de menselijke persoon nog betekenen, als<br />
er zo’n onmenselijke Eerste Wereldoorlog is geweest (Ricoeur<br />
was een oorlogswees) en de Spaanse burgeroorlog<br />
vragen stelt over persoon en massa?<br />
‘Ja’ tegen het leven Ricoeur ontwikkelde zich<br />
al snel tot een filosoof die openstond voor wat<br />
buiten zijn traditie op hem afkwam. Als krijgsgevangene<br />
in Duitsland in de Tweede Wereldoorlog<br />
verdiepte hij zich in Husserl, wiens fenomenologie<br />
hem een weg wees om de verschijnselen die<br />
zich aan de mens voordoen te doordenken.<br />
Met die filosofische bagage zette Ricoeur zich aan<br />
een meerdelig project, waarin hij de mogelijkheden<br />
en onmogelijkheden van de menselijke wil wenste<br />
te exploreren. Waarin is de mens vrij, wat kan hij<br />
willen en verlangen, wat zijn de diepste krachten die hem<br />
bepalen en beperken? Dat leidt tot een antropologie waarin<br />
de ‘feilbare mens’ wordt omschreven: L’homme faillible<br />
uit 1960. De mens loopt met zijn wil om<br />
het goede te doen voortdurend vast in zijn<br />
eigen feilbaarheid. Maar toch blijft een zinvol<br />
bestaan over. ‘De mens is de vreugde<br />
van het ‘ja’ in de droefheid van het eindige<br />
bestaan,’ schrijft Ricoeur. Ja zeggen tegen<br />
het leven, ondanks ellende, moedwillig<br />
kwaad of de pure ervaring van eindigheid.<br />
Het is een diepe overtuiging bij Ricoeur,<br />
die heel zijn filosofie doorademt. Kun je<br />
12 adrem remonstrants maandblad<br />
zo’n overtuiging filosofisch beargumenteren en<br />
doordenken? Voor Ricoeur is het een bestaanservaring<br />
die aan het filosoferen vooraf gaat. De<br />
filosofie kan op haar eigen wijze herhalen hoe er<br />
een tegoed is aan betekenis dat de schijnbare betekenisloosheid<br />
van het bestaan doet overstijgen.<br />
Die filosofische zoektocht krijgt voor Ricoeur<br />
een eigen accent wanneer hij ontdekt hoe verhalen<br />
en mythen een extra dimensie geven aan het<br />
doordenken van de menselijke mogelijkheden<br />
tot een zinvol bestaan. ‘Het symbool geeft te<br />
denken,’ schrijft Ricoeur in een ander boek uit 1960,<br />
La symbolique du mal. Symbolen, metaforen of verhalen<br />
zijn anders dan de strakke filosofische reflectie. Maar<br />
juist daardoor weten ze iets aan de filosofie mee te geven.<br />
In zijn boek uit 1981 heeft van Leeuwen nog net mee<br />
kunnen nemen hoe Ricoeur die hermeneutische bijdrage<br />
aan de filosofie, het interpreteren van talige uitdrukkingen<br />
en daarin een eigen vorm van nadenken zien,<br />
heeft uitgewerkt in een uitgebreide verkenning van<br />
metafoorgebruik en teksten. Steeds gaat het Ricoeur<br />
daarbij om het andere, dat wat pure filosofie zelf niet kan<br />
verwoorden en doordenken, maar waarin ze vanuit het<br />
vreemde en bevreemdende van menselijke taaluitingen
een wending meekrijgt. Metaforen die een zwaai<br />
aan het letterlijke geven die ‘eigenlijk’ helemaal<br />
niet kan; verhalen die met hun plots allerlei heterogene<br />
elementen en personages in een zinvol<br />
geheel plaatsen; teksten die betekenis krijgen<br />
juist omdat er geen directe band met een spreker<br />
is… De filosofie kan er zich volop aan laven.<br />
Openheid naar het andere Marius van Leeuwen<br />
herkende in deze openheid voor het andere bij Ricoeur<br />
ook een religieus element. ‘God’ is niet zomaar een<br />
synoniem voor de orde van het bestaan of een fundament<br />
van het zijn. Het woord ‘God’ zegt voortdurend iets over<br />
Paul Ricoeur, rechts met Louis Monier,<br />
fotografie: National University of Ireland, Galway.<br />
het meer en het andere van het zijn. De theologie kent<br />
het woord ‘eschatologie’ voor deze basale openheid naar<br />
het andere. En dat is de noemer waarmee Van Leeuwen<br />
de rondgang in zijn boek over het betekenisvolle in het<br />
werk van Ricoeur besluit. Over het zijn en het menselijk<br />
bestaan moet je spreken in termen van hoop, uitzien<br />
naar het andere, naar de ander die je tegemoet komt.<br />
‘Hier wordt het verlangen geboren dat vrijheid slavernij<br />
kan overstijgen, het verlangen dat het ja tot het leven de<br />
droefheid en het tragische kan overstijgen, dat de kracht<br />
om te leven sterker is dan de dood’ (p. 189).<br />
Voor Van Leeuwen is dat een bestaanservaring<br />
die wel in een talige<br />
poëtica kan worden uitgedrukt maar<br />
niet in filosofische reflectie. Het<br />
ja tot het leven moet uitgezongen<br />
worden, kan ten diepste niet beredeneerd<br />
worden. Op dat punt wijkt hij<br />
af van Ricoeur, want de laatste heeft<br />
zich vanaf de jaren tachtig steeds<br />
verbetener gestort in het verbinden<br />
Initium<br />
van zulke niet rationeel fundeerbare hoop<br />
met de filosofische reflectie. Een trilogie over<br />
filosofie en de menselijke tijdservaring zoals<br />
uitgedrukt in verhalen is daarvan bij Ricoeur<br />
het gevolg (Temps et récit, 1983-1985). Een<br />
prachtige monografie waarin de mens wordt<br />
beschreven als iemand met capaciteiten: het<br />
vermogen tot spreken, handelen, een levensverhaal<br />
vertellen en het vermogen om zich<br />
beschikbaar te maken tot een ander en die beschikbaarheid<br />
ook te verankeren in maatschappelijke structuren<br />
(Soi-même comme un autre, 1990). Of een massief werk<br />
over de menselijke daad van het gedenken, met de<br />
voortdurende worsteling om het verleden niet te incorporeren<br />
maar vreemd en anders te houden<br />
(La mémoire, 2000). En uiteindelijk Parcours<br />
de la reconnaissance uit 2004, waarin Ricoeur<br />
beschrijft hoe de mens tot echt kennen komt<br />
door het andere en de ander in zijn andersheid<br />
te laten staan, en zelfs erkentelijk te zijn<br />
om het andere en vreemde. Zou Marius van<br />
Leeuwen zijn dissertatie opnieuw moeten<br />
schrijven om dit latere werk van Ricoeur<br />
allemaal te verwerken? Het fascinerende is,<br />
dat dat latere werk doorgaat op het thema van<br />
de andersheid als modus van de zinvolheid: precies het<br />
thema waarmee Van Leeuwen zijn dissertatie in 1981<br />
besloot. In deze heeft Van Leeuwen profetische kwaliteit<br />
getoond en behoeft zijn boek geen correctie.<br />
Hoop Op 21 december 2012 zou de wereld moeten<br />
vergaan, zo luidt in ieder geval een interpretatie van de<br />
archaïsche Mayakalender, die de afgelopen jaren uitgebreid<br />
in het nieuws is geweest. Het is maar goed dat dit<br />
nummer van AdRem dan nog in de<br />
zomer van 2012 is verschenen, zou<br />
je kunnen concluderen. Dieper gezien<br />
drukt dit nieuwsbericht een onvermogen<br />
uit om met het andere om<br />
te gaan. De Maya’s konden slechts<br />
denken in cyclische structuren: na<br />
het verstrijken van de kalender volgt<br />
een nieuwe cyclus. Daarin toont zich<br />
een onvermogen om écht iets nieuws<br />
of anders voor te stellen. De postmoderne<br />
westerling kan zich geen verandering voorstellen<br />
dan als een catastrofe. Wat is er met zo’n cyclische of juist<br />
wanhopig lineaire ervaring van het menselijk bestaan<br />
behoefte aan denkers die wél de waarde van het andere, de<br />
ander en verandering kunnen benoemen als een potentieel<br />
van hoop en zinvolheid. Marius van Leeuwen heeft dat<br />
als begin en beginsel van zijn wetenschappelijke arbeid<br />
neergezet en in allerlei geschriften daarna uitgewerkt. Dat<br />
blijft van waarde – ook na 21 december. •<br />
Theo L. Hettema<br />
Docent aan het Seminarium van de Bond van Vrije<br />
Evangelische Gemeenten, gevestigd bij de Protestantse<br />
theologische Universiteit, locatie Utrecht<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 13
marijke Tolsma<br />
Seminarium<br />
20 jaar! Hoe is het begonnen? ‘De officiële benoeming<br />
was op 26 september 1992 op de AV van Bestuur. Mijn<br />
afscheidscollege is op 24 september, dus op twee dagen<br />
na 20 jaar. Maar het echte begin was op 10 juni 1993,<br />
toen ik afscheid nam van de gemeente Utrecht.<br />
Tot dan toe was de hoogleraar (Sirks, Hoenderdaal,<br />
Kuiper) in zijn eentje. Hij leidde voornamelijk vanuit<br />
huis de studenten op. De Commissie Toekomst koos<br />
voor een nieuwe opzet met een 80% hoogleraar, een 10%<br />
docent en een 33,3% coördinator. Dat is Marijke sinds<br />
2000. Zij allen zouden voortaan vanuit de universiteit<br />
werken. Nu had de hoogleraar ineens ’sparring partners’:<br />
de docent, de coördinator, het curatorium (met vertegenwoordigingen<br />
uit faculteit, predikantschap en theologie),<br />
en de andere hoogleraren van de hervormde kerkelijke<br />
opleiding. Zeer tevreden over al deze bijzonder goede<br />
collega’s. De samenwerking gaf inspiratie en inbreng bij<br />
onderwijsvernieuwing.’<br />
Na dit nieuwe begin, wat is er gedurende die tijd veranderd?<br />
‘Vooral de steeds nauwere samenwerking tussen<br />
het seminarium en de hervormde kerkelijke opleiding,<br />
nu PThU. Eén hoogleraar die alle vakken geeft kan niet<br />
meer. Wij delen dus collegiaal de disciplines. Ook uitbrei-<br />
<strong>Remonstrantse</strong> predikanten in volle glorie, 2009.<br />
14 adrem remonstrants maandblad<br />
dingen, zoals diaconaat en vrouwenstudies. Daarnaast<br />
is er een eindscriptie toegevoegd, en we zijn een nascholingsprogramma<br />
begonnen.<br />
Vanuit de universiteit zijn de eisen steeds stringenter<br />
geworden, zoals een minimumaantal studenten per vak,<br />
administratieve discipline, betalen voor faciliteiten, visitaties.<br />
Allemaal noodzakelijk wegens veel grotere aantallen<br />
studenten op de universiteit, waar de kerkelijke opleidingen<br />
in het geheel niet aan mee kunnen doen. Vandaar<br />
dat de opleidingsplaatsen zijn uitgedund tot nu nog maar<br />
twee, Amsterdam en Groningen.<br />
Het is een herfsttij der kerkelijke theologie en het gemoedelijke<br />
binnen de universiteit is er wel af. Echter onder<br />
collega’s van de kerkelijke opleidingen en het Instituut<br />
voor Godsdienstwetenschappen is de sfeer zeer goed en<br />
vriendschappelijk gebleven’.<br />
En de studenten? ‘Alle 35 kennen wij persoonlijk<br />
natuurlijk, daar is niets aan veranderd. Maar het type<br />
student wel. In het begin was er een gemakkelijke saamhorigheid.<br />
Zij deden alles samen, studie in zelfde stad,<br />
dispuut, seminariumavonden waar je ook veel leerde van<br />
ouderejaars. Nu komen ze van ver, hebben al een loopbaan<br />
achter de rug en studeren naast hun werk. Daardoor
Initium<br />
In de zo bekende kamer in leiden spraken scheidend seminariumhoogleraar Marius van<br />
leeuwen en studiecoördinator Marijke Tolsma met Joep de Valk, één van de 35 <strong>Remonstrantse</strong><br />
predikanten die Marius tijdens zijn twintig jaar hoogleraarschap heeft opgeleid. Een terugblik<br />
op een tijdperk.<br />
ALS BRUG tUSSEN WETEnScHAp EN KERK<br />
zijn er soms lange perioden zonder contact als zij andere<br />
vakken volgen. Elke student heeft een andere woonplaats,<br />
achtergrond, opleiding en ervaring. Dat betekent opleiding<br />
op maat voor elk individu. Saamhorigheid moet nu<br />
wat zwaarder bevochten worden. Maar de huidige diversiteit<br />
is wel verrijkend. Sowieso ben ik ‘van nature’ gericht<br />
op oecumene. Inbreng vanuit een katholieke en orthodox<br />
- protestante achtergrond is een pluspunt, en ook typisch<br />
remonstrants. Als sommigen beweren dat zij begrippen<br />
als verlossing, verzoening en genade ver achter zich hebben<br />
gelaten, dan ga ik sputteren. Vrijzinnigen hebben<br />
deze begrippen inderdaad losgelaten, maar zij vormen<br />
wel een onderdeel van de traditie waaruit wij komen.’<br />
Typisch remonstrants? ‘Ja. Waarheid is altijd persoonlijk<br />
en niet algemeen geldend. Het kan aangescherpt of<br />
gecorrigeerd worden door nieuwe gezichtspunten. Zie<br />
het proces in 2005-2006 van het schrijven van de nieuwe<br />
geloofsbelijdenis. Na een proeve discussiëren alle gemeenten<br />
mee. De uiteindelijke tekst is enerzijds klassiek,<br />
maar met een openheid naar buiten en een relativering<br />
van de eigen waarden. Aan de literaire inslag zie je de<br />
invloed van cultuur. Af en toe willen wij de spijker op z’n<br />
kop slaan, maar wel met menselijkheid en de benodigde<br />
relativering van de eigen overtuiging.’<br />
Wat waren voor jou hoogtepunten in je hoogleraarschap?<br />
‘Ten eerste het Arminiusjaar in 2009. Het was hard<br />
werken maar de remonstrantse wortels zijn goed bovengehaald<br />
en bestudeerd. Binnen de kerkelijke opleidingen<br />
heeft de Arminiusherdenking geleid tot de herinstelling<br />
van het theologisch dispuut. Sinds 2006, 400 jaar na<br />
het eerste dispuut tussen Arminius en Gomaris, disputeren<br />
de kerkelijk hoogleraren eens per jaar over een<br />
theologisch heet hangijzer. Een mooi tegenwicht voor het<br />
steeds schoolsere universitaire systeem, met ’klassen’,<br />
’huiswerk’, en tentamentjes doen.<br />
Andere hoogtepunten waren de twee afvaardigingen naar<br />
de Assemblee van de Wereldraad van Kerken, en vooral<br />
wil ik noemen de samenwerking met de collega’s van de<br />
PThU. Mensen als Gerrit de Kruijf, de helaas overleden<br />
Kune Biezeveld, Herman Noordegraaf en anderen<br />
vormen en vormden een hecht team, gekenmerkt door<br />
collegialiteit, eigentijdse hoffelijkheid en een vriendelijke<br />
sfeer.’<br />
En hoogtepunten voor jou, Marijke? ‘Eigen inbreng en<br />
collegialiteit. Vooral dankzij Marius’ manier van werken<br />
is er veel ruimte voor het eerste. En door de collegialiteit<br />
weet ik mij zeer gewaardeerd en thuis. Het jaarlijkse<br />
etentje van de kerkelijke docenten en partners is daar een<br />
voorbeeld van. Dat dat een traditie is geworden, en al die<br />
jaren een heel plezierige afsluiting van het academisch jaar<br />
was, zegt wat mij betreft dat ook de onderlinge banden van<br />
de kerkelijke docenten goed waren. Het waren meer dan<br />
collegiale banden, ze waren haast vriendschappelijk.’<br />
Een directe vraag: waar ben je trots op, Marius? ‘Graag<br />
relativeer ik mijn wetenschappelijke prestaties ten zeerste<br />
(was bescheidenheid niet een zeer goed ontwikkelde<br />
eigenschap? JdV), tenslotte ben ik meer kerkelijk dan wetenschappelijk<br />
gericht. Maar op de publicaties ’Van horen<br />
zeggen’ en ’Van feest naar feest’ voel ik wel een gepaste<br />
trots, als dat woord op mij toepasbaar is.’ Marijke: ’Zij<br />
worden alom geprezen binnen de faculteit en de kerkelijke<br />
opleidingen.’ Marius: ‘Het zijn typische voorbeelden<br />
van zeer gedegen theologische onderbouwing, waarvan<br />
het topje zichtbaar is in een heldere en voor iedereen<br />
makkelijk toegankelijke verhandeling. Niet populairwetenschappelijk,<br />
maar wel populair en wel wetenschappelijk.<br />
Ik zie het werk van een seminariumhoogleraar als de<br />
trait d’union tussen wetenschap en kerk. Zo ook is mijn<br />
ideaalbeeld van het seminarium: het moet een toeleiding<br />
zijn vanuit de universitaire wetenschap naar de praktijk<br />
van het predikantschap.’<br />
Tot slot het artikel over jou in de glossy. ‘(Lachend) Nou<br />
ja, een beetje raar. Maar de laatste zin is mij uit het hart<br />
gegrepen: ‘De boodschap die ik vooral wil uitdragen is<br />
dat er voor de moderne mens veel waardevols zit in het<br />
goede, oude christelijke geloof.’ Het woord ’christelijk’ is<br />
met zorg gekozen. Het is niet protestants, daarvoor ben<br />
ik teveel oecumenisch, en het is ook niet algemeen religieus,<br />
want remonstranten zijn geworteld in het evangelie<br />
van Jezus Christus. Het is goed om je bezig te houden<br />
met waar het ook alweer om ging, waar de riten vandaan<br />
komen en welke functie zij hebben of hadden, en welke<br />
de invloed is of was van de omringende cultuur. Daarmee<br />
omgaan op een vrijzinnige manier.’ •<br />
Joep de Valk<br />
Predikant in de remonstrantse gemeente waddinxveen<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 15
ZIJN lEVEn EN nAlATEnScHAp<br />
Jacob Harmenszoon, beter bekend als Jacob Arminius, is een bijzondere figuur in de nederlandse intellectuele<br />
geschiedenis en een van de werkelijk grote theologen in de geschiedenis van de protestantse Kerk.<br />
Het ontbreken van kennis over Arminius en over zijn werk heeft weinig te maken met een gebrek aan historische<br />
betekenis; het heeft eerder simpelweg te maken met het algehele verlies aan historisch bewustzijn in<br />
het Westen. Desalniettemin kunnen we een lichte groei in de wetenschappelijke en publieke belangstelling<br />
voor Arminius waarnemen, waarmee een einde komt aan de onwetendheid over en de misvattingen rond<br />
zijn persoon. laten we ons hier beperken tot een korte samenvatting van zijn leven, zijn gedachtegoed en<br />
zijn nalatenschap.<br />
Arminius werd geboren rond 1559 in Oudewater. Zijn<br />
vader stierf voordat hij was geboren en zijn moeder en<br />
broer(s) en/of zus(sen) kwamen om het leven in de massamoord<br />
die de Spanjaarden daar in 1575 aanrichtten.<br />
Arminius studeerde in Marburg, Leiden, Genève en<br />
Basel, waarna hij vijftien jaar als gereformeerd predikant<br />
werkte in de Oude Kerk in Amsterdam. Naar aanleiding<br />
van zijn prediking over de Romeinenbrief, kwam hij onder<br />
vuur te liggen vanwege zijn relatief optimistische kijk<br />
op het leven van christelijke heiligheid en vanwege zijn<br />
opvattingen over de predestinatie. In 1603 verruilde hij<br />
zijn predikantsschap in Amsterdam voor de Theologische<br />
Faculteit in Leiden, die een beroep op hem deed. Gedurende<br />
zijn professoraat daar raakte Arminius betrokken<br />
bij een conflict met zijn collega’s aan de faculteit – in het<br />
bijzonder met Franciscus Gomarus – over de doctrine<br />
van de predestinatie.<br />
Het gereformeerde geloof leerde dat God bepaalde mensen<br />
had voorbestemd tot veroordeling en anderen tot onweerstaanbare<br />
redding. Arminius huldigde daarentegen de<br />
opvatting dat God alle mensen had geschapen met het<br />
oog op redding, dat genade een niet onweerstaanbare<br />
kracht is en dat God alle mensen uitverkiest die zijn<br />
genadige gift accepteren. Voor veel van zijn tijdgenoten<br />
ondermijnde deze denkbeelden echter de alomvattende<br />
soevereiniteit van God. Arminius worstelde met dezelfde<br />
problemen als waarmee theologen van eeuwen voor hem<br />
zich hadden bezig gehouden – het herstel van de goddelijke<br />
soevereiniteit, genade en het recht doen aan menselijke<br />
vrijheid en verantwoordelijkheid; het probleem van<br />
het kwaad en het waarom van het lijden; en de zekerheid<br />
van redding. Zijn oplossingen ten aanzien van deze<br />
kwesties vormden de basis voor zijn theologie en leidden<br />
deze in een andere richting dan de meeste van zijn gere-<br />
16 adrem remonstrants maandblad<br />
formeerde tijdgenoten. Vanwege deze afwijkende opvattingen<br />
werd Arminius voortdurend in de gaten gehouden<br />
door gereformeerde theologen, die hem verdachten van<br />
prediking in strijd met de belijdenis en de catechismus<br />
van de kerk. Hij leverde een bijdrage aan verschillende<br />
conferenties in een poging om de betwiste kwesties tot<br />
een oplossing te brengen, maar zonder resultaat. Hoewel<br />
hij bij zijn dood in 1609 een goede relatie onderhield<br />
met de Universiteit van Leiden en met de gereformeerde<br />
kerk, was zijn naam in bepaalde kerkelijke kringen al<br />
synoniem met ‘ketterij’.<br />
Binnen een paar weken na de dood van Arminius<br />
tekenden vierenveertig gereformeerde predikanten die<br />
EEN GOED GEWETEn<br />
IS HEt PARADIJS<br />
sympathiseerden met zijn theologie, de Remonstrantie<br />
van 1610. Die tekst verwoordde hun standpunt over enkele<br />
dogmatische kwesties waarover verschil van mening<br />
bestond. De heftige debatten tussen remonstranten en<br />
contra-remonstranten mondden uit in de Synode van<br />
Dordrecht (1618 – 1619), waar de remonstranten werden<br />
verbannen en hun gedachtegoed veroordeeld. Deze<br />
kerkvergadering kon de invloed van Arminius echter niet<br />
uitbannen.<br />
De <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> is gedurende vierhonderd<br />
jaar in Nederland blijven bestaan als de drager van<br />
de Nederlandse Arminiaanse theologie. De invloed van<br />
Arminius wordt zelfs nog sterker gevoeld binnen het<br />
Anglo-Amerikaanse Protestantisme en de geest van het<br />
Arminianisme is verspreid waar ook maar dit soort van
Verder lezen over Arminius:<br />
evangelicalisme heen is gegaan. Soms draagt de overlevering<br />
weinig overeenkomsten met Arminius zelf. Maar<br />
of men nu Remonstrant is of conservatieve evangelical,<br />
ongeacht hun relatie tot Arminius: Arminianen zijn erfgenamen<br />
van een onderscheidende erfenis. Deze erfenis<br />
kent vele facetten, enkele ervan zijn het waard om hier<br />
nader uit te werken.<br />
Arminius’ persoonlijke motto was ‘een goed geweten is<br />
het paradijs’ (bona conscientia paradisus). Deze gedachte<br />
betreft niet alleen het religieuze geweten, maar evenzeer<br />
het morele geweten. Met goede daden kun je God niet<br />
beïnvloeden, maar je dient ze zeker ook niet na te laten.<br />
Dit impliceert dat er geen plaats is voor aardse zekerheid<br />
in het christelijke leven. G.J. Hoenderdaal wees op het<br />
sterke ‘praktische’ karakter waarvan de theologie van<br />
Arminius doortrokken is. G.J. Heering spreekt van het<br />
sterke ethische karakter van de remonstrantse theologie en<br />
Wesleyaanse groepen staan bekend om hun nadruk op de<br />
heiligheid van het leven en het nastreven van perfecte liefde.<br />
Arminius stelde, meer dan de meeste theologen in de<br />
Nederlands - Gereformeerde Kerk, de bijna onaantastbare<br />
autoriteit van de belijdenis en de catechismus van de kerk<br />
ter discussie. Belijdenissen moeten een ondergeschikte<br />
rol spelen in de theologie, zo meende hij, in het bijzonder<br />
als ze steeds gedetailleerder worden uitgewerkt. De<br />
eerste remonstrantse belijdenis, geschreven door Simon<br />
Episcopius, opent dan ook met een uitgebreide inleiding,<br />
waarin de rol van de belijdenis en de verwerping door de<br />
remonstranten van het verplichte lidmaatschap worden<br />
uitgelegd. Remonstranten en evangelicale Arminianen<br />
stellen in navolging van Arminius dat de Schrift hun<br />
enige grondbeginsel is en dat belijdenissen geen absolute<br />
autoriteit hebben.<br />
Een ander kenmerk van de Arminiaanse erfenis is de<br />
erkenning dat we niet alles kunnen weten, dat we de<br />
waarheid niet in pacht hebben. Het gevolg hiervan is<br />
de nadruk op het streven naar eenheid en tolerantie.<br />
Remonstrant H.Y. Groenewegen wijst op Arminius als<br />
iemand die dan wel niet ‘radicaal brak met alle dogmatisme’,<br />
maar toch wel een ‘afscheid van het dogmatisme’<br />
representeerde. Arminius had een eenheid van geloof in<br />
gedachten die C.S. Lewis later een ‘onversneden christendom’<br />
zou noemen. De remonstrantse professor Arnold<br />
Poelenburg schreef in 1659: ‘Maar dit is het ereschild van<br />
het remonstrantisme, de kroon op onze glorie, omdat we<br />
dit schisma niet hebben veroorzaakt, geen schisma hebben<br />
toegevoegd en ieder schisma als zodanig afkeuren.<br />
Initium<br />
- Bangs, Carl O. Arminius: A Study in the Dutch Reformation, 2nd ed. (Grand Rapids: Zondervan, 1985).<br />
- Leeuwen, Th. Marius van, Keith D. Stanglin, and Marijke Tolsma, eds. Arminius, Arminianism, and Europe:<br />
Jacobus Arminius (1559/60-1609), Brill’s Series in Church History, vol. 39 (Leiden: Brill, 2009).<br />
- Maronier, Jan Hendrik. Jacobus Arminius: Een biografie (Amsterdam: Y. Rogge, 1905).<br />
- Stanglin, Keith D. Arminius on the Assurance of Salvation: The Context, Roots, and Shape of the Leiden Debate, 1603-1609,<br />
Brill’s Series in Church History, vol. 27 (Leiden: Brill, 2007).<br />
- Stanglin, Keith D. and Thomas H. McCall. Jacob Arminius: Theologian of Grace<br />
(New York: Oxford University Press, 2012).<br />
Maar wij roepen allen die Christus liefhebben, allen die<br />
het Evangelie volgen, op om met ons toe te treden tot de<br />
gemeenschap van vrede.’ Arminius zelf was de stem van<br />
deze christelijke eenheid en tolerantie in een tijdperk<br />
waarin dat niet populair was en zelfs gevaarlijk.<br />
Arminius heeft zowel in de diepte als in de breedte vier<br />
eeuwen lang grote invloed uitgeoefend op de protestantse<br />
kerken. Om die reden verdient hij meer wetenschappelijke<br />
en publieke aandacht dan hij meestal krijgt. Die<br />
situatie is recentelijk verbeterd door het verschijnen<br />
van enkele publicaties over hem, maar er moet nog veel<br />
gebeuren. De geschriften van Arminius zelf, inclusief<br />
de brieven die nog nooit zijn getransscribeerd, zouden<br />
bijeen gebracht moeten worden in een kritische editie en<br />
dan vertaald. (Inderdaad, met uitzondering van één toespraak<br />
die hij in het Nederlands hield, zijn de geschriften<br />
van Arminius nooit vertaald in zijn moedertaa). Wetenschappers<br />
kunnen immers alleen een helder beeld krijgen<br />
van de context en het perspectief waarop zijn studies<br />
van de theologie en de implicaties voor vandaag de dag<br />
moeten worden gebaseerd, als de volledige breedte van<br />
zijn geschriften in ogenschouw wordt genomen. Of men<br />
zich nu wel of niet met Arminius identificeert, hedendaagse<br />
christenen kunnen veel leren van een diepgaande<br />
studie van een van de meest invloedrijke theologen in de<br />
protestantse kerk.<br />
De meest natuurlijke pleitbezorger van de bestudering<br />
van Arminius is professor Marius van Leeuwen. Als professor<br />
in de remonstrantse theologie, is hij de meest nabije<br />
erfgenaam van Arminius’ nalatenschap en bekleedt<br />
hij dezelfde positie als de student van Arminius, Episcopius.<br />
Professor Van Leeuwen heeft, naast zijn vele andere<br />
interesses en bezigheden, de studie van Arminius en het<br />
Arminianisme gestimuleerd en er zijn eigen bijdragen<br />
aan geleverd. Hij organiseerde in 2009 bijvoorbeeld een<br />
internationaal congres in Leiden over dit onderwerp en<br />
was mede-uitgever van het conferentieboek. Dit boek is<br />
een belangrijke bron geworden voor de bestudering van<br />
Arminius. Het was een groot genoegen met hem samen<br />
op te trekken binnen dit project. En het was een eer om<br />
Marius te leren kennen en gedurende de afgelopen acht<br />
jaar op verschillende manieren met hem samen te hebben<br />
gewerkt. •<br />
Keith D. Stanglin<br />
Austin Graduate School of theology, Austin, texas, USA<br />
(vertaling Michel Peters)<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 17
oecumene<br />
Breedte en<br />
Oecumene is in beweging. Velen wisten al langer dat bestaande institutities en vertrouwde werkmethoden<br />
niet meer adequaat zijn om relevante antwoorden te geven op nieuwe vragen. Voor sommigen is dat reden<br />
geweest om oecumenische organisaties de rug toe te keren. Anderen hebben de handschoen opgepakt en<br />
zijn hard aan de slag gegaan, wetende dat kerken zonder oecumene geen christelijke optie is.<br />
Voor de vernieuwing van de oecumenische beweging<br />
is het gesprek tussen generaties van levensbelang. Wat<br />
kunnen oecumenische leiders leren van hun voorgangers<br />
bijvoorbeeld over de vraag hoe de eenheid tussen kerken<br />
en tussen christenen een teken van hoop kan zijn in een<br />
verscheurde wereld? Wat kunnen nieuwe leiders van hen<br />
leren om de uitdagingen van vandaag serieus te nemen?<br />
Marius van Leeuwen is een van die iconen. Hij heeft zelf<br />
veel bijgedragen – en dat doet hij nog steeds – aan de<br />
oecumene én hij is het gesprek tussen generaties, met<br />
studenten, niet uit de weg gegaan. Voor mij, nu verantwoordelijk<br />
voor het werk van eenheid en missie binnen<br />
de Wereldraad van Kerken, is het een eer om bij te mogen<br />
dragen aan dit nummer van AdRem over zijn bijdrage<br />
aan de oecumenische beweging.<br />
In deze bijdrage wil ik ingaan op een aantal belangrijke<br />
ontwikkelingen in de internationale oecumene. Welke<br />
vernieuwing vindt er plaats in bestaande oecumenische<br />
organisaties? Welke nieuwe initiatieven zien we opkomen<br />
en hoe moeten die worden beoordeeld?<br />
conciliaire oecumene achterhaald? Begin februari<br />
dit jaar vond er in Beiroet een interessante ontmoeting<br />
plaats tussen ruim veertig voorzitters en algemeen secretarissen<br />
van nationale en regionale raden van kerken.<br />
De deelnemers aan het beraad over conciliaire oecumene<br />
kwamen uit vrijwel alle delen van de wereld. De omstandigheden<br />
waarin zij leiding moeten geven aan hun raad<br />
verschillen enorm. Eén ding hadden de deelnemers<br />
gemeen: hoe kunnen we terug naar de essentie van de<br />
conciliaire oecumene in een tijd die volstrekt verschilt<br />
van de jaren waarin veel raden werden opgericht, zo’n<br />
dertig à veertig jaar geleden? Het is niet eenvoudig om<br />
die veranderingen te duiden, met name omdat de veranderingsprocesses<br />
zelf niet eenduidig zijn en vol met<br />
innerlijke tegenstrijdigheden. Zeker ook niet als we de<br />
grote diversiteit in ontwikkelingen in de verschillende<br />
landen en werelddelen in ogenschouw nemen.<br />
Toch is het goed om een poging te doen om een aantal<br />
van de belangrijkste kerkelijke en maatschappelijke te<br />
noemen omdat elke orientatie op de toekomst begint met<br />
18 adrem remonstrants maandblad<br />
het verstaan van het heden en het verleden. De belangrijkste<br />
veranderingsprocessen die voor een oriëntatie<br />
op de oecumene van belang zijn, zijn mijns inziens de<br />
volgende:<br />
• van convergentie naar divergentie: Veel raden van kerken,<br />
en dat geldt zeker ook voor de Wereldraad van Kerken,<br />
zijn ontstaan in een tijd waarin het bundelen van krachten<br />
en strategische samenwerking als de weg vooruit<br />
werd gezien. Het was de tijd waarin de Verenigde Naties<br />
en vele andere internationale organisaties werden<br />
opgericht. In dit tijdsgewricht kreeg ook het zoeken<br />
naar kerkelijke eenheid een nieuwe impuls. Echter,<br />
op dit moment laten maatschappelijke en politieke<br />
ontwikkelingen in veel delen van de wereld meer divergentie<br />
zien dan convergentie. Veel zou gezegd kunnen<br />
worden over deze ontwikkelingen die nauw gerelateerd<br />
zijn aan globaliseringsprocessen. Hier wil ik alleen<br />
constateren dat in een tijd van sterke maatschappelijke<br />
divergentie het zoeken naar kerkelijke eenheid minder<br />
vanzelfsprekend is geworden.<br />
• van traditie als bron van gezag naar verhalen: Parallel<br />
aan de beweging naar meer divergentie, zien we dat<br />
ervaringsverhalen meer indruk maken dan traditie of<br />
overtuigingen. Deze verschuiving van, kortgezegd, leer<br />
naar leven, heeft grote gevolgen voor het oecumenisch<br />
beraad. Wordt bijvoorbeeld het beraad over de wezenskenmerken<br />
van de kerk, wat een belangrijk debat<br />
is tussen kerken uit de Oosters Orthodoxe tradities<br />
en de kerken uit de pinksterbeweging, voornamelijk<br />
gevoed vanuit bijbel en traditie of zijn lokale ervaringen<br />
doorslaggevend? Dezelfde vragen komen op in het<br />
oecumenisch beraad over morele vraagstukken, zoals<br />
abortus en euthanasie.<br />
• van hiërarchische structuren naar open netwerken: Een andere<br />
belangrijke verschuiving is die van hiërarchische<br />
naar open netwerken. Op dit moment is er veel skepsis<br />
over de effectiviteit van organisaties en instituties.<br />
Vooral als deze organisaties een bovenplaatselijke functie<br />
hebben. Plaatselijke kerken staan kritisch tegenover
Initium<br />
RECENtE oNtwIKKELINGEN IN DE INtERNAtIoNALE oECUMENE<br />
diepte<br />
landelijke kerkelijke structuren. Nationale kerken<br />
vragen zich af of internationale organisaties nog wel<br />
functioneren. Terwijl hiërarchische structuren onder<br />
druk staan, groeien open netwerken waarin een ieder<br />
op basis van gelijkwaardigheid kan participeren.<br />
• van inclusiviteit naar specialisering: Veel nationale en internationale<br />
organisaties die decennia geleden ontstaan<br />
zijn vanuit bepaalde idealen, zoals de Verenigde Naties,<br />
hebben zich opgesplitst in specialistische organisaties,<br />
bijvoorbeeld rond vluchtelingenwerk (UNHCR).<br />
Soortgelijke professionaliseringsprocessen hebben zich<br />
voorgedaan in de oecumenische beweging. Uit de Wereldraad<br />
van Kerken, zijn oecumenische organisaties<br />
ontstaan rond bijvoorbeeld microkrediet (ECLOF, Oikocredit),<br />
medisch werk, noodhulp (ACT International),<br />
lobbywerk (EAA), ontwikkelingssamenwerking (ACT<br />
Development). In veel landen hebben specialistische<br />
organisaties werk overgenomen van kerken en raden<br />
van kerken.<br />
De deelnemers aan het beraad in Beiroet waren zich<br />
terdege bewust van deze ingrijpende veranderingsprocessen.<br />
De Wereldraad heeft eerder zulke beraden georganiseerd<br />
in 1971, 1986 en 1997. Nooit eerder werd zo<br />
sterk de urgentie gevoeld om opnieuw te zoeken naar de<br />
essentie en relevantie van raden van kerken. Zijn de traditionele<br />
oecumenische structuren nog relevant, of moeten<br />
we toegroeien naar open plurale netwerken waarin volop<br />
ruimte is voor het vertellen van ervaringsverhalen?<br />
Oecumene in de 21st eeuw: een open netwerk?<br />
De Wereldraad van Kerken is zich al langer bewust van<br />
de veranderende realiteit die om nieuwe benaderingen<br />
vraagt. De toenmalige secretaris generaal, Konrad Raiser,<br />
stelde in 1998 aan de assemblee in Harare voor om<br />
een forum, een platform te ontwikkelen voor kerken en<br />
oecumenisch organisaties die niet allemaal lid zijn van<br />
de Wereldraad (Together on the Way. Official Report of<br />
the eighth Assembly of the World Council of Churches,<br />
p.98). Voor een dergelijk forum, aldus Raiser, is participatie<br />
belangrijker dan lidmaatschap. Het zou een open<br />
forum moeten zijn voor kerken en organisaties die het<br />
geloof in Jesus Christus als Heer en Heiland volgens de<br />
Schriften delen. Het zou een platform moeten worden<br />
zonder administratieve en bureaucratische structuren.<br />
Op die manier zou recht gedaan kunnen worden aan<br />
de snelle groei van nieuwe, evangelische, onafhankelijke<br />
kerken en pinksterkerken. Een verbreding van de<br />
oecumenisch beweging volgens het netwerk model. De<br />
assemblee van Harare omarmde dit voorstel waarmee de<br />
weg werd vrijgemaakt voor de oprichting van het Global<br />
Christian Forum.<br />
Sindsdien is het Global Christian Forum langzaam<br />
maar zeker gegroeid. Met steun van de Wereldraad.<br />
De Wereldraad heeft vanaf het begin een tweevoudige<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 19
Symposium Wereldraad van Kerken met het IMF in Genève<br />
benadering gevolgd, met enerzijds volop steun aan dit<br />
nieuwe initiatief, en anderzijds terughoudendheid om<br />
andere organisaties die minder gecharmeerd zijn van de<br />
Wereldraad volop ruimte te geven om ook mee te doen.<br />
Dat heeft goed gewerkt. Het Global Christian Forum<br />
heeft een groot aantal regionale beraden georganiseerd<br />
en twee wereldwijde bijeenkomsten, een in Nairobi in<br />
2007 en een in Manado 2011. In beide bijeenkomsten<br />
was een brede schakering van christelijke stromingen<br />
vertegenwoordigd. Naast de traditionele oecumenische<br />
denominaties waren vertegenwoordigers aanwezig<br />
van de Rooms Katholieke Kerk, de World Evangelical<br />
Alliance, de charismatische en evangelicale kerken en de<br />
pinksterbeweging. In Manado was de verscheidenheid<br />
niet kleiner dan in Nairobi, hoewel het uitnodigingsbeleid<br />
meer gericht was op vertegenwoordigers uit verschillende<br />
regio’s dan vertegenwoordigers van verschillende<br />
stromingen. Het uitwisselen van geloofservaringen,<br />
vormde een belangrijk element van deze bijeenkomsten,<br />
met name van de bijeenkomst in Manado. De deelnemers<br />
werd gevraagd om in gemengde groepen te vertellen over<br />
hun persoonlijke geloofservaring en geloofsontwikkeling.<br />
Deze benadering had success en vele deelnemers raakten<br />
geinspireerd om ook thuis bijeenkomsten te organiseren<br />
tussen kerken van verschillende tradities en achtergronden.<br />
Dat zien de leiders van het Global Christian Forum<br />
ook als de volgende stap. In guidelines ontwikkeld tijdens<br />
de bijeenkomst in Manado wordt aanbevolen om soortgelijke<br />
bijeenkomsten te organiseren op lokaal en nationaal<br />
niveau. (www.globalchristianforum.org)<br />
Global christian Forum en de Wereldraad van Kerken<br />
Met het Global Christian Forum zien we dus een nieuwe<br />
benadering van oecumene ontstaan in de vorm van een<br />
netwerk waarin deelname belangrijker is dan formeel<br />
lidmaatschap, en waarin geloofsverhalen meer invloed<br />
20 adrem remonstrants maandblad<br />
hebben dan verklaringen van eenheid over belangrijke<br />
elementen ten aanzien van geloof en kerk. Het is daarom<br />
ook niet verwonderlijk dat velen zich afvragen of het<br />
Global Christian Forum de Wereldraad van Kerken niet<br />
zou kunnen vervangen. Deze gedachte wordt echter<br />
verworpen door degenen die langer bij de oecumene zijn<br />
betrokken geweest, zowel van de zijde van de ‘oudere’<br />
oecumene als van de zijde van de ‘nieuwere’ oecumene.<br />
Zij geven als reden dat beide vormen van oecumene, de<br />
Wereldraad en het Global Christian Forum, elkaar aanvullen.<br />
Waar het Global Christian Forum naar verbreding<br />
van de oecumene zoekt, richt de Wereldraad zich met<br />
name op de verdieping van de oecumene. Het Global<br />
Christian Forum moet de ruimte voor vrije verkenningen<br />
houden, terwijl de Wereldraad het beraad tussen kerken<br />
bevordert over lastige vragen rondom bijvoorbeeld doop,<br />
avondmaal en ambten, met als doel de verschillende<br />
christelijke tradities dichter bij elkaar te brengen. Ook<br />
wordt van de Wereldraad ondersteuning verwacht van<br />
kerken in moeilijke omstandigheden, zoals op dit moment<br />
in het Midden-Oosten, en het vertegenwoordigen<br />
van kerken in internationale debatten bijvoorbeeld over<br />
godsdienstvrijheid of over de samenwerking tussen moslims<br />
en christenen. (www.oikoumene.org)<br />
nieuwe ontwikkelingen binnen de Wereldraad<br />
Erkennen dat de Wereldraad nog volop een rol heeft in<br />
onze moderne, of misschien beter post-moderne wereld<br />
is op zich niet voldoende. Ook de Wereldraad zal een<br />
antwoord moeten formuleren op de eerder gesignaleerde<br />
snelle maatschappelijke en kerkelijke veranderingen.<br />
Daar is de Wereldraad in de afgelopen jaren hard mee<br />
bezig geweest. Al voordat de bijeenkomst in Beiroet<br />
over de toekomst van raden van kerken plaatsvond, wist<br />
de leiding van de Wereldraad, dat het nodig is terug te<br />
gaan naar de essentie van de concilaire oecumene om
Hielke Wolters<br />
relevant te kunnen zijn in de toekomst. Die essentie is<br />
kort gezegd dat een raad van kerken, ook de Wereldraad,<br />
in eerste plaats een gemeenschap van kerken is en niet<br />
een organisatie. Dat is niet vanzelfsprekend geweest voor<br />
raden van kerken in vele delen van de wereld, inclusief<br />
voor de Wereldraad. Vele raden raakten de afgelopen<br />
decennia zo diep verwikkeld in bijvoorbeeld economische<br />
ontwikkelingsprogramma’s, gefinancierd vanuit ontwikkelingshulp,<br />
dat de kern van het werk dreigde onder te<br />
sneeuwen. Nu dat werk langzamerhand is overgenomen<br />
door gespecialiseerde organisaties, hebben de raden van<br />
kerken gelegenheid terug te keren naar de kern van hun<br />
bestaan, een gemeenschap van kerken te zijn.<br />
Wat betekent dat voor het werk van de Wereldraad? Deze<br />
vraag heeft veel aandacht gekregen in de afgelopen 5 jaar<br />
zowel in de staf als in het Centraal Comité. De noodzakelijke<br />
vernieuwing wordt gezocht in drie processen:<br />
• Vernieuwing van de bestuursstructuur van de Wereldraad:<br />
waarbij het Centraal Comité de ruimte krijgt zich<br />
te concentreren op oecumenisch beleidsvragen, terwijl<br />
het dagelijks bestuur (executive committee) zich richt<br />
op het besturen van de organisatie.<br />
• Ontwikkeling van een nieuwe benadering voor het<br />
programmawerk: een grotere betrokkenheid van de<br />
lidkerken bij de planning en uitvoering van het werk,<br />
waarbij de Wereldraad zich richt op wat alleen door de<br />
Wereldraad kan worden gedaan;<br />
• Organiseren van een assemblee in 2013 die open en<br />
inclusief is: een assemblee waarbij andere oecumenische<br />
organisaties worden uitgenodigd om volop mee te doen in<br />
het ontwikkelen van de agenda voor de komende jaren.<br />
Deze drie vernieuwingsprocesses zijn absoluut noodzakelijk<br />
voor de Wereldraad, maar konden pas op gang komen<br />
nadat er voldoende duidelijkheid was over haar specifieke<br />
Initium<br />
rol in de oecumenische beweging. Het Centraal Comité<br />
boog zich in 2009 over deze vraag en stelde dat de Wereldraad<br />
in vier opzichten een belangrijke leidende rol in<br />
de oecumenische beweging heeft:<br />
• partijen bij elkaar brengen en beraad initiëren en begeleiden<br />
over relevante, maar moeilijke vraagstukken;<br />
• op mondiaal niveau spreken namens kerken over urgente<br />
vraagstukken;<br />
• oecumenische samenwerking tussen kerken bevorderen;<br />
• oecumenische coherentie bevorderen.<br />
Deze vier aspecten – in het Engels samengevat convening<br />
role, public witness, ecumenical cooperation, ecumenical<br />
coherence – zullen in de komende jaren bepalend zijn<br />
voor al het programmawerk van de Wereldraad. Een<br />
belangrijke methodische verandering is dat de Wereldraad<br />
meer samenwerking tussen kerken stimuleert en<br />
faciliteert dan zelf werk uitvoert. De grote uitdaging zal<br />
de vraag zijn hoe deze nieuwe benadering in praktijk<br />
gebracht kan worden. Zullen kerken bereid zijn om zelf<br />
meer te investeren in oecumenische samenwerking?<br />
Kan de staf van de Wereldraad een werkstijl ontwikkelen<br />
die gericht is op faciliteren en communiceren, terwijl de<br />
uitvoering wordt overgelaten aan experts van de lidkerken<br />
en oecumenisch partners? Hoe kunnen alle lidkerken<br />
van de Wereldraad bij deze nieuwe benadering worden<br />
betrokken en niet alleen de financieel draagkrachtigen?<br />
De Wereldraad kan zich alleen vernieuwen als alle drie<br />
processen – bestuurlijke vernieuwing, methodische vernieuwing<br />
van het programmawerk en een open assemblee<br />
– in een onderling samenhangende manier worden<br />
realiseerd. Alleen op die manier kan een passend antwoord<br />
worden gegeven op veranderingsprocesses waarin<br />
divergentie belangrijker is dan convergentie en netwerken<br />
meer aanspreken dat hiërarchische structuren.<br />
Samenvattend: De internationale oecumenische beweging<br />
heeft op dit moment tenminste twee benaderingen<br />
nodig. Een die verbreding van de oecumene bevordert,<br />
het Global Christian Forum, en een die verdieping van<br />
de oecumene zoekt, zoals de Wereldraad dat doet. Beide<br />
benaderingen hebben hun sterke en zwakke kanten. Het<br />
Global Christian Forum kan een grote verscheidenheid<br />
aan christenen bijelkaar brengen, maar zal het in staat<br />
zijn om verder te komen dan het luisteren naar elkaars<br />
geloofservaringen? De Wereldraad van Kerken, kan een<br />
belangrijke rol spelen in moeilijke vraagstukken bijvoorbeeld<br />
in relaties tot andere religies, met name de islam,<br />
maar zal ze flexibel genoeg zijn om nieuwe vormen van<br />
oecumenische samenwerking te ontwikkelen?<br />
Als leiding van de Wereldraad, en dat geldt ook voor de<br />
leiding van het Global Christian Forum, wordt er alles<br />
aan gedaan om de stap naar morgen te zetten. Er is<br />
regelmatig overleg tussen vertegenwoordigers van beide,<br />
omdat we weten dat we elkaar nodig hebben, maar ook<br />
omdat we beseffen dat oecumenische samenwerking een<br />
belangrijke christelijke opdracht is. •<br />
Dr. Hielke Wolters<br />
Adjunct-Secretaris Generaal van de wereldraad van Kerken<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 21
verbinding met andere religies<br />
oP ZoEK NAAR EEN GELoofSLEER VAN KwEtSBAAR LEVEN<br />
EEn InTERVIEW MET cHRISTA AnBEEK<br />
Eerst de mensen<br />
In mijn huis liggen her en der stapeltjes knipsels, artikelen en boeken. Sommigen half gelezen, anderen met<br />
een schuin oog ‘gescand’, weer anderen met zorg opzij gelegd. Om later nog eens te herlezen en te gebruiken.<br />
Dit laatste gebeurde met het artikel van christa Anbeek in Trouw (11-2-2012) ‘De goede dood is blind voor het<br />
kwetsbare leven’. Een pleidooi voor de waardigheid van al wat leeft en de rol die de predikant kan spelen in<br />
grensgebieden van het leven. Het artikel raakte aan mijn eigen, toch nog prille, ervaringen als voorganger. U<br />
begrijpt dat ik verheugd was voor deze AdRem in gesprek te gaan met christa Anbeek.<br />
We ontmoetten elkaar in haar werkkamer aan de Universiteit<br />
voor Humanistiek, waar Christa Anbeek bestaansfilosofie<br />
doceert. Naast deze baan is zij vrijgevestigd<br />
remonstrants predikant. Wat haar destijds aansprak en<br />
stimuleerde om het seminarie te volgen, was de openheid<br />
vanuit de remonstrantse traditie met betrekking tot<br />
andere levensbeschouwingen, zoals het boeddhisme. Ook<br />
Marius van Leeuwen was hierin erg stimulerend en ze<br />
heeft het dialogische en uitnodigende perspectief van het<br />
remonstrantse gedachtegoed als verrijkend ervaren.<br />
Momenteel werkt Christa Anbeek aan wat zij verwoordt<br />
als een ‘geloofsleer van kwetsbaar leven’. Interessant<br />
is dat hierbij vanuit humanistisch, boeddhistisch en<br />
christelijk perspectief wordt gekeken naar de oeroude<br />
levensvragen. Christa Anbeek benadert deze tradities niet<br />
als zijnde waarheden in de vorm van dogma’s of massieve<br />
antwoorden waar niet meer aan kan worden getornd.<br />
Nee, het zijn vooreerst geleefde waarheden door mensen.<br />
In die zin zijn ze juist divers van aard.<br />
Wat is leidend in dit opzicht? De traditie of de mens?<br />
Christa Anbeek bedenkt zich geen seconde. Ze antwoordt<br />
zelfbewust en resoluut: ‘De geleefde waarheid van mensen<br />
zelf. De tradities moeten zo worden verstaan dat er<br />
ruimte blijft voor ieders unieke levensweg. De wijsheid<br />
ligt niet zozeer in de boeken zelf, maar in de mensen.<br />
Daarom zijn hun levenservaringen bepalend’.<br />
Maar hoe breng je die verschillende tradities en de geleefde<br />
ervaring bij elkaar? ‘De spannende vraag is hoe de<br />
unieke levenservaringen van mensen kunnen worden<br />
verbonden met elkaar. En dat je je daarbij als individu<br />
niet isoleert en vervalt in subjectivisme. Het gaat er<br />
uiteindelijk om dat de ervaringen van mensen kunnen<br />
worden gedeeld. Met ruimte voor ieders levensweg en<br />
eigenheid. Inzichten en wijsheden uit de christelijke,<br />
maar ook andere levensbeschouwelijke tradities kunnen<br />
22 adrem remonstrants maandblad<br />
helpen om de eigen ervaring bij te lichten en een weg te<br />
vinden in de soms donkere gebieden van het leven’.<br />
Als je dit perspectief als uitgangspunt zou nemen, wat<br />
betekent dit voor de rol van predikanten en geestelijk<br />
verzorgers? Volgens Christa Anbeek staan geestelijk<br />
verzorgers tussen geloofstradities en het geleefde leven<br />
in. Omdat vandaag de dag veel mensen de traditionele<br />
geloofstaal niet meer verstaan, is het belangrijk dat voorgangers<br />
en geestelijk verzorgers helpen om een nieuwe<br />
taal te vinden voor wat belangrijk en onopgeefbaar is<br />
in het leven. ‘Het gevaar is soms dat we ons te veel<br />
verschuilen achter onze ambtsopvatting (bij geestelijk<br />
verzorgers) of in onze kerken, en de oude vertrouwde<br />
woorden blijven herhalen. Maar er zijn steeds minder<br />
mensen die deze woorden verstaan. Er dreigt een enorme<br />
leegte, waarin mensen niet meer kunnen zeggen wat<br />
hen ten diepste raakt. Dat kan niet de bedoeling zijn.<br />
We zijn als professionals juist bezig op dat cruciale<br />
snijvlak van waar het in het leven van mensen op aan<br />
komt. De grensgebieden en de kwetsbare vragen die<br />
opkomen. Maar wij moeten wel voorbij komen aan de<br />
vragen zelf. We zouden ze zó moeten doordenken dat je<br />
bij de tradities te rade kunt gaan. Niet als dogma’s, maar<br />
meer als richtingwijzers. Eén van die richtingwijzers kan<br />
het boeddhisme zijn’. Dat is het vrijzinnige spel volgens<br />
Christa Anbeek, ‘dat je verschillende talen kunt verstaan<br />
en die kunt vertalen naar het leven van mensen toe, inclusief<br />
je eigen leven. De norm ligt in de wisselwerking<br />
tussen de tradities en de geleefde ervaring’.<br />
Hoe je weg te vinden in dat breekbare leven, is dat de<br />
kernvraag? ‘Ja, daar komt het wel op neer. We zouden<br />
als geloofsgemeenschap moeten werken aan een systematische<br />
doordenking van de antwoorden van mensen<br />
op de oeroude levensvragen. Wat mij aanspreekt bij de<br />
remonstranten, is dat zij altijd hebben gezegd dat Gods<br />
liefde te groot is voor het christelijk geloof alleen. Ook
Initium<br />
dan de traditie<br />
buiten de christelijke bronnen zijn schitterende parels<br />
te vinden die Gods licht weerspiegelen’.<br />
Maar vanuit welke positie doordenk je dan het Godsbegrip?<br />
God als woord te gebruiken geeft al een sterk<br />
normatief kader, lijkt me. ‘Dat is inderdaad een gevaar.<br />
Elk godsbegrip is te klein en beperkend, daar dien je je<br />
goed van bewust te zijn. Tegelijkertijd gaat er veel verloren<br />
als we niet meer zouden proberen te verwoorden waar<br />
het ons ten diepste om gaat. Door de eeuwen heen zijn er<br />
getuigenissen van mensen van wat hen drijft, hun verlangen,<br />
hun heimwee, hun diepste vreugde en hun diepste<br />
verlatenheid. Deze getuigenissen zijn soms gebundeld in<br />
wat we heilige schriften noemen. In verdunde vorm zou<br />
je het in romans of zelfs in de krant terug kunnen vinden.<br />
Het gaat dan bijvoorbeeld om gevoelens of ideeën dat we<br />
als mensen boven onszelf uit kunnen stijgen’.<br />
Zoals Psalm 8 dat verwoord bedoel je? ‘Ja, dat gevoel<br />
dat je verbonden bent met een kosmische werkelijkheid,<br />
ondanks je kwetsbaarheid als mens. Het gaat mijn<br />
inziens om de intrinsieke waarde van alle leven, niet<br />
enkel het menselijk of dierlijk leven. Dát wij leven, dat<br />
er überhaupt leven is…die verwondering neem ik als uitgangspunt.<br />
Daar tegenover staat dan dat wij daar ook de<br />
verantwoordelijkheid voor moeten nemen. Datgene dat<br />
wij kostbaar noemen verdient bescherming”.<br />
Welke rol zie je voor de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong><br />
weggelegd als het gaat om het nemen van verantwoordelijkheid?<br />
‘We moeten als <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong><br />
op zoek gaan naar onze gemeenschappelijkheden. Een<br />
eensgezindheid ontwaren. De verantwoordelijkheid zie ik<br />
niet direct weggelegd in politieke zin. Ik geloof eerder in<br />
de kracht van die laag die tussen individuen en de politiek<br />
in ligt. We zouden een gemeenschap moeten vormen<br />
waarin mensen zich kunnen uiten en gesterkt worden.<br />
Je hoeft mensen niets voor te kauwen, ze weten zelf heel<br />
goed wat van belang is, wat wezenlijke dingen zijn. Ook<br />
in de psychiatrie, waar ik jarenlang gewerkt heb, konden<br />
mensen ondanks hun verward zijn, dát zeer goed duiden.<br />
Het zijn vragen als: Om wie geef je? Wat gaat er niet goed<br />
in je leven? Wat zou je wensen? Levensbeschouwelijke<br />
gemeenschappen dienen mensen te activeren. Ik kies<br />
hierbij niet zozeer voor een theologische insteek. De hermeneutische<br />
sleutel ligt bij de ervaringen van mensen.<br />
Eerst de mensen, dan de traditie en vervolgens de samenspraak<br />
tussen die twee, dan ontvouwt zich een weg.<br />
In de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> beschikken we over<br />
een goed kader. Er worden mooie boeken uitgegeven.<br />
Maar we dreigen hierbij te eenzijdig voor het rationele<br />
te gaan. Arminius was één van de exponenten van het<br />
humanisme. Vanuit zijn eigen levenservaring kón hij het<br />
niet eens zijn met de theologie van zijn tijd. We zijn later<br />
wellicht te zeer meegegaan met de religiewetenschap en<br />
de Verlichting. Er zou meer reflectie kunnen komen op<br />
het intuïtieve en de emotie, onze diepe gevoelens maken<br />
duidelijk wat van belang is in ons leven. Je moet als geloofsgemeenschap<br />
dit dan vervolgens wel gemeenschappelijk<br />
durven en willen articuleren. Als je dat niet doet,<br />
dan raak je onzichtbaar’.<br />
Tot slot vraag ik haar naar een dierbare geleefde tekst.<br />
Momenteel ben ik bezig met het herschrijven van psalmen.<br />
Ik denk in het licht hiervan aan Psalm 23: de Heer<br />
is mijn herder. Het gaat mij nu niet zozeer om de Heer of<br />
een godsconcept, maar om de vraag: wat draagt mij? Wat<br />
troost mij als ik voor die doodsvallei sta en er doorheen<br />
moet trekken? En als ik niet door God getroost wordt als<br />
moderne mens, wat draagt mij dán? In het aanschouwen<br />
van de huivering van de dood, wie of wat is de dragende<br />
kracht in mijn bestaan? Hoe is dat, voor de moderne mens?<br />
En hoe is dat voor ons als <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong>?<br />
Laten we die exercitie aangaan!’ •<br />
Yvonne Hiemstra<br />
Predikant Verenigd Christelijke Gemeente Dokkum<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 23
geloof en cultuur in gesprek<br />
Schommelen<br />
rond de waarheid<br />
In een uit 1975 daterend artikel citeerde Marius van leeuwen 1 met instemming zijn leermeester Hoenderdaal.<br />
Deze typeerde het theologisch denken eens als ‘schommelen rond de waarheid’. Het gaat heen en weer tussen<br />
these en antithese en benadert zodoende de waarheid, zonder haar ooit definitief in de greep te krijgen. Deze<br />
benaderende manier van denken zou je typerend kunnen noemen voor remonstranten, voor hun theologie en<br />
voor de manier waarop ze hun geloof en geloofsgemeenschappen vormgeven.<br />
Dialoog is in deze visie essentieel. Wie het gesprek niet<br />
aan wil, komt aan het schommelen niet toe, maar zal ook<br />
de waarheid niet kunnen benaderen en doet evenmin<br />
recht aan zichzelf. De schommelbeweging en het gesprek<br />
zijn nu eenmaal niet iets van toegevoegde waarde. Ze<br />
maken ons tot de individuen en de gelovigen die we zijn.<br />
Een voorbeeld: het project Uytenbogaert Dialogeren,<br />
schommelen en benaderen, om die werkwoorden<br />
draait het dus. Als het goed is bepalen ze de toon van alle<br />
activiteiten die een gemeente ontplooit. Maar ze zijn in<br />
de afgelopen decennia soms ondergebracht in speciale<br />
centra voor religie en cultuur. Tot de langstdurende behoort<br />
het Uytenbogaertcentrum in Den Haag, genoemd<br />
naar de man die in 1619 de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong><br />
stichtte en die de eerste Haagse remonstrantse predikant<br />
was. In februari 1995 presenteerde het centrum zich<br />
met een intentieverklaring die de activiteiten tot nu toe<br />
kenmerkt: Sterker dan ooit leeft bij velen de behoefte aan<br />
bezinning en verdieping. De cultuur in ons land heeft vanaf<br />
de zestiger jaren in het teken gestaan van emancipatie en<br />
bevrijding: uit de verzuiling, uit een benepen moraal, uit<br />
beknellend geachte kerkelijke en maatschappelijke verbanden.<br />
Meer en meer ontdekte men dat met het waswater ook de<br />
nodige kinderen zoek zijn geraakt. Dat we vrij en individueel<br />
zijn, is terecht onomstreden. Maar hoe gaan we verder en<br />
wat kan ons met anderen verbinden? De programma’s van<br />
het Uytenbogaertcentrum voor religie en cultuur willen het<br />
zoeken naar een antwoord op deze vragen ondersteunen. In<br />
de keuze en aanpak van thema’s zal het zo veelzijdig zijn als<br />
mogelijk is: politieke en maatschappelijke problemen, morele<br />
kwesties, ontwikkelingen in de literatuur, de muziek en de<br />
beeldende kunst.<br />
In de geest van deze verklaring zijn in de afgelopen<br />
zeventien jaar allerlei thema’s en vele sprekers voorbijgekomen:<br />
politici (bijv. Marijnissen, Hirsch Ballin, Pronk);<br />
24 adrem remonstrants maandblad<br />
Boot op de Seine, Jaap Schuurmans
literatoren (bijv. Rutger Kopland, Abdelkader Benali,<br />
Jan Siebelink); journalisten en columnisten, vertegenwoordigers<br />
van spirituele stromingen, ethici, theologen,<br />
filosofen, en vele anderen. Bovendien waren er als vaste<br />
onderdelen van het programma de in de loop der jaren<br />
door velen bezochte diensten van woord-beeld-klank en<br />
de cursussen meditatie en sacred dance. 2<br />
Het aantal mensen van binnen en van buiten de gemeente<br />
dat van deze activiteiten heeft geprofiteerd, is groot.<br />
Ikzelf heb er, qualitate qua vrijwel altijd aanwezig, enorm<br />
veel van geleerd. Laat ik uit een zee van herinneringen<br />
een drietal naar boven halen. Op een symposium over<br />
naastenliefde en masochisme (met de theologen Annelies<br />
van Heyst, Martien Brinkman en Lideke In ’t Veld) sprak<br />
de laatstgenoemde over de ongezonde nadruk op het<br />
lijden van Christus, blijkend uit de vraag hoe het toch<br />
mogelijk is dat een vader zijn eigen zoon offert. ‘Maar<br />
vrouwen is van jongs af ingeprent dat ze zich moeten<br />
opofferen, dat hun lijden niet zo erg is, dat ze hun kruis<br />
moeten dragen’ (het stond in Trouw, 13-11-95). Of deze<br />
slotregels uit een ‘literaire kanselrede’ van Marjoleine de<br />
Vos naar aanleiding van een Grieks gedicht: ‘Wie dit gedicht<br />
leest en het tot zich door laat dringen geeft zichzelf<br />
een opdracht. Antonius door zijn God verlaten, en verlatener<br />
kan iemand niet zijn, breekt niet, klaagt niet. Hij<br />
zegt vaarwel aan wat hij verliest. Dat is alles.’ Zo staat het<br />
op de laatste pagina van één van de Uytenbogaertpublikaties,<br />
Een verbeelde God: dertien literaire ontwerpen (2001).<br />
Of deze zin uit een lezing die Arnon Grunberg hield, en<br />
waarin hij pleitte voor een absoluut minimum aan hoop:<br />
‘Een ideaal dat erkent dat de hoop dat het lichaam iets is<br />
waaraan men kan ontkomen hoogmoedige en misschien<br />
wel gevaarlijke hoop is.’ (in de Volkskrant, 25-04-10).<br />
De kerk als plaats van wijsheid en demobilisatie<br />
Hoe ziet een ‘rond de waarheid schommelende’ kerk<br />
eruit? In december 2000 werd ik, onder meer vanwege<br />
de activiteiten van het Uytenbogaertcentrum, uitgenodigd<br />
om de diesrede in Kampen te houden. Die rede moest<br />
gaan over predikantschap in de 21ste eeuw. Een van mijn<br />
uitgangspunten was dat de kerken zich op het onderricht<br />
zouden moeten toeleggen en zich tot ‘scholen van<br />
wijsheid’ (een van Schillebeeckx geleende term) zouden<br />
moeten ontwikkelen. 3 In onze posttraditionele cultuur<br />
wordt met grote onbevangenheid naar wijsheid gespeurd.<br />
Om daarop adequaat te kunnen antwoorden, zullen de<br />
kerken zich een lerende en argumenterende manier van<br />
doen moeten eigen maken. Ze zullen zich tot fora voor<br />
zinzoekers moeten ontwikkelen, tot instellingen die<br />
de nadenkende, naar oriëntatie vragende intelligentie<br />
koesteren.<br />
Zo vreemd is dat overigens niet. De grote godsdiensten<br />
hebben, ieder op zijn eigen wijze, méér dan alleen<br />
verkondiging, rituele verering en emotioneel appèl willen<br />
aanbieden. Zij deden ook een beroep op het inzicht<br />
van mensen en wilden scholen van wijsheid zijn. De<br />
bijbelse traditie en het kerkelijke christendom vormen<br />
Initium<br />
hierop geen uitzondering. Een belangrijke catechetische<br />
opdracht was te allen tijde de ontmaskering van schijnzekerheid<br />
– ‘lucht en leegte’, om met Prediker te spreken.<br />
Meer positief gesteld gaat het om het opdelven van wat<br />
Pannenberg ons ‘oneindig aangewezen zijn’ of ook onze<br />
‘vraag naar God’ noemde. In onze huidige cultuur zal<br />
deze vraag vaak de gestalte van een eclectische zoektocht<br />
aannemen. De geestelijke begeleiding daarvan veronderstelt<br />
vele kwaliteiten: kennis van religieuze tradities,<br />
vaardigheid in het vertalen en vertolken, spirituele kracht.<br />
Naast de vriendschap en het vreemdelingschap die de<br />
predikant moet kunnen opbrengen 4 , zou hij/zij de aloude<br />
functie van leraar moeten herontdekken. Ik denk dan allereerst<br />
aan moreel onderricht in de geest van wat de liberaaljoodse<br />
Martha Nussbaum erover schrijft. Zij haalt in<br />
het bijzonder de waarden van het socratische ‘ken uzelf’<br />
en die van de verbeelding naar voren. Socrates leert ons<br />
om onze eigen traditie en onze meest dierbare opinies<br />
kritisch te ondervragen; literaire verbeeldingen scherpen<br />
ons vermogen om van andermans positie uit te denken<br />
en compassie te voelen. Nussbaum is geïnteresseerd in<br />
de betekenis van deze waarden voor het universitair onderwijs.<br />
Maar romans en gedichten verdienen het om ook<br />
in het verband van een kerkelijke leergemeenschap benut<br />
te worden, al komt daar natuurlijk de bijbel als primaire<br />
bron in aanmerking – mits gehanteerd op een manier die<br />
de compassie vergroot en de verbeelding prikkelt.<br />
Naast het morele onderricht vormt oefening in de kunst<br />
van het vragen de tweede opdracht van een kerkelijke<br />
leraar. In een samenleving die steeds meer door resultaten<br />
van wetenschap en techniek gefascineerd wordt, dreigt<br />
de onmisbare kunst van het vragen een zeldzaamheid te<br />
worden. Bovendien is de snelheid waarmee de techniek<br />
zich ontwikkelt een factor die het vragen bemoeilijkt.<br />
Onze samenleving lijkt steeds meer beheerst door een<br />
onbeperkt voortgaande beweging, die mensen en instituties<br />
met zich meevoert. Plaatsen van demobilisatie en<br />
bezinning zijn daarom meer dan ooit nodig, omwille<br />
van mensen individueel en omwille van de samenleving.<br />
Zulke plaatsen zullen oefenplaatsen moeten zijn in de<br />
vertragende kunst van het vragen. •<br />
Johan Goud<br />
Hoogleraar religie en zingeving in literatuur en kunst aan de<br />
Universiteit Utrecht; remonstrants predikant in Den Haag<br />
1 Die ik in dit afscheidsnummer met respect en dank voor al hetgeen hij voor<br />
de remonstrantse gemeenschap betekend heeft, vermeld. Hij suggereerde<br />
deze bijdrage over religie en cultuur, met bijzondere aandacht voor ‘Uytenbogaert’.<br />
2 Voor een volledig overzicht van de eerste tien jaren van het Uytenbogaertcentrum<br />
verwijs ik naar de door de Haagse gemeente geproduceerde<br />
brochure ‘Spiritualiteit en Cultuur’, 2005.<br />
3 In wat volgt, geef ik enkele passages uit de diesrede weer. Zie Johan Goud,<br />
Schrijven in het zand. Predikantschap in de 21ste eeuw, Kamper Oraties 15,<br />
Kampen 2000.<br />
4 In het uitvoerige verslag dat Trouw (7-12-00) aan deze rede wijdde, werd<br />
vooral wat ik over de predikant als ‘vriend’ (als variant voor ‘herder’) zei,<br />
centraal gesteld.<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 25
liturgie<br />
EUG Janskerk<br />
<strong>Remonstrantse</strong><br />
Het is uitdagend te schrijven over liturgie, de dienst aan God die zinspeelt op de grandeur van oude tijden,<br />
terwijl het dagelijks leven van de meesten van ons in de huidige tijd daar ver van af staat. Of wij dat nu<br />
prettig vinden of niet, wij leven in een seculiere wereld. Dat is een werkelijkheid die de meeste wegen naar<br />
God heeft afgesloten en die tegelijkertijd zich kenmerkt door interesse in echtheid, authenticiteit en spiritualiteit.<br />
En het is overduidelijk dat kerken, waar het de zoektocht naar innerlijke verdieping betreft, hierbij op<br />
eclatante wijze de boot hebben gemist. Zij zouden er misschien beter aan doen om zelf voor enige tijd de<br />
deuren te sluiten. Al was het maar om duidelijk te maken dat de inkeer die allen kennelijk zoeken ook aan<br />
hen, in hun behoefte aan bezinning op vorm en inhoud van geloven, geenszins is voorbijgegaan.<br />
In de geschiedenis bleek het soms raadzaam om met<br />
de beweging van de tijd mee te gaan, en voor kortere of<br />
langere tijd solidair te zijn met allen die goede redenen<br />
hebben gevonden hun kerken de rug toe te keren. Wie<br />
weet gaat er van de stilte van zwijgende kerktorens op<br />
zondagochtenden - het klokgelui voor enige weken verstomd<br />
- bij velen een breed verlangen uit naar een nieuw<br />
begin dat verder reikt dan wij ons nu kunnen voorstellen.<br />
Ik sluit niet uit dat de leegte die dan ontstaat voor een<br />
nieuwe generatie de aangewezen impuls zou kunnen<br />
worden om een nieuw begin te maken. Maar nu loop ik<br />
wel erg hard op de feiten vooruit.<br />
liturgie en het onalledaagse De redactie vroeg mij<br />
in dit artikel, bij het feestelijke afscheid van Marius van<br />
26 adrem remonstrants maandblad<br />
Leeuwen als hoogleraar van het seminarie, in te gaan op<br />
zijn opvattingen over liturgische vernieuwing. Maar wat<br />
zou men schrijven over iemand die er nooit op uit is geweest<br />
om met nieuwe liedjes of andere nieuwlichterij het<br />
verschijnsel van de kunst van de liturgie kunstmatig in<br />
leven te houden dan wel te prolongeren? Daarom probeer<br />
ik hier in het kort zijn opvattingen over liturgie te ontvouwen<br />
en daarover in de context van deze tijd wellicht iets<br />
zinvols naar voren te brengen.<br />
In een artikel in de bundel Nieuwe wegen voor de liturgie<br />
breekt hij een lans voor wat hij het onalledaagse noemt.<br />
Het gaat hem daarbij vooral om de manier waarop de taal<br />
in de liturgie wordt gebruikt. Dit onalledaagse komt tot<br />
uitdrukking in metaforen en in symbolen. Metaforen zijn<br />
bedoeld als botsingen in de taal om de betekenis op een
Renaissance<br />
EEN wERELD ZOnDER KERKEn<br />
ander niveau te brengen. Bijvoorbeeld: licht dat ons aanstoot<br />
in de morgen. Iedereen weet dat licht niet letterlijk<br />
aanstoot, maar in metaforische zin ontstaat door associatie<br />
een nieuwe betekenislaag. Gewone woorden lenen<br />
zich daarvoor en worden in een nieuw verband gebracht.<br />
Symbolen hebben, door herhaling, zo hun geschiedenis<br />
en daardoor een eigen zinsverband: water en vuur, aarde<br />
en hemel krijgen de connotatie van iets heiligs waarmee<br />
ze boven zichzelf uitwijzen. Liturgie verwerft als vorm<br />
van expressie daarmee het karakter van een soort tweede<br />
taal. Dat deze heel vaak onbegrijpelijk is, aldus Marius<br />
van Leeuwen, komt onder meer doordat mensen vaak<br />
meer gehecht waren aan vertrouwde klanken dan aan<br />
precieze betekenis. Soms is alleen al de klank genoeg om<br />
te ontroeren en het religieuze gevoel zich te doen hechten<br />
aan iets wat aanspreekt en dierbaar is. Door de kracht<br />
van de herhaling, de motor van de liturgie, kan dan een<br />
betekenis tot stand worden gebracht die geheel los staat<br />
van wat een woord zegt of aanwijst. Van Leeuwen verklaart<br />
zich een groot voorstander van zorgvuldigheid in<br />
de taal van de liturgie. Woorden bewerken wat zij zeggen,<br />
zo stelt hij in navolging van Engelse filosoof Austin: wat<br />
er concreet wordt bedoeld hangt af van wat de spreker<br />
met of bij het zeggen doet. En nog een stapje verder: als<br />
Initium<br />
de voorganger in een kerkdienst tegen de gemeente zegt<br />
‘laten wij bidden’ of ‘ik doop’ dan brengen deze woorden<br />
als handeling op dat moment die gemeenschap teweeg.<br />
Door het wij wordt het hele kader van de geloofswerkelijkheid<br />
die daar achter of onder zit als het ware opgeroepen.<br />
Je kunt hieruit concluderen dat je van de kerk van de<br />
toekomst dus geen lid of vriend meer hoeft te worden<br />
- er ontstaat uit kracht van het gesproken woord wij een<br />
incidentele gemeenschap. Ontvouwt zich hier heel verrassend<br />
een geheel nieuw kerkmodel - zonder kerken?<br />
Naar zijn opvatting, als ik hem goed volg, ontvangen<br />
degenen die aan liturgie doen een soort tweede-taalonderwijs.<br />
Het onalledaagse van deze taal is een noodzakelijke<br />
voorwaarde om deel te kunnen nemen aan de<br />
werkelijkheid die erdoor wordt opgeroepen. Juist door de<br />
botsingen of onderbreking in het spel van de taal dat in<br />
de liturgie wordt gespeeld, kan wat wezenlijk is concreet<br />
worden. Je zou hier natuurlijk kritische vragen bij kunnen<br />
stellen. Bijvoorbeeld: is het dan een taal waarvan je<br />
nooit de ironie en de humor werkelijk zult begrijpen,<br />
zoals dat meestal het geval is voor de vreemdeling die een<br />
tweede taal leert?<br />
Of: als ondanks de fraaie vernieuwende metaforen alle<br />
oude vooronderstellingen telkens weer worden opgeroe-<br />
RGU Geertekerk met Pinksteren<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 27
pen, hoe kunnen wij dan ooit verlost worden van oude<br />
religie? Ik denk aan liederen van Huub Oosterhuis, waarvan<br />
vele een bijzondere schoonheid bezitten, maar die<br />
soms een oude bloed- of bruidsmystiek oproepen. Reden<br />
waarom wijlen Jan van Kilsdonk glimlachend, maar niet<br />
minder kritisch, bleef spreken over de ‘innerlijke orthodoxie’<br />
van de gevierde lieddichter. Hoe maken wij – in<br />
een traditie die immers uit is op bevrijding – ook in de<br />
liturgie zelf de bevrijdende volgende stap? Of is de valkuil<br />
dat het veronderstelde van vroeger via regressieve assimilatie<br />
opgeroepen blijft worden in de taal. En dat zo de stap<br />
vooruit, door progressieve assimilatie aan het eigentijdse<br />
van onze taal, belemmerd wordt? Vragen te over. Een lied<br />
van Trijntje Oosterhuis in de liturgie ten gehore gebracht<br />
na een lied van haar vader, zou de taal kunnen doen<br />
breken misschien. Volgens het zojuist gehuldigde beginsel<br />
van botsing van betekenis kan het onalledaagse dan<br />
opeens toch ook verrassend eigentijds worden.<br />
Renaissance De huidige situatie van de liturgie als<br />
een kunstmatige taal zou in onze tijd, waarin het beeld<br />
het woord verdringt, helemaal niet zo moeilijk of ingewikkeld<br />
moeten zijn. Vooral jongeren zouden in de<br />
liturgie een soort virtuele ruimte kunnen ontdekken,<br />
waarmee zij even uitstekend overweg zouden kunnen<br />
als met films en games. Met dit verschil misschien dat er<br />
in de liturgie, anders dan in een mind game of computerspelletje,<br />
de aanwezigheid van een God van elders verondersteld<br />
wordt doordat deze wordt aangeroepen. Voor wie<br />
hier onbekend mee zijn klinkt dit als pure magie.<br />
Er was eens een theoloog die zich gesteld zag voor het -<br />
zelfde probleem. Zijn naam was Martin Buber (1878-<br />
1965). Hij zag hoe mensen in zijn dagen de synagoge<br />
verlieten om uiteenlopende redenen en motieven. Ieder<br />
hield er zo zijn of haar eigen agenda op na bij de keuze<br />
voor die beslissende stap. Bij alle verscheidenheid van<br />
motieven stond toch één ding centraal: het verlangen<br />
naar echtheid en authenticiteit was het in het oog<br />
springende kenmerk van de eigen keuze. Voor de één<br />
was de rationaliteit, voor de ander juist de mystiek of<br />
de zuiverheid van de leer het bepalende element in die<br />
eigen keuze. In deze spraakverwarring heeft Buber een<br />
vernieuwende stap gezet met verstrekkende gevolgen<br />
binnen en buiten het joodse geloof, tot in onze dagen toe.<br />
Staande op de schouders van filosofen als Spinoza komt<br />
hij met een even verrassend als verbluffend argument: er<br />
bestaat een soort vernieuwing die mensen op een authentieke<br />
wijze hebben ondergaan zonder dat zij dit zelf goed<br />
en wel beseffen - een vernieuwing die buiten de gebaande<br />
paden van de gevestigde religieuze tradities omgaat. Hij<br />
ontdekte zo de chassidische verhalen, die vooral buiten de<br />
geijkte paden en buiten de liturgie waren ontstaan. Die<br />
gingen een belangrijke rol spelen. De dragende gedachte<br />
was dat wie kritiek heeft op zijn religie een echte gelovige<br />
is, naar het voorbeeld van de profeten. Je kon betreuren<br />
dat sommigen hierin te ver waren gegaan, maar dit deed<br />
28 adrem remonstrants maandblad<br />
aan de authenticiteit van hun visie of levensoriëntatie<br />
niets af, vond Buber. De renaissance die hij zo op gang<br />
bracht was ongekend.<br />
Het moment er vóór In de boeken en artikelen<br />
die Marius van Leeuwen het licht deed zien, komt het<br />
woordje vrijzinnig niet erg veelvuldig voor. Je kunt daar<br />
van alles van vinden natuurlijk. Zelf denk ik dat hij een<br />
bepaald soort vrijzinnigheid voorbij is en ik ervaar dit als<br />
een verdienste. Je zou kunnen zeggen dat hij de breedte<br />
heeft gezocht en daarmee de remonstrantse inbreng (in<br />
de liturgie) van antecedenten heeft voorzien. En wanneer<br />
vraag je naar iemands antecedenten? Als je naar de<br />
toekomst daar vruchtbare gevolgen aan hoopt te kunnen<br />
verbinden. Volgens Marius – hij zegt het Gerardus van<br />
der Leeuw na – mag je in de liturgie niet zo maar iets veranderen.<br />
Toch hebben we dit bijvoorbeeld in de nieuwe<br />
belijdenis van 2006, die als een liturgische tekst bedoeld<br />
is, wel degelijk gedaan. Door God twee plaatsjes te laten<br />
opschuiven – na de Geest en na Jezus – in de tekst. Het is<br />
de ontmoeting, schrijft hij, die in het spel van de liturgie<br />
op het spel staat. Anders gezegd – het spel en de knikkers<br />
(na het spel).<br />
Staande voor een restant van een kerk in Zuid-Frankrijk<br />
werd mij gevraagd daar iets zinnigs over te zeggen. Wat<br />
een vraag! Een spontaan mij invallende parodie ontsnapte<br />
mij: «Ma chapelle est morte, je n’ai plus de Dieu, ouvre-moi la<br />
porte, pour jouer le jeu.» Bij vrienden in hun tuin staat een<br />
halve cirkel natuurstenen opgesteld om op te zitten. Rond<br />
een rondboog van een 12 e eeuws klooster. Om te mediteren,<br />
vertelt men. De buitenkamer van de publieke religie<br />
in een kerkgebouw maakt plaats voor de binnenkamer in<br />
een achtertuin. Soms zoekt men een spelleider om met de<br />
kritische afstand van haar functie die rol in hun midden te<br />
vervullen. Het nieuwe is al gaande, ook bij hen die – buiten<br />
elke traditie staande – er al door zijn aangeraakt. Zowel<br />
optimisme als pessimisme hierover zijn het gevolg van<br />
een te korte afstand tot verleden en toekomst. In een tijd<br />
waarin alles in beweging is heeft Marius fier volgehouden.<br />
Daarmee heeft hij aan een antecedent gebouwd waar<br />
een nieuwe generatie op kan reageren. Echte vernieuwing<br />
komt tot stand door iets wat vooraf gaat. Een inzicht<br />
wordt een vloertje, een podium voor wat volgt, voor de<br />
naaste stap in de nabije ontwikkeling. Het was nog niet<br />
hèt moment er voor, maar wel het moment er vóór. Dat is<br />
wat telt en wat ertoe doet. Dat vraagt om geduld en geloof<br />
– in de spreekwoordelijke kruiwagen vol even springerige<br />
als vrijzinnige kikkers. Augustinus schreef: “Omnia mea<br />
mecum portas. Al het mijne draag ik bij mij”. Het is<br />
mogelijk dat liturgie zich met andere middelen zal voortzetten<br />
dan uitsluitend met de nu reeds bekende. Wanneer<br />
de innerlijke noodzaak daartoe echt wordt gevoeld gaan we<br />
van feest naar feest! •<br />
Heine Siebrand<br />
Remonstrants predikant Geertekerk Utrecht
advertentie<br />
TE HUUR SENIOREN APPARTEMENTEN<br />
MET EEn VRIJZInnIG RElIGIEUZE UITSTRAlInG<br />
WAAR IEDEREEN WELKOM IS!<br />
De Timanshof<br />
De Roosebrink<br />
De Aleidahof<br />
De Timanshof te Bennekom<br />
De Roosebrink te Wageningen<br />
De Aleidahof te Bennekom<br />
In de complexen heerst een tolerante, vrijzinnig<br />
religieuze sfeer, iedereen is er welkom. Alle drie<br />
de gebouwen zijn op loopafstand gelegen van het<br />
stads- respectievelijk dorpscentrum. De gebouwen<br />
liggen tevens gunstig ten opzichte van het openbaar<br />
vervoer.<br />
Voorzieningen<br />
De appartementen zijn aangesloten op een alarm -<br />
systeem. Hierdoor kan er 24 uur per dag in geval<br />
van nood snel eerste hulp geboden worden.<br />
Tevens beschikken de gebouwen over twee liften,<br />
een wasserette, fietsenstalling, logeerkamers,<br />
recreatieruimte, hobbykamer en een bibliotheek/<br />
vergaderruimte. De bewoners worden vertegenwoordigd<br />
door enthousiaste bewonerscommissies.<br />
Huurprijs<br />
De huurprijs varieert<br />
van 441,– euro tot 747,– euro.<br />
De servicekosten variëren<br />
van 72,– euro tot 193,– euro.<br />
Bent u geïnteresseerd en 50 jaar of ouder?<br />
Maak geheel vrijblijvend een afspraak met<br />
Mw. L. Kik of Mw. C. Besselink voor meer<br />
informatie en/of een bezichtiging.<br />
Seniorenhuisvesting ‘Zuid-Veluwe’<br />
Hof van Sint Pieter 27, 6721 TN Bennekom<br />
Telefoon: 0318 – 43 11 34<br />
Internet: www.vrssh-zuidveluwe.nl<br />
Email: info@vrssh-zuidveluwe.nl<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 29
elijdenis 2006<br />
Vroom<br />
en terughoudend<br />
MARIUS VAN LEEUwEN EN HEt REMOnSTRAnTS BElIJDEn<br />
Juist omdat zij in de begintijd van hun geloofsgemeenschap – de eerste decennia van de zeventiende<br />
eeuw – op minder plezierige wijze te maken kregen met geloofsbelijdenissen, zijn de remonstranten altijd<br />
zeer voorzichtig geweest met eigen belijdenissen. Het is dus des te opvallender dat de <strong>Remonstrantse</strong><br />
<strong>Broederschap</strong> de afgelopen jaren zo veel tijd en aandacht gestoken heeft in het opstellen van een nieuwe<br />
Geloofsbelijdenis 2006.<br />
Eind jaren tachtig begon de vraag naar een nieuwe belijdenis<br />
reeds te klinken, maar het duurde nog ruim tien<br />
jaar voor het denk- en schrijfproces echt op gang kwam.<br />
Het waren precies de jaren dat Marius van Leeuwen<br />
hoogleraar was aan het Remonstrants Seminarium. Het<br />
verbaast dan ook niet dat hij bij de opstelling van de nieuwe<br />
geloofsbelijdenis nauw betrokken is geweest, naast<br />
Johan Goud. In het onderstaande laten we iets van Van<br />
Leeuwens betrokkenheid bij het belijdenisproject zien,<br />
aan de hand van een selectie van hetgeen hij daarover de<br />
afgelopen jaren schreef. De keuze viel op het cahier dat<br />
Van Leeuwen samen met zijn voorganger E.J. Kuiper<br />
schreef over de eerste remonstrantse Belijdenis van 1621.<br />
Daarnaast werd gekozen voor zijn bijdrage aan de evaluatie<br />
van de tweede remonstrantse Belijdenis van 1940.<br />
De Voorrede van de Belijdenis 1621 In 1994 deed<br />
Van Leeuwen samen met zijn voorganger Kuiper een<br />
boekje het licht zien met als titel Als een vuurbaken.<br />
Teksten over de functie van belijdenissen naar remonstrants<br />
inzicht in de serie Sleutelteksten van uitgeverij Meinema.<br />
Het is nog altijd de grote verdienste van dit boekje dat<br />
het de beroemde Voorrede bij de eerste remonstrantse<br />
Belijdenis van 1621 toegankelijk maakte voor een hedendaags<br />
publiek van (niet-) remonstranten. Zo konden zij<br />
lezen hoe verrassend modern remonstrantse voorvaderen<br />
vier eeuwen geleden belijdenissen hun plaats hadden<br />
gewezen!<br />
De uitvoerige Voorrede van die Belijdenis waarschuwde<br />
voor misbruik van belijdenisteksten. Men moet in zaken<br />
de godsdienst betreffend aan deze formulieren geen<br />
‘onweerspreekbare autoriteit’, geen ongegrond en door<br />
niets te verantwoorden gezag, toekennen. Zulke teksten<br />
kunnen geen leerregels zijn die het ware geloof voor eens<br />
en altijd vastleggen, zodat ze het geweten van mensen<br />
30 adrem remonstrants maandblad<br />
met bindend gezag zouden mogen toespreken. Ze zijn<br />
min of meer persoonlijke exegeses van het geloof. ‘[Het<br />
zijn] niet [stukken] die definiëren of vaststellen wat voor<br />
waar of onwaar moet worden gehouden, wat geloofd of<br />
niet geloofd moet worden of wat op welke wijze moet<br />
worden uitgedrukt of naar voren gebracht, maar [stukken]<br />
die slechts bekend maken en betuigen wat zij, wier<br />
persoonlijke formuleringen en verklaringen het zijn, voor<br />
waar en onwaar houden, wat zij geloven en niet geloven,<br />
op welke wijze zij hun meningen willen uiten.’<br />
Binnen deze relativerende opmerkingen over de status<br />
van belijdenissen speelt sedertdien elke poging tot remonstrants<br />
belijden zich af.<br />
Beeltenis van Gods heilig wezen In Wij geloven – wat<br />
geloven wij? Remonstrants belijden in 1940 en nu (2004)<br />
schreef Van Leeuwen het stuk over Jezus Christus onder<br />
de titel ‘Beeltenis van Gods heilig wezen’. Van Leeuwen<br />
constateert dat in de klassieke belijdenissen de nadruk op<br />
de goddelijkheid van Jezus ligt. Daartegenover komt in<br />
het negentiende-eeuwse modernisme alle nadruk te liggen<br />
op de mens Jezus, Jezus ‘van beneden’. De Belijdenis<br />
van 1940 poogt een tussenweg te bewandelen: gelovig<br />
wordt beaamd dat in Jezus Christus God zichtbaar wordt.<br />
Tegelijk is de tekst terughoudend als het gaat om de vraag<br />
naar de goddelijke of menselijke natuur van Christus. Op<br />
het eerste gezicht klinken de woorden van de Belijdenis<br />
1940 wellicht zwaar, maar bij nadere beschouwing gaat<br />
er een lichte inhoud achter schuil, met onorthodoxe trekken.<br />
Van Leeuwen noemt de Jezus-strofe in de Belijdenis<br />
1940 dan ook bescheiden, vroom en terughoudend.<br />
Juist ook door wat in de tekst niet gezegd wordt of in het<br />
midden gelaten, verraadt de tekst zijn vrijzinnige komaf.<br />
Wel zou in een nieuwe belijdenis explicieter verwoord<br />
mogen worden dát remonstranten graag ‘beneden’ begin-
<strong>Remonstrantse</strong> belijdenis<br />
Wij beseffen en aanvaarden<br />
dat wij onze rust niet vinden in de zekerheid van wat wij belijden,<br />
maar in verwondering over wat ons toevalt en geschonken wordt;<br />
dat wij onze bestemming niet vinden in onverschilligheid en hebzucht,<br />
maar in wakkerheid en verbondenheid met al wat leeft;<br />
dat ons bestaan niet voltooid wordt door wie we zijn en wat we hebben,<br />
maar door wat oneindig groter is dan wij kunnen bevatten.<br />
Door dit besef geleid, geloven wij in Gods Geest<br />
die al wat mensen scheidt te boven gaat<br />
en hen bezielt tot wat heilig is en goed,<br />
opdat zij, zingend en zwijgend,<br />
biddend en handelend,<br />
God eren en dienen.<br />
Wij geloven in Jezus, een van Geest vervulde mens,<br />
het gelaat van God dat ons aanziet en verontrust.<br />
Hij had de mensen lief en werd gekruisigd<br />
maar leeft, zijn eigen dood en die van ons voorbij.<br />
Hij is ons heilig voorbeeld van wijsheid en van moed<br />
en brengt ons Gods eeuwige liefde nabij.<br />
nen bij hun spreken over Jezus. Er zou ook meer gezegd<br />
mogen worden over leven en prediking van Jezus; over<br />
de Opstanding als hoopvol teken dat duister en dood het<br />
laatste woord niet hebben, én ten slotte ook over het feit<br />
dat andere gestalten dan Jezus eveneens iets van God<br />
kunnen tonen.<br />
Hoe nu zijn deze opmerkingen verwerkt in de Jezusstrofe<br />
uit de Belijdenis 2006?<br />
Belijdenis 2006 De Belijdenis 2006 ontmoette, ook<br />
bij niet-remonstranten, een positief onthaal. Velen constateerden<br />
met instemming dat de tekst het accent legt op<br />
de menselijke zijde van het geloof, op het (ver)beeldende,<br />
poëtische, metaforische karakter van geloofstaal én op de<br />
werking van de geest. Jan Greven vond het in Trouw van<br />
durf getuigen dat de nieuwe belijdenis bij de mens begon<br />
en niet bij God.<br />
Dit alles is terug te vinden in de mooie Jezus-strofe van<br />
de belijdenis, die Jezus ‘een van Geest vervulde mens’<br />
noemt, ‘het gelaat van God dat ons aanziet en verontrust.<br />
Hij had de mensen lief en werd gekruisigd maar leeft,<br />
zijn eigen dood en die van ons voorbij. Hij is ons heilig<br />
voorbeeld van wijsheid en van moed en brengt ons Gods<br />
eeuwige liefde nabij.’<br />
Kijken we naar Van Leeuwens ‘wensenlijstje’, dan kan geconstateerd<br />
worden dat de nieuwe belijdenis, ook als het<br />
om Jezus gaat, beneden, bij de mens Jezus begint (zonder<br />
onmiddellijke toevoeging van de ‘soortnaam’ Christus).<br />
Jezus is een mens, niet eens de mens, en die mens is van<br />
Geest (wel met hoofdletter!) vervuld. Of over Jezus’ leven<br />
en prediking in de nieuwe belijdenis zo heel veel meer<br />
wordt gezegd dan vroeger, dat valt te betwijfelen. Maar<br />
de opstanding wordt genoemd, zij het niet expliciet maar<br />
aanduidenderwijs. Iedereen behoudt de vrijheid die opstanding<br />
lichamelijk dan wel geestelijk te duiden.<br />
Initium<br />
Wij geloven in God, de Eeuwige,<br />
die ondoorgronde liefde is, de grond van het bestaan,<br />
die ons de weg van vrijheid en gerechtigheid wijst<br />
en ons wenkt naar een toekomst van vrede.<br />
Wij geloven dat wij zelf,<br />
zo zwak en feilbaar als wij zijn,<br />
geroepen worden om<br />
met Christus en allen die geloven verbonden,<br />
kerk te zijn in het teken van de hoop.<br />
Want wij geloven in de toekomst van God en wereld,<br />
in een goddelijk geduld dat tijd schenkt<br />
om te leven en te sterven en om op te staan,<br />
in het koninkrijk dat is en komen zal,<br />
waar God voor eeuwig zijn zal: alles in allen.<br />
Aan God zij de lof en de eer<br />
in tijd en eeuwigheid<br />
Amen<br />
Bescheiden, licht en vroom Tot slot. Na de aanvaarding<br />
van de nieuwe belijdenis in 2006 verscheen nog een<br />
boekje met reflecties: Een weg van vrijheid. Reflecties bij<br />
de nieuwe remonstrantse belijdenis (2006). Van Leeuwen<br />
opende het geschrift met een historische schets van de remonstranten<br />
en hun belijdenissen. Ondanks hun afkeer<br />
van autoriteit hadden zij toch af en toe de durf gevonden<br />
om opnieuw en tezamen te belijden. Voortgedreven door<br />
de vraag; hoe zeggen we het nù?<br />
Met deze historische schets voltooide Van Leeuwen zijn<br />
jarenlange betrokkenheid bij het belijdenisproject. Zijn<br />
bijdragen herlezend springen de woorden bescheiden en<br />
licht, vroom en terughoudend in het oog. Het gebruik van<br />
bescheiden woorden, licht van toon, dat spreekt de Seminariehoogleraar<br />
in de teksten aan, en dat beveelt hij dan<br />
ook aan als het om de formulering van nieuwe teksten<br />
gaat. Daarbij laat hij zich inspireren door voorgangers die<br />
in staat waren over de grote zaken van het geloof vroom<br />
en terughoudend te spreken. Vroom daarbij bedoeld als<br />
levend ‘in het besef dat ons leven in betrekking staat tot<br />
God of het goddelijke’, en terughoudend als ‘beducht<br />
voor grote, te zekere woorden’.<br />
Wie Marius van Leeuwen gedurende zijn professoraat<br />
heeft meegemaakt, wie hem gehoord of gelezen heeft,<br />
die weet dat deze trefwoorden ook het nodige zeggen over<br />
Van Leeuwen zelf. Bescheiden en licht van toon, vroom<br />
en terughoudend. Zo heeft hij mensen geïnspireerd, in<br />
de eerste plaats zijn studenten en promovendi. Zo ook<br />
staat hij in een lange traditie van remonstranten die,<br />
bescheiden en vroom, vroeger en nu, de oude woorden<br />
nieuwe zeggingskracht willen geven in de wereld van<br />
vandaag. •<br />
Koen Holtzapffel<br />
Predikant in de remonstrantse gemeente Rotterdam<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 31
levensverbintenissen<br />
BIJ DE REMOnSTRAnTEn<br />
Annekee Stokvis, Jan Willem nieuwenhuijsen en lideke In ’t Veld waren betrokken bij de beslissing van<br />
de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> om het huwelijk open te stellen voor paren van hetzelfde geslacht. De<br />
<strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> veranderde op dit punt de kerkorde in 1986 en was daarmee de eerste kerk<br />
binnen de Wereldraad van Kerken waar homo’s officieel konden trouwen. Zij blikken terug op deze periode.<br />
Kerkorde Het begon in 1978. Er werd een commissie<br />
ingesteld die de kerkorde zou wijzigen. De eerste bespreking<br />
was op 28 oktober 1978 in de vergadering van het<br />
landelijk bestuur (Commissie tot de Zaken). Predikant<br />
Jan van Goudoever opperde in deze vergadering de<br />
mogelijkheid om het ‘homofielenhuwelijk’ te bestuderen.<br />
Er werd met instemming gereageerd.<br />
De noodzaak om de kerkorde te veranderen had ook met<br />
andere onderwerpen te maken. In de jaren zeventig was<br />
de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> veranderd. Er waren<br />
bijvoorbeeld samenwerkingsgemeenten ontstaan met<br />
andere vrijzinnige gemeenten zoals de doopsgezinden.<br />
En de kerkorde moest op dit punt worden bijgesteld.<br />
Ook was de taal verouderd. Het ging dus om een totale<br />
herziening.<br />
Het was zeker niet zo dat homoseksualiteit vóór die tijd<br />
onder remonstranten openlijk besproken werd. Meestal<br />
gebeurde dat in bedekte termen of werd er lacherig<br />
over gedaan. Er waren predikanten van wie je wist dat<br />
ze homoseksueel waren, maar echt ermee naar buiten<br />
treden, gebeurde niet. De rol om in de kerkordecommissie<br />
ook het thema relaties te bekijken, werd vervuld door<br />
de Leidse hoogleraar (godsdienstwijsbegeerte en ethiek)<br />
professor L.J. van Holk (1893-1982).<br />
Van Holk zelf was gescheiden. Het thema relaties stelde<br />
hij ruimer dan alleen homoseksualiteit. In de jaren<br />
zeventig gingen mensen ‘hokken’. Deze nieuwe ontwikkelingen<br />
dienden kerken te betrekken bij de inrichting<br />
van het kerkgenootschap. In deze periode kwamen allerlei<br />
samenlevingsvragen aan de orde. Er was sprake van<br />
een trend om je als kerk niet uitsluitend te laten leiden<br />
door de dominante (burgerlijke) cultuur van die tijd.<br />
Daar speelden we misschien wel op in.<br />
Lideke In ’t Veld was voorzitter van het landelijk bestuur<br />
van de remonstranten tot 1985. De beslissing over het<br />
huwelijk en de openstelling ervan moest nog genomen<br />
worden toen zij de voorzittershamer overdroeg, maar<br />
32 adrem remonstrants maandblad<br />
de voorbereidingen ertoe waren reeds in gang gezet. Bij<br />
haar afscheidstoespraak in 1985 stelde zij nog altijd dat<br />
vragen over huwelijk en liefde te weinig onderdeel uitmaakten<br />
in het onderlinge gesprek in kerken. Homofilie<br />
– ‘zo noemde ik dat toen nog’ – was nog altijd een taboe.<br />
Kerken liepen met een wijde boog om het onderwerp<br />
discriminatie van homo’s heen. De kerkordecommissie<br />
ging van start. Het thema seksualiteit en relaties werd<br />
geagendeerd voor een landelijke Algemene Vergadering<br />
van Beraad in 1982. In 1984 werd er een werkgroep<br />
levensverbintenissen ingesteld. Een zorgvuldig<br />
traject werd ontworpen met gespreksmateriaal<br />
voor gemeenten. Er zat een goede video bij<br />
en natuurlijk een rollenspel waarbij een<br />
kerkenraadslid boos wegliep uit een<br />
vergadering, omdat twee homo’s<br />
in zijn kerk zouden trouwen.<br />
De Rotterdamse<br />
advocaat mr.<br />
Roderik Felix<br />
was de grote<br />
motor achter het<br />
verwerken van alle<br />
commentaren in<br />
het ingrijpende proces<br />
van herziening van de kerkorde.<br />
Raad van Kerken De remonstranten<br />
brachten de ontwikkelingen<br />
in hun kerk en hun voornemens<br />
om het huwelijk open te<br />
stellen ook in bij de Nederlandse<br />
Raad van Kerken waar ze deel<br />
van uitmaken. Emancipatie van<br />
vrouwen was al een belangrijk<br />
thema in de oecumene. Maar in<br />
vergaderingen van de Raad van
Kerken werd op de besprekingen en besluitvorming<br />
binnen de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> afstandelijk<br />
theologisch gereageerd. Lideke In ’t Veld pleitte in 1983<br />
in Vancouver tijdens de conferentie van de Wereldraad<br />
van Kerken tijdens de grote plenaire vergadering voor<br />
meer openheid. Belangrijk was in deze periode dat veel<br />
predikanten uitkwamen voor hun homoseksualiteit. ‘Heb<br />
je gehoord wie homo is?’<br />
levensverbintenissen De remonstrantse voornemens<br />
om het huwelijk open te stellen leidden ook tot Kamervragen.<br />
De SGP vroeg aan de toenmalige minister van<br />
Justitie of de remonstranten niet strafbaar waren door<br />
het kerkelijk huwelijk aan te bieden aan mensen die<br />
formeel niet getrouwd waren. Volgens de minister was<br />
dit niet zo. ‘We omzeilden de kritiek dat we iets illegaals<br />
deden door een ander woord dan huwelijk te gebruiken,’<br />
brengt Jan Willem Nieuwenhuijsen in. Daarmee waren<br />
de bezwaren van formele aard van de baan. Het gesprek<br />
over de inhoud kon verder gaan. In de nieuwe kerkorde<br />
zouden we niet meer spreken over huwelijk, maar over<br />
levensverbintenissen. Alle relaties hetero en homo vielen<br />
voortaan onder deze term. Natuurlijk was het voortraject<br />
cruciaal. Allerlei vragen kwamen voorbij. Hoe<br />
zat het met relaties van drie mensen? Een relatie<br />
met een minderjarige? Ging het om zegenen of<br />
inzegenen? Er werd gesproken over de mogelijkheid<br />
van ‘weigerpredikanten’. Wat doe<br />
je als een predikant niet overeenkomstig<br />
de kerkorde de zegenbede over twee<br />
mensen wil uitspreken? De teneur<br />
was: we zien het wel als het zover is.<br />
Tijdens de gesprekken in gemeenten<br />
bleek dat er zeker weerstand was<br />
tegen het voornemen om de kerkorde<br />
op het punt van relaties te wijzigen. Er<br />
werden soms ongelooflijk denigrerende<br />
opmerkingen gemaakt waar homo’s<br />
bij waren. Heel belangrijk bij<br />
dit soort gesprekken waren de<br />
ouders van homoseksuele<br />
mannen en vrouwen. Zij waren<br />
ware pleitbezorgers voor<br />
het geluk van hun kinderen.<br />
Zij zagen kans om eindelijk<br />
hun verhaal te doen. ‘Wij<br />
zien het geluk van onze<br />
kinderen.’ Zij brachten op<br />
een geloofwaardige wijze naar<br />
voren dat intimiteit, intensiteit<br />
Initium<br />
en duurzaamheid ook bij homoseksuele relaties horen.<br />
Die opstelling van de ouders maakte veel indruk.<br />
Homokerk Uiteindelijk nam de Algemene Vergadering<br />
van Bestuur het besluit in 1986 om de kerkorde<br />
te wijzigen op het punt van relaties. Ook huwelijken<br />
van mensen van verschillend geslacht heetten voortaan<br />
levensverbintenissen. Voor het eerst in de geschiedenis<br />
konden homo’s in de kerk ‘trouwen’ en werd hun wederzijdse<br />
liefde kerkelijk legitiem. Natuurlijk waren er opzeggingen<br />
en enkele boze predikanten. Sommigen grepen<br />
voor hun bezwaren terug op Hugo de Groot. Toch was er<br />
vooral bijval. De gedachte was dat theologie ook leeft bij<br />
de gratie van herinterpretatie. Theologie dient nimmer tot<br />
ideologie te verworden. Opmerkelijk is dat het letterlijk<br />
citeren uit de bijbel niet zozeer aan de orde was. Remonstranten<br />
hebben niet zo’n traditie om hun gelijk te halen<br />
met een bijbeltekst. En toen gebeurde waar we zo bang<br />
voor waren. Na een jarenlang zorgvuldig traject en de<br />
introductie van het woord ‘levensverbintenissen’ kopte de<br />
Telegraaf op de voorpagina, daags na de remonstrantse beslissing:<br />
‘<strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> erkent het homohuwelijk.’<br />
Het woord levensverbintenissen lazen we niet<br />
terug. De gedachte leefde dat je je als kerk niet al te actief<br />
in het nieuws mocht werpen. Maar in de <strong>Remonstrantse</strong><br />
<strong>Broederschap</strong> gingen steeds weer geluiden op dat we, ondanks<br />
de ruimte die we wilden bieden, geen ‘homokerk’<br />
wilden worden. Jan-Willem Nieuwenhuijsen: ‘Ik heb<br />
achteraf wel spijt van die wat krampachtige houding. We<br />
hadden dat woord homokerk kunnen omarmen als geuzennaam.<br />
Wat is er mis met een homokerk? We waren<br />
misschien ook wel onvoldoende voorbereid op alle mediaaandacht.<br />
Daar hadden we beter over na moeten denken.<br />
We namen in 1986 een belangrijke historische beslissing,<br />
maar we waren ook bevreesd om er al te vrijmoedig mee<br />
naar buiten te treden om een reden die haaks staat op de<br />
gedachte achter de beslissing. We wilden op dit punt ook<br />
niet concurreren met andere kerken.’ Omdat we ook de<br />
mogelijkheid boden aan niet-remonstranten om bij ons<br />
te trouwen, volgden andere kerken de remonstranten<br />
met argusogen. Toch kwamen vooral buitenlanders bij<br />
de remonstranten om te trouwen. Lideke In ’t Veld: ‘Vaak<br />
was dat weer zo traditioneel. Ik herinner mij twee Duitse<br />
vrouwen. Eentje was in een zwart pak en de ander in een<br />
bruidsjurk.’ Of het landelijk bureau remonstranten zocht<br />
een predikant: ‘Er staan twee homo’s aan de grens uit<br />
Honolulu die willen trouwen.’<br />
Tom Mikkers<br />
Algemeen secretaris van de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong><br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 33<br />
foto: Mischa Keijser / HH
REAcTIES UIT DE RAAD VAn KERKEn Op<br />
REMOnSTRAnTSE OpEnSTEllInG<br />
Op 11 februari 1987 hield Jan-Willem nieuwenhuijsen<br />
tijdens de vergadering van de Raad van<br />
Kerken een inleiding over ‘het besluit van de<br />
<strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> inzake inzegening<br />
van levensverbintenissen’. Hij legde het<br />
besluit uit en hoe het vertelde tot stand was<br />
gekomen. Enkele reacties hierop zoals die zijn<br />
vastgelegd in de notulen van deze bijeenkomst.<br />
Ds. Van der Zee (secretaris van de Raad):<br />
‘wordt het in de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong><br />
zo gezien dat elke duurzame levensverbintenis,<br />
hetero- of homoseksueel bepaald, een teken<br />
kan zijn van de liefde van Christus voor zijn<br />
gemeente?’<br />
Ds. Mooi (nederlands Hervormde Kerk):<br />
‘De beslissing komt over als een uiting van het<br />
typisch individualistisch karakter dat de <strong>Remonstrantse</strong><br />
<strong>Broederschap</strong> als kerkgenootschap<br />
altijd heeft gekenmerkt. De N.H. Kerk, als nauw<br />
verbonden en verweven met de Nederlandse samenleving,<br />
zal de samenleving volgen en heiligen<br />
wat is. Daarom is het in de N.H. Kerk wezenlijk<br />
dat het huwelijksbriefje getoond wordt. Eerst<br />
als de beoogde gelijkwaardigheid ten volle in de<br />
samenleving is geaccepteerd en in de wetgeving<br />
is geregeld, zal een kerk als de N.H. kerk kunnen<br />
volgen.’<br />
Ds. Schoep (Gereformeerde Kerken):<br />
‘wordt nu het typisch eigene van het kerkelijk<br />
handelen, het zegenend moment van de kerk,<br />
als teken van voortdurend handelen van God<br />
met mensen? Is het remonstrantse besluit ook op<br />
deze wijze theologisch gefundeerd en is daarmee<br />
afstand genomen van de kerk als bevestigende<br />
instantie?’<br />
Dhr. Kouwenhoven (Gereformeerde Kerken):<br />
‘De Gereformeerden hebben ten aanzien van de<br />
homofielen gezegd dat deze zich vooral in eigen<br />
kring veilig moeten voelen. (…) Binnen de eigen<br />
kerkelijke gemeenschap zou dan ook de vraag<br />
om Gods zegen thuis horen voor homofielen die<br />
een relatie van trouw en liefde willen aangaan.<br />
Dit is iets heel anders dan de bevestiging van een<br />
huwelijk door de kerk.’<br />
Ds. Roos (sectie internationale zaken): ‘In sommige<br />
situaties zijn er ook kinderen bij betrokken,<br />
kinderen uit een eerdere verbintenis; worden<br />
deze betrokken bij de zegenbede over de levensverbintenis<br />
die ook hen aangaat?’<br />
34 adrem remonstrants maandblad<br />
Dhr. Van Eyk (sectie eredienst):<br />
‘De R.K. Kerk is op dit moment een antipode van<br />
de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong>. Zeker waar<br />
het gaat om de homofiele relatie zet men zich<br />
eerder schrap en wordt de argumentatie verhard,<br />
dan dat er toenadering wordt gezocht. Dit blijkt<br />
bijvoorbeeld uit de stelling dat de homoseksuele<br />
relatie in strijd is met de scheppingsordening.’<br />
In oktober 2011 was het 25 jaar geleden dat de<br />
Remonstranten het mogelijk maakten dat paren<br />
van hetzelfde geslacht in de kerk konden trouwen.<br />
In Vrijburg waar het eerste homohuwelijk werd<br />
voltrokken in januari 1987 was er een feestelijke<br />
kerkdienst. Aansluitend werd de gids Coming Out<br />
Churches gepresenteerd. In deze gids vind je een<br />
weergave van de bijdrage van kerken aan homoemancipatie<br />
en een overzicht van kerken waar<br />
homo’s en lesbo’s kunnen trouwen.<br />
Het interview met Jan-Willem Nieuwenhuijsen,<br />
Annekee Stokvis en Lideke In ’t Veld is ook te lezen<br />
in de gids Coming Out Churches.<br />
coming Out churches – Dutch Edition.<br />
Gids voor kerk en homo.<br />
Uitgeverij Meinema, Zoetermeer.<br />
116 pagina’s, ISBN 978 90 211 4311 8.<br />
Prijs: 14,90 euro<br />
www.uitgeverijmeinema.nl<br />
foto: Herman Wouters / HH<br />
Colofon<br />
Jan-Willem nieuwenhuijsen<br />
(1942) werkte als functionaris<br />
algemene zaken<br />
op het landelijk bureau van<br />
de remonstranten van 1978<br />
tot 1982. Hij was algemeen<br />
secretaris van de <strong>Remonstrantse</strong><br />
<strong>Broederschap</strong> van<br />
1982-1989. ‘Het was mooi<br />
dat we in 2010 de Bob<br />
Angelopenning ontvingen<br />
van het coc vanwege onze<br />
beslissing in 1986. Dat was<br />
heel eervol.’<br />
Annekee Stokvis (1935)<br />
maakte korte tijd deel<br />
uit van de commissie<br />
die de remonstrantse<br />
kerkorde wijzigde. Ze was<br />
als studiesecretaris van de<br />
sectie ‘De Vrouw in Kerk<br />
en Samenleving’ actief<br />
betrokken bij de Raad van<br />
Kerken in Nederland. ‘Het<br />
was een heftige tijd. we<br />
hadden het toen ook over<br />
kernbommen en Zuid-<br />
Afrika. Zelf had ik daar een<br />
tijdje gewoond. Ik wilde bij<br />
terugkomst in Nederland<br />
iets doen met mijn betrokkenheid.’<br />
lideke In ’t Veld (1936) was<br />
remonstrants theoloog,<br />
docent filosofie aan de Hogeschool<br />
van Amsterdam<br />
en voorzitter van de <strong>Remonstrantse</strong><br />
<strong>Broederschap</strong><br />
van 1978-1985. ‘Nadat de<br />
beslissing genomen is over<br />
de levensverbintenissen,<br />
is seksualiteit nooit meer<br />
een thema geweest bij de<br />
remonstranten. op dit<br />
punt hebben we misschien<br />
de eindstreep gehaald,<br />
maar we hebben elkaar<br />
nog altijd niet echt leren<br />
kennen.’
18 juli t/m 26 augustus 2012<br />
zwoele zomerconcerten in de mooiste botanische tuinen<br />
eerbetoon aan érard<br />
9<br />
Uw reactie<br />
Uw reactie zien wij graag binnen vier weken na heden tegemoet.<br />
U kunt uw sollicitatie en bij voorkeur ook per email richten aan:<br />
De heer J.w. tillema • Parelduikerhof 29 • 4332 DA MIDDELBURG<br />
koorkerk@gmail.com<br />
E-mail jhoubolt@agendum.nl<br />
gsm 06 53 611 190<br />
Fax 010 - 437 02 45<br />
Tel 010 - 437 22 69<br />
Adrianalaan 152<br />
3053 MG Rotterdam<br />
Mariette Houbolt<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 35<br />
Uitnodigin<br />
Prof<br />
De Ko<br />
Uitnodiging predikant(en)<br />
testa<br />
heeft<br />
Koorkerk Middelburg<br />
op th<br />
profiel koorkerk<br />
voort<br />
De Koorkerkgemeenschap (KKG) is een open geloofsgemeenschap<br />
van vrijzinnige protestanten en remonstranten, die zoekt In verband naar een met het<br />
eigentijdse wijze van geloven. De KKG heeft met haar predikant(en), predikant die (a<br />
(Klaas Hendrikse) belangrijke ontwikkelingen doorgemaakt Iedereen op die zich to<br />
theologisch en organisatorisch gebied. De Koorkerkgemeenschap<br />
Nadere informatie o<br />
wil die lijn graag voortzetten.<br />
http://www.middel<br />
In verband met het emeritaat van onze predikant op 1 september,<br />
zoeken wij een of meer inspirerende predikant(en), die (aanstelling<br />
Gevraagde kwalite<br />
33,3 % of eventueel ‘poolverband’) met ons wil(len) samenwerken.<br />
Wij zoeken (een) cre<br />
Iedereen die zich tot ons profiel aangetrokken voelt, willen die we samen met ons<br />
uitnodigen om te reageren. Nadere informatie op:<br />
http://www.middelburgsekerken.nl/koorkerk<br />
Uw reactie:<br />
of bij Bob Viveen, telefoon 0118 59 33 12.<br />
Uw reactie zien wij<br />
ook per email richte<br />
Gevraagde kwaliteiten<br />
De heer J.W. Tillema<br />
wij zoeken (een) creatieve predikant(en) met inspirerende<br />
visies en onorthodoxe ideeën over kerk zijn, die samen met<br />
ons wil(len) meebouwen aan een mooie toekomst voor onze<br />
Koorkerkgemeenschap.<br />
AGENDUM<br />
I . T . S E R V I C E S<br />
www.letterdyfehouse.nl<br />
Bijzonder vakantiehuis in Ierland (Connemara)<br />
Self-catering/per kamer/groepsaccommodatie<br />
In west-Ierland staat een bijzonder landhuis aan<br />
de Atlantische kust, gekoesterd door een groepje<br />
Nederlanders, waaronder Remonstranten en<br />
Doopsgezinden. De leden zetten zich al 40 jaar in voor<br />
het behoud van het huis en de prachtige natuur.<br />
U kunt logeren in Letterdyfehouse op ieder moment<br />
van het jaar, alle seizoenen hebben hun eigen charme.<br />
Bezoek onze website of bel 06 536 111 90<br />
voor inlichtingen en boekingen.
de jonge marius... en de jongeren nu<br />
In de jeugd van Marius was het niet vreemd dat kinderen ’s zomers deelnamen aan<br />
kampen van christelijke organisaties en dat jongeren lid waren van een jongerenorganisatie.<br />
Ik kan me voorstellen dat hij daar mooie herinneringen aan bewaart. net<br />
als aan de gezelligheid in de VcSB (vrijzinnig christelijke studenten bond), waar<br />
hij vast ook nog lid van is geweest. Deze jongerenverbanden zorgden in de eerste<br />
helft van de vorige eeuw voor een toestroom van nieuwe leden en vrienden bij de<br />
<strong>Broederschap</strong>.<br />
Er werden voor jongeren avonden, weekenden en zomerkampen<br />
(in de Hoorneboeg) georganiseerd, waarbij<br />
sterk de nadruk lag op het gemeenschapsgevoel met als<br />
doel om jongeren in ethisch, sociaal en cultureel opzicht<br />
te vormen. In 1948 had de VCJC nog 20.000 leden, dat<br />
waren nog eens tijden!<br />
In de jaren zestig begon de tijdgeest zijn tol te eisen waardoor<br />
alle idealistische jeugdbewegingen achteruit gingen,<br />
dus Marius heeft nog een staartje van die glorietijd<br />
meegemaakt. Ik spreek nog wel eens ouderen die mij de<br />
mooiste verhalen kunnen vertellen uit de tijd dat er op de<br />
Hoorneboeg nog <strong>Remonstrantse</strong> jeugdkampen werden<br />
georganiseerd, het klinkt me altijd wat nostalgisch in de<br />
oren. Want helaas: de tijd dat jongerenorganisaties voor<br />
nieuwe remonstrantse leden en vrienden zorgen, ligt ver<br />
achter ons. Voor jongeren spreekt het niet meer vanzelf<br />
om lid te zijn van organisaties, zij kiezen meer incidenteel<br />
voor activiteiten die hen op een bepaald moment<br />
aanspreken. Om hen te bereiken is het aan te bevelen om<br />
gebruik te maken van nieuwe media zoals interactieve<br />
websites, twitter of facebook.<br />
Marius heeft in de tijd waarin hij hoogleraar was deze<br />
ontwikkeling meegemaakt. Niet dat hij daar heel voortvarend<br />
in mee gaat – zo heb ik hem nog nooit college of een<br />
presentatie zien geven met een powerpoint of meegemaakt<br />
dat hij een blackboard gebruikte als ondersteuning van de<br />
colleges. Wel ligt er altijd een stapel mooie boeken op tafel<br />
als hij les geeft – lekker ouderwets en voor zijn studenten<br />
zeker zo interessant. De allernieuwste ontwikkelingen van<br />
het snelle internet zijn niet aan Marius besteed, maar dat<br />
mag ook in het jaar dat je met emeritaat gaat…<br />
Vanaf de jaren zestig werd het een bron van zorg dat het<br />
vrijzinnig kader weg ging vallen. De studentenbond werd<br />
opgeheven en ging op in grotere verbanden, maar verloor<br />
zo het directe contact met de vrijzinnige kerken.<br />
Als je nu in de <strong>Remonstrantse</strong> gemeenten komt zijn er<br />
maar weinig jongeren lid of vriend van de <strong>Remonstrantse</strong><br />
<strong>Broederschap</strong>. In de gemiddelde gemeente zijn veel meer<br />
mensen van boven de 60 jaar te vinden dan veertigers of<br />
dertigers – om over twintigers nog maar te zwijgen. Hoe<br />
is dat zo gekomen?<br />
36 adrem remonstrants maandblad<br />
Eens stukje geschiedenis Sinds de tweede helft van<br />
de vorige eeuw liep het aantal leden en vrienden van de<br />
<strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> gestaag terug en de toelevering<br />
van jongeren vanuit de jeugdbeweging begon af<br />
te kalven. Ook de deelname aan catechisatie en zondagsschool<br />
werd steeds minder. In een notitie van 1970 werd<br />
zelfs voorgesteld om niet te veel energie in jeugdwerk te<br />
steken omdat het te weinig opleverde.<br />
In de jaren ’80 kwam men daarop terug en werd er een<br />
functionaris aangesteld op het landelijk bureau voor het<br />
jongerenwerk. Daarna verschenen er verschillende notities<br />
over de mogelijkheden en onmogelijkheden van het<br />
jongerenwerk. Begin jaren ’90 werd op de Hoorneboeg<br />
in Hilversum de ‘schuur’ speciaal geschikt gemaakt voor<br />
jeugd- en jong<br />
jongeren en er werden daar weekenden en kampen voor<br />
hen georganiseerd. In 1990 werd een jongerencommissie<br />
in het leven geroepen en in 1991 werd besloten om<br />
voor het studentenwerk een remonstrants predikant aan<br />
te stellen in Leiden, met als taak het landelijke werk onder<br />
studenten te bevorderen. Deze predikant bleef in landelijke<br />
dienst tot 1996. In die tijd ontstond het landelijke<br />
remonstrantse jongerenverband, Arminius genaamd,<br />
voor jongeren van 20 tot 35 jaar. Vanaf 1997 is dat een<br />
heuse aparte remonstrantse gemeente die weekenden<br />
organiseerde op de Hoorneboeg.<br />
Na 1993 werd het werk voor kinderen en tieners een eerste<br />
verantwoordelijkheid van de plaatselijke gemeenten.<br />
De nieuwe SVJ (samenwerkingsverband Vrijzinnige<br />
Jongeren) zette het werk voor kinderen en tieners voort<br />
(weekenden en kampen op de Hoorneboeg) en bouwde<br />
het uit. In 2006 ging deze stichting verder onder een<br />
nieuwe naam V-Link, die werd gefinancierd door de VVP,<br />
NBP en remonstranten. Deze samenwerking heeft tot<br />
2010 geduurd. Daarnaast behielden de Remonstranten<br />
de taakgroep student- en jongerenwerk (opvolger van de<br />
jeugdcommissie), met een betaalde functionaris voor het<br />
jeugd-, student- en jongerenwerk. De jongerengemeente<br />
Arminius kreeg een eigen predikant en op het internet<br />
kwam de website Zinweb 18-30, opgezet door de remonstranten,<br />
met een eigen e-pastor voor jongeren tot 30 jaar.<br />
Sinds 2003 werden weekenden georganiseerd voor remonstrantse<br />
gezinnen en later deed men dat in samenwerking
REMOnSTRAnTS<br />
erenwerk<br />
met V-Link. Het kreeg gaandeweg een meer algemeen<br />
vrijzinnig dan remonstrants karakter en de remonstrantse<br />
belangstelling werd wel erg mager. In 2010 en 2011 is<br />
er als alternatief voor remonstrantse ouders en hun<br />
kinderen een ontmoetingsdag georganiseerd, met aparte<br />
programma’s voor de kinderen en hun ouders. Sinds<br />
2009 zijn de verschillende (ondersteunende) taken<br />
voor het student- en jongerenwerk (jeugdwerk, pastor<br />
Arminius, studentwerk en zinweb18-30) ondergebracht<br />
bij één landelijke functionaris, de coördinator Jonge Remonstranten.<br />
Hierdoor konden er meer dwarsverbanden<br />
worden gelegd tussen de verschillende gebieden van het<br />
jeugd- en jongerenwerk. Doel van deze coördinator is om<br />
het remonstrantse geluid hoorbaar en de kerk zichtbaar<br />
te maken onder twintigers en dertigers en daarnaast<br />
actieve medewerkers en vrijwilligers van jongerenwerk<br />
in de gemeenten te ondersteunen.<br />
De huidige situatie Door de vergrijzing is het aantal<br />
jonge gezinnen in gemeenten zeer klein geworden en<br />
lang niet in elke gemeente is er opvang geregeld tijdens<br />
de diensten. In de remonstrantse wereld spreekt het niet<br />
vanzelf dat ouders hun kinderen mee nemen naar de kerk,<br />
zoals dat in de PKN en de doopsgezinde gemeenten nog<br />
wel eens gebruikelijk is. Tieners meenemen naar de kerk<br />
is een aparte kunst die niet elke ouder verstaat. Hier en<br />
daar is een tienerwerker aangesteld die kinderen op een<br />
moderne manier aan het werk zet, met excursies of het<br />
maken van films. De jongerengemeente Arminius is de<br />
laatste jaren helemaal van karakter veranderd. Werden er<br />
vroeger zes weekenden per jaar georganiseerd, nu zijn het<br />
er nog twee: een zomerweekend en een kloosterweekend.<br />
Maar daarnaast wordt er nog vier keer per jaar een activiteit<br />
georganiseerd, zoals de oude traditie van het kerstdiner en<br />
de landelijke jongerendagen. Bij Arminius merk je heel<br />
goed dat jongeren zich niet meer voor langere tijd willen<br />
binden: de laatste jaren heeft er niemand belijdenis gedaan<br />
en nieuwe vrienden kwamen er ook niet meer bij. Sinds de<br />
invoering van het tientjeslidmaatschap zit er wat meer<br />
schot in de zaak: dat is goedkoop, vrijblijvender dan lid<br />
of vriend van de remonstranten worden en het geeft nog<br />
korting ook op activiteiten.<br />
Blik in de toekomst De toekomst voorspellen blijft<br />
heel moeilijk: kunnen we de moed maar beter opgeven<br />
of blijven we hoopvol? Ik denk dat laatste. Als ik zie met<br />
hoeveel energie de Arminianen activiteiten organiseren<br />
en hoe ze daar remonstrantse en andere jongeren bij<br />
betrekken, dan blijkt dat jongeren nog steeds in beweging<br />
zijn. Misschien wat minder gebonden, maar niet minder<br />
geïnspireerd en gemotiveerd. Ik hoop dat Marius vanaf<br />
de zijlijn met veel belangstelling de ontwikkelingen zal<br />
blijven volgen. •<br />
Japke van Malde<br />
Coördinator jongerengemeente Arminius<br />
Initium<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 37<br />
foto: Hans van Egdom
diaconie<br />
DE TOEKOMST VAn<br />
de arme kant<br />
Armoede wordt om de vijf jaar herondekt. Dat is de titel van een overzicht van de geschiedenis van de<br />
werkgroep Arme Kant van Nederland/EVA. De werkgroep Arme Kant van Nederland werd opgericht in<br />
1987, het jaar waarin de Raad van Kerken in nederland en het Arbeidspastoraat DISK de eerste kerkelijke<br />
conferentie tegen verarming organiseerden. De werkgroep bestaat dit jaar 25 jaar. In 1997 is de werkgroep<br />
‘Economie, Vrouwen en Armoede’ (1984) opgegaan in de werkgroep Arme Kant. AdRem vroeg Hub crijns,<br />
een van de trekkers van de activiteiten van de werkgroep, naar zijn visie op de toekomst.<br />
‘Een aantal ontwikkelingen van de laatste jaren hebben<br />
het werk van de werkgroep een wat ander karakter gegeven.<br />
Er zijn daarvoor verschillende oorzaken. Een heel belangrijke<br />
is dat de kerken minder dan vroeger bereid zijn<br />
om het werk van de Arme Kant structureel te steunen.<br />
Je zou kunnen zeggen dat de kerken net als de overheid<br />
een terugtrekkende beweging maken. Werkgroepen die<br />
door de kerken zijn opgericht moeten hun eigen broek<br />
ophouden, zoals dat tegenwoordig zo mooi heet. De<br />
Arme Kant krijgt nog wel bijdragen van Cordaid en Kerk<br />
in Actie, maar dat is niet voldoende om het werk op een<br />
verantwoorde manier voort te kunnen zetten. En dat geldt<br />
ook voor DISK, waar de Arme Kant organisatorisch is ondergebracht.<br />
We zijn de laatste jaren veel projectmatiger<br />
gaan werken. We ontwikkelen projecten en gaan daar de<br />
markt mee op. Dat betekent wel dat je weinig mogelijkheden<br />
meer hebt om vaste medewerkers aan te stellen. Wij<br />
zijn vooral aangewezen op flexwerkers en freelancers. Dat<br />
heeft ook wel voordelen. Je kunt dan per project expertise<br />
inhuren voor juist dat project. Nadeel is dat je weinig<br />
eigen expertise opbouwt in de organisatie.’<br />
Vier projecten Op dit moment lopen er vier projecten.<br />
Geloof, economie, duurzaamheid is het thema van een van<br />
de projecten. Welke rol kan geloof spelen in het streven<br />
naar een duurzame en rechtvaardige economie? Naar een<br />
economie die uit is op eerlijk delen en zorgvuldig omgaan<br />
met alles wat de aarde te bieden heeft. Een tweede<br />
project is het opzetten van een interkerkelijk diaconaal netwerk.<br />
‘Wij ervaren steeds meer dat je samen sterker staat.<br />
Hoe meer kerkelijke diaconale groepen samenwerken en<br />
van elkaar leren, hoe effectiever ze zich kunnen inzetten.<br />
Dit project richt zich vooral op de katholieke kerk. Daar<br />
bestaat geen goede samenwerkingsstructuur. De protestantse<br />
kerken werken samen in Kerk in Actie. Maar het<br />
project bevordert ook oecumenische samenwerking.’ Dan<br />
is er een project sociale zekerheid. ‘Niet nieuw, daar hebben<br />
we ons vaker mee bezig gehouden, maar de situatie<br />
van mensen die op de sociale zekerheid zijn aangewezen,<br />
is de laatste jaren wel slechter geworden. Je zou kunnen<br />
zeggen dat het tot 2000 mogelijk was om met beleid en<br />
38 adrem remonstrants maandblad<br />
zuinigheid rond te komen van een uitkering. Sinds 2000<br />
zijn de kosten van levensonderhoud sterk gestegen en<br />
de uitkeringen hebben die stijging niet bijgehouden. Dat<br />
leidt ertoe dat steeds meer mensen met een uitkering<br />
in de problemen komen en dat geldt eigenlijk voor<br />
mensen met een minimumloon. Een signaal daarvan<br />
is bijvoorbeeld het steeds toenemende beroep op de<br />
voedselbanken. Helaas kunnen die niet alle aanvragers<br />
helpen, omdat bedrijven door de crisis scherper inkopen<br />
en minder overtollige producten aan de voedselbanken<br />
leveren. Wij willen de situatie van uitkeringsgerechtigden<br />
en mensen met een minimumloon zichtbaar maken,<br />
onder de aandacht brengen van de politiek.<br />
Schuldhulpmaatjes Ons vierde project is er op gericht<br />
om mensen die kampen met toenemende schulden hulp<br />
te bieden. Het is het zgn. schuldhulpmaatjesproject. Voor<br />
dit project hebben we een groot bedrag van de overheid<br />
gekregen. De NVVK, de brancheorganisatie op het gebied<br />
van schuldsanering en schuldhulpverlening, heeft haar<br />
zorgen over het toenemende aantal mensen met schulden<br />
onder de aandacht van de Tweede Kamer gebracht.<br />
Er is toen 130 miljoen euro ter beschikking gesteld om de<br />
schuldsanering grondig aan te pakken. Een motie van de<br />
ChristenUnie, die voldoende steun kreeg in de Kamer,<br />
hield in dat 5 miljoen van dit bedrag zou moeten worden<br />
toegekend aan organisaties die met vrijwilligers werken.<br />
Organisaties konden zich melden en per geselecteerde<br />
organisatie zou 350.000,- euro beschikbaar worden<br />
gesteld. Bij de organisaties die in aanmerking waren er<br />
zes met een kerkelijke signatuur. Die hebben besloten<br />
samen te werken en DISK/Arme Kant het project te<br />
laten uitvoeren. Zo kregen we ineens een groot bedrag<br />
ter beschikking. Zoals het vaak gaat met overheidsgeld<br />
moest het wel snel worden besteed. Terecht natuurlijk,<br />
van subsidies moet je geen vermogen kunnen opbouwen.<br />
We hadden ongeveer anderhalf jaar om een enorme<br />
impuls te geven aan schuldhulpverlening door kerkelijke<br />
vrijwilligers. Voor het geld hebben wij 1200 vrijwilligers<br />
getraind als schuldhulpverlener. Ze hebben een certificaat<br />
gekregen en ze moeten regelmatig terugkomen. Er
Voedselbank in Zwolle 2012, foto: Kees Elzenga / HH<br />
verandert voortdurend van alles in de sociale zekerheid<br />
en ze moeten wel op de hoogte blijven. We hebben ook<br />
een fondsenwerver gezocht om middelen te verwerven<br />
die we kunnen inzetten om het werk te continueren<br />
als de subsidie van de overheid op is. Er zijn nu lokale<br />
kerkelijke groepen voor schuldhulpverlening. Aan deze<br />
groepen stellen wij een aantal eisen. Het moeten oecumenische<br />
groepen zijn, waaraan tenminste drie kerken<br />
meedoen. Er moeten goede afspraken worden gemaakt<br />
met de burgerlijke gemeente zodat er niet langs elkaar<br />
heen wordt gewerkt. Gemeenten zijn over het algemeen<br />
blij met vrijwillige inzet van burgers. Burgerparticipatie<br />
moet immers worden gestimuleerd. Ook moeten de kerken<br />
zorgen dat er plaatselijk middelen worden gevonden<br />
om de coördinatie van het werk te kunnen continueren.<br />
De vrijwilligers worden overigens niet betaald.’<br />
Initium<br />
Helpen onder protest Er is een tijd geweest dat de Arme<br />
Kant vaak sprak over helpen onder protest. Aan Hub Crijns<br />
de vraag of dat protest is verstomd. ‘Zeker niet, wij vinden<br />
nog steeds dat het schandalig is dat in een welvarend land<br />
als Nederland mensen aangewezen zijn op voedselhulp via<br />
een voedselbank. Maar die mensen zijn er uiteindelijk niet<br />
mee geholpen als je je tegen deze vorm van hulp verzet. Er<br />
zijn bij de voedselbanken heel veel kerkelijke vrijwilligers<br />
betrokken en zij doen daar goed werk. Als Arme Kant blijven<br />
wij er wel aan werken om voedselbanken overbodig te maken.<br />
Mensen, die niet geheel op eigen benen kunnen staan, hebben<br />
recht op een goede ondersteuning van de overheid.’ •<br />
Mijnke Bosman-Huizinga<br />
Algemeen secretaris van de <strong>Remonstrantse</strong> <strong>Broederschap</strong> van<br />
1989 tot 2007<br />
jaargang 23 nr. 7 juli/augustus 2012 39
Rij 5 stoel 5<br />
oVER DE MUZIKAlE REVOlUTIE VAN ARNoLD SCHöNBERG<br />
Geweldig om te zien hoe er ineens een omslagpunt is in de muziekgeschiedenis. Eerst zijn daar nog<br />
Wagner, Brahms en Reger, Zemlinsky en opeens verschijnt een twintigjarige autodidact die op afstand<br />
zegt waarin hij gelooft. Geen gedegen achtergrond of opleiding met ‘traditie’.<br />
Hoewel nog een decennium<br />
wordt volgehouden dat stijl<br />
van Brahms de enige ‘ware’<br />
is om te componeren, gaat<br />
Arnold Schönberg (1874-<br />
1951) een heel andere weg<br />
op. Hij vond dat een compositie<br />
zijn eigen persoonlijke<br />
weg kiest en dat je het daarin<br />
moet erkennen. Dat klinkt<br />
wat vaag dus laat ik dit eens<br />
concreet maken met een<br />
voorbeeld. Waar in de tonale<br />
muziek er nog als het ware<br />
zwaartekracht is tussen de<br />
noten en hun harmonische<br />
functie, is bij de atonale<br />
muziek deze zwaartekracht<br />
uitgeschakeld. Je bevindt je<br />
nu in het luchtledige, waar<br />
elke toon even belangrijk is. De gebarentaal is ineens<br />
twee keer zo belangrijk, want de harmonie vertelt je niet<br />
meer waar je naar toe moet. De zwaartekracht is weg.<br />
In een stripverhaal zag ik het ooit uitgebeeld: twaalf<br />
nootjes in een kring, net allemaal van een denkbeeldige<br />
notenbalk afgesprongen. Zegt er een, tegen de ander:<br />
‘vroeger was één iemand de baas van alle tonen, maar nu<br />
is er niemand meer de baas, want we zijn het allemaal<br />
geworden, de baas over onszelf, het is nu wachten op je<br />
beurt en genieten van jouw moment’.<br />
Klavierstück Ik heb op de lessenaar thuis een paar<br />
favoriete stukken staan. Een daarvan is het Klavierstück<br />
van Arnold Schönberg; eentje die niet af is. En daar<br />
had Arnold een reden voor. Het stuk begint met enorm<br />
grote romantische gebaren die alle kanten op vliegen,<br />
tonaliteit is er nog heel even. Wagner XXL... Maar<br />
daarna lijkt het of elk gebaar een monsterlijke vorm<br />
aanneemt, een immens crescendo vraagt, meer dan de<br />
vleugel of het orkest bieden kan. Een afgebroken explosie.<br />
Hij schrijft bij het niet voltooide deel een prachtige<br />
zin die mij intrigeerde : ‘Ich habs drei mahl probiert,<br />
aber ich kan ‘s nicht weiter schreiben, jetzt weiss ich es<br />
auch nicht mehr.’ Dat is voor mij het beginpunt van het<br />
momentum dat hij aanvoelde; er moet iets veranderen.<br />
40 adrem remonstrants maandblad<br />
pierrot lunaire Vlak daarna schreef<br />
hij Pierrot Lunaire in de ongelooflijke<br />
tijd van 15 dagen. En net als veel andere<br />
meesterwerken die in korte tijd geschreven<br />
zijn, straalt het werk zo’n mooie eenheid<br />
uit. Het is soms de vraag of je een keuze<br />
hebt om een weg in te slaan. Na het spelen<br />
van het nooit gepubliceerde Klavierstück,<br />
realiseer je je meteen dat Arnold geen<br />
keuze had toen hij eenmaal de werkelijke<br />
kracht van twaalftoonsmuziek ontdekte.<br />
Hij ervoer juist die vrijheid om mee te gaan<br />
met wat je als kunstenaar opmerkt. En dan<br />
is het zover: in oktober 1912, bijna precies<br />
honderd jaar geleden, is de première van<br />
Pierrot Lunaire in Berlijn. Igor Stravinksy<br />
is er iets later op 8 december 1912 bij.<br />
Jarenlang heeft hij het kaartje, rij 5 stoel<br />
5, bewaard. Als groot symbool voor een<br />
onvergetelijk concert, door Arnold zelf<br />
gedirigeerd overigens. Stravinsky was zich, volgens dirigent<br />
en muziekwetenschapper Robert Craft, bewust van het feit<br />
dat Arnold Schönberg een groot componist was. Hij zei over<br />
het werk tegen componist en vriend Florent Schmitt, dat<br />
Arnolds nieuwe taal tijd nodig zou hebben voordat men zijn<br />
werk zou waarderen. En het is niet voor niets dat Igor vlak<br />
erna, voor ongeveer dezelfde bezetting zijn ‘Trois Poésies de<br />
la Lyrique Japonaise’ schreef. Drie geweldige korte stukken.<br />
Toen ik bij Robert Craft thuis was in Florida, stond ik oog in<br />
oog met dat kaartje, gekleurd in de typische Berlijnse roestkleur,<br />
dat aan de muur hing ingelijst. Ik begreep meteen<br />
waarom. Zoiets hang je niet zomaar aan de muur. Het stuk<br />
is een mijlpaal in de geschiedenis van de muziek. En het is<br />
ook een les van twee meesters: openstaan voor wat je echt<br />
interesseert, en zien wat je echt nodig hebt in een leven. De<br />
rest is geschiedenis, of ‘in the end’ wordt alles geschiedenis<br />
dus die keuze is er altijd. Open staan voor nieuw onontdekt<br />
terrein. In de muziek, schilderkunst, architectuur, levensfilosofie,<br />
zo breed je denken wilt en kunt. Daarom is het<br />
luisteren naar de muziek van Schönberg een beleving, die<br />
ik u niet wil en kan onthouden. •<br />
Maarten van Veen<br />
Pianist, dirigent en artistiek directeur van het Hortusfestival<br />
Amsterdam