Herfsttij Over mooie herinneringen, onverwoestbare idealen en de ...
Herfsttij Over mooie herinneringen, onverwoestbare idealen en de ...
Herfsttij Over mooie herinneringen, onverwoestbare idealen en de ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
historie<br />
DE LotGEvALLEN vAN P.c. PLOcKHOy<br />
E<strong>en</strong> vrijzinnig<br />
Utopia<br />
Utopieën word<strong>en</strong> niet vaak in verbinding gebracht met vrijzinnigheid: <strong>de</strong> gedroom<strong>de</strong> sam<strong>en</strong>leving blijkt<br />
vaak beklemm<strong>en</strong>d voor wie zich niet onvoorwaar<strong>de</strong>lijk voegt naar <strong>de</strong> i<strong>de</strong>eën van <strong>de</strong> bed<strong>en</strong>ker. De utopie<br />
van Pieter cornelisz Plockhoy, gebor<strong>en</strong> rond 1620 in Zierikzee, vormt misschi<strong>en</strong> <strong>de</strong> uitzon<strong>de</strong>ring op <strong>de</strong><br />
regel. Hij heeft geprobeerd e<strong>en</strong> ‘oecum<strong>en</strong>ische kibboets’ op te zett<strong>en</strong> die <strong>de</strong>mocratie, godsdi<strong>en</strong>stvrijheid,<br />
tolerantie, laïcité <strong>en</strong> het gelijkheidsbeginsel hoog in het vaan<strong>de</strong>l voer<strong>de</strong>. Het utopisch project vormt e<strong>en</strong><br />
mooi voorbeeld van <strong>de</strong> verlichting die in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rland<strong>en</strong> al in <strong>de</strong> zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw begon. Maar het liep<br />
allemaal niet goed af…<br />
Plockhoy verhuis<strong>de</strong> rond 1648 naar Amsterdam <strong>en</strong><br />
bewoog zich in die jar<strong>en</strong> in <strong>de</strong> intellectuele Amsterdamse<br />
kring<strong>en</strong>, on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re als lid van het dichtersg<strong>en</strong>ootschap<br />
Parnassus aan ’t Y. Hij was van doopsgezin<strong>de</strong> huize <strong>en</strong><br />
vond tijd<strong>en</strong>s zijn Amsterdamse jar<strong>en</strong> aansluiting bij <strong>de</strong><br />
collegiant<strong>en</strong>. De collegiant<strong>en</strong> vormd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vrijzinnige<br />
oecum<strong>en</strong>ische stroming die was opgekom<strong>en</strong> na <strong>de</strong> Dordtse<br />
Syno<strong>de</strong> (1618-1619). Hun sam<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> (colleges) <strong>en</strong> het<br />
avondmaal stond<strong>en</strong> op<strong>en</strong> voor christ<strong>en</strong><strong>en</strong> van alle gezindt<strong>en</strong>.<br />
Hoewel veel collegiant<strong>en</strong> remonstrants war<strong>en</strong>, was <strong>de</strong><br />
verhouding met <strong>de</strong> remonstrant<strong>en</strong> gespann<strong>en</strong>: sommige<br />
collegiant<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> sociniaanse sympathieën waarmee<br />
veel remonstrant<strong>en</strong> in die tijd niet geassocieerd wild<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>. 1<br />
In Plockhoys utopie vall<strong>en</strong> zowel doopsgezin<strong>de</strong> <strong>i<strong>de</strong>al<strong>en</strong></strong><br />
als <strong>de</strong> i<strong>de</strong>eën van <strong>de</strong> collegiant<strong>en</strong> te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Veel<br />
doopsgezind<strong>en</strong> voor <strong>en</strong> na hem zoud<strong>en</strong> pog<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />
afgezon<strong>de</strong>r<strong>de</strong> leefgeme<strong>en</strong>schap het Koninkrijk Gods op<br />
aar<strong>de</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De inrichting van <strong>de</strong> leefgeme<strong>en</strong>schap<br />
is dui<strong>de</strong>lijk geïnspireerd door <strong>de</strong> collegiant<strong>en</strong>. Plockhoy<br />
wil<strong>de</strong> e<strong>en</strong> oecum<strong>en</strong>ische leefgeme<strong>en</strong>schap sticht<strong>en</strong> waarin<br />
ie<strong>de</strong>r zijn religie vrij zou kunn<strong>en</strong> belijd<strong>en</strong>. Alle bewoners,<br />
ongeacht stand of geslacht, zoud<strong>en</strong> gelijk word<strong>en</strong> behan<strong>de</strong>ld:<br />
d<strong>en</strong> naem van Knecht of Di<strong>en</strong>st-maeght heeft on<strong>de</strong>r ons<br />
ge<strong>en</strong> plaetse. Alle led<strong>en</strong>, man <strong>en</strong> vrouw, zoud<strong>en</strong> zes uur per<br />
dag werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> gelijkelijk gerechtigd zijn tot <strong>de</strong><br />
winst<strong>en</strong>. De verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> arm <strong>en</strong> rijk wil<strong>de</strong> hij in zijn<br />
i<strong>de</strong>ale sam<strong>en</strong>leving uitbann<strong>en</strong>. Weduw<strong>en</strong> <strong>en</strong> weeskin<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
zoud<strong>en</strong> op kost<strong>en</strong> van <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>schap word<strong>en</strong> verzorgd.<br />
16 adrem remonstrants maandblad<br />
Aanvankelijk trachtte Plockhoy zijn i<strong>de</strong>eën in Engeland<br />
te verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>. In Engeland was op dat mom<strong>en</strong>t<br />
Cromwell aan <strong>de</strong> macht die relatief veel ruimte liet aan verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
religies (behalve aan katholiek<strong>en</strong>). Na <strong>de</strong> dood<br />
van Cromwell in 1658 bleek zijn project in Engeland niet<br />
haalbaar. Rond 1660 keer<strong>de</strong> Plockhoy onverrichterzake<br />
terug naar Amsterdam. Op dat mom<strong>en</strong>t war<strong>en</strong> het Amsterdamse<br />
stadsbestuur <strong>en</strong> <strong>de</strong> West - Indische Compagnie<br />
(WIC) op zoek naar kolonist<strong>en</strong> die zich in Noord-Amerika<br />
wild<strong>en</strong> vestig<strong>en</strong>. De Amsterdamse magistrat<strong>en</strong> hoopt<strong>en</strong><br />
dat e<strong>en</strong> kritische massa in Nieuw-Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l<br />
met het contin<strong>en</strong>t kon versterk<strong>en</strong>. Plockhoy van zijn kant<br />
was zijn i<strong>de</strong>eën trouw geblev<strong>en</strong> <strong>en</strong> publiceer<strong>de</strong> in 1662<br />
in sam<strong>en</strong>werking met Franciscus van d<strong>en</strong> End<strong>en</strong>, <strong>de</strong><br />
latere leermeester van Spinoza, e<strong>en</strong> Kort <strong>en</strong> klaer ontwerp.<br />
Daarin stel<strong>de</strong> hij voor e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rlinge Compagnie ofte<br />
Volck-planting in Delaware op te richt<strong>en</strong>. Hij was vooral op<br />
zoek naar Lant-bouwers, Zee-var<strong>en</strong><strong>de</strong> Person<strong>en</strong>, al<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong><br />
noodige Ambachts-luyd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Meesters van goe<strong>de</strong> Const<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Wet<strong>en</strong>-schapp<strong>en</strong>. Ver<strong>de</strong>r bestond behoefte aan Mole-makers,<br />
Vell-blooters, Sa<strong>de</strong>l-makers, Coper-slagers, Tinne-gieters, Ste<strong>en</strong><br />
backers, Chirurgijns <strong>en</strong> Spel<strong>de</strong>-makers. Bewoners mocht<strong>en</strong><br />
privé-eig<strong>en</strong>dom behoud<strong>en</strong>, maar <strong>de</strong> geproduceer<strong>de</strong><br />
goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> in eig<strong>en</strong>dom toebehor<strong>en</strong> aan <strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
verhan<strong>de</strong>ld door <strong>de</strong> Societeyt.<br />
De leefgeme<strong>en</strong>schap zou <strong>de</strong>mocratisch word<strong>en</strong> georganiseerd.<br />
Jaarlijks werd e<strong>en</strong> Op-si<strong>en</strong><strong>de</strong>r gekoz<strong>en</strong>. Deze moest<br />
erop toezi<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> regels die <strong>de</strong> kolonist<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk<br />
hadd<strong>en</strong> opgesteld werd<strong>en</strong> nageleefd: ‘Om alles in goe<strong>de</strong><br />
1 Het socinianisme was e<strong>en</strong> Poolse christelijke stroming die kort gezegd <strong>de</strong> drie-e<strong>en</strong>heid ontk<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> geloof<strong>de</strong> in <strong>de</strong> e<strong>en</strong>heid van God. Socinian<strong>en</strong>, die in Pol<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> vervolgd, zocht<strong>en</strong> to<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring tot <strong>de</strong> remonstrant<strong>en</strong> in <strong>de</strong> hoop op steun. Hoewel sommige remonstrant<strong>en</strong> sociniaanse sympathieën hadd<strong>en</strong>, hield <strong>de</strong><br />
Broe<strong>de</strong>rschap bewust afstand, om te voorkom<strong>en</strong> van ketterij te word<strong>en</strong> beschuldigd. Hierover uitvoerig: S.J. Visser, Samuel Naeranus (1582-1641) <strong>en</strong> Johannes<br />
Naeranus (1608-1679). Twee remonstrantse theolog<strong>en</strong> op <strong>de</strong> bres voor godsdi<strong>en</strong>stige verdraagzaamheid (diss. RUG), Verlor<strong>en</strong> 2011.